5 Afzonderlijke bijlage Themakaart religieus erfgoed
Tekst van het document
Afzonderlijke Bijlage Informatie over religieuze gebouwen in Haarlem tbv de Kerkenkaart
Indicatief beeld van hoe de informatie via kaart.haarlem.nl te raadplegen zal zijn.
1
Inhoud Heilige Adelbertuskerk ........................................................................................................................ 4 HH Anna en Mariakerk ........................................................................................................................ 5 Antonius van Paduakerk ...................................................................................................................... 6 Barbarakapel ....................................................................................................................................... 6 Grote of St.-Bavokerk .......................................................................................................................... 7 Begijnenkerk ........................................................................................................................................ 8 Doopsgezinde kerk ............................................................................................................................ 10 Evangelisch-Lutherse kerk ................................................................................................................. 11 Evangelische Broedergemeente ........................................................................................................
13 Hersteld Apostolische Zendingsgemeente ........................................................................................ 14 Immanuelkerk.................................................................................................................................... 15 Josephkerk ......................................................................................................................................... 16 KoepelKathedraal .............................................................................................................................. 16 Mariakerk .......................................................................................................................................... 18 Moeder van de Verlosserkerk ........................................................................................................... 19 Oude Kerk Spaarndam (Nederlands Hervormde Kerk) ..................................................................... 20 Nieuwe Kerk ...................................................................................................................................... 21 Oosterkerk .........................................................................................................................................
22 Pelgrimkerk........................................................................................................................................ 23 Remonstrantse Kerk .......................................................................................................................... 24 Wilhelminakerk ................................................................................................................................. 26 Zevende Dag Baptisten Gemeente .................................................................................................... 27 Kerk van de Nazarener ...................................................................................................................... 29 Koningkerk ......................................................................................................................................... 29 Pinkstergemeente Immanuëlkerk ..................................................................................................... 30 Goede Herderkerk ............................................................................................................................. 31 Nieuw-Apostolische kerk ...................................................................................................................
32 Ontmoetingskerk ............................................................................................................................... 32 Kerk v. Jezus Christus vd Heiligen der Laatste Dagen........................................................................ 33 Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen .............................................................. 33 Apostolisch Genootschap .................................................................................................................. 34 Shelter Haarlem (Sionskerk) .............................................................................................................. 34 Selimiye Moskee................................................................................................................................ 35 Arrahman Moskee ............................................................................................................................. 36 Fatih Moskee ..................................................................................................................................... 36 2
Furkan Moskee .................................................................................................................................. 37 Al Muhsinin Moskee .......................................................................................................................... 38 Dar As Salaam Moskee ...................................................................................................................... 38 Johannes de Doper (toren)................................................................................................................ 39
3
Heilige Adelbertuskerk NAAM TYPE OBJECT
Heilige Adelbertuskerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk De Heilige Adelbertuskerk in de voormalige gemeente Schoten was oorspronkelijk toegewijd aan de H. Lidwina, en werd gesticht vanuit de Schotense St.-Bavoparochie. Tegenwoordig maakt de Adelbertusparochie deel uit van de H. Franciscusparochie i.o. De kerk is in fases gebouwd: in 1920-1921 ontstonden het koor met de kruising en een deel van het schip. In 1928-1929 werd het schip voltooid en bouwde men het dubbele torenfront. Behalve deze torens was het de bedoeling dat nog een derde toren gerealiseerd zou worden, aan de zuidwestzijde van het gebouw (gericht op de Rijksstraatweg). Hiervan werd slechts de onderbouw voltooid. Behalve de in 1920-1921 gebouwde pastorie bevinden zich rondom het kerkgebouw diverse (voormalige) parochiescholen en een kloostertje (Timorstraat). De bekende kerkenbouwer Jos Margry (1888-1982) leverde het ontwerp voor de St.Adelbertuskerk. De Adelbertuskerk voerde hij uit als een neogotische basilicale kruiskerk, een laat voorbeeld van de Neogotiek, waarin de versoberde en voornamelijk door vlakke bakstenen gevels bepaalde vormentaal nog typisch gotische details zoals spitsbogen en versneden steunberen bevat.
BRONVERMELDING
Redengevende omschrijving Rijksstraatweg 28
VAN
1920
TOELICHTING NAAM (herkomst naam gbi)
St. Lidwina
INTERIEUR
Ja, waarde
INTERIEUR toelichting
Het interieur van Margry heeft een indrukwekkende overwelving met in elkaar grijpende gewelven. Margry maakte een ruime vieringspartij en een breed middenschip. Glazenier Joep Nicolas maakte in 1960-1965 de ramen die zich in het schip en het transept bevinden. Ze stellen onder meer heiligen alsook bijbelse figuren voor.
ARCHITECT ENSEMBLE TOELICHTING ENSEMBLE STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING MONUMENTNUMMER
De Adelbertuskerk onderging in een recente periode enkele zeer ingrijpende wijzigingen. Zo werden de gewelven in de zijbeuken verwijderd en er zijn ramen toegevoegd. In het middenschip is een ‘doos’ gebouwd dat als parochieel centrum dient. De kerkvloeren werden grotendeels gemoderniseerd en ook het priesterkoor is ingrijpend gewijzigd. Moderne dakdekking op de portaaluitbouw van de hoofdingang. Enkele ingangen hebben een (deels) gemoderniseerde invulling. Het orgel is door in de 21e eeuw door kerkleden verfraaid en uitgebreid. Collectieonderdelen van de voormalige Elisabeth en Barbarakerk en H. Hartkerk bevinden zich in de Adelbertuskerk. Jos Margy Ja De parochie is onderdeel van het complex St. Adelbertuskerk. Gemeentelijk monument Link naar redengevende omschrijving 59-0262
4
HH Anna en Mariakerk NAAM TYPE OBJECT
HH Anna en Mariakerk/ Sint Anna en Mariakerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Oud-Katholieke Kerk van Nederland Het Oud-Katholieke kerkgebouw werd in 1937-1938 gerealiseerd, naar een ontwerp van de architect H.T. Zwiers (1900-?). Het godshuis verving de zolderkerk aan de Bakenessergracht/Kokstraat. Deze locatie was oorspronkelijk een schuilkerkje, dat in 1636 in gebruik was genomen. Nadat al in 1908 plannen bestonden voor een nieuwe kerk, werden de definitieve plannen pas getekend in 1936. Architect Zwiers schiep een complex dat behalve de kerk met pastorie en kosterij, ook vijf woningen omvatte (de woningen werden in een recente periode verkocht). Het Oud-Katholieke complex aan de Kinderhuissingel werd door Zwiers in Delftse Schoolstijl vormgegeven, de stijl waarmee hij gewoonlijk wordt geassocieerd. Dit blijkt uit het traditionele karakter met diverse ambachtelijke details: in quasi-handvormsteen gemetselde gevels, gevelopeningen met strekken/bogen en geboorte/sluitstenen, breed overstekende met pannen gedekte daken. Doordat het complex uit diverse in hoogte verschillende gebouwen kwam te bestaan, schiep Zwiers een schilderachtig totaalensemble, dat wordt weerspiegeld in het water van de op de Kinderhuissingel aansluitende gracht. De kerk rijst hoog op vanuit dit ensemble. Doordat de eigenlijke kerkzaal op een bovenverdieping is gelegen, werd verwezen naar de vroegere schuilkerk.
Onder de kerkzaal situeerde Zwiers diverse ruimtes, waaronder een vergaderlokaal en een bisschopsruimte.
BRONVERMELDING
De Schuilkerk was gevestigd in een 17e-eeuws woonhuis aan de Bakenessergracht 33 (rijksmonumentnummer 46920). Redengevende omschrijving Kinderhuissingel 76
VAN
1937
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Oud-katholieke kathedrale kerk
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEUR toelichting
Opmerkelijk is het interieur van de kerkzaal, waar de zijbeuken en het hogere middenschip ononderbroken in elkaar overlopen. Het gebouw werd voorzien van een gevelplastiek (verbondsengel) door A. Termote, een gevelmozaïek (Goede Herder) door F. Balendong uit 1958, en glas-in-loodramen door K. Draaisma (Bloemendaal, 1960-1961) en W. Bogtman (Haarlem, 1938). Het orgel is een rijksmonument.
ARCHITECT
Zwiers, Henri Timo
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
De kosterij en vijf woningen zijn ook gebouwd als onderdeel van het complex Oud-Katholieke kerk St.-Anna en Maria.
STATUS
Gemeentelijk monument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
59-0191
5
Antonius van Paduakerk NAAM TYPE OBJECT
Heilige Antonius van Paduakerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk
BRONVERMELDING
R.K.Kerk St. Anthonis van Padua, 1843 door T.F.Suys, hoge neoclassieke pilastergevel. Tweeklaviers electro-pneumatisch orgel gemaakt in 1913 door de firma Adema, gewijzigd in 1952 en in 1989. Bij de laatste wijziging werd de speeltafel midden voor het orgel geplaatst. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19610
VAN
1844
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Groenmarktkerk, Paterskerk
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEUR toelichting
ARCHITECT
Deze zeer rijkgedecoreerde neoclassicistische kerk heeft veel authentieke interieuronderdelen en religieuze voorwerpen, die de locatie een sterke ensemblewaarde geven. Bijzondere vernoeming verdienen de altaren, biechtstoelen, beelden en preekstoel. Op basis van de decreten van het Tweede Vaticaans Concilie hebben de communiebanken helaas het veld moeten ruimen en werd een opvallend niet passend vieraltaar geplaatst. Suys, T.F.
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Nieuwe Groenmarkt 12 (beeldbepalend pand) fungeert nu als parochie, maar is oorspronkelijk als herenhuis met monumentaal interieur gebouwd. Rijksmonument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19610
Barbarakapel NAAM TYPE OBJECT
Sint Barbarakapel (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk Het ontwerp voor kerkhofkapel, opzichterswoning, lijkenhuis, en omheining met toegangspoort werd geleverd door de Haarlemse architect N. Nelis. In 1892 werd met de werkzaamheden begonnen en nog in hetzelfde jaar konden begraafplaats en kapel worden ingewijd (2 november 1892, Allerzielen). De kapel (centraal gelegen op het terrein) heeft uit in een tamelijk rijke neogotische stijl, met de nadruk op bakstenen gevels met siermetselwerk in verblendsteen. De kapel kreeg een door een spits met dakruiter bekroonde toren. Het interieur voorzag Nelis van ten opzichte van de wanden naar voren springende gewelven, die worden
6
BRONVERMELDING
ondersteund door houten sierkorbelen. Net als de luifel bij de hoofdingang getuigen deze van enige invloed van de Chaletstijl. Redengevende omschrijving Soendaplein 27-29
VAN
1892
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
nvt
INTERIEUR
Ja Waarde
INTERIEUR toelichtin
ARCHITECT
Architect Nelis paste binnen het interieur van de kapel schoonmetselwerk toe (bakstenen wanden), met siermetselwerk in verblendsteen. Het bedehuis werd voorzien van een neogotisch altaar uit het atelier van de Haarlemse beeldhouwer F.L. Stracké, dat was geschonken door deken Dankelman. Behalve St.-Barbara werden hierop de beelden geplaatst van St.-Bavo (patroonheilige van Haarlem) en de patronen van de drie parochies onder wier toezicht het kerkhof stond: St.-Jozef, Maria, en de H. Antonius van Padua. De kerkbanken werden ontworpen door architect Nelis, en gemaakt door de timmerman G. Hulsebosch. Nelis, N.
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
De kerkhofkapel, opzichterswoning, lijkenhuis, toegangspoort, omheining en graven maken onderdeel uit van het Complex Begraafplaats Sint Barbara. De opzichterswoning en het lijkenhuis werden aan weerskanten van de hoofdingang gesitueerd, waardoor de symmetrische opzet van de begraafplaats werd benadrukt (met een culminatie in de op het middenpad aansluitende kapel). Ook deze gebouwen worden vooral bepaald door bakstenen gevels met siermetselwerk in verblendsteen. Ze hebben een neorenaissancistisch karakter en werden net als de kapel voorzien van enige Chaletstijldetails, in de vorm van decoratieve korbelen. Ook de wolfeinden van de zadeldaken sluiten aan bij de Chaletstijl. De toegangspoort van de begraafplaats is opgezet met forse posten met siermetselwerk en gepleisterde sierblokken. Van een neogotisch karakter is het op een bakstenen voetmuur geplaatste smeedijzeren hekwerk waarmee het terrein wordt afgesloten. Gemeentelijk monument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
59-0136
Grote of St.-Bavokerk NAAM TYPE OBJECT
Grote of St.-Bavokerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Protestantse Kerk in Nederland – Protestantse gemeente De GROTE of ST. BAVOKERK, in 1479 tot kapittelkerk verheven, in 1559 kathedrale kerk, sinds 1876 in restauratie, gebouwd ter plaatse ener 1307 vermelden en XIVc grotendeels afgebrande kerk, wier laatste delen eerst 1470 gesloopt werden (tufstenen grondslagen hiervan in 1843 gevonden), is een kruiskerk, bestaande uit: een grotendeels bergstenen schip (begonnen pl.m. 1400)met twee zijbeuken (voltooid 1483) van baksteen, met toepassing van bergsteen, waaruit de gehele westgevel opgetrokken is; een dwarspand (1445-XVc) doch verhoogd (de noordarm voor 1496 in bergsteen); een driezijdig gesloten koor (XVd) van bergsteen met 9/18 gesloten omgang van baksteen, voltooid in 1483; en de volgende aanbouwsels tegen schip en koor, beginnende van het Westen: aan de zuidkant
7
BRONVERMELDING VAN
a. de leprozenkapel (nu collectantenkamer); b. de geheel op de zuidbeuk geopende vondkapel (kapel De Raat, 1423-1426, XVIIa verbouwd, naar men wil door Lieven de Key, die de steunberen en de geveltop in classicistische trant behandelde); c. de H. Geestkapel (nu kamer van diakenen); d. de doopkapel met een dichtgemetselde ingang in haar zuidwand; e. een ruimte (oorspronkelijk portaal, nu predikantenkamer) met zandstenen portiek (XVd), ten Z. waarvan een wenteltrap, leidend naar een zolderruimte; f. tegen de westmuur van de zuidelijke dwarsarm de H. Grafkapel (XVc); g. tegen de zuidelijke dwarsarm een modern portaal (ter plaatse van een XVd); h. ten O. van deze arm, en geheel geopend op de kooromgang, de Brouwerskapel (XV B) met een in de zuidoosthoek ingebouwde bergplaats (v.m. archief van het Brouwersgilde); i. de sacristie der vicarissen (XV) met een ingang in de noordwand en een wenteltrap, leidend naar een erboven gelegen vertrek en naar de 'Librye' en, hoger op, naar de omgang boven langs het koor; Redengevende omschrijving is uitgebreider in het monumentenregister. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19264 Kerkinterieurs in Nederland, Kerkinterieurs in Nederland - Kerkinterieurs in Nederland 15e eeuw
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Jan met de hoge schouders
INTERIEUR
Ja Waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
De kerk heeft nationale allure en staat bekend om zijn schitterende 17e -eeuwse interieur met fabuleuze preekstoel, lezenaar, dooptuin en doopbekkenhouder, notabelenbanken en rijk gesneden portaal. Laatmiddeleeuwse kraagstenen, kapitelen en kolomschildering getuigen van de ouderdom en rijke historie van dit interieur. Orgel en koorbanken zijn absoluut beschermenswaardig. Het ongewoon diepe koor lijkt beïnvloed door de Demergotiek, een secundaire Brabantse bouwschool. Het koor is opvallend royaal gedecoreerd. Hoewel geen kapittelkerk, kreeg de Sint Bavo toch koorbanken voor het college van Getijdeheren. De uit 1512 daterende banken kregen versieringen van houtsnijwerk, aangebracht door Damiaen Hendrickszn. Het nu aanwezige kerkmeubilair wordt typisch Calvinistisch genoemd. Het grote kerkorgel dat in 1738 door Christiaan Müller werd gebouwd, gaf de kerk een weergaloos Barokorgel, maar dit veranderde de lichtinval in de kerk ingrijpend. Een gedenksteen herinnert aan de bespeling ervan door de toen 10-jarige Mozart, in 1766. Het orgel is eigendom van de gemeente Haarlem.
ARCHITECT
Behalve beroemdheden als Frans Hals, Pieter Saenredam en Pieter Teyler ligt hier ook een uitzonderlijke ‘groot’heid begraven: de legendarische reus Daniël Cajanus (1703-1749), die 2m64 lang was. Onbekend
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Omliggende bebouwing: de consistorie, de doopkapel, de kosterij en de als winkels gebruikte stovenhuisjes aan de zuidzijde. Rijksmonument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19264
Begijnenkerk NAAM TYPE OBJECT
Waalse Kerk (Begijnenkerk) kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik
8
Denominatie: Protestantse Kerk in Nederland - Eglise Wallone De Begijnenkerk is rond 1270 gebouwd. In de 14e eeuw ontstond grote schade door brand en zo kan de genoemde 15e-eeuwse verdieping en koor ontstaan. Na het beleg en de reformatie is het in 1586 toegewezen aan de Waalse hervormden, dus protestants. Slanke toren. Sterk verbouwd eenbeukig schip, oorspronkelijk met verdieping voor de Begijnen, beide midden 15e eeuw, hoog koor omstreeks 1500. Sacristie 16e eeuw, thans consistoriekamer, met uniek houten 16e-eeuwse druipsteengewelf en schoorsteen uit de 17e eeuw. Orgel met Hoofdwerk en Bovenwerk, in 1808 gemaakt door Friederichs. In 1967 gerestaureerd door Flentrop Orgelbouw en voorzien van een nieuw vrij Pedaal. Klokkenstoel met klok van een anonieme gieter, 1512, diam. 56,5 cm. In een houten kist op de kerkzolder staat een mechanisch torenuurwerk, dat het wijzerwerk op het orgel aandrijft. Tussen 2016-2019 is de kerk gerestaureerd, ook het orgel. In de bijgebouwen is een historische keuken met bedstede bewaard gebleven. Gemeente Haarlem had eeuwenlang een deel van het gebouw in bezit had als een station voor het keuren van laken. BRONVERMELDING
VAN
https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/18975 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007. 13e eeuw
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Waalse kerk, Eglise Wallone, Begijnhofskerk
INTERIEUR
JA WAARDE
INTERIEURBESCHRIJVING
Op balken en spanten treft men oude schilderingen aan, met nog sporen van de stadsbrand van 1347. De oudste muurschildering in Haarlem bevindt zich hier: het is een afbeelding van de drie Maria’s (Maria de moeder van Jezus, Maria Magdalena en Maria van Kophas) op paasmorgen. De nis ernaast vormt een symbolische aanduiding van het Heilige Graf. Uniek is het voor de laatgotiek typerende, houten hanggewelf van de sacristie. De gewelfribben worden opgevangen door hangende sluitstenen; centrale steunpunten ontbreken. Ook de doopvont, preekstoel, glazen bokaal en de luifelbanken zijn zeer waardevol. Het orgel werd gebouwd in 1808 door J.C. Friederichs, een leerling van Hendrik Hermanus Hess. Oorspronkelijk was dit orgel een instrument met twee klavieren en aangehangen pedaal. Het orgel is gebouwd in de Hollandse stijl, d.w.z. dat het hoofdwerk wordt gekarakteriseerd door prestantregisters en het bovenwerk door fluitregisters. De speeltafel is midden voor het orgel aangebracht. Een ‘boeket’ muziekinstrumenten (viool, klarinet, hoorn, dwarsfluit en trompet) moet organist en speeltafel verbergen voor de ogen van de kerkgangers.
ARCHITECT
Onbekend
ENSEMBLE
-
TOELICHTING ENSEMBLE
-
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
18975
9
Doopsgezinde kerk NAAM TYPE OBJECT
Doopsgezinde kerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Doopsgezinden
BRONVERMELDING
Eenvoudig bakstenen gebouw van 1683, in Hollands- Classicistische stijl. In opdracht van de toenmalige Vlaams-Waterlandse Doopsgezinde gemeente ontworpen door Jan de Bray. Het werd gebouwd op een binnenterrein begrensd door de Peuzelaarsteeg, Grote Houtstraat, Anegang, en Frankestraat. Elke hoek heeft een ingang, verbonden met een gang naar buiten. De portiek aan de Grote Houtstraat 43(1757), toegeschreven aan architect en stadsfabriek Isaac Roussel, bestaat uit een brede ingangspartij met bovenraam en enig sober snijwerk, en eenvoudige deur waarachter Foto Galerie De Gang; Ingang Frankestraat 24 werd ontworpen door J.A.G. van der Steur (1902) naast een vergaderruimte en kantoor van Pieter Kleijweg Dyserinck (1896). Ingang achter poort Frankestraat 18A, met een portiekgebouw uit 1717); Ingang Peuzelaarsteeg 3. De kerk is sinds 1784 in gebruik bij de Vereenigde Doopsgezinde Gemeente te Haarlem, nu: Doopsgezind Haarlem. Wordt ook gebruikt voor symposia, lezingen, openingen van tentoonstellingen (Frans Halsmuseum, Teylers Museum), diplomauitreikingen, als vergaderruimte voor div. instanties en het maken van CD-opnames. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19206 https:// monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/ monumenten/19089 https:// monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19086 https:// monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19659 tm.
19662. Kerkinterieurs in Nederland, Kerkinterieurs in Nederland - Kerkinterieurs in Nederland Lit.: Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007. Beer, Richard de, “Haarlem, Doopsgezinde Kerk. Gereserveerde grandeur”, in: Marc de Beyer, Pia Verhoeven (Museum Catharijneconvent), Albert Reinstra (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) red.; Kerkinterieurs in Nederland. Zwolle: W-Books 2016, p. 174-175. Jeroen Giltay: Jan de Braij, (1626/1627) schilder en architect. Zwolle: W-Books 2017, p. 53-62. Verheus-Nieuwstraten, Rineke; “De gang naar Vermaning. Grote Houtstraat 43”, in: De Grote Houtstraat omnibus. Rond de gebouwenportretten van Chiel Braat gearrangeerd door Hilde de Haan. Haarlem: Architext 2021 p. 270-273, 275-278. Redactie: “Mysterie”, ibidem p. 274. Beer, Richard de; Schuilkerken. Religieuze interieurs in Nederland – waardevol erfgoed. Museum Catharijneconvent, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, juli 2022, p. 11. Orgels/ Haarlem/ Doopsgezinde Kerk/ Frankestraat 24, Haarlem. (http://orgelsnoordholland.50webs.com/orgels_haarlem_doopsgezindekerk.htm)
VAN
1683; 1896; 1902.
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
De grote vermaning
INTERIEUR
JA waarde
10
INTERIEURBESCHRIJVING
Het interieur van de modulair gebouwde en met een tongewelf overdekte kerkzaal is naar Doopsgezinde traditie sober. De oorspronkelijke preekstoel die bereikbaar was via een draaitrap, werd in 1891 vervangen door een lage, omdat ds. Jeronimo de Vries (1838-1915) last had van hoogtevrees. De banken aan weerszijden van de preekstoel waren bestemd voor kerkenraadsleden en oud-predikanten. Tegenwoordig is de focus verlegd naar het midden van de kerk. De hangzolders ter weerszijden van het orgel (toen Bätz, 1773) werden in 1784 uitgebreid. Op de zijbalkons zaten vroeger de kinderen van het Doopsgezinde weeshuis en armenhuis. Glas in lood ramen uit 1912. Orgels: Arend Brunzema (1968-69), opnieuw geïntoneerd door fa. Flentrop (2009) als vervanging van een Flaes- Adema orgel 1883,1896; Kistorgel:. G. Klop ( 2003) Stijlkamers: de Dames- en Heerenkamer (vergaderruimtes, 1902, J.A.G. van der Steur) bevatten Jugendstil- en Amsterdamse School-elementen. Meubilair, naamborden en kasten: fa. Nederkoorn, Haarlem, Verlichting: atelier Amstelhoek, Jan Eisenloeffel?; Glas- in loodramen: Prinsenhof, Delft. Vergaderruimte Predikfonds 1896 (Pieter Kleijweg Dyserinck). Fonds Wijlen Dr. Jacobus van Zanten, inpandig, ca. 1900 ingericht. Bibliotheek en archief, eerder kerkenraadskamer en catechisatieruimte, met kluiskamer uit 1892.
ARCHITECT
ENSEMBLE
Jan de Bray (zoon en leerling van de schilder-bouwmeester Salomon de Bray); Pieter Kleijweg Dyserinck J.A.G. van der Steur. Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Kerkzaal + toegangen; Vergader- en ontmoetingsruimten.
STATUS
Rijksmonumenten
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19206; 19089; 19659-19662
Evangelisch-Lutherse kerk NAAM TYPE OBJECT
Evangelisch-Lutherse kerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Protestantse Kerk in Nederland - Evangelisch-Lutherse gemeente Lutherse kerk in 1615 ter plaatse van het Witherenklooster gebouwd, in 2e helft 19e eeuw van een historiserende façade voorzien, de kerk heeft een goed interieur. Preekstoel 2e helft 17e eeuw, eiken doophek, midden 17e eeuwse banken, 3 fraaie psalmborden met zwaantjes, orgel 18e eeuw, tribunen kerkeraadskamer met schoorsteenstuk en op behang de namen der predikanten, moderne aanbouwen. Orgel in 1882 gemaakt door J. Strobel ter vervanging van het Bätz-orgel dat in 1790 werd gemaakt. Mechanisch Frans torenuurwerk, 1892. Verscholen kerk, in 1895 kreeg de kerk de neogotische voorgevel. De Lutherse kerk, zoals de volksmond hem noemt, is een van de oudste nog bestaande schuilkerken in Nederland. Hij werd gebouwd in 1614 en in 1615 gebruik genomen. De Lutheranen behoorden niet tot de ene Publieke kerk en mochten hun erediensten niet in het openbaar houden. Deze kerk is een vorm van een schuilkerk
11
die men ook wel ‘verscholen kerken’ noemt: hij was als kerk gebouwd, maar was vroeger door een rij huizen volledig aan het zicht van de openbare straat onttrokken. De kerk is gebouwd op de plek van het vroeger Sint Antoniesklooster, later het Norbertijnenklooster. De Norbertijnen droegen een witte habijt; vandaar het ontstaan van de volksnaam Witte Heren, waaraan de straatnaam nog herinnert. De oorspronkelijke kerk was een tweebeukige hallenkerk met vlakke zoldering. In 1647 kreeg de kerk beukenhouten gewelven. In 1779 werden de pilaren tussen de beuken weggenomen waardoor een groot middenschip ontstond met twee kleine zijbeuken. In 1895 kreeg de oostzijde een neogotische gevel met toren, waardoor het uiterlijk aanzicht van de kerk nogal ingrijpend veranderde.
BRONVERMELDING
VAN
Sinds 1 mei 2004 zijn de Evangelisch-Lutherse Kerken, samen met de Hervormde en Gereformeerde opgegaan in PKN verband. De kerk is door de gemeente Haarlem aangewezen als een van de trouwlocaties voor het burgerlijk huwelijk. Ook de Historische Vereniging Haerlem heeft incidenteel van de kerk gebruik gemaakt: voor het houden van een ledenvergadering en voor het uitreiken van de Haerlem prijs. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19834 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007 1615
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Lutherse kerk
INTERIEUR
Ja Waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
Hoewel het gebouw aan de Witte Herenstraat flink aangepast is tijdens meerdere ingrijpende renovaties, is het interieur nagenoeg intact bewaard gebleven. Het ensemble van preekstoel, lezenaar, doophek, kerkbanken en gezangenborden hebben een waardevolle samenhang. Bijzonderheden van het interieur zijn: de preekstoel en de eikenhouten banken uit de tweede helft van de 18e eeuw, en het eikenhouten doophek. Het Ströbelorgel stamt uit de 19de eeuw. De monumentale schoorsteen in de consistoriekamer is afkomstig uit het huis ‘Het Ooyevaarsnest’ in de Witte Herenstraat, dat van 1758 tot 1910 als pastorie werd gebruikt. De kerk heeft een buiten-preekstoel, bereikbaar vanuit de consistoriekamer. Deze simpele kansel, een eenmansbalkonnetje van baksteen, is gericht naar het Luthers hofje, en is vermoedelijk weinig gebruikt.
ARCHITECT
Het hekwerk buiten is getooid met gietijzeren zwanen, samen met de Lutherse roos symbool van de Lutherse kerk. Ook treft men de zwaan aan op het raam naast de preekstoel, op de rococo-omlijsting van de psalmborden, op een raam in de consistoriekamer, op het orgelfront en tegen de trapleuning naar de gaanderij. De betekenis hiervan is terug te voeren op wat de Tsjechische hervormer Jan Hus gezegd zou hebben toen hij als ketter was verbrand. Hus, wiens naam ‘gans’ betekent, zei toen: “Jullie verbranden nu wel een gans, maar na mij komt er een die groter is dan ik”. Dat zou een vooraanduiding zijn van Luther. Daarom wordt de zwaan, als zinnebeeldige vervolmaking van de gans, als het symbool van Luther gezien. Onbekend
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Consistoriekamer en ontmoetingsruimte
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19834
12
Evangelische Broedergemeente NAAM TYPE OBJECT
Evangelische Broedergemeente (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Evangelische Broedergemeente Voor de bouwtijd karakteristiek kerkgebouw van eenvoudige eclectische architectuur met bijbehorend, voor de Evangelische Broedergemeente kenmerkend sober, in witte kleuren uitgevoerd, interieur, als zodanig van belang wegens architectuur- en cultuurhistorische waarde. De recht afgesloten zaalkerk wordt overdekt door een pannen zadeldak. De verder met hoek- en middenpilasters en boogfriezen opgesmukte voorgevel bevat de hoofdingang in het midden, voorzien van dubbele paneeldeuren met driepasmotief, een gestucte boognis met de naam van de kerk - Evangelische Broedergemeente - in vergulde letters, en een geprofileerde omlijsting, alsmede drie rondboogvensters met oorspronkelijke onderverdeling en geprofileerde omlijsting met kapiteeltjes.
BRONVERMELDING
VAN
https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/355029 https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/354813 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007 1876
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Voor EBG: Hernnhutters, Moravische Broeders, Initas Fratum
INTERIEUR
JA waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
Interieuronderdelen als preekstoel en luchter stammen uit de bouwtijd en voor de oorspronkelijke banken bleef het originele plan gespaard. Het gebouw is volledig door de Evangelische Broedergemeente uit Zeist betaald, en werd gebouwd met een luxe die voor de Evangelische Broedergemeente in Nederland ongekend was. Een dure en ‘overbodige’ koepel op het dak, een dure preekstoel, gebronseerde gaskronen, een windvaan op het dak. Een dergelijke aankleding kwam in geen andere Nederlandse behuizing van de EBG voor. Ruim een eeuw later, in de jaren tachtig van de 20e eeuw, onderging het kerkgebouw een grondige renovatie. Uiterlijk is er aan het gebouw weinig veranderd, al is de dakruiter verdwenen.
ARCHITECT
Ook de inrichting heeft weinig veranderingen ondergaan. Gebleven is het kenmerkende en feestelijke Herrnhutter wit, dat door de kleurnuances nog meer in het oog springt. De versieringen zijn bescheiden, maar hebben toch een zekere uitbundigheid. Ook in deze broedergemeentezaal ontbreekt niet de afbeelding van het lam dat de zegevaan draagt, met de Latijnse tekst ‘Vicit agnus noster eum sequamur’ (‘Zie het lam, laten wij het volgen’). Achter in de kerk hangt de kaart van Suriname, het geboorteland van veel leden van de Broedergemeente. D.E.L. van den Arend
ENSEMBLE
Rijksmonument
TOELICHTING ENSEMBLE
Onderdeel van het complex met de pastorie op Parklaan 32
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
355029
13
Hersteld Apostolische Zendingsgemeente NAAM TYPE OBJECT
Hersteld Apostolische Zendingsgemeente (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Hersteld Apostolische Zendingsgemeente Apostolische gemeente. Bakstenen pand met bepleisteringen, vooruitspringende middenpartij, ramen met afgeknotte hoeken. IJzeren hek, 2e helft 19e eeuw. Het pand is gebouwd in 1868 als school. In 1925 is het aan de Verenging De Apostolische Kas verkocht, die het heeft omgebouwd tot kerk.
BRONVERMELDING
VAN
Gbi omschrijving: Voorgaande pand is in 1840 afgebrand en bij de bouw van de school werden Jacobijnestraat 13 en 15 samengevoegd. Schoolmeester Leonard van der Welk verkocht in 1922 de school aan de Rooms-Katholieke Middenstandsvereniging De Hanze en drie jaar later wordt doorverkocht aan de Apolistische Kas. Rond 1925 werd het gebouw getransformeerd naar kerkgebouw door een uitbreiding aan de achterzijde en het verwijderen van de verdiepingsvloeren. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19295 Uittenhout, Bart J. Jaarboek. (1980). Haerlem. Krantenviewer Noord-Hollands Archief: Vereniging. p. 170. Bouwarchief. (1925). Vastgoed. Haarlem. Adresboeken Gemeente Haarlem. (1895). Krantenviewer Noord-Hollands Archief. 1868
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi) INTERIEUR
JA waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
ARCHITECT
Een groot deel van de Jacobijnestraat was al in de 13e eeuw bezit van het Dominicanenklooster. Zo was op nummer 17 het logeeradres gevestigd voor de leken van dat klooster. Dit pand werd in 1640 verkocht aan Mr. Goossen Heuvelman, houdende een Franse school, genaamd ‘De Tuyn der Jonckheidt’. Het terrein Jacobijnestraat 15 werd in 1843 gekocht, met het puin van een afgebrande woning er nog op. De eigenaren van de panden op nummer 13, 15 en 17 vragen in 1868 vergunning aan voor het bouwen van een school op nummer 15. Burgemeester Iordens vraagt ‘enigszins spoedig’ aan Openbare Werken de rooilijn te willen vaststellen. Dat is in die tijd alles wat men nodig heeft om tot bouwen te komen. In datzelfde jaar komt de school gereed. In de gevel is het jaartal 1868 aangebracht, dat nog steeds zichtbaar is. Het schoolgebouw wordt in 1922 verkocht aan de RK Middenstands-vereniging De Hanze, die het in 1925 doorverkoopt aan de Vereniging De Apostolische Kas, die de belangen behartigt van de Hersteld Apostolische Zendingsgemeente die het tot kerk laat verbouwen. onbekend
ENSEMBLE
-
TOELICHTING ENSEMBLE
-
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19295
14
Immanuelkerk NAAM TYPE OBJECT
Immanuëlkerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Protestantse Kerk in Nederland – Protestantse gemeente Haarlem-Noord en Spaarndam Vrij gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een kerkelijk complex uit het tweede kwart van de 20ste eeuw. De gebouwen (waaronder een kerk met klokkentoren) werden in 1937 gerealiseerd naar een ontwerp van architect F.C.J. Dingemans, en uitgevoerd in een traditionalistische trant met verwijzingen naar de architecten A.J. Kropholler en M.J. Granpré Molière. Karakteristiek is de nadruk op een ambachtelijke uitstraling met in quasihandvormsteen gemetselde gevels, daken met romaanse pannen, en ingangen met uit houtdelen bestaande deuren. Binnen het interieur van de als een basilica uitgevoerde kerk blijkt het ambachtelijk-traditionalistische karakter onder meer uit de toepassing van een open dakstoel. Typologisch en stilistisch van belang.
BRONVERMELDING
Redengevende omschrijving Van Egmondstraat 3-11
VAN
1937
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Het verhalenhuis
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
ARCHITECT
Het driebeukige kerkinterieur wordt bepaald door een ruim middenschip en smalle, als loopgangen opgezette zijbeuken. Sober gestucte wanden. Zowel in de kerkruimte als in het voorportaal bevinden zich niet oorspronkelijke (buiten de bescherming vallende) tegelvloeren. Het middenschip kreeg een open dakstoel met houten laminaatspanten die worden gedragen door de zandstenen consoles tegen de wanden. Op de ‘liturgische wand’ van het middenschip (zuidwand) sluit een gemoderniseerd (buiten de bescherming vallend) podium aan. Centraal binnen deze wand bevindt zich een hoge rondboogopening, ter plekke van een verdwenen absis met lichtgebogen achterwand. Deze opening bevat nu een modern (buiten de bescherming vallend) venster met een (buiten de bescherming vallend) rond raam in glas-applicatie. De orgelwand van het middenschip (noordzijde) bevat centraal een hoog gelegen rondboogopening, waarin het orgel werd geplaatst. Hieronder sluit een licht uitkragende houten tribune aan, met ondersteunende houten klossen. F.C.J. Dingemans
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Pastorie, wijkgebouw met (voormalige) kosterswoning en (voormalige) schoolgebouw Het complex vormt een wezenlijk en onlosmakelijk onderdeel van de bebouwing aan de Van Egmondstraat, waar het door zijn schilderachtige en prominente verschijningsvorm met diverse in hoogte verschillende gebouwen waaronder een kerk met klokkentoren, een zeer markante positie inneemt. Door de situering van de gebouwen rondom een pleintje met forse bomen, kreeg het complex het karakter van een klein dorp met rustieke uitstraling. Gemeentelijk monument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
59-0148
15
Josephkerk NAAM TYPE OBJECT
Josephkerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk Belangrijke waterstaatskerk uit 1841 met bijhorend interieur, dat door de decennia heen verrijkt werd met schenkingen en aankopen. De Architect was H.H. Dansdorp. Neoclassieke façade van natuursteen; hoge ronde zuilen dragen tympanon, ronde koepeltoren op corintische zuilen. In 1853 werd de kerk vergroot, als prokathedraal. De midden-19e-eeuwse basis van communiebank en zijaltaren bleef bestaan, maar de preekstoel en het hoofdaltaar werden vervangen en gewijzigd. De authenticiteitswaarde is daarmee flink lager geworden. De enorme rijkdom in dit interieur maakt het echter een beschermenswaardig geheel.
BRONVERMELDING
VAN
https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19302 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007. 1841
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi) INTERIEUR
Ja Waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
De kerk heeft enkele bijzondere beelden. Bijvoorbeeld het beeld van de heilige Blasius bij het Willibrord-altaar, geschonken door Anna Sacre, een bekende Haarlemse kruidenier die haar spraakvermogen terugkreeg na de Blasiuszegening. Bijzonder is ook het oude houten Mariabeeldje dat op 5 juni 2005, in de eerste processie sinds 500 jaar, door de stad werd gedragen, evenals de altaarbijbel uit 1743 van Hermanus Besseling uit Utrecht. In de Sint Josephkerk wordt de mis gecelebreerd in de traditionele liturgie; met behoud van het Gregoriaans. Tweeklaviers orgel gemaakt door P.J. Adema in 1906, geplaatst in de bestaande orgelkas van H. Lindsen uit 1855 en onder gebruikmaking van enig ouder pijpwerk. De electrische tractuur uit 1967 valt niet onder de bescherming.
ARCHITECT
H.H. Dansdorp
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Pastorie is een rijksmonument met monumentnummer; 513388 Meerdere onderdelen? School? Rijksmonument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19302
KoepelKathedraal NAAM TYPE OBJECT
KoepelKathedraal (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
16
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk ATHEDRALE BASILIEK van St. Bavo. 1895-1930, J.TH.J. Cuypers. Koor 1895-1898, transept, kruisingstoren en schip 1902-1906, westtorens 1927-1930. Driebeukige kruisbasiliek met koepel en twee westtorens, kapellen langs de zijbeuken, een doopkapel aan het zuidelijke transept, en straalkapellen rond de kooromgang. Markeert de overgang van de neogotiek naar een nieuwe kerkelijke bouwkunst. Eclectisch bouwwerk met motieven, ontleend aan de romaanse bouwkunst, de vroege Franse gotiek, Moorse en Assyrische versieringsvormen, Berlage, de Art Nouveau en De Bazel. Decoratie en aankleding o.a. door F.W. Mengelberg, J.P. Maas, Mari Andriessen (beeldhouwers), Jan Toorop en Han Bijvoet (tegeltableaus), Jan Eloy en Leo Brom (edelsmeden), Jules Dobbelaere, Dom Jac. van der Meij en Han Bijvoet (glazeniers). Van oorsprong orgel met drie klavieren en vrij pedaal, in 1923 gemaakt door de Gebr. Adema te Amsterdam voor de RK Willibrordus buiten de Veste in Amsterdam. In 1971 overgeplaatst naar Haarlem. Nadien uitgebreid met een vierde klavier door de fa. Schreurs te Amsterdam. Mechanisch torenuurwerk. Beschermenswaardige orgelkas, als interieuronderdeel ontworpen door Cuypers, van het transeptorgel gemaakt door de firma Adema in 1907. Het instrument zelf is, vanwege de vele wijzigingen, niet beschermenswaardig.
BRONVERMELDING
VAN
Pastorie, monumentnummer: 395828 Sacristie, monumentnummer: 395833 Aansluitend de ronde zuidoostelijke traptoren en de huidige sacristieruimte. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19555 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007. Kerkinterieurs in Nederland, Kerkinterieurs in Nederland - Kerkinterieurs in Nederland De kerk is onderdeel van het Grootste Museum van Nederland Het Grootste Museum van Nederland 1895
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Kathedrale basiliek Sint Bavo
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURWAARDE
Een van de bijzonderheden van de kerk is de Schatkamer, een verzameling kerkelijke kunst uit de 14e tot 20e eeuw, die sinds de opening in 1973 is te bezichtigen. Het gebouw is door zijn vele architectonische details en door de vele beroemde kunstenaars die eraan hebben bijgedragen, een esthetisch eldorado voor liefhebbers van bouw- en beeldende kunst.
ARCHITECT
Beschermwaardige orgelkas ontworpen door Cuyers. J.TH.J. Cuypers
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Onderdeel van Parochie van KoepelKathedraal Onderdeel van Rijksmonumentencomplex: KoepelKathedraal
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19555
17
Mariakerk NAAM TYPE OBJECT
Mariakerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk Rijksstraatweg 355 vormt binnen de gemeente Haarlem een zowel uitwendig als inwendig op vrij gave wijze bewaard gebleven voorbeeld van een kerkgebouw uit het midden van het tweede kwart van de 20ste eeuw. De kerk werd in 1935-1936 gebouwd naar een ontwerp van de architecten A.J.C. Voorvelt en G.J.M. Simons, en uitgevoerd in Delftse Schoolstijl. Karakteristiek is de op de vroegchristelijke kerkenbouw geïnspireerde basilicale opzet met een absis en een klokkentoren. Het gebouw kreeg een traditionalistisch-ambachtelijke uitstraling met in quasi-handvormsteen gemetselde binnen- en buitengevels, alsmede een open dakstoel in hout. Van belangrijke kunsthistorische waarde zijn onder meer de door Joep Nicolas vervaardigde glas-in-loodramen, en de door het keramisch atelier Brouwer vervaardigde reliëfs binnen de voorgevel. De kerk vormt een wezenlijk en onlosmakelijk onderdeel van de bebouwing aan de Rijksstraatweg, waar het door zijn prominente verschijningsvorm met een basilicale opzet en een hoge klokkentoren, alsmede in baksteen gemetselde gevels en daken met pannendekking een zeer markante positie inneemt. Binnen de Rijksstraatweg en (wijde) omgeving fungeert het kerkgebouw als een belangrijke blikvanger.
BRONVERMELDING
Het gebouw bevat diverse gevelstenen met inscriptie. Redengevende omschrijving Rijksstraatweg 355
VAN
1935
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi) INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURBESCHRIJVING
Het interieur heeft zwaar te lijden gehad onder de regels van het Tweede Vaticaans Concilie (hoofdaltaar, communiebanken en preekstoel zijn verwijderd) en in de jaren ’90 van de 20e eeuw werd het koor van nieuw meubilair voorzien. Ook de staties werden in nieuwe lijsten op moderne ondergronden geplaatst. De wandschildering van Sengers vertegenwoordigt wel enige waarde. De kerk wordt voorafgegaan door een ruim kerkplein. Langs de zuidzijde bevinden zich bijbehorende plantsoenen. Kerkplein en plantsoenen worden van de straat gescheiden door in quasi-handvormsteen gemetselde voetmuurtjes, met posten met ezelsruggen. Hierop sluiten stalen hekken aan. In het interieur is een aantal inventarisstukken aanwezig dat onder andere afkomstig is uit het voorgaande kerkgebouw. Houten kerkbanken met wangen, in sobere vormgeving. Houten biechtstoelen met deuren met een 4-ruits raam met glas-in-loodvulling. De panelen van de deuren zijn ingevuld met kraaldelen. Geschilderde kruiswegstaties. Diverse heiligenbeelden (deels geleverd door J.A. Oor, Roermond). Aan weerskanten van het priesterkoor een voormalig zij-altaar (deels in de bodem verzonken door de moderne wijziging van het priesterkoor). Deze altaren zijn uitgevoerd in zandsteen en bevatten een zandstenen heiligenbeeld (St.-Jozef en Maria), door K. Stouthamer.
18
Orgel door J. Vermeulen uit Alkmaar. Aan weerskanten hiervan bevinden zich op paneel geschilderde afbeeldingen van David en de H. Gregorius de Grote. Nabij de sacristieingang een schilderij met voorstelling van St.-Bavo, toegeschreven aan Pieter de Grebber. ARCHITECT
A.J.C. Voorvelt en G.J.M. Simons
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Kerkgebouw van de Parochie van O.L. Vrouw van de Zeven Smarten en St. Bavo (voorheen St. Bavo te Schoten). Gebouwd in 1935 naar ontwerp van de architecten G.J.M. Simons en A.J.C. Voorvelt. De geplande pastorie met verenigingsgebouw op de tekeningen van Simons en Voorvelt, werd nooit gebouwd.
STATUS
Tezamen met de nabijgelegen pastorie op nr. 361 en het aansluitende kerkhof behoort de kerk tot een waardevol ensemble. De situeringswaarde wordt versterkt door de ligging op de hoek van de Diezestraat, aan een ruim kerkplein met authentieke omheiningen. Cultuurhistorische waarde. De kerk maakt deel uit van het katholieke stadsgedeelte met nog bestaande schoolgebouwen en zogenaamde ‘heiligenhuisjes’. Gemeentelijk monument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
59-0129
Moeder van de Verlosserkerk NAAM TYPE OBJECT
Moeder van de Verlosserkerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING BRONVERMELDING VAN
1966
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi) INTERIEUR INTERIEURWAARDE
Gebruik: religieus Denominatie: Rooms-Katholieke Kerk Van de website van de kerk: Op de 1e verhoging het altaar met daarnaast een lezenaar voor de verkondiging, de plaats voor de Eucharistie met daarachter op de 3e verhoging op een lezenaar de Bijbel. Rechts daarvan het tabernakel, een ontwerp van Egbert Dekkers, dat een blauw-groenen stroom verbeeldt waaruit de levensboom groeit met de edelstenen als vruchten van genade. In de rechterhoek, naast het grote kruis uit de Goede Herderkerk het doopvont met achter het kruis de zon als de verrezen Christus in wiens stralen de overledenen zich mogen koesteren. De ramen aan beide zijden van het priesterkoor beelden de genadestroom uit terwijl bij het grote voorraam onze gedachten gericht worden op de schepping uit chaos. De zondeval als hoge golfkammen, de Geest zweeft boven de wateren. Er komt rust en orde. Het blauw open vat doet ons denken aan Maria die de Bron van de genade in Haar schoot ontving. Motief: een schip met kruis is het symbool van de Kerk. Het Mariabeeld van Sijtbertus de Grauw in de Mariakapel toont Haar, terwijl zij het - oudemankindje - draagt als symbool van Christus, komend van God
19
en van mensen. In zich draagt hij het teken van Zijn menslievendheid tot het einde toe: het Kruis. Het Mariabeeld is afkomstig uit de in 1983 afgebroken Spaarnekerk te Haarlem. Het orgel van de orgelbouwer Maarschalkerweerd is afkomstig van de (afgebroken) St. Josephkerk te Breda. In 1976 werd het in de kerk geplaatst door de Fa. Schreurs en Zn. Typisch jaren ’60-gebouw met in het interieur nog enkele onderdelen uit de bouwtijd, waarbij doopvont, tabernakel en glasraam een benoeming verdienen. De collectie is echter in de jaren ’70 vervangen en aangevuld, waardoor van een oorspronkelijk interieur geen sprake is. ARCHITECT
De Groot, J.G.
ENSEMBLE
ja
TOELICHTING ENSEMBLE
kerkzaal en bijgebouw
STATUS
-
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
-
MONUMENTNUMMER
-
FOTO EXTERIEUR HUIDIG GEBRUIK
Religieus
HUIDIGE DENOMINATIE
Rooms-Katholieke Kerk
Oude Kerk Spaarndam (Nederlands Hervormde Kerk) NAAM TYPE OBJECT
Oude Kerk Spaarndam (Nederlands Hervormde kerk) (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Protestante Kerk in Nederland – Protestantse gemeente Haarlem-Noord en Spaarndam
BRONVERMELDING
VAN
Bakstenen gebouw van 1627 met een langwerpige achthoekige plattegrond. N. pand met 3/8 sluiting later toegevoegd. Steunberen, halfrond gedekte vensters. Dakruiter, loden makelaarsversiering. Kerk-interieur: houten tongewelf. Preekstoel 1665, doophek en banden XVIIc. Eenklaviers orgel van onbekende maker, ca. 1700 gemaakt. Klokkenstoel met klok van Van Bergen, 1902, diam. 79,5 cm. Mechanisch torenuurwerk van Kramer, 1925. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19877 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007 1627
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
Oude kerk, Dorpskerk
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURWAARDE
Het interieur is architectonisch belangrijk met een uit 1760 stammend balustradeorgel, een preekstoel en koperen voorzangerslessenaar uit 1665. Het doophek is 1667. Het scheepsmodel van de ‘jonge Suzanna’ achterin de kerk herinnert aan de banden van Spaarndam met de zee, evenals een tweede scheepsmodel. In de kerk bevindt zich het graf van de waterbouwkundige en cartograaf Cruquius, overleden in 1754. De kerk is in 1982 gerestaureerd.
20
Het inrichtingsconcept is door de eeuwen heen danig aangepast, waardoor van een sterke ensemblewaarde geen sprake meer is. ARCHITECT
onbekend
ENSEMBLE
Ja
TOELICHTING ENSEMBLE
Preekstoel, doophek, orgel, klokkenstoel, mechanisch torenuurwerk van Kramer
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19877
Nieuwe Kerk NAAM TYPE OBJECT
Nieuwe Kerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus Denominatie: Protestante Kerk in Nederland - Protestantse gemeente Fraaie toren in 1613 door Lieven de Key gebouwd tegen de oudere St. Annakerk, welke in 1645/9 door de huidige naar ontwerp van Jacob van Campen vervangen werd, steen met opschrift oostgevel. De kerk een nuchter zaalgebouw met brede rechthoekige plattegrond, breder dan haar voorgangster in weinig harmonie met de toren. Inwendig door vier pijlers verdeeld in grieks kruis met houten tongewelven en de vierhoeksvakken van vlakke zolderingen. Fraaie bederuimte - slechte moderne beglazing.
BRONVERMELDING
Vrijstaande preekstoel, vierkante kuip uit de bouwtijd. Van oorsprong koororgel van de St.Bavo in Haarlem, begin 16e eeuw gemaakt door J. van Covelen. In 1791 overgeplaatst naar de Nieuwe Kerk door H. Hess. Deze maakte een nieuw tweeklaviers instrument met gebruikmaking van veel pijpwerk uit het oudere orgel. Het Pedaal werd in 1862 ter weerszijde van het orgel aangebracht door H. Knipscheer. Klokkenstoel met klok van Cyprianus Crans, 1749, diam. 98 cm. Mechanisch torenuurwerk, 1795. https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/19616 Plas, M. van der, Meer dan Steen; De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu, Historische Vereniging Haarlem, 2007.
Kerkinterieurs in Nederland, Kerkinterieurs in Nederland - Kerkinterieurs in Nederland VAN
1613
TOELICHTING NAAM (historische naam gbi)
St Anna Kerk
INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURWAARDE
Alle interieuronderdelen ondersteunen de vormgeving van een vierkante plattegrond met een Grieks kruis in het binnenwerk, waarbij de los geplaatste vierkante preekstoel een uitzonderlijke positie inneemt. Het interieur huisvest aanvullend een 17e-eeuwse lezenaar,
21
voorzangersgestoelte, portaal, banken en luchters en heeft daarmee een hoge mate van authenticiteit. De preekstoel is authentiek. Op het plafond zijn wapenschilden, scheepszagen en klokjes van Damiate geschilderd ter herinnering aan de slag bij Damiate. De glas-in-loodramen zijn van Jaap Pronk en Eduard van Bommel uit Haarlem. In de kerk zijn onder meer begraven Philips Wouwerman en Isaäck van Ruysdael, bekende Haarlemse schilders en architecten. Buiten de kerk is behalve de moeder van Frans Hals o.a. Harmen Hals begraven, evenals Pieter van Santvoort en Jacob van Ruysdael. Dat kerkhof is in 1825 geslecht. Vrijstaande preekstoel, koororgel, klokkenstoel met klok van Cyprianus Crans, mechanisch torenuurwerk. ARCHITECT
Lieven de Key / Jacob van Campen?
ENSEMBLE
-
TOELICHTING ENSEMBLE
De toren van Lieven de Key is van 1613. Deze werd tegen de oudere St. Annakerk aangebouwd. Het huidige ontwerp van de kerk komt uit 1645-1649 en is van Jacob van Campen. Rijksmonument
STATUS REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER
19616
Oosterkerk NAAM TYPE OBJECT
Oosterkerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Protestante Kerk in Nederland - Protestantse gemeente Zomerkade 165 (de Oosterkerk) vormt binnen de gemeente Haarlem een goed en op vrij gave wijze bewaard gebleven voorbeeld van kerkelijke architectuur uit het interbellum, bijzonder vanwege de typologische opzet (basiliek en middenschip met spitsboogspanten) en de robuuste architectonische vormgeving. De kerk behoort tot een in 1926 gebouwd kerkelijk complex, vormgegeven in een zakelijke stijl met enige Amsterdamse Schoolinvloed. Daarbij een nadrukkelijke rol is weggelegd voor de baksteen als bouwmateriaal en de dominant aanwezige pannendaken. De basilicaal opgezette kerk heeft een kruisvormige plattegrond. Ruim middenschip met een open dakstoel met spitsboogspanten. Eveneens architectuurhistorische waarde als onderdeel van het kerkelijk complex waarmee het gebouw een bijzonder ensemble vormt. Tot het kerkelijk complex behoren een gemeenschapszaal, een kosterswoning en een (voormalige) wijkverplegingspost. Door het schilderachtige totaalkarakter, met in hoogte verschillende bouwmassa’s, rode pannendaken, en gevarieerde gevelindelingen, neemt het complex een markante positie in, waarbij de kerk fungeert als een sterk in het oog vallend focuspunt.
De situeringswaarde wordt versterkt door de ligging op een eigen terrein met tuinaanleg en authentieke omheiningen, langs een bocht in de door laanbeplanting omgeven Zomervaart.
BRONVERMELDING
Redengevende omschrijving Zomerkade 165
VAN
1926
TOELICHTING NAAM
22
(historische naam gbi) INTERIEUR
Ja waarde
INTERIEURWAARDE
ARCHITECT
Het interieur van de kerk wordt grotendeels bepaald door een ongedeelde brede kerkzaal (middenschip). Deze heeft een open dakstoel met forse houten spitsboogspanten (paraboolkarakter). De gewelfvakken zijn ingevuld met houten vakken. Houten vloerdelen. De wanden zijn gestuct en bevatten lambriseringen in bruingele baksteen in Vlaams verband, met licht verzonken liggende voegen. De noordwand van het middenschip wordt geleed door een brede spitsboognis, die aan de onderzijden van de boog werd voorzien van gewelfvensters met decoratieve glas-in-loodvulling. Aan weerskanten van de nis bevindt zich een kleinere spitsboogopening (= oorspronkelijke toegang van de verdwenen tribunes in de kruisarmen?). Deze nissen sluiten elk aan op een trappenhuis dat bereikbaar is via een bakstenen rondboogingang binnen de kruisarmen. De trappenhuizen hebben een lambrisering en trappen in schoonmetselwerk (bruingele baksteen, binnen de lambriseringen in Vlaams verband met licht verzonken voegen). Op het middenschip sluiten de zijbeuken aan, die als loopgangen fungeren. De zijbeuken worden van het middenschip gescheiden door bakstenen pijlers die aansluiten op de dito gordelbogen binnen de zijbeuken. Pijlers en bogen zijn eveneens gemetseld in bruingele baksteen in Vlaams verband, met licht verzonken liggende voegen.
Aan de zuidzijde van het middenschip/zijbeuken bevinden zich toegangsportalen met niveauverschillen, aansluitende op de ingangen binnen de voorgevel van de kerk. Trapopgangen geven toegang tot de tribune binnen het zuidelijke deel van het middenschip. Deze werd uitgevoerd in hout, met een dito balustrade met gestucte voorzijde. De tribune is vanaf de trapopgangen bereikbaar via twee rondboogingangen met een houten deur met veelruits raam (kathedraalglas) en ijzeren handgrepen. Op de tribune sluit een binnen de zuidwand van het middenschip opgenomen ruime nis aan. Alhier bevinden zich houten spanten met korbelen, ter ondersteuning van een houten plafond met enkelvoudige balklaag. J.A.G. van der Steur en C.B. Posthumus Meyjes
ENSEMBLE
Nee
TOELICHTING ENSEMBLE
Samenwerking met de Grote Bavo. De Nieuwe kerk wordt als winterkerk gebruikt.
STATUS
Rijksmonument
REDENGEVENDE OMSCHRIJVING
Link naar redengevende omschrijving
MONUMENTNUMMER FOTO EXTERIEUR
59-0181
HUIDIG GEBRUIK
Religieus en nevengebruik
HUIDIGE DENOMINATIE
Protestantse Kerk in Nederland – Protestantse gemeente
Pelgrimkerk NAAM TYOE OBJECT
Pelgrimkerk (schuil)kerk, kapel, gebedshuis
HUIDIGE STAAT
Aanwezig
OMSCHRIJVING
Gebruik: religieus en nevengebruik Denominatie: Protestantse Kerk in Nederland – Gereformeerde kerk Architectuur-, bouw- en/of kunsthistorische waarde Het object is binnen de gemeente Haarlem een op vrij gave wijze bewaard gebleven kerkgebouw uit 1964-1965. De kerk ontstond naar een ontwerp van architect W. Ingwersen die een belangrijke rol speelde op het gebied van de protestantse kerkenbouw in
23
Nederland. Bij de in een modernistische stijl uitgevoerde Pelgrimkerk borduurde Ingwersen voort op ideeën die hij introduceerde bij de Maranathakerk in Nijmegen (1963). Sterke invloed van Le Corbusiers kerk te Ronchamp. In het gebouw een figuratief glas-inbetonraam met belangrijke kunsthistorische waarde. Het kerkelijk complex vormt een onlosmakelijk onderdeel van de bebouwing aan de westzijde van de Stephensonstraat, op de hoek van de Pijlslaan en de Rutherfordstraat. Door zijn prominente verschijningsvorm, met diverse in hoogte verschillende bouwdelen, een kerkzaal met schuine daklijsten en dito gevelvlakken, en een hoge klokkentoren, neemt de kerk een markante en sterk in het oog vallende positie in. De kerk bevindt zich in de zichtas van de op de Stephensonstraat aansluitende Boogstraat. De kerk is een belangrijke schakel in de ontwikkelzone Zuidwest. BRONVERMELDING