4. Bijlage 3 Haarlemse Routekaart Duurzaamheid Route voor CO2-reductie
Tekst van het document
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid
Route voor CO2-reductie
Inhoud Samenvatting.......................................................................................................................................3
5. Werken............................................................................................................................................ 18 Pijler 3: Ontwikkeling warmtenetten werken......................................................................... 20
Voorwoord | De opgave in beeld gebracht.........................................................5
Pijler 4: Stapsgewijs naar aardgasvrij werken...................................................................... 20
6. Mobiliteit.......................................................................................................................................21 1.
Pijler 5: Verminderen en veranderen van mobiliteit.............................................................23
Waarom een routekaart.................................................................................................6
Pijler 6: Verschonen van mobiliteit..............................................................................................23
1.1. Doel van de routekaart............................................................................................................ 7 1.2. Leeswijzer..................................................................................................................................... 7
2.
Visie en strategie Haarlem..........................................................................................8 2.1. Beleidsdoelstellingen Haarlem.............................................................................................8 Haarlem minimaal in lijn met het Klimaatakkoord..........................................................8 2.2. Strategie.......................................................................................................................................9 We werken inhoudelijk langs 5 transitiepaden en 17 pijlers...........................................9 We vervullen verschillende en in de tijd wisselende rollen........................................... 11 We werken op basis van 4 leidende principes................................................................. 11 We rapporteren over onze klimaatimpact in de duurzaamheidsbegroting........... 11
3.
7.
Elektriciteit en opwek......................................................................................................24 Pijler 7: Groter aandeel schone elektriciteit............................................................................26 Pijler 8: Ontwikkelen duurzame bronnenwarmtenet...........................................................27
8. Ketenverantwoordelijkheid.......................................................................................28 Doelstelling en prognose...............................................................................................................29 Haarlems beleid............................................................................................................................... 30 Pijler 9: Ketentransitie eigen organisatie................................................................................ 30 Pijler 10: Ketentransitie bewoners en pijler 11: Ketentransitie bedrijven en instellingen....................................................................................................................................32
Stand van zaken....................................................................................................................12
Aanvullende plannen..................................................................................................................... 34
Prognose CO2-reductie beleid en aanvullende plannen....................................................12
Randvoorwaarden | 9. Wat is er nodig?.............................................................37
De opgave in 1 oogopslag...............................................................................................................12 Transitiepaden................................................................................................................................... 13 Tijdlijn.................................................................................................................................................... 13
Transitiepaden.................................................................................................................................. 14
Pijler 12: Werken aan een sociale energietransitie.............................................................. 38 Pijler 13: Werken aan draagvlak................................................................................................. 39 Pijler 14: Arbeidsmarkt en opleidingen..................................................................................... 41 Pijler 15: Ruimte voor toekomstbestendige energie infrastructuur ............................... 41 Pijler 16: Uitvoering voorbereiden............................................................................................. 43 Pijler 17: Financierbaarheid en subsidiestrategie............................................................... 43
4. Wonen.............................................................................................................................................. 15 Pijler 1: Ontwikkeling Warmtenetten Wonen.............................................................................17 Pijler 2: Stapsgewijs naar aardgasvrij Wonen.........................................................................17
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
2
Samenvatting In 2017 stelde de gemeenteraad de Versnelling van het duurzaamheidsprogramma vast. Onderdeel hiervan is de Routekaart Haarlem Aardgasvrij 2040. Verschillende ontwikkelingen dragen eraan bij dat de Routekaart uit 2017 verouderd is en moet worden herzien. De Haarlemse Routekaart Duurzaamheid gaat over hoe we als Haarlem CO2-reductie realiseren en welke aanvullende plannen nodig zijn. Dat doen we zowel voor de directe als indirecte CO2-uitstoot, maar ook voor de uitstoot in de keten. Dit doen we voor het eerst en het geeft aanleiding de invulling van de route steviger te maken. Haarlem voldoet nog niet aan de doelstellingen uit het Klimaatakkoord Wij hebben de doelstellingen uit het Klimaatakkoord vertaald naar de gemeente Haarlem. Hieruit volgt dat Haarlem, om in lijn te komen met het Klimaat akkoord, 51% (311 kton CO2) aan emissies moet hebben gereduceerd in 2030 ten opzichte van 2017. Uit de berekeningen van CE Delft blijkt dat Haarlem op basis van autonome ontwikkelingen, groei en Haarlems beleid in totaal uitkomt op 40% (243 kton) emissiereductie in 2030 ten opzichte van 2017, met een bandbreedte van 30 tot 52% emissiereductie. Daarom zijn er in de routekaart aanvullende plannen opgenomen. Hiermee komt de prognose uit op bijna 50% CO2-reductie.
Het transitiepad Wonen moet versnellen om de doelstelling in 2030 te behalen
700
600
chart-pie-alt
CO2 in kton 608
Figuur 1: Hoe bereikt Haarlem CO2-reductie in 2030?
Autonoom
building
Haarlem heeft al een -199 500 Elektriciteit 249 Haarlems aanzienlijk aantal projecten en opwek beleid opgestart om woningen Aanvullende energiezuiniger en aardgas400 -45 plannen vrij te maken. Toch leidt dit -53 311 nog niet tot het behalen van 109 Mobiliteit 300 de minimale CO2 reductie 88 doelstelling in 2030. Door de aanleg van warmtenetten Werken 87 200 76 kan pas na 2030 grote CO2- reductie gerealiseerd worden, 55 omdat dit een lange aanloop 100 163 Wonen heeft voordat gebouwen van 92 het aardgas afgaan. Tege0 lijkertijd weten we dat ongeUitstoot 2017 Prognose 2030 veer de helft van Haarlem geen grootschalig warmtenet krijgt. Juist daar is versnelling en intensivering van Het transitiepad Werken moet versnellen om de plannen mogelijk om voor 2030 voldoende CO2 doelstelling in 2030 te behalen reductie te realiseren. In grote lijnen is het advies dat, in die gebieden waar geen grootschalig warmtenet Het verplichte label A voor Kantoren in 2030 en het gepland is, een intensievere aanpak voor versnelling plan om gemeentelijk vastgoed te verduurzamen voor 2030 (en daarna) kan zorgen. Daarnaast zal de zorgen voor een aanzienlijke CO2-reductie in dit komende jaren een extra warmtenet project worden transitiepad. Het verduurzamen van gemeentelijk opgestart om de versnelling na 2030 te kunnen vastgoed zorgt voor een reductie van 50% in plaats realiseren.
Met de aanvullende plannen lukt het de van de vereiste 37% reductie. Daarmee geven doelstelling voor dit transitiepad te behalen. we het goede voorbeeld. Aanvullende plannen zoals het intensiveren van stimulerend toezicht en
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
calendar-edit
3
aardgasvrije productieprocessen moeten zorgen voor versnelling van CO2-reductie. Met de aanvullende plannen lukt het de doelstelling voor dit transitiepad te behalen. Het transitiepad Mobiliteit haalt de doelstelling Het mobiliteitsbeleid is kortgeleden vastgesteld. Met het Haarlemse beleid liggen de doelen uit het Klimaatakkoord voor dit transitiepad binnen bereik. Er is wel sprake van een grote mate van onzekerheid. Als het effect van het Haarlemse beleid tegenvalt, zijn mogelijk aanvullende maatregelen nodig om deze doelen te halen of moeten sommige maatregelen scherper ingezet worden. Door over de jaren de ontwikkelingen van de CO2-uitstoot van dit transitiepad goed in de gaten te houden kan Haarlem tijdig bijsturen als nodig. Het transitiepad Elektriciteit haalt de CO2-reductie doelstelling niet, maar opwek doel 750 Tj wel De daling van CO2-uitstoot bij elektriciteit komt vrijwel geheel voort uit een lagere emissiefactor voor de productie van elektriciteit, het energieverbruik is nauwelijks gedaald. Op 7% na wordt het doel hier niet gehaald. Het terugdringen van verbruik is het enige wat we zelf kunnen doen aan deze uitstoot, maar vergeleken met de emissiefactor is de impact erg klein. Het Rijk moet met meer plannen komen voor duurzame opwek, zodat de verwachte emissiefactor in 2030 voldoende is gedaald om de CO2-reductie doelstelling te behalen.
Het ingezette Actieplan Schone Energie draagt bij aan het behalen van de Haarlemse doelstelling van 750 Tj in 2030. Dat kan alleen als alle projecten doorgaan of als er tijdig een alternatief is voor projecten die afvallen.
Nieuwbouw Nieuwbouwwoningen worden aardgasvrij gebouwd. De groei met 10.000 woningen zorgt voor 5 kton extra CO2-uitstoot door hoger elektriciteitsverbruik. De BENG-norm zorgt ervoor dat dit beperkt blijft. Het is echter mogelijk in beleid extra eisen te stellen op de landelijke BENG-norm met de omgevingswet. Deze extra eisen zijn niet meegenomen in aanvullende plannen, omdat je er verschillende keuzes in kan maken waarvan de gevolgen (bouwkosten en bouwsnelheid) nauwkeurig afgewogen moeten worden. Juist emissies in de keten hebben een grote klimaatimpact Naast directe en indirecte CO2-emissies vanuit het energieverbruik, heeft Haarlem ook impact op de wereldwijde CO2-emissies via haar consumptie van goederen en het afdanken van deze goederen, de ketenemissies. Deze emissies tellen niet mee bij de doelstellingen uit het Klimaatakkoord, maar zijn wel een zeer belangrijk onderdeel van de klimaatimpact van Haarlem. Deze emissies zijn hoger dan de directe emissies. Zo zijn deze emissies goed voor 60% van de klimaatimpact van een gemiddelde Haarlemmer. Bij bedrijven kan het aandeel van deze ketenemissies nog veel hoger zijn. Haarlem voert al een aantal jaren beleid op het reduceren van haar eigen ketenemissies. Voor het eerst is dit beleid gebundeld in een transitiepad. Naast de focus op de
eigen organisatie kan de gemeente bedrijven en inwoners intensiever benaderen om aandacht te hebben voor de milieu-impact van de producten die zij gebruiken. Randvoorwaarden blijven belangrijk De sociale energietransitie, werken aan draagvlak, ruimte voor toekomstbestendige energie-infrastructuur, data gedreven werken en de lobby voor financierbaarheid en subsidiestrategie blijven belangrijke voorwaarden die we tijdens de transitie nodig hebben. Allen dragen ze bij aan het tempo en het succes. De grootste uitdagingen liggen de komende jaren in de energie-infrastructuur en voldoende arbeidskrachten (onderdeel sociale energietransitie) om de transitie voor elkaar te krijgen. Aanvullende plannen nodig, zowel van Europa als Rijk als Haarlem Er is nog een verschil tussen de geraamde emissies op basis van Haarlems beleid en de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Onder de noemer “aanvullende plannen” presenteren we de opties waarmee het beleid kan worden geïntensiveerd. Deze aanvullingen zijn bedoeld als input voor de nieuwe coalitie. Kernpunt is dat Haarlem ambitieus klimaatbeleid moet intensiveren, en dat naast het lokale beleid, ambitieus beleid vanuit de Rijksoverheid en Europa nodig zijn om de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te behalen.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
4
Voorwoord | De opgave in beeld gebracht CO2-reductie is nu urgenter dan ooit. Alleen met duurzame maatregelen kunnen we de snelle opwarming van de aarde een halt toeroepen. Haarlem vervult in ons land op dit vlak al enige jaren een voortrekkersrol. Deze Haarlemse Routekaart Duurzaamheid laat dat eens te meer zien. We hebben hierin scherp in beeld gebracht waar we nu staan en hoe we de uitstoot van CO2 de komende jaren verder terug willen dringen. Sinds de vorige routekaart (2017) hebben gemeente, bewoners en ondernemers niet stilgezeten. Er ligt nu bijvoorbeeld een transitievisie voor warmte in de stad. Voor energieopwekking hebben we een regionale Energiestrategie en een actieplan voor schone energie vastgesteld. De resultaten zijn nu al zichtbaar. Het aantal zonnepanelen is de afgelopen jaren
verviervoudigd. Er liggen er nu meer dan 120.000 in Haarlem. Het aantal laadpalen is ook verviervoudigd. Grotendeels alle bussen in de stad rijden nu elektrisch. We werken aan drie grote warmtenetprojecten. En we hebben een duurzaamheidsbegroting. We hebben CE Delft laten onderzoeken wat er de komende jaren verder nodig is. De uitkomst klinkt even simpel als ambitieus: we moeten van fossiele brandstoffen af. Ons mobiliteitsbeleid helpt ons voor een aanzienlijk deel in de goede richting. Meer ruimte voor fiets en ov, uitbreiding van het autoluwe centrum en parkeerregulering vormen hierin de pijlers. Daarnaast is er een minder tastbare factor: de uitstoot van ketenverantwoordelijkheid. Dat is de uitstoot die de complete productieketen achter de spullen die wij
kopen veroorzaakt. De omvang daarvan hebben we nu voor het eerst ook in kaart gebracht. Deze Routekaart Haarlemse Duurzaamheid brengt de grote opgave waarvoor we staan dus scherp in beeld. Dat maakt het volbrengen van die opgave makkelijker. Nog belangrijker is dat we de opgebouwde samenwerking op het gebied van duurzaamheid in onze stad blijven intensiveren. Alle kennis, energie en initiatieven uit de stad hebben we daarbij nodig. Met deze routekaart is het voorwerk hiervoor gedaan. Laten we ermee aan de slag gaan!
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
Robbert Berkhout, wethouder duurzaamheid
5
1. Waarom een routekaart Het klimaat verandert snel. Ook in Haarlem merken we steeds meer de gevolgen. Deze klimaatverandering heeft een grote impact op de natuur en de wereld waarin we leven. Dit bevestigt ook het IPCC-rapport dat (in augustus 2021) is uitgekomen. Als alle mensen een levensstijl als een gemiddelde Nederlander zouden hebben, dan hebben we 3,1 wereldbollen nodig om in onze behoeftes te voorzien (Earth overshoot day, 2021). Daarom moeten we de overgang maken naar een maatschappij waarin we de aarde niet meer uitputten. We gaan over op het gebruik van herbruikbare of hergroeibare materialen, maken gebruik van hernieuwbare energie, vergroten de biodiversiteit en minimaliseren onze foodprint1 met minder vleesconsumptie. Ook moeten we ons aanpassen aan veranderende weersomstandigheden. Dit moet internationaal, nationaal, lokaal en vooral samen. Want deze transitie raakt iedereen. Om deze redenen heeft de gemeente Haarlem de klimaatcrisis uitgeroepen en werkt zij aan het verminderen van haar klimaatimpact. In 2017 stelde de gemeenteraad de Versnelling van het duurzaamheidsprogramma vast gemeenteraad. Onderdeel hiervan is de Routekaart Haarlem Aardgasvrij 2040. Die Routekaart laat zien wat het klimaatdoel is, hoe snel het doel gerealiseerd moet zijn en welke projecten uitgevoerd moeten worden om dat doel te halen. Inmiddels is er veel veranderd.
Er is een Nationaal Klimaatakkoord gesloten 1 Een foodprint geeft de milieudruk aan die wordt gecreëerd door voedselbehoeften
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
6
met bijbehorende maatregelen, in Haarlem is de energiestrategie herzien, circulair inkopen geïntroduceerd, de CO2 prestatieladder geïmplementeerd en het actieplan Schone Energie vastgesteld. Ook geeft Haarlem vorm aan de opwek van hernieuwbare energie met de Regionale Energiestrategie en stelde de raad de transitievisie warmte en het nieuwe mobiliteitsbeleid vast. Al deze ontwikkelingen dragen eraan bij dat de Routekaart uit 2017 moet worden herzien.
1.1. Doel van de routekaart Deze routekaart kijkt naar de opgave van Haarlem om haar CO2-emissies te verminderen. De routekaart geeft inzicht in de huidige stand van zaken van Haarlem en de ontwikkelingen door het autonome en gemeentelijk beleid. De Routekaart geeft hiermee ook aan of met het huidige beleid Haarlem haar doelstellingen haalt. Waar dit niet het geval is geeft de routekaart mogelijkheden waarmee het beleid kan worden bijgesteld om de doelstelling wel te kunnen halen. We geven met deze routekaart inzicht in het huidige beleid van de gemeente Haarlem en handvatten voor discussies over het huidige en nieuw op te stellen beleid in de gemeente Haarlem voor de komende jaren. Deze routekaart maakt hierin nog geen keuze: het advies dient als een inspiratiebron voor het nieuwe beleid in de komende jaren.
1.2. Leeswijzer In hoofdstuk twee omschrijven we de visie en strategie die de gemeente hanteert bij haar klimaatbeleid. Ook wordt hier weergegeven hoe de gemeente transitiepaden heeft geselecteerd waarlangs deze
routekaart wordt uitgewerkt. Hoofdstuk 3 kijkt naar de stand van zaken van de CO2-uitstoot in Haarlem. Daarna laten we voor transitiepaden Wonen, Werken, Mobiliteit en Elektriciteit en opwek zien wat de doelstelling en de prognose van de CO2-uitstoot is. Zowel de cijfers als delen van de tekst komen uit het Rapport van CE Delft “Routekaart Haarlem – Raming van emissies in 2030” (zie bijlage 4). Deze transitiepaden hebben elk een interactieve overzichtstabel die het beleid en aanvullende plannen laat zien. De aanvullende plannen zijn gebaseerd op het Rapport van CE Delft (zie bijlage 4) en de opbrengst uit de verschillende ateliers voor de routekaart met de ambtelijke organisatie. Alle plannen die gaan over beleid kunnen in meer of mindere mate worden opgepakt door formatie toe te wijzen. Dat geldt ook voor de voorbereiding van de huidige plannen. Voor de uitvoering en handhaving is nog geen budget beschikbaar. De gelden die nodig zijn voor de gemeentelijke uitvoering van het Klimaatakkoord, zijn nog niet beschikbaar gesteld.
Het transitiepad Ketenverantwoordelijkheid kent een andere opzet dan de voorgaande transitiepaden. Als één van de eerste gemeente in Nederland benoemen we onze ketenverantwoordelijkheid en stelden we doelstellingen op. Dit hoofdstuk is vooral beschrijvend, omdat rekenprotocollen voor de berekening van de milieu-impact nog onvoldoende zijn. In het laatste hoofdstuk ‘wat is er nodig’ staat wat de gemeente Haarlem doet om de randvoorwaarden voor het sneller verminderen van de CO2-uitstoot te realiseren en wat hiervoor nog aanvullend nodig is.
Het huidige college maakt in deze routekaart nog geen keuze. De aanvullende plannen zijn een inspiratiebron voor het nieuwe beleid in de komende jaren.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
7
2. Visie en strategie Haarlem 2.1. Beleidsdoelstellingen Haarlem Het stadsbestuur van Haarlem maakt zich zorgen over het klimaat en wil haar verantwoordelijkheid nemen om de klimaatcrisis het hoofd te bieden. Daarom is afgesproken dat duurzaamheid de hoogste prioriteit heeft in de stad. Haarlem wil in 2040 van het aardgas af, in 2040 circulair en in 2050 klimaatbestendig zijn. Haarlem minimaal in lijn met het Klimaatakkoord Om een toekomstbestendige stad te zijn, is het naast aanpassing aan het veranderende klimaat ook nodig om de klimaatimpact van Haarlem te verkleinen en de uitstoot van CO2 te verminderen. Hierbij moet de daling van de CO2-uitstoot in Haarlem minimaal in lijn liggen met de doelstellingen in het nationale Klimaatakkoord. De ambities van Haarlem gaan echter verder; Haarlem streeft naar een sneller tijdspad dan het Klimaatakkoord. Momenteel wordt er in Europa besloten over het aanscherpen van de Europese doelstellingen voor het klimaatbeleid. Dit zal ook gevolgen hebben voor de doelen van Nederland. De CO2-uitstoot moet nog sneller omlaag. Voor deze routekaart houden we echter vast aan de doelen van het Klimaatakkoord als leidraad voor de minimaal benodigde inspanning vanuit het gemeentelijk beleid. Als duidelijk is wat de nieuwe Europese en nationale klimaatdoelen zijn, nemen we deze over voor onze eigen CO2- reductie doelstellingen.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
8
Haarlem moet in 2030 haar CO2-uitstoot met 51% verminderen ten opzichte van 2017 om minimaal in lijn te blijven met de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. In 2050 moet Haarlem bijna volledig CO2-neutraal zijn (ten minste 95% CO2-reductie in 2050, ten opzichte van 2017).
• We werken inhoudelijk langs 5 transitiepaden en 17 pijlers; • We vervullen verschillende en in de tijd wisselende rollen; • We werken op basis van 4 leidende principes; • We rapporteren over onze klimaatimpact in de duurzaamheidsbegroting.
2.2. Strategie Dit hoofdstuk beschrijft wat de strategie van Haarlem is om de klimaatdoelstellingen te realiseren. Om klimaatdoelstellingen te bereiken is structuur en focus nodig. In dit hoofdstuk worden de volgende onderdelen van de strategie nader toegelicht:
We werken inhoudelijk langs 5 transitiepaden en 17 pijlers De indeling in transitiepaden en pijlers moet zorgen voor structuur en focus. Bij de indeling is rekening gehouden dat helder moet zijn waar de gemeente impact op heeft of waar juist niet. Zo hebben we als
Haarlem minimale invloed op de emissiefactor van Elektriciteit, die landelijk wordt bepaald en vooral afhankelijk is van de mate van duurzame opwek in heel Nederland. Ook moet de indeling aansluiten bij de sectorgewijze benadering uit het Klimaatakkoord en de landelijke doelstellingen. De landelijk gehanteerde sectoren zijn: Elektriciteit, Industrie, Gebouwde Omgeving, Mobiliteit, Landbouw en landgebruik. We onderscheiden 5 transitiepaden waarmee de omslag richting een CO2-neutrale stad moet plaatsvinden. Dit zijn 1. Wonen, 2. Werken, 3. Mobiliteit, 4. Elektriciteit en opwek, en 5. Ketenverantwoordelijkheid. Het indelen in deze transitiepaden zorgt voor structuur en focus. Zo richten de paden Wonen en Werken zich op het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving voor woningen en utiliteit.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
9
In deze routekaart geven we de doelstelling en prognose van de CO2-emissies weer van de transitiepaden Wonen, Werken, Mobiliteit, Elektriciteit en opwek. Voor de opwek geven we een inschatting van de ontwikkeling van opwek van zon- en windenergie. Tot slot gaat het transitiepad Ketenverantwoordelijkheid over de emissies buiten Haarlem voor productie of afvalverwerking van in Haarlem geconsumeerde goederen. In dit transitiepad proberen we waar mogelijk de CO2-impact te verkleinen die het gevolg is van activiteiten die in Haarlem plaatsvinden. De uitstoot vindt dan niet direct in Haarlem plaats, maar elders in de keten, bijvoorbeeld bij de productie van goederen die in Haarlem worden gebruikt. Er zijn ook maatregelen die niet direct tot CO2- reductie leiden, maar die wel cruciaal zijn voor de overgang van fossiele - naar duurzame energie. Deze zijn omschreven in hoofdstuk 5. Ook hiervoor hebben wij zes pijlers: 12. Werken aan een sociale energietransitie 13. Werken aan draagvlak
Transitiepad
Wonen
Werken
Mobiliteit
Elektriciteit en opwek
Keten verantwoordelijkheid
14. Arbeidsmarkt en opleidingen 15. Ruimte voor een toekomstbestendige energievoorziening 16. Uitvoering voorbereiden 17. Financierbaarheid en subsidiestrategie
Wat is er nodig?
Pijler
1
Ontwikkeling warmtenetten wonen
2
Stapsgewijs naar aardgasvrij wonen
3
Ontwikkeling warmtenetten werken
4
Stapsgewijs naar aardgasvrij werken
5
Verminderen en veranderen van mobiliteit
6
Verschonen van mobiliteit
7
Groter aandeel schone elektriciteit
8
Ontwikkelen duurzame bronnen warmtenet
9
Ketentransitie eigen organisatie
10
Ketentransitie bewoners
11
Ketentransitie bedrijven en instellingen
12
Werken aan een sociale energietransitie
13
Werken aan draagvlak
14
Arbeidsmarkt en opleidingen
15
Ruimte voor toekomstbestendige energie infrastructuur
16
Uitvoering voorbereiden
17
Financierbaarheid en subsidiestrategie
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
10
We vervullen verschillende en in de tijd wisselende rollen De uitdagingen waarmee de transitie gepaard gaat, vraagt om steeds veranderende benaderingen vanuit de gemeente. We nemen dan ook verschillende, in de tijd wisselende, rollen in. In hoofdstuk 4 geven we in elk transitiepad aan welke rol we als gemeente willen vervullen. De rol die we innemen wordt onder andere bepaald door de verantwoordelijkheden en bevoegdheden die de gemeente heeft en door de fase waarin de transitie zich bevindt. Het is belangrijk om helder te zijn over de rol van
de gemeente. Daarmee wordt de samenwerking transparant en de overheid een betrouwbare partner. We onderscheiden vier rollen: de presterende, regulerende, samenwerkende en ondersteunende gemeente (NSOB, Sturen en stromen 2017).
basis daarvan maken we een afweging over onze inzet op een maatregel. Het betreft de volgende principes: Impact, invloed, draagvlak en zichtbaarheid.
We werken op basis van 4 leidende principes We maken keuzes bij het bepalen van de maatregelen die we uitvoeren op basis van vier leidende principes. Voor iedere maatregel bekijken we hoe ze scoren op deze principes, hoog, midden of laag. Op
De duurzaamheidsbegroting is een instrument voor het gemeentebestuur van Haarlem om tot een efficiënte besluitvorming te komen. De duurzaamheidsbegroting biedt dan ook meer dan enkel een cijfermatig inzicht in de CO2-uitstoot. Het biedt het kader waar binnen
digging
traffic-light
meteor
sliders-h-square
De presterende gemeente
De regulerende gemeente
Mate van impact
Mate van invloed
Lees meer
terug
Lees meer
terug
We rapporteren over onze klimaatimpact in de duurzaamheidsbegroting
Lees meer
terug
duurzaamheidsdoelstellingen geformuleerd kunnen worden; zodat de gemeente zo beheerst, doelmatig en doeltreffend mogelijk kan toewerken naar deze doelstellingen, hierover kan rapporten en verantwoording kan afleggen aan de raad. Bij de Kadernota 2022 is de Duurzaamheidsbegroting voor het eerst opgeleverd. De duurzaamheidsbegroting wordt jaarlijks gepresenteerd aan de raad en blijft in ontwikkeling.
Lees meer
terug
people-carry
hands-helping
layer-group
low-vision
De samenwerkende gemeente
De ondersteunende gemeente
Mate van draagvlak
Mate van zichtbaarheid
Lees meer
terug
Lees meer
terug
Lees meer
terug
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
Lees meer
terug
11
3. Stand van zaken Dit hoofdstuk kijkt naar de huidige stand van zaken van de CO2-uitstoot in Haarlem. Bij CO2-uitstoot wordt onderscheid gemaakt tussen zogenaamde scopes. Deze scopes geven de mate van invloed aan die je als organisatie hebt op de uitstoot (zie figuur 3 op pagina 13). In dit hoofdstuk geven we een beeld van de berekende emissies uit scope 1 en 2. Ook geven we een inschatting van de emissie in de keten in verhouding tot de emissie in scope 1 en 2. In het hoofdstuk Ketenverantwoordelijkheid (8) gaan we dieper in op de emissies uit scope 3.
De opgave in 1 oogopslag Uit de berekeningen van CE Delft blijkt dat Haarlem op basis van autonome ontwikkelingen, groei en Haarlems beleid in totaal uitkomt op een 40% (243 kton) emissiereductie in 2030 ten opzichte van 2017, met een bandbreedte van 30 tot 52% emissiereductie. Daarom zijn er in de routekaart aanvullende plannen opgenomen. Hiermee komt de prognose uit op bijna 50% CO2-reductie.
700
CO2 in kton
Prognose 2030
608
600
500
Figuur 2: De prognose van CO2-reductie in 2030
Elektriciteit en opwek
-49% Raming 2030
249 210
400
-40% 364
Mobiliteit 109
300
200
Werken
87
110
92
311 88
76 84
76
70
100
0
De meest recente, volledige, emissiecijfers beslaan het jaar 2019. Omdat 2017 de brug vormt tussen het Klimaatakkoord en Haarlemse emissies, kijken we ook naar de emissies in dat jaar.
(incl. aanvullende plannen)
567
Prognose CO2-reductie beleid en aanvullende plannen
In 2017 bedroegen de broeikasgasemissies 608 kton en in 2019 567 kton CO2-eq1. De emissies zijn van 2017 tot 2019 daarmee gedaald met bijna 40 kton of ruim 6%. De daling komt vrijwel geheel vanuit het transitiepad elektriciteit en opwek. De emissies van gas- en warmtevraag binnen Wonen en Werken en de emissies van brandstoffen bij Mobiliteit zijn vrijwel gelijk gebleven.
55
Wonen
163
2017
163
2019
126
92
2030
1 Behalve koolstofdioxide zijn er ook andere broeikasgassen, met name methaan (CH4), lachgas (N2O) en fluorhoudende verbindingen (HFK, PFK, SF6). Hun bijdrage aan de opwarming van de aarde wordt uitgedrukt in CO2-equivalenten en kan zo worden opgeteld bij de CO2-uitstoot.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
12
Figuur 3: De transitiepaden met % CO2-uitstoot t.o.v. totaal van 2017 en welke scope het transitiepad heeft Direct (scope 1)
Nulmeting 2017
Transitiepaden
Totale directe Het overzicht rechts laat in percentages de CO2-uitstoot en indirecte zien over de verschillende transitiepaden en onderliggende uitstoot 608 kton sectoren. De grootste uitstoot ligt bij Elektriciteit. De hoeveelCO2-equivalenten heid duurzame stroom in het landelijke netwerk bepaalt de 100% emissiefactor en daarmee de CO2-uitstoot. Haarlem heeft daar nauwelijks invloed op. We concentreren ons in dit pad daarom voornamelijk op wat we wel kunnen doen en dat is duurzame opwek. De grootste uitstoot ligt daarna bij het gasverbruik in het pad Wonen en Werken, gezamenlijk 41%. Haarlem aardgasvrij maken is daarmee een grote bijdrage aan de CO2-reductie. De uitstoot in de keten is niet gekwantificeerd. Schattingen lopen uiteen en tonen aan dat de ketenuitstoot een veelvoud is van de CO2-uitstoot die direct en indirect wordt toegeschreven aan Haarlem.
Gebouwde omgeving
Alle warmteuitvoeringsplannen vastgesteld
2022
2023
chart-network
Mobiliteit
Ketenverantwoordelijkheid
19%
40%
+/- 300% ?
Brandstof verbruik
Elektriciteitsverbruik
Broeikasgassen in de keten Eigen organisatie
car-bus
Wonen
Werken
27%
14%
Commerciële dienstverlening
Haarlemse wegen
Werken
Huurwoningen
Publieke dienstverlening
Mobiele werktuigen
Woningen
16% 11%
6% 5%
16% 3%
27%
Bewoners
13%
Industrie en landbouw
Bedrijven en instellingen
3%
• Woningcorporaties wekken gezamenlijk 32 Tj op via PV op daken • 35.000 zonnepanelen op bedrijfsdaken • 50 % van de inkoop gemeente Haarlem circulair • Gemeente Haarlem heeft top CO2 PrestatieGeen sociale ladder bereikt huurwoningen meer met E,F of G label
2025
plug
shovel
Koopwoningen
Tijdlijn mijlpalen op de route Realisatie Zonneweide Schoteroog
In de keten (3)
Elektriciteit en opwek
home-lg-alt
Aardgas verbruik en overige broeikasgassen
Indirect (2)
2026
• 70% van de inkoop gemeente Haarlem • CO2 uitstoot is met minimaal 50% circulair gereduceerd • 30.000 woningen minimaal 30% • 6.000 aardgasvrije woningen door gasreductie t.o.v. 2017 Warmtenet Meerwijk/Schalkwijk en • Grond-, weg en waterbouwprojecten ZonneWarmteNet Ramplaankwartier worden 100% circulair uitgevraagd • 3.000 woningen bouwjaar 1995 tot 2018 aardgasvrij • Haarlem wekt 750 TJ duurzame energie op • Haarlem is aardgasvrij • Label A voor Kantoren •H aarlem is een circulaire stad • 50% reductie aardgas • Haarlem wekt 940 TJ duurzame productieprocessen industrie energie op
• Alle gebouwen in de stad zijn CO2-neutraal • Haarlem is klimaatbestendig
2030
2050
2040
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
13
Transitiepaden In de hiernavolgende transitiepaden werken we per transitiepad uit welke impact het Haarlems beleid heeft boven op de autonome ontwikkeling1. Ieder transitiepad geeft weer wat we nu al doen en wat we nog extra kunnen doen om te versnellen: aanvullende plannen. De totale reductie van CO2 in Haarlem komt voort uit de transitiepaden Wonen, Werken, Mobiliteit en Elektriciteit en opwek. Deze reductie is weergegeven in onderstaand figuur. Er is autonoom circa 200 kton aan reductie ten opzichte van 2019 en Haarlems beleid voegt daar nog 45 kton aan toe. Dit leidt tot een totale reductie van 40% ten opzichte van 2017, de Haarlemse doelstelling vanuit het Klimaatakkoord is een reductie van 51%. Aanvullende plannen zijn opgesteld ter grootte van 51 kton reductie, waarmee Haarlem op 49% CO2-reductie komt. Tabel 2: Doelstelling en prognose met aanvullende plannen om CO2 terug te dringen
route
industry-alt
industry-alt
bullseye-arrow
bullseye-pointer
calendar-check
Transitiepad (CO2 in kton)
Uitstoot 2017
Uitstoot 2019
Doel 2030
Doel % t.o.v. 2017
Totaal prognose incl. aanvullende plannen 2030
Wonen
163
163
-62
-38%
-71
Werken
87
84
-32
-37%
-32
Mobiliteit
109
110
-33
-29%
-33
Elektriciteit en opwek
249
210
-184
-74%
-161
608
567
-311
-51%
-297
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
De doelstellingen, prognoses, toelichting op de autonome ontwikkelingen en het Haarlems beleid zijn gebaseerd op het rapport Routekaart Haarlem raming van emissies 2030 van CE Delft (bijlage 2).
1 Alle autonome ontwikkelingen worden toegelicht in bijlage 4 CE Delft “Routekaart Haarlem – Raming van emissies in 2030”
14
wonen
27%
4. Wonen
home-lg
van totale uitstoot
Het transitiepad Wonen omvat het aardgas- en warmteverbruik van woningen. Het elektriciteitsverbruik van woningen valt niet onder dit transitiepad, maar onder het transitiepad Elektriciteit en opwek. In 2020 telt Haarlem circa 76.000 woningen, waarvan er begin 2020 611 aardgasvrij waren1. De emissies bedroegen 160 kton in 2020. Tabel 3: Het aantal woningen met CO2-uitstoot in 2020
home-lg-alt
CALENDAR-CHECK chart-pie
Aantal woningen2
2020
% van totaal
Huurwoningen overig
12.839
17%
Huurwoningen sociaal
22.959
30%
koopwoningen
40.497
53%
Totaal per 1 januari
76.295
industry-alt CO2 uitstoot 2020 in kton 64 95 160
Doelstelling: -38% Prognose op basis van huidig beleid: -22%3 Om minimaal te voldoen aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord moeten Haarlemse woningen in 2030 38% minder CO2 uitstoten dan in 2017 voor aardgas- en warmteverbruik. Haarlem wil in 2040 aardgasvrij zijn, tien jaar vóór de Rijksoverheid. In het Klimaatakkoord wordt uitgegaan van 1,5 miljoen 1 CBS – Kerncijfers Wijken en Buurten 2020 2 CBS – Kerncijfers Wijken en Buurten 2020 3 De bandbreedte van de prognose is tussen haakjes aangegeven.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
15
woningen aardgasvrij in 2030 en dat is 21% van het totaal aantal woningen. In 2030 heeft de gemeente Haarlem 15% (TVW 2021) ofwel 11.400 woningen aardgasvrij gemaakt. In vergelijking met het Klimaatakkoord zou dat ongeveer 4.000 woningen te weinig zijn. Om minimaal te voldoen aan de CO2-reductie doelstelling uit het Klimaatakkoord moeten er meer woningen aardgasvrij worden gemaakt en moet in een meervoud van woningen energiebesparende ingrepen worden gedaan.
Kaart met mogelijke alternatieven voor aardgasvrij wonen in 2040
Collectieve warmtetechnieken: Warmtenet-MT (in gebruik voor 2030) Warmtenet-MT (in gebruik voor 2035) Warmtenet-MT (in gebruik voor 2040, onderzoeksgebied) Warmtenet-MT met verhoogde kans (onderzoeksgebied)
De prognose op basis van autonome ontwikkelingen plus Haarlems beleid is dat de emissies dalen met 22%, met een bandbreedte van 18 tot 28%. Daarmee is er nog een stuk te overbruggen om minimaal te voldoen aan de doelstelling van 62 kton CO2-reductie. De raming van de reductie bestaat uit 16 kton door autonome ontwikkelingen en 21 kton door Haarlems beleid.
ZonneWarmteNet
Individuele warmtetechnieken: Elektrische warmtepomp Hybride warmtepomp
Haarlems beleid en aanvullende plannen
PVT warmtepomp mogelijk, neem contact op met SpaarGas
De Transitievisie Warmte (TVW) vormt een leidend document bij de prognose van transitiepad Wonen. Voor 2030 gaat het met name om warmtenetten en woningen gebouwd na 1995 en verduurzaming van sociale huurwoningen. In deze paragraaf geven we de weg aan naar verduurzaming van woningen op basis van het Haarlems beleid. Daarnaast geven we aan welke aanvullende plannen er nodig zijn om de doelstelling te behalen.
Meerdere warmtetechnieken mogelijk: Elektrische warmtepomp, ZonneWarmteNet of Warmtenet-MT (onderzoeksgebied)
De Klimaatmonitor rapporteert op basis van de sector huur en particulier. De pijlers richten zich op de alternatieve warmteoplossing:
Gebieden met nieuwbouwwoningen die voor 2030 aardgasvrij zullen zijn:
1. Ontwikkeling warmtenetten Wonen
Ontwikkelgebieden
2. Stapsgewijs naar aardgasvrij Wonen
Gebouwtypes die voor 2035 aardgasvrij kunnen zijn:
Ook is er een algemene opmerking: Er zijn een paar ontwikkelingen vanuit de EU waar we geen invloed op hebben, maar die wel kunnen bijdragen aan versnelling. Het gaat om een apart emissiehandelssysteem (ETS) voor de gebouwde omgeving en vernieuwde richtlijn Energieprestatie Gebouwen (EPBD). Het advies is deze ontwikkelingen te volgen en daar tijdig actie op te ondernemen.
Deze kaart laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen. Deze kaart laat het toekomstbeeld in 2040 zien. Dit betekent niet dat alle gebouwen in de buurt overschakelen naar dezelfde gasvrije warmtetechniek.
Woningen gebouwd na 1995 Kantoren voor 2030 met een A label of hoger
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voorHaarlemse CO2-reductie transitievisie warmte | Samen16 op weg naar aardgasvrij
route home-lg-alt
industry-alt
bullseye-arrow
BADGE-PERCENT
chart-bar
Transitiepad Wonen
2017 in kton
Doel 2030
% 2030 t.o.v. 2017
Prognose 2030 incl. aanvullende plannen
Totale CO2-emissie transitiepad
163
-62
-38%
Pijler 1: Ontwikkeling Warmtenetten Wonen
-71 -11
Beleid
Warmtenet Meerwijk/Schalkwijk
-8
Beleid
ZonneWarmteNet Ramplaankwartier (versneld)
-3
Aanvullende plannen
Verkenning en opstart volgend warmtenet
0
Pijler 2: Stapsgewijs naar aardgasvrij Wonen
-60
Autonoom
Vermindering energiegebruik
-16
Beleid
Woningen vanaf 1995
-5
Beleid
Ondersteuning verminderen energieverbruik
0
Beleid
Verduurzaming sociale huurwoningen
-7
Aanvullende plannen
Hybride aanpak als tussen- of eindoplossing
-17
Aanvullende plannen
Intensivering aanpak isolatie en ondersteuning doelgroepen
-13
Aanvullende plannen
Grenzend aan ontwikkelzones aardgasvrij
-2
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
17
werken
14%
5. Werken
shovel
van totale uitstoot
Het transitiepad Werken omvat het aardgas- en warmteverbruik van utiliteitsbouw, industrie en landbouw. Utiliteitsbouw is de verzamelnaam voor gebouwen voor publieke dienstverlening (gemeentelijk vastgoed, scholen, zorginstellingen, sport en cultuur) en voor commerciële dienstverlening (zoals detailhandel, horeca en kantoren). Dit transitiepad omvat geen emissies door elektriciteitsverbruik. De emissies voor het elektriciteitsgebruik zijn te vinden in het transitiepad Elektriciteit en opwek. De emissies van Werken bedroegen 83 kton in 2019. Er staan in Haarlem circa 11.000 gebouwen die geen woonfunctie hebben. Deze worden nu nog voornamelijk verwarmd met aardgas. De focus in het beleid ligt op de sectoren commerciële dienstverlening en publieke dienstverlening en niet zozeer op industrie of landbouw. De landbouw is maar een kleine categorie binnen Haarlem. Voor de industrie geldt dat de verantwoordelijkheden voor regelgeving en handhaving bij het Rijk of de provincie liggen.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
18
Doelstelling: -37% Prognose op basis van huidig beleid: -15% In lijn met het Klimaatakkoord is de doelstelling voor dit transitiepad een reductie op broeikasgasemissies van 37% in 2030 ten opzichte van 2017. De prognose op basis van autonome ontwikkelingen plus Haarlems beleid is dat de emissies dalen met 15%, met een bandbreedte van 13 tot 29%. Daarmee is er nog
dienstverlening, Industrie en Landbouw. Hierna beschrijven we het beleid wat Haarlem inzet voor verduurzaming van Werken. We verminderen de CO2-uitstoot van Werken in 2 pijlers: 3. Ontwikkeling warmtenetten Werken
Haarlems beleid en aanvullende plannen
4. Stapsgewijs naar aardgasvrij Werken
De indeling vanuit de Klimaatmonitor is verdeeld in sectoren: Commerciële dienstverlening, Publieke
Figuur 4: Totaal aantal CO-uitstoot van transitiepad Werken in 2019
Overig 1 kton
Horeca 6 kton
Vervoer en opslag 11 kton Commerciële Dienstverlening
Kantoor 9 kton
een stuk te overbruggen om de doelstelling vanuit het Klimaatakkoord te realiseren. Van de reductie van 15% komt 7% van autonome ontwikkelingen, Haarlems beleid zorgt voor een verdere daling van 8%.
Totaal 37 kton uitstoot in 2019
Detailhandel 10 kton
Overheid (Kantoor) 3 kton
Cultuur, sport, recreatie 4 kton
Overige diensten (Kantoor) 2 kton
Landbouw, bosbouw, visserij 1 kton
Bouwnijverheid 2 kton
Publieke Dienstverlening Totaal 27 kton uitstoot in 2019
Zorg 13 kton
Onderwijs 5 kton
Industrie en Landbouw Totaal 18 kton uitstoot in 2019
Industrie 15 kton
Totaal 82 kton uitstoot in 2019
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
19
route shovel
industry-alt
bullseye-arrow
BADGE-PERCENT
chart-bar
Transitiepad Werken
2017 in kton
Doel 2030
% 2030 t.o.v. 2017
Prognose 2030 incl. aanvullende plannen
Totale CO2-emissie transitiepad
86
-32
-37%
Pijler 3: Ontwikkeling warmtenetten werken Beleid
-32 -2
Ontwikkeling warmtenet Waarderpolder
Pijler 4: Stapsgewijs naar aardgasvrij werken
-2 -30
Autonoom
Energiebesparingsplicht industrie
-1
Autonoom
Kantoren label C en later naar A
-9
Beleid
Energiescans
-0,1
Beleid
Publieke dienstverlening: Eigen vastgoed gemeente
-5
Beleid
Duurzame Kunst, Cultuur en Erfgoed
0
Aanvullende plannen
Stimulerend toezicht en handhaving bij bedrijven
-3,6
Aanvullende plannen
Hybride aanpak als tussen- of eindoplossing werken
-3
Aanvullende plannen
Nieuwe EED doelstellingen toepassen op eigen vastgoed
0
Aanvullende plannen
Verduurzaming overige publieke dienstverlening
-1
Aanvullende plannen
Industrie: aardgasvrije productieprocessen
-7
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
20
Mobiliteit
19%
6. Mobiliteit
car-bus
van totale uitstoot
Het transitiepad Mobiliteit gaat over alle mobiliteit in de stad. Denk hierbij aan auto’s, vrachtauto’s, bestelbusjes en het openbaar vervoer. De emissies van snelwegen en treinen worden hier niet bekeken, omdat Haarlem als gemeente hier weinig invloed op kan uitoefenen.
Doelstelling: -29% Prognose op basis van huidig beleid: -29% Vanuit het Klimaatakkoord ligt er de opgave om in 2030 de CO2-uitstoot in Haarlem met 29% te verminderen ten opzichte van 2017. Het autoverkeer vormt een belangrijke bron van CO2-uitstoot in de stad. Haarlem wil een aantrekkelijke, gezonde en goed bereikbare stad zijn. De komende jaren staat onze stad voor de uitdaging om een steeds gezondere en groenere stad te worden, die wel goed bereikbaar is, zowel voor wonen, werken als winkelen. Om dit te kunnen bereiken is een transitie nodig waarin we voorrang geven aan schone manieren van vervoer, die zo min mogelijk ruimte innemen. Wij noemen dit de mobiliteitstransitie. Deze transitie is erop gericht dat in 2030 bijna alle (90%) korte verplaatsingen met een afstand van minder dan 2,5 km binnen de stad met de fiets of te voet plaatsvinden en dat meer dan de helft (60%) van de verplaatsingen vanuit of naar Haarlem met het OV of de fiets plaatsvinden. Verder is het doel dat het aantal auto’s in 2030 in Haarlem niet verder is toegenomen.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
21
De prognose op basis van autonome ontwikkelingen plus Haarlems beleid is dat de emissies dalen met 29% in 2030, met een bandbreedte van 21 tot 43%. Daarmee is de verwachting dat de doelstelling wordt behaald, al geeft de bandbreedte aan dat dit allerminst zeker is. Van de reductie van 29% komt 10% van autonome ontwikkelingen, Haarlems beleid zorgt voor een verdere daling van 19%.
en meer thuiswerken), veranderen (verschuiving naar duurzamere vervoerswijzen) en verschonen (meer elektrisch rijden). Dit wordt ook wel de ‘Trias Mobilica’ genoemd.
Met het Haarlemse beleid liggen de doelen uit het Klimaatakkoord voor dit transitiepad binnen bereik. Er is wel sprake van een grote mate van onzekerheid. Bij het beleid is ook een uitvoeringsagenda opgesteld. Wanneer het effect van het Haarlemse maatregelen uit de uitvoeringsagenda tegenvalt, zijn mogelijk aanvullende maatregelen nodig zijn om deze doelen te halen of worden sommige maatregelen scherper ingezet. Door over de jaren de ontwikkelingen van de CO2-uitstoot van dit transitiepad goed in de gaten te houden kan Haarlem tijdig bijsturen als nodig. Haarlems beleid en aanvullende plannen CO2-reductie binnen het transitiepad Mobiliteit kan op drie manieren worden bereikt: verminderen (minder mobiliteit door slimme ruimtelijke ordening en meer thuiswerken), veranderen (verschuiving naar duurzamere vervoerswijzen) en verschonen (meer elektrisch rijden). Dit wordt ook wel de ‘Trias Mobilica’ genoemd.
Haarlems beleid en aanvullende plannen CO2-reductie binnen het transitiepad Mobiliteit kan op drie manieren worden bereikt: verminderen (minder mobiliteit door slimme ruimtelijke ordening
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
22
route car-bus
industry-alt
bullseye-arrow
BADGE-PERCENT
chart-bar
Transitiepad Mobiliteit
2017 in kton
Doel 2030
% 2030 t.o.v. 2017
Prognose 2030 incl. aanvullende plannen
Totale CO2-emissie transitiepad
109
-33
-29%
Pijler 5: Verminderen en veranderen van mobiliteit
-33 -22
Autonoom
Opkomst elektrisch rijden
Autonoom
Groei van de stad en mobiliteit
7
Autonoom
Bestuursakkoord zero-emissiebusvervoer
-3
Beleid
Modal shift van auto naar lopen, fiets en ov
-10
Beleid
30 km/u binnen bebouwde kom
0
Aanvullende plannen
Opzetten monitoring
0
Pijler 6: Verschonen van mobiliteit
-16
-11
Autonoom
Binnenvaart en mobiele werktuigen
0,5
Beleid
ZE-zone bestel en vrachtverkeer
-7
Beleid
Duurzame inkoop gemeentelijk wagenpark
-2
Beleid
Duurzame inkoop mobiele werktuigen
-2
Aanvullende plannen
Opstellen strategie verschonen mobiliteit
0
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
23
Elektriciteit en opwek
40%
7. Elektriciteit en opwek
plug
van totale uitstoot
Het transitiepad Elektriciteit en opwek gaat over de emissies die gepaard gaan met Haarlems elektriciteitsverbruik en over lokale opwek van schone elektriciteit. Elektriciteit is één van de primaire levensbehoeften in het leven. De elektriciteitssector is ook één van de sectoren met de meeste uitstoot. De laatste jaren heeft de verduurzaming van de elektriciteitssector een vlucht genomen. De technologie voor duurzame energieopwekking is beschikbaar en wordt ook steeds betaalbaarder. Ook in Haarlem neemt de opwek van hernieuwbare elektriciteit toe. Elektriciteit met minder emissies Tabel 4: Stijging aandeel opwek zonnestroom van 2017 naar 2030
plug Hernieuwbare elektriciteit
solar-panel Zonnestroom (TJ)
2017
29
2018
44
2019
58
2020
87
Doel 2030
750
Bron: CBS - Statistiek zonnestroom en schatting Rijkswaterstaa
De elektriciteitsproductie in Nederland wordt steeds schoner: er komen steeds minder broeikasgassen vrij bij het opwekken ervan. Dit is de optelsom van kleine en grote ontwikkelingen, van zonnepanelen op het dak van je huis tot windparken op de Noordzee en het sluiten van kolencentrales. Het elektriciteitsnet wordt landelijk aangestuurd zodat vraag en aanbod op elk moment precies in balans zijn. Daarom wordt er gerekend met een landelijke emissiefactor, ook voor Haarlem. De emissiefactor vertelt hoeveel CO2 er wordt uitgestoten voor elke kilowattuur aan elektriciteitsverbruik. In 2017 was dit 0,45 kg/kWh, in 2019 was dit gedaald naar 0,37 kg/kWh, en met alle duurzame ontwikkelingen is de verwachting dat de emissiefactor in 2030 omlaag is gebracht naar 0,12 kg/kWh (KEV 2020). Dit is de uitkomst van Rijksbeleid (het sluiten van kolencentrales, nieuwe kavels voor
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
24
windparken op zee), van regionaal beleid waar ook de gemeente Haarlem aan deelneemt (de Regionale Energiestrategie) en natuurlijk van veel particuliere initiatieven, ook in Haarlem.
Doelstelling CO2 reductie: -74% Prognose op basis van huidig beleid: -64% hernieuwbare bronnen moet komen. Dit is niet één op één door te vertalen naar Haarlem, onder andere omdat een aanzienlijk deel van de elektriciteitsproductie afkomstig is van windmolens op de Noordzee. Hiernaast hebben niet alle gemeenten evenveel mogelijkheden om hernieuwbare energie te plaatsen op hun grondgebied. De prognose op basis van autonome ontwikkelingen plus Haarlems beleid is dat de emissies dalen met 64%, met een bandbreedte van 48 tot 79%. Daarmee is de verwachting dat de doelstelling niet wordt behaald. De daling van 64% is als volgt opgebouwd:
autonome ontwikkelingen, met name de verlaging van de landelijke emissiefactor, zorgen voor een reductie van 65%. Haarlems beleid zorgt enerzijds voor besparingen en anderzijds voor een verschuiving van aardgas en fossiele brandstoffen naar meer gebruik van elektriciteit. Dit zorgt per saldo voor een stijging van de emissies met 1%. Gemeentelijke projecten voor het verminderen van elektriciteitsverbruik worden vanuit het transitiepad Wonen én Werken gedaan en gericht op reductie energieverbruik, dus reductie van gas- én elektraverbruik. Het terugdringen van elektraverbruik wordt in het transitiepad Elektriciteit en opwek meegerekend.
Nieuwbouw De groei van de stad zorgt voor 5 kton extra CO2-uitstoot. In vergelijking tot de huidige uitstoot van 76.000 woningen met 241 kton (elektra en gas) lijkt de uitstoot van nieuwbouw niet hoog. Toch moeten we proberen iedere extra uitstoot te voorkomen of minimaliseren. Tot 2030 zijn 10.000 nieuwbouwwoningen gepland in Haarlem. Dat is een enorme verdichtingsopgave in de stad. Alle woningen worden aardgasvrij en volgens de BENG-norm (energieprestatie-eis) gebouwd. De groei van de stad zorgt voor extra CO2-uistoot. De BENGnorm zorgt ervoor dat dit beperkt blijft. Het is echter mogelijk in beleid extra eisen te stellen op de landelijke BENG-norm met de omgevingswet. Deze extra eisen zijn niet meegenomen in aanvullende plannen, omdat er verschillende keuzes in kunnen worden gemaakt waarvan de gevolgen (bouwkosten en bouwsnelheid) nauwkeurig afgewogen moeten worden.
Doelstelling opwek schone energie: 750 TJ Prognose: 750 Tj
projecten. De doelstelling van 750 TJ kwalificeren we als haalbaar. Zon-pv op daken kan in 2030 zijn gegroeid tot 570 TJ, mede door stimulering van de gemeente. Als daarbij de nu voorziene individuele, grote projecten worden gerealiseerd, wordt 750 TJ gehaald.
Haarlems beleid en aanvullende plannen Haarlem zet zich in voor meer duurzame elektriciteitsproductie in de gemeente. De wijze waarop staat in het actieplan schone energie. In Haarlem wordt hernieuwbare elektriciteit opgewekt met zonnepanelen en windmolens. Zonnepanelen kunnen op gebouwen waar gewoond of gewerkt wordt. Ook de gemeente zelf draagt haar steentje bij door zonnepanelen te plaatsen op eigen gebouwen. Daarnaast kunnen op bepaalde plekken windmolens en zonnepanelen geplaatst worden in de openbare ruimte. In Pijler 7 ‘Groter aandeel schone elektriciteit’ laten we zien wat Haarlem doet om dit te realiseren en hoeveel opwek we hiermee hopen te realiseren. Op het gebied van reductie elektriciteitsverbruik voert Haarlem actief beleid. Zowel vanuit Transitiepad Wonen als Werken voeren we aanpakken uit die op gas- en elektriciteitsverbruik effect hebben, zoals de RREW-regeling en de Energiescans. Deze activiteiten worden vanuit die transitiepaden toegelicht. De effecten van elektriciteitsreductie worden in dit transitiepad meegerekend.
De doelstelling op het vlak van lokale opwek van schone elektriciteit is 750 TJ in 2030. Hiervan is 490 TJ op daken en 260 TJ aan individuele, grotere
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
25
route plug
industry-alt
bullseye-arrow
BADGE-PERCENT
chart-bar
Transitiepad Elektriciteit en opwek
2017 in kton
Doel 2030
% t.o.v. 2017
Prognose 2030 incl. aanvullende plannen
Totale CO2-emissie transitiepad
249
-184
-74%
-161
Wonen
78
-58
-74%
-50
Autonoom
Daling emissiefactor elektriciteit wonen
Autonoom
10.000 nieuwbouwwoningen
5
Beleid
Transitie naar aardgasvrij wonen
1
Aanvullende plannen
Groei gebruik (hybride) warmtepompen
3
Werken
171
-126
-74%
Autonoom
Daling emissiefactor elektriciteit werken
Autonoom
Groeiende vraag datacenters
Beleid
Transitie naar aardgasvrij werken
Aanvullende plannen
Eisen aan groei datacenters
Mobiliteit
-59
-118 -126 15 0,15 -7
0
7
Autonoom
Opkomst elektrisch rijden: extra elektraverbruik
4
Beleid
Verduurzamen mobiliteit
3
plug solar-panel wind-turbine
calendar-check
bullseye-arrow
bullseye-arrow
Opwek schone elektriciteit (in Tj)
Realisatie 2020
Doelstelling 2030
Doel 2050
Pijler 7: Groter aandeel schone elektriciteit Beleid
Zon op woningen
52
395
669
Beleid
Zon op utiliteit
35
170
265
Beleid
Zon en wind in de openbare ruimte
0
186
202
Totaal
87
751
1136
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
26
Waar nog geen CO2-vrije bron is voor bestaande of nieuwe warmtenetten, ondersteunt de gemeente nieuwe plannen voor duurzame bronnen. Het gaat dan om grote warmtebronnen waar we als gemeente aan kunnen werken en niet individuele warmtebronnen als een warmtepomp. In 2021 is een bronnenstrategie voor Haarlem opgesteld (CE Delft, 2021). Deze pijler leidt op zichzelf niet tot een reductie in de CO2-uitstoot van Haarlem. Deze CO2-reductie vindt plaats bij het ontwikkelen van de warmtenetten die van deze warmte gebruikmaken (pijler 1 en 3). Er wordt ingezet op de volgende bronnen voor restwarmtenetten: 1 Warmte uit Datacenters. Zowel voor de warmtenetten in Schalkwijk (Datacenter Polanenpark) en het warmtenet Waarderpolder (Iron Mountain) wordt ingezet op de afname van restwarmte bij een datacenter. De verwachting is dat tot 2040 deze bronnen een grote bijdrage kunnen leveren aan het aardgasvrij maken van Haarlem. 2 Geothermie wordt verkend als mogelijke bron voor warmtenetten. De resultaten van het SCAN-onderzoek laten zien dat dit mogelijk is in Haarlem, maar laat ook zien dat de ondergrond sterk verbreukt is. Een 3D-seismisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of en waar geothermie mogelijk is. Na het 3D-seismisch onderzoek kan men de start maken met het ontwikkelen van geothermiedoubletten.
Op de langere termijn (richting 2050 en verder) is het ook mogelijk dat het aantal geothermiebronnen in de stad kan groeien, zodat Restwarmte Datacenters deels of geheel kan worden vervangen.
3 Een ZonneWarmteNet wordt op dit moment conceptueel uitgewerkt en wordt de komende jaren ontwikkeld door het buurtinitiatief SpaarGas in het Ramplaankwartier. Het ZonneWarmteNet is een lokaal, zeer lage-temperatuur warmtenet dat wordt gevoed door warmte van PVT-panelen (opwek van zowel warmte als elektriciteit) op daken van de woningen, in combinatie met seizoensopslag in de bodem (Warmte Koude Opslag; WKO). Dit concept vraagt geen extra energie van buiten de wijk voor verwarming en warm tapwater en is daarmee één van de meest duurzame warmteoplossingen. Daarom wil de gemeente, als het concept succesvol is, deze warmteoplossing reproduceren op andere plekken. Hiervoor is echter nog geen zekerheid.
Figuur 5: Indicatief verloop hoofdbronnen gemeente Haarlem
Indicatief verloop hoofdbronnen gemeente Haarlem
90 80 70 60
MW
Pijler 8: Ontwikkelen duurzame bronnenwarmtenet
50 40 30 20 10 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040 Restwarmte datacenters
Geothermie
Zonthermie
Aquathermie
Alternatieven
Tijdelijke warmte
4 Aquathermie krijgt de laatste jaren heel veel aandacht in Nederland. Haarlem heeft oppervlaktewater om deze techniek toe te passen, als het haalbaar blijkt. We verwachten dat de gemeente tot 2030 geen actieve rol inneemt in het ontwikkelen van deze warmtebron voor het aardgasvrij maken van bestaande bouw, omdat de temperatuur lager is dan de overige bronnen. Daar waar nieuwbouw plaats vindt in de buurt van oppervlaktewater, kan aquathermie voor de ontwikkelaar een optie zijn.
5 In het historische centrum is in de transitievisie warmte opgenomen dat de voornaamste warmtevoorziening in de toekomst uit groen gas zal bestaan. Daarvoor is het noodzakelijk dat er voorzieningen worden getroffen. Ook in de productieprocessen in de Waarderpolder zou dit groene gas ingezet kunnen worden. Daarnaast is groen gas nodig voor piekinzet bij warmtenetten. De verwachting is dat groen gas als eerste ingezet wordt bij productieprocessen en zwaar transport. Daarna zal het beschikbaar komen voor de gebouwde omgeving. We brengen de komende jaren in beeld welke bron van duurzaam gas kan worden gebruikt en hoe dit wordt gefaciliteerd.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
27
8. Ketenverantwoordelijkheid De voorgaande transitiepaden zijn met name ingegaan op de directe en indirecte CO2-uitstoot in de gemeente; de uitstoot door het gebruik van energie: aardgas, elektriciteit en motorbrandstoffen (scope 1 en 2). Het transitiepad Ketenverantwoordelijkheid (scope 3) gaat over de CO2-uitstoot in de keten door consumptie van de gemeentelijke organisatie, bewoners, bedrijven en instellingen. Wat is een circulaire economie? Om tot een circulaire economie te komen moeten er manieren worden gevonden om de waarde van grondstoffen zoveel mogelijk te behouden tijdens de gehele levensloop van een product: van ontwerp tot afdanking. Hiervoor is een circulaire verwerkingsladder (ook wel R-ladder) ontworpen die weergeeft welke strategie de voorkeur verdient boven andere. Verschillende organisaties, waaronder het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de rijksoverheid werken met R-ladders. Hoe hoger een strategie op deze ladder staat, hoe meer die bijdraagt aan een circulaire economie. Bovenaan staan principes als verminderen van gebruik, het efficiënter inzetten van producten of het hergebruiken van producten. Onderaan de ladder staan afvalverbranding voor energieopwekking en recycling. Recycling is dus een van de laatste opties in een circulaire economie.
Het kost heel veel energie, is technologisch vaak ingewikkeld en levert minder werkgelegenheid op dan bijvoorbeeld hergebruik. De CO2-uitstoot door ketenverantwoordelijkheid in beeld brengen is nieuw voor gemeenten. De gemeente Haarlem heeft al veel ervaring met het uitoefenen van invloed in de keten bij bijvoorbeeld de inkoop. In de volgende hoofdstukken wordt gemeentelijk beleid geschetst in volgorde van invloed: van de eigen gemeentelijke organisatie tot hoe Haarlem bewoners en bedrijven in Haarlem stimuleert om duurzamer te doen.
Haarlemse Routekaart Duurzaamheid | Route voor CO2-reductie
28
Figuur 6: De R-ladder met strategieën van circulariteit
afval, vergunningverlening voor industriële bedrijven enzovoort. De gemeente is een invloedrijke speler in de realisatie van een circulaire economie. De gemeente heeft de mogelijkheid om circulaire initiatieven te stimuleren door het aanbieden van trainingen, het samenbrengen van partijen in de regio, subsidies, promoten van regionale initiatieven, het bieden van vestigingsplekken of regionale onderzoeken laten doen en het stimuleren van circulair gedrag bij burgers. De gemeente heeft een flinke inkoopkracht om zelf de circulaire economie aan te jagen. Daarnaast is Haarlem producent van reststromen en aandeelhouder van de afvalinzamelaar. Ook kan de gemeente in overeenkomsten met ontwikkelaars circulaire bepalingen opnemen.
Uit onderzoek van het World Economic Forum blijkt dat 70% van alle CO2-uitstoot het gevolg is van het winnen en verwerken van onze grondstoffen die nodig zijn voor de producten die we dagelijks gebruiken (Circularity Gap report 2021). Met alleen energietransitie bereikt de wereld volgens het rapport hooguit 15 procent van wat er in 2015 in het Parijs-akkoord is afgesproken. De overige 85 procent moet komen uit een circulaire economie. Gemeentelijke organisatie Om van Haarlem een circulaire stad te maken heeft de gemeente een cruciale rol in het stimuleren van circulariteit in de verschillende domeinen waarvoor ze verantwoordelijk is. Zoals publiek vastgoed, de ontwikkeling van bedrijventerreinen, werkgelegenheid, economische zaken, landbouw, gebiedsontwikkeling, de vergunningverlening voor bouwen en slopen van gebouwen, infrastructuur, groenbeheer,