20230862299 2 Bijlage 1 Beheerplan Haarlemmerhout en Frederikspark
Tekst van het document
BEHEERPLAN DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK 2023-2033
COLOFON Dit is een rapportage van de Gemeente Haarlem, opgesteld door NLadviseurs in samenwerking met Spaarnelanden en leden van de Adviescommissie De Haarlemmerhout en Frederikspark.
AUTEURS: DATUM:
G. Hamelink, S. Kristalijn, S. Kuperus, T. van Vreeswijk 26 juli 2023
BEZOEKADRES:
Schelmseweg 93 6816 SJ Arnhem 026-7851440 www.nladviseurs.nl info@nladviseurs.nl
SAMENVATTING Voor u ligt het beheerplan voor De Haarlemmerhout en Frederikspark; twee rijksmonumenten met grote cultuurhistorische waarde in Haarlem. Om deze rijksmonumenten voor de toekomst veilig te stellen is dit beheerplan opgesteld als opvolging van het beheerplan voor de planperiode 2012-2022. De parkdelen die in dit beheerplan aan de orde komen zijn het Frederikspark, de Dreef, de Kleine Hout, de Grote Hout en Eindenhout. Het beheerplan is tot stand gekomen in nauwe samenwerking tussen de gemeente Haarlem, Spaarnelanden en de Adviescommissie Haarlemmerhout en Frederikspark. Naast aandacht voor de beheertaken die horen bij het instandhouden van dit belangrijke groene erfgoed, bieden we met dit nieuwe beheerplan ook het hoofd aan uitdagingen die als gevolg van klimaatverandering en stikstofdepositie invloed hebben op De Haarlemmerhout en Frederikspark. Om invulling te geven aan de opgaven en de verschillende functies in het park te behouden en versterken, zijn een viertal functies
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
onderscheiden waar het beheerplan de komende periode op inzet: cultuurhistorie, ecologie, recreatie en klimaatregulatie. De geformuleerde maatregelen hebben een directe link met deze functies en de daaraan gekoppelde opgaven. Dit nieuwe beheerplan biedt een aanpak voor het jaarlijks opstellen van werkplannen die passen bij de focus van Haarlem op functioneel beheer. Er worden dagelijks beheermaatregelen, onderzoeksopgaven en eenmalige (herstel)ingrepen behandeld. Daarnaast zijn ontwikkelingen in de omgeving van het park van invloed. De belangrijkste noemen we hieronder: -
Het behoud en herstel van historische structuren, monumenten en kunstwerken.
-
Behoud van minimaal 1000 bomen die ouder zijn dan 100 jaar door bodemherstel.
-
Vergroting van de klimaatbestendigheid van het bos.
-
Tegengaan van verruiging (als gevolg van stikstofdepositie) door gericht beheer van braam, brandnetel en klimop op ongewen-
ste locaties. Hierdoor krijgen andere plantensoorten weer de kans om te groeien zoals de, voor het park zo kenmerkende, stinzenplanten. -
Daarnaast versterken we de biodiversiteit van het park door meer diversiteit in de mantelzoomvegetatie aan te geven.
-
Gebruiksfuncties worden duidelijker gedifferentieerd door onderscheid in paden en padverhardingen aan te brengen.
-
Monitoring van de bodemvitaliteit als graadmeter voor de juiste groeiplaats voor monumentale bomen.
-
Monitoring van plant- en diersoorten in de vorm van een samenwerking tussen professionals en burgers.
Naast een beschrijving van doelstellingen en maatregelen, is er in het beheerplan aandacht voor de wijze van organiseren en het budget wat hierin voorziet om deze belangrijke groene plek in de stad een impuls te geven.
3
INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1: INLEIDING
5
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
6 7 7 7 9
Aanleiding Doel beheerplan Evaluatie beheerplannen Betrokken partijen en planproces Leeswijzer
HOOFDSTUK 2: HUIDIGE SITUATIE
10
2.1 2.2 2.3 2.4
11 13 22 27
Totstandkoming van de parken Functies en kwaliteiten per parkdeel Uitdagingen Wetgeving en beleidskader
HOOFDSTUK 3: OPGAVEN
29
3.1
30
Opgaven
HOOFDSTUK 4: AANPAK EN MAATREGELEN
34
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
35 36 57 60 66
Aanpak Dagelijks beheer Onderzoeken Eenmalige ingrepen Ontwikkelingen rondom het park
HOOFDSTUK 5: KOSTEN EN ORGANISATIE
67
5.1 5.2
68 70
Kostenraming Organisatie en werkwijze
BIJLAGEN
71
Bijlage 1: Begrippenlijst Bijlage 2: Opgaventabel beheerplan De Haarlemmerhout en Frederikspark Bijlage 3: Maatregelentabel dagelijks beheer Bijlage 4: Lijst van monumenten en kunstwerken Bijlage 5: Boom- en struiksoortengebruik bostypen Bijlage 6: Overzicht van relevante bronnen Bijlage 7: Maatregelenkaart
72 76 85 91 94 99 105
t
INLEIDING
HOOFDSTUK 1:
De Haarlemmerhout en Frederikspark vormen tezamen een bijzonder stadsbos en park midden in het stedelijk gebied van Haarlem (zie Figuur 1-1) . Met een geschiedenis die terugvoert tot ten minste 1584 is dit groengebied niet alleen een prettige plek om te wandelen of te fietsen, maar is het bovenal monumentaal erfgoed met de status van rijksmonument.
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
In 2008 is voor de Haarlemmerhout een studie uitgevoerd om sturing en kaders te kunnen geven aan de diverse externe belangen en ontwikkelingen in de gemeente (Rombout et al., 2008). Volgend op deze studie is een integrale beheervisie en voor beide parken separaat een beheerplan opgesteld met een looptijd tot 2021 c.q. 2023 (Gemeente Haarlem, 2009; Gemeente
Haarlem, 2012; Gemeente Haarlem, z.d.; Vries et al., 2015). In lijn met de eerder opgestelde visie en ter continuering van het beheer is onderhavig beheerplan voor de periode 2023-2033 opgesteld. Met dit beheerplan is een koers gezet die als basis dient voor het dagelijks en jaarlijks beheer in de parken voor de komende 10 jaar.
5
1.1 AANLEIDING De Haarlemmerhout en Frederikspark bestaat uit twee rijksmonumenten. Vanwege deze cultuurhistorische basis en de daaraan verbonden Erfgoedwet heeft de gemeente de plicht Haarlemerhout en Frederikspark in stand te houden. Met onderhavig beheerplan beoogt gemeente Haarlem dit te waarborgen. Verschijnselen als toenemende recreatiedruk en de impact van klimaatverandering en stikstofdepositie op het park zijn de uitdagingen van deze tijd. Droge zomers en piekbuien, die door de klimatologische ontwikkelingen een gebruikelijk verschijnsel zijn geworden, vragen om een vitaal bomenbestand en een gezonde bodem om met deze wisselende omstandigheden om te gaan. De neerslag van stikstof in het gebied zorgt voor zichtbare verruiging met braam en brandnetel en daarmee terugdringing van stinzenplanten en andere waardevolle plantensoorten. Bovengenoemde uitdagingen vragen om een goede begeleiding van het beheer en zijn - naast de verjaring van het beheerplan 2012/2022 aanleiding om het beheerplan te herzien. Figuur 1-1: Ligging De Haarlemmerhout en Frederikspark
6
MAATREGELENPLAN
De gelaagdheid van de uitdagingen en de diversiteit aan functies hebben geleid tot het aanwijzen van vier hoofdfuncties cultuurhistorie, ecologie, recreatie en klimaatregulatie.
alle doelen uit het voorgaande beheerplan zijn behaald en zijn voor zover relevant, weer opgevoerd binnen dit nieuwe beheerplan. Hieronder volgt een korte samenvatting van de evaluatie.
1.2 DOEL BEHEERPLAN
In het gehele bosgebied zijn beheermaatregelen uitgevoerd en is veel achterstallig onderhoud weggewerkt. Hiervoor werd voor de Haarlemmerhout in samenwerking met de adviescommissie jaarlijks een werkplan opgesteld als onderdeel van een zevenjarig beheercyclus.
Gemeente Haarlem beoogt met dit beheerplan een duurzame instandhouding en kwalitatieve ontwikkeling van de groene rijksmonumenten De Haarlemmerhout en Frederikspark. Hierbij is nadrukkelijk aandacht voor het bevorderen, ondersteunen en ontwikkelen van de vier hoofdfuncties: cultuurhistorie, ecologie, recreatie en klimaatregulatie.
1.3 EVALUATIE BEHEERPLANNEN
Een aantal van de voorgenomen doelen zijn niet gehaald of niet naar wens verlopen. Zo is van de aangeplante bollen in het Frederikspark niet zo veel meer over en is er in het Frederikspark weinig ruimte voor stinzen (omdat er veel kapot wordt gelopen), is de aangelegde halfverharding op de voetgangersallee langs de Dreef niet naar tevredenheid, is de soortkeuze bij het vervangen van oude bomen in de Haarlemmerhout nog een grote zorg en is de herinrichting van de Hertenkamp nog niet uitgevoerd.
Het voorgaande beheerplan zette in op 11 doelen (Figuur 1-2). Deze beheerplanperiode is geëvalueerd (NLadviseurs, 2021a). Niet
Daarnaast zijn er nieuwe uitdagingen ontstaan door veranderd gebruik en klimaatgerelateerde problemen. Voorbeelden hiervan zijn een
In dit doel wordt gemeente Haarlem gesteund door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, die hiervoor de Subsidie instandhouding van rijksmonumenten (SIM) als instrument heeft toegekend aan de Haarlemmerhout in 2019 voor de periode 2020-2025.
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
toegenomen hoeveelheid afval, woekering van braam en aftakeling van het essenhakhout in het Vogelbos. De acties die zijn blijven liggen en de nieuwe ideeën en problemen, voor zover relevant, zijn opgenomen in dit beheerplan.
1.4 BETROKKEN PARTIJEN EN PLANPROCES De volgende partijen hebben een rol gehad bij het opstellen van dit beheerplan: • Gemeente Haarlem is opdrachtgever en eindverantwoordelijke en is daarnaast betrokken op het gebied van technisch beheer, stadsecologie en cultureel erfgoed. • Spaarnelanden is verantwoordelijk voor de uitvoering van beheeractiviteiten en is vanuit deze rol betrokken als ervaringsdeskundige en beheerder voor de komende periode. • Vanuit de Adviescommissie Haarlemmerhout en Frederikspark hebben diverse personen zitting genomen in een adviesgroep met een informerende en adviserende rol. • NLadviseurs heeft als externe adviseur het project inhoudelijk geleid, de rapportage geschreven en kaarten vervaardigd.
7
Figuur 1-2: Overzicht doelen uit voorgaande beheerplannen De Haarlemmerhout en Frederikspark.
Frederikspark
Haarlemmerhout
PARK DOELEN BEHEERPLANNEN VOORGAANDE PERIODE
8
VOORTGANG
Duurzaam in stand houden bos, eik als hoofdsoort.
Achterstalig onderhoud is voor een groot deel weggewerkt; alle bosvakken zijn beheerd in de afgelopen beheerperiode.
Oude bomen zo lang mogelijk behouden.
Oude bomen worden zo lang mogelijk behouden, ook wanneer deze aftakelen vanwege de ecologische waarde.
Spreiding van leeftijd bevorderen.
Nieuwe bomen aangeplant en verjonging gestimuleerd, maar er blijven nog locaties waar minder dan 3 generaties bomen voorkomen.
Paden en meubilair hebben de gewenste functionaliteit en uitstraling.
Onderhoud aan paden is opgenomen in beheercontract. Aantal (olifanten)paden zijn afgesloten, maar het aantal paden blijft een aandachtspunt. Lichtmasten in o.a. Grote Hout zijn verwijderd. Afvalbakken zijn te klein, bijgeplaatste kliko’s passen niet in beeld.
Waardevolle cultuurhistorische relicten restaureren of terugbrengen.
Aanplant laanbeplanting Zandvoorterpad, Linderond, Kleine Houtweg. Zichtlijn Eindenhout hersteld. Zichtlijn langs het Hildebrandmonument is hersteld.
Gericht aandacht besteden aan behoud en ontwikkeling van aanwezige natuurwaarden.
Bestaande stinzenondergroei blijft voor een groot deel behouden, herplant Haarlems klokkenspel.
Participatie en het communiceren van beheermaatregelen.
Adviescommissie in het leven geroepen, Vrienden van de Hout voeren vrijwilig beheer uit in Eindenhout, wijkraden informeren omwonenden.
Behoud historische opbouw, historisch/monumentaal karakter Dreef.
Voetgangersallee ingericht met halfverharding passend bij de historische uitstraling van de Dreef.
Regels ter bescherming van het park.
Informatiebord geplaatst ter vergroting bewustwording. Nog steeds veel schade door oneigenlijk gebruik/vandalisme.
Stinzenflora en bolgewassen stimuleren, meer voedsel en schuilgelegenheid realiseren. Wetgeving navolgen.
Beperkt aandacht geweest voor bolgewassen en heesterbeplanting. Gedragscode soortbescherming is geimplementeerd ter navolging Wet natuurbescherming.
Beheer volgens streefbeelden en kwaliteitseisen.
In beheerplan zijn kwaliteitseisen op basis van beeldkwalteitsmeetlat opgenomen.
BEHEERPLAN
Met deze betrokken partijen • zijn de parken bezocht; • zijn kansen en knelpunten opgehaald; • zijn de beheermaatregelen en onderzoeksen eenmalige ingrepen besproken. Daarnaast hebben betrokken partijen een aantal conceptversies van dit beheerplan beoordeeld en voorzien van commentaar.
1.5 LEESWIJZER
het jaarlijks opstellenjaarlijks van werkplannen die passen bij de focus van Haarlem op functioneel beheer. Er is een schat aan gegevens en informatie beschikbaar, die slechts voor een deel wordt weergegeven in dit plan. Er is voor gekozen selectief te zijn in het opnemen van informatie. Voor aanvullende informatie is een digitale bibliotheek beschikbaar. Zie Bijlage 6 voor de opsomming van deze documenten.
Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de huidige situatie en evaluatie van de doelen van het vorige beheerplan. Daarna volgt een overzicht met de belangrijkste uitdagingen voor de komende jaren. Het hoofdstuk eindigt met een overzicht van relevant beleid. De uitdagingen worden in hoofdstuk 3 vertaald naar 23 opgaven voor de komende jaren. De daadwerkelijke maatregelen worden in hoofdstuk 4 beschreven. In hoofdstuk 5 volgen de kosten en organisatorische aanpak. Hiermee zijn de ingrediënten aanwezig om jaar op jaar de prioriteiten en aanpak vast te leggen in een jaarplan. Dit nieuwe beheerplan biedt een aanpak voor
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
9
HOOFDSTUK 2:
HUIDIGE SITUATIE Dit hoofdstuk schetst het beeld van de huidige situatie van De Haarlemmerhout en Frederikspark. Wat is de stand van zaken van de parken en voor welke uitdagingen staat de Gemeente Haarlem de komende
10
10 jaar? Daarnaast wordt een overzicht gegeven van vigerende wet- en regelgeving, gemeentelijk beleid en de organisatie van De Haarlemmerhout en Frederikspark.
BEHEERPLAN
2.1 TOTSTANDKOMING VAN DE PARKEN De Haarlemmerhout en Frederikspark is te karakteriseren als een oud stadsbos. De bodem is na de bodemvorming vanuit zee, op de 5000 jaar oude strandwal ontstaan. Waarschijnlijk was het altijd voor een deel met een houtige begroeiing bedekt. In zijn huidige staat kent het park geen natuurlijk bos, want er is steeds ingegrepen en alle bomen zijn aangeplant. De geschiedenis van het park kent drie fasen: het natuurlijk ontstaan tot de 6e eeuw, het functionele (productie) bos van de 7e tot de 17e eeuw en tenslotte kregen ontspanning en recreatie meer en meer de hoofdrol vanaf de 18e eeuw. TUINARCHITECTEN Vanaf de 18e eeuw kreeg het park een steeds belangrijker recreatieve rol. Vele tuinarchitecten hebben zich, in opdracht van particulieren en de gemeente, vanaf dat moment met de parkdelen Grote Hout en Kleine Hout bezig gehouden: Anthony van Velzen, J.G. Michaël, J.D. Zocher sr. en jr. en tenslotte aan het begin van de 20e eeuw L.A. Springer.
Van ieder van deze ontwerpen zijn cultuurhistorische elementen, zoals zichtlijnen, paden, structuur, reliëf, beplanting, waterloop en monumenten, in de Haarlemmerhout terug te vinden. Springer trof rond 1900 een situatie aan waarin, na het gereed komen van de werkzaamheden naar ontwerp van Zocher jr. uit 1837 (zie Figuur 2-1) geen beheer en onderhoud meer hadden plaatsgevonden. Springer schreef daarom een beheerplan avant la lettre gericht op met name lange termijn verbeteringen. De kern van het plan betekende het regelmatig uitdunnen van het bos om licht te winnen en tijdig voldoende jonge bomen en onderhout bij te planten, zodat sommige bomen konden uitgroeien tot bomen van honderden jaren oud. Springer behield de structuren van Zocher, maar hij gebruikte een grotere variatie aan boom- en plantensoorten. De infrastructuur werd aangepast aan het toenemende verkeer. Er kwamen ‘gedwongen’ routes voor auto’s etc. om de veiligheid van de voetgangers zeker te stellen.
Figuur 2-1: Parkontwerp J.D. Zocher 1837 DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
11
Figuur 2-2: overzicht parkdelen
1212
BEHEERPLAN
RIJKSMONUMENT In 1967 bleek de vitaliteit van de oudste bomen zo zorgwekkend dat gekozen is voor het kappen van de slechte bomen. In 1969 werd de Haarlemmerhout als ensemble tot Rijksmonument verklaard om het tij te keren. Deze aanwijzing onderstreepte de cultuurhistorische waarde van de Haarlemmerhout. Het zorgde echter niet voor verbeteringen. In 1973 kwam de verbreding van de Fonteinlaan en de Spanjaardslaan tot stand om de Haarlemmerhout voor altijd door midden te snijden. De verjonging van bomen op open plekken is in 1974 beëindigd. De verzuring in de jaren ‘80 als gevolg van zuurdeposities had een negatieve invloed op de bodem. Tot 2008 is het bos bekalkt om de effecten van verzuring tegen te gaan. Uit de metingen, uitgevoerd in 2022, blijkt dat er inmiddels geen sprake meer is van een sterk verzuurde bodemlaag, maar de negatieve invloed op de bodem is tot aan de dag van vandaag merkbaar. Het Frederikspark is in 2002 tot Rijksmonument verklaard. Eindenhout valt buiten de monumentale toekenning, wel zijn het Huis met
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
de beelden (1969) en de Tuinkoepel (1999) als rijksmonument verklaard.
2.2 FUNCTIES EN KWALITEITEN PER PARKDEEL De eigenschappen voor De Haarlemmerhout en Frederikspark kunnen worden gecategoriseerd aan de hand van vier hoofdfuncties: cultuurhistorie en archeologie (1), natuur en ecologie (2), recreatie en ontspanning (3) en klimaatregulatie (4). Ten opzichte van het voorgaande beheerplan is klimaatregulatie een nieuwe functie. De reden hiervoor is het voortschrijdend inzicht dat door verstening de temperaturen in steden oplopen, de luchtkwaliteit afneemt, de riolering bij piekbuien het water niet meer kwijt kan en inwoners hieraan gerelateerde gezondheidsklachten vertonen. Een park als De Haarlemmerhout en Frederikspark toont zich hierin een belangrijke, verlichtende functie in de stad. De belangrijkste kwaliteiten per functie zijn in de beschrijvingen opgenomen en op een aantal kaarten en een illustratie weergeven: • cultuurhistorie: Figuur 2-3 (pag. 16)
• natuur en ecologie: Figuur 2-4 (pag. 17) • recreatie: Figuur 2-5 (pag. 18) • klimaatregulatie: Figuur 2-6 (pag. 19) Op onderdelen wordt hiernaar verwezen in de tekst. Voor de functie cultuurhistorie zijn de waardestellingen overgenomen uit het cultuurhistorisch onderzoek en visie voor de Haarlemmerhout (Rombout et al., 2008). Op de volgende pagina’s wordt per parkdeel (zie figuur 2-2) de functie op hoofdlijnen beschreven en puntsgewijs uitgewerkt. 2.2.1 DE DREEF De Dreef is een historische laan van circa 550 meter met drie rijen lindes tussen het Houtplein en de Paviljoenslaan. Ooit liep de Dreef van de Gasthuissingel tot aan Dreefzicht en diende als lommerijke wandelboulevard tussen de stad en de Haarlemmerhout. Ook in de huidige tijd vormt de Dreef samen met de Fonteinlaan een belangrijk verbindend element tussen de parkdelen: aan de oostzijde het Frederikspark en de Kleine Hout, aan de westzijde de Grote Hout en Eindenhout.
13
CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE
KLIMAATREGULATIE
•
Een diversiteit aan klimaatregulerende functies zoals: • Absorptie geluid, wind en visuele verstoring • Koolstofvastlegging • Plaagonderdrukking • Reinigend vermogen bodem/water/lucht • Verkoeling in de stad • Waterberging.
Historisch element met monumentale bomen. Waardestelling (volgens Rombout et al., 2008): • Visuele relatie tussen Houtplein en Dreefzicht en in het bijzonder de laanstructuur (J) • Eindpunt Dreef Voor (de locatie van) de monumenten die betrekking hebben op dit beheerplan, zie de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-3) en bijlage 4. NATUUR EN ECOLOGIE
•
De natuurwaarde van de Dreef beperkt zich tot nectar, voedsel en leefgebied voor insecten en vogels.
RECREATIE EN ONTSPANNING
•
•
•
14
De Dreef is een vrij drukke verkeersader met aan de westzijde een parallelweg en aan de oostzijde een wandelboulevard. Langs de Dreef (doorlopend naar de Kleine Hout) bevindt zich de beeldengalerij, een particulier initiatief De Dreef beschikt over een evenementenfunctie.
2.2.2 KLEINE HOUT De Kleine Hout beslaat een oppervlakte van 15,1 ha. Het Vlooienveld met beeldengalerij, de Hertenkamp, de kinderboerderij, het midgetgolfterrein en het Theehuis geven dit deel van de Haarlemmerhout een uitgesproken parkkarakter. Hier zijn vooral de open ruimtes, kunst en monumenten en monumentale bomen blikvangers. Van noord naar zuid loopt een zichtas (zichtas van Michael), met aan de noordkant paviljoen Welgelegen en aan de zuidkant van de as het Hildebrandmonument. Rondom het Hildebrandmonument wordt het parkachtige deel geflankeerd door bos. CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE
•
Onderdeel rijksmonument Haarlemmerhout (nr.19876)
Waardestelling (volgens Rombout et al., 2008): • Ruimtelijke as van Michaël: vooral als ruimte met zichtlijn waardevol eindpunt (a) • Restant Linderond Michaël (d) • Beukenrond (e) • Kleine Houtweg (k) • Verbinding met Kleine Houtweg (k) • Verlengde Spanjaardslaan (L) • Hertenkamp (4) • Contour Hertenkamp (4) • Waterstructuur (5) • Hildebrandlaan Voor (de locatie van) de monumenten die betrekking hebben op dit beheerplan, zie de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-3) en bijlage 4. NATUUR EN ECOLOGIE
•
•
De Kleine Hout is evenals de Grote Hout en Eindehout aangewezen als ‘hotspot’ van het Natuurnetwerk Haarlem. Afgezien van de stinzenplanten zijn het Vlooienveld en de Hertenkamp van beperkte natuurwaarde. De strooisellaag onder de bomen heeft een hogere waarde. In de ondergroei van de boomweides staan bijzondere stinzenplanten, zoals de weideen bosgeelster.
BEHEERPLAN
•
•
•
Het zuidelijke deel heeft grotendeels een boskarakter met veel ondergroei. Verruiging door brandnetel en braam is hier een aandachtspunt. De vele bomen zijn waardevol voor soorten die afhankelijk zijn van holtes, zoals de ruige dwergvleermuis. Zowel de eekhoorn en holenbroeders als boomklever en boomkruiper passen goed bij de diversiteit in de Kleine Hout. Het bloemrijke gras en struweel zijn een belangrijke nectarbron voor veel insectensoorten, waaronder wilde bijensoorten en dagvlinders. De eikenpage maakt gebruik van de aanwezige eiken voor het afzetten van eitjes in de boomkroon.
RECREATIE
• •
Vlooienveld heeft drie keer per jaar een belangrijke evenementenfunctie. Kinderboerderij/hertenkamp: Natuur milieu en educatie (NME) beheert nu de kinderboerderij en de herten op de hertenkamp. NME betrekt deze onderdelen in haar educatieve activiteiten. Landelijke regelgeving geeft aan dat er wordt voorgesorteerd op een sterfhuisconstructie van de herten in de hertenkamp. Dit vraagt
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
•
om deze ontwikkelingen te volgen om te bezien van dit betekend voor de beheereducatieve activiteiten in dit deel van het park. Diverse recreatieve functies zoals: ontmoeten, picknicken, beeldengalerij, midgetgolfbaan, wandelen, honden aan de lijn, beperkt fietsen, uitspanning Theehuis.
In het park staan rond een open ruimte zes villa’s die een ensemble met het park vormen. Middenin het rechthoekige park ligt een rond grasveld, voorheen bekend als de Koekamp. Eromheen lopen een fietspad en wandelpaden. Langs de weg staat een viskraam. Het park fungeert als hondenlosloopgebied. CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE
KLIMAATREGULATIE
Een diversiteit aan klimaatregulerende functies zoals: • Absorptie geluid, wind en visuele verstoring • Koolstofvastlegging • Plaagonderdrukking • Reinigend vermogen bodem/water/lucht • Verkoeling in de stad • Waterberging 2.2.3 FREDERIKSPARK Het Frederikspark (3 ha.) wordt gekenmerkt door openheid, gecreëerd door gazon met daarin diverse boomgroepen en sierheesterstruwelen. Het park wordt begrensd door de Baan aan de noordzijde en de Griffietuin aan de zuidzijde. De inrichting komt op hoofdlijnen overeen met een oorspronkelijk ontwerp van J.D. Zocher jr uit 1832.
Rijksmonument Frederikspark (nr.511392): • Historische parkaanleg van algemeen belang. • Vanaf de 14de-eeuw geldende recreatieve bestemming. • Waardevol als een van de vroegste voorbeelden van een 19de-eeuws stads- en villapark. • Waardevol als eerste villapark van de tuinarchitect J.D. Zocher jr. in Haarlem. • De ontwikkeling van het gebied van openbaar speelveld (De Baan) naar openbaar wandelpark (De Koekamp) naar villapark (het Frederikspark). • De kleinschalige aanleg en eenvoudige vormprincipes namelijk villa’s in een landelijke omgeving gegroepeerd rondom een open centrale ruimte. • De sterke relatie van het park met de
15
Figuur 2-3: Waardenkaart cultuurhistorie
16 16
BEHEERPLAN
Figuur 2-4: Waardenkaart ecologie
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
17 17
Figuur 2-5: Waardenkaart recreatie
18
BEHEERPLAN
Figuur 2-6: Illustratie klimaatregulatie
Levenscyclus Hout, vezels,
bescherming
Absorptie geluid, wind
genetische bronnen
en visuele verstoring
Natuurlijk erfgoed
Koolstofvastlegging Bestuiving Wetenschap en educatie Bodemerosie Bodemvruchtbaarheid
Plaagonderdrukking Groene recreatie
Reinigend vermogen DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
Waterberging
bodem, water, lucht
19 19
Verkoeling in de stad
•
stedenbouwkundige situatie (omringende gevelwanden). Vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie van de verschillende onderdelen van het park.
Waardestelling: • Frederikspark was geen onderdeel van het cultuurhistorisch onderzoek en visie voor de Haarlemmerhout (Rombout et al., 2008) en kent in die zin geen vastgestelde cultuurhistorische waardestelling. Voor (de locatie van) de monumenten die betrekking hebben op dit beheerplan, zie de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-3) en bijlage 4. NATUUR EN ECOLOGIE
Het Frederikspark heeft een hoge recreatiedruk, toch zijn er ecologisch waardevolle planten en dieren te vinden. • Insecten worden aangetrokken door de bloeiende lindes en struiken. • De holtes van de oudere bomen kunnen geschikt zijn voor soorten als rosse vleermuis en holenbroeders.
20
RECREATIE EN ONTSPANNING
• •
Frederikspark heeft drie keer per jaar een belangrijke evenementenfunctie. Diverse recreatieve functies zoals: ontmoeten, picknicken, (met de hond) wandelen en spelen.
groepen monumentale bomen. Het bos bestaat uit veel boomsoorten, van jong naar oud en van dik naar dun. CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE
•
Onderdeel rijksmonument Haarlemmerhout (nr.19876).
KLIMAATREGULATIE
Een diversiteit aan klimaatregulerende functies zoals: • Absorptie geluid, wind en visuele verstoring • Koolstofvastlegging • Plaagonderdrukking • Reinigend vermogen bodem/water/lucht • Verkoeling in de stad • Waterberging 2.2.4 GROTE HOUT De Grote Hout (23,8 ha.) is een stadsbos met belangrijke natuurwaarden. Het wordt gedomineerd door monumentale bomen, voornamelijk in bosverband. In het noordwesten en in het zuiden is het bos jong (aangeplant na 1960). Van noordoost (vanaf Dreefzicht) naar zuidwest (richting Wagenweg) is een lange lindelaan (Zandvoorterpad, belangrijkste Barokelement). In de overgang naar de stad, in het noorden, zijn open (trap)velden met daarop
Waardestelling (volgens Rombout et al., 2008): • Spanjaardslaan • De diagonaal • Zocherboog (f) • Springerlaan (g) • Wagenweg (h) • Monument en gedenksteen L.J. Coster (9) • Loop Fonteinlaan Springer • Zocherlaan • Koningin Wilheminalaan. Voor (de locatie van) de monumenten die betrekking hebben op dit beheerplan, zie de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-3) en bijlage 4. NATUUR EN ECOLOGIE
•
De ecologische waarden bestaan uit de aaneengeslotenheid en grote variatie van het bosgebied met veel ondergroei en
BEHEERPLAN
•
•
•
•
mantelzoomvegetaties. De aanwezige stinzenbegroeiing is kenmerkend voor oude cultuurbossen. Soorten die voorkomen zijn onder meer blauwe anemoon, bosanemoon, bosgeelster, boshyacint en vingerhelmbloem. Toch is de bodem verstoord door de hoge stikstofdepositie en door diverse verstorende invloeden vanuit het intensieve gebruik door publiek en honden. De spontane ontwikkeling van de kruidlaag en lage struiklaag wordt gedomineerd door een monocultuur van bijvoorbeeld kruipende klimop, braam, grote brandnetel, sneeuwbes en armbloemige look. De aantallen van de oorspronkelijke plantensoorten van het loofbos nemen daardoor sterk af. Vooral in de padranden en op plaatsen waar een mantelzoombegroeiing mogelijk is belemmeren deze soorten de groei van oorspronkelijke plantensoorten. Oude bomen met holtes zijn geschikt voor de kernpopulaties van rosse vleermuis en ruige dwergvleermuis en holenbroeders zoals holenduif, boomkruiper en sporadisch bosuil. De bezoekluwe delen zijn in trek bij soorten als winterkoning, zanglijster, zwartkop en
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
•
egel. Een aantal andere interessante en regelmatig geziene soorten zijn appelvink, staartmees en groot heksenkruid.
RECREATIE EN ONTSPANNING
•
Recreatie en ontspanning in de vorm van ontmoeten, picknicken, wandelen, honden losloopgebied, trapveld en beperkt fietsen.
KLIMAATREGULATIE
Een diversiteit aan klimaatregulerende functies zoals: • Absorptie geluid, wind en visuele verstoring • Koolstofvastlegging • Plaagonderdrukking • Reinigend vermogen bodem/water/lucht • Verkoeling in de stad • Waterberging
en daarmee afgesloten voor publiek. Het Vogelbos heeft het karakter van een natuurbos. Het was een dicht begroeid essenhakhoutbos met een zeer zeldzame vegetatie en een rijke broedvogelpopulatie. Door de essentaksterfte is recent een groot deel van het essenhakhout afgestorven. De verruiging door braam is sterk toegenomen. Het Vogelbos is niet openbaar toegankelijk, het Voorbos en de Heemtuin zijn dat wel. De kruidenrijke Heemtuin wordt door vrijwilligers onderhouden. CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE
• • • •
2.2.5 EINDENHOUT Eindenhout (5,3 ha.) bestaat uit drie delen: in het oosten het Voorbos, in het westen het Vogelbos en langs de noordrand de Heemtuin. Het Voorbos sluit aan bij de Grote Hout met oudere bomen en een parkachtige inrichting met open ruimte en een poel. Het Vogelbos is sinds 1974 een gemeentelijk natuurreservaat
De oorspronkelijke aanleg van Eindenhout dateert van 1798. De padenstructuur uit die tijd is nog aanwezig. Een overgeleverde zichtlijn door het terrein kijkt uit op de Leidsevaart. Eindenhout is het enige overgebleven klassieke essenhakhout in Kennemerland, dat nog actief als hakhout wordt beheerd.
Waardestelling (volgens Rombout et al., 2008): • Tuinkoepel Springer (10) • Vijvers Eindenhout. • Zichtlijn (b)
21
Voor (de locatie van) de monumenten die betrekking hebben op dit beheerplan, zie de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-3) en bijlage 4. NATUUR EN ECOLOGIE
• •
•
•
•
Het Vogelbos is aangemerkt als gemeentelijk natuurreservaat. Door de beperkte mate van toegankelijkheid en doordat het qua vochthuishouding verschilt van de andere parkdelen is het ecologisch zeer waardevol. Door minimale verstoring heeft zich in het Vogelbos een hoge broedvogeldichtheid kunnen ontwikkelen. In het, veelal ondiepe, water komen onder andere ijle zegge, moerasspirea en diverse eendensoorten voor. Doordat een deel van het water minder geschikt is voor vis is het voor amfibieën des te geschikter: bruine en groene kikker, gewone pad en kleine watersalamander komen veel voor.
RECREATIE EN ONTSPANNING
•
22
Recreactie functie beperkt zich tot ontmoeten, picknicken, wandelen en een artistieke functie van de Tuinkoepel voor live-muziek.
KLIMAATREGULATIE
Een diversiteit aan klimaatregulerende functies zoals: • Absorptie geluid, wind en visuele verstoring • Koolstofvastlegging • Plaagonderdrukking • Reinigend vermogen bodem/water/lucht • Verkoeling in de stad • Waterberging
2.3 UITDAGINGEN Gezien de beschrijvingen in de voorgaande paragrafen en de voortgang van de gestelde doelen, staan De Haarlemmerhout en Frederikspark voor negen uitdagingen. Deze zijn opgenomen in figuur 2-7 op pagina 23 en 24. In hoofdstuk 3 worden de opgaven beschreven die de basis vormen voor de aanpak in de komende jaren. De bomen in De Haarlemmerhout en Frederikspark vormen de ruggengraat van de verschilende functies en zijn hier dan ook als verdiepend thema opgenomen. Figuren 2-8 en 2-9 geven boomgerelateerde kenmerken per parkdeel weer zoals aanwezige soorten en aantallen bomen.
BEHEERPLAN
Figuur 2-7: Overzicht uitdagingen
NR
UITDAGINGEN
PARKDELEN
TOELICHTING
A
Cultuurhistorische waardenborging
alle
Het behoud van de cultuurhistorische waarden met aandacht voor de ontwikkelingen zoals klimaatverandering en toenemende recreatiedruk.
G,K
In het bosgedeelte van de Haarlemmerhout is de zomereik (die 250 jaar oud kan worden) de duurzame hoofdsoort. Van nature bestaan de opvolgers uit de schaduwverdragende boomsoorten beuk en gewone esdoorn. Deze opvolgers nemen op den duur alle licht weg op de bosbodem, waardoor struik- en kruidlaag verdwijnen. Zowel voor de recreatieve beleving als voor de bodemvitaliteit en natuur is een gevarieerde struik- en kruidlaag onmisbaar. Daarom is een overheersing van beuk en/of gewone esdoorn in het bos niet gewenst. Het is dan ook de uitdaging om in het beheer te blijven sturen op bosverjonging met een diversiteit aan lichthoutsoorten en het ontwikkelen van een mantelzoombegroeiing in de randen.
G
Uitzondering op bovengenoemde vormen de (beuken)bomen zonder enige ondergroei die een zogenoemde ‘beukenhal’ vormen. Op dit moment is er zowel een oude als een jonge beukenhal in het bos. Beide zijn begrensd door bosbegroeiing met een struiklaag. Deze twee beukenhallen dienen te worden behouden.
E, G, K
Overbemesting door een overmaat aan stikstof is een problematiek die ook de Haarlemmerhout raakt. Hoge stikstofen zwaveldeposities leiden tot een afname van de bodemkwaliteit door onder andere afname van de buffercapaciteit, daling van de pH van het bodemvocht, uitspoeling van voedingsstoffen en vrijkomen en uitspoelen van zware metalen en aluminium (Alterra-rapport 1698/juni/2008). Uit de metingen, uitgevoerd in 2022, blijkt dat er inmiddels geen sprake meer is van een sterk verzuurde bodemlaag. Verruiging door stikstofdepositie uit de lucht (N in het blad) blijft echter problematisch. Symptomen hiervan zijn de toename van stikstofminnende soorten, zoals braam en brandnetel. Deze verdringen bijzondere flora. Zolang de luchtkwaliteit niet verbetert, zal symptoombestrijding nodig zijn. Denk aan het verwijderen van braam en brandnetel ten behoeve van minder dominante flora.
alle
De inventarisatie van de vogelstand in het bos en van enkele andere dier- en plantengroepen is een ‘test’ van de kwaliteit van het bos als natuur-gelijkende levensgemeenschap. Momenteel is er geen structurele monitoring die dusdanige informatie geeft over de natuurwaarden dat gericht kan worden bijgestuurd in het beheer.
B
Bosverjonging met lichthoutsoorten
C
Beukenhallen behouden
D
Bodem en biodiversiteit staan onder druk
E
Natuurwaarden als graadmeter
PARKDELEN:
D: Dreef E: Eindenhout F: Frederikspark G: Grote Hout K: Kleine Hout
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
23
Figuur 2-7: Overzicht uitdagingen (vervolg)
NR
F
G
H
I
UITDAGINGEN
Evenementendruk
Recreatiedruk
Klimaatverandering
Oude bomen
PARKDELEN:
24
PARKDELEN
TOELICHTING
D, F, K
In het parkgedeelte (vooral Vlooienveld en Frederikspark) staat de recreatiedruk tijdens evenementen geregeld op gespannen voet met de doelstelling om de oude en monumentale bomen te behouden. In de afgelopen jaren zijn de negatieve gevolgen van deze evenementen beperkt door het plaatsen van bodemkratten onder het Vlooienveld, gericht onderzoek naar bodemverdichting en toezicht tijdens evenementen.
alle
Het sterk toegenomen gebruik van De Haarlemmerhout en Frederikspark hebben een weerslag op de kwaliteit van de parkdelen. Olifantenpaadjes worden teruggedrongen met strategisch geplaatste takkenrillen en boomstammen om voldoende rust terug te brengen voor de natuurminnende bezoekers, planten en dieren.
alle
Door verstening lopen temperaturen in steden op, gaat de luchtwaliteit naar beneden, kan riolering bij piekbuien het water niet meer kwijt en worstelen inwoners met hieraan gerelateerde gezondheidsklachten. Een park als De Haarlemmerhout en Frederikspark toont zich hierin een belangrijke, verlichtende factor. Andere factoren, zoals langdurige droogte, stellen ons voor de uitdaging om in beheer keuzes te maken voor een robuust en toekomstbestendig soortenbestand.
alle
De prominente aanwezigheid van oude bomen is een belangrijk kenmerk van de Haarlemmerhout. Aan het begin van de vorige beheerperiode (2012-2022) waren er nog ca. 1.100 bomen van meer dan 100 jaar oud. Momenteel is dat nog steeds het geval. Oude en monumentale bomen zijn van groot belang, zowel uit recreatief (beleving van mooi, oud bos) als cultuurhistorisch oogpunt. Ze zijn ook belangrijk voor de natuurwaarden, denk aan onder meer nestholtes voor vogels en vleermuizen. Het duurzame behoud van een groot aantal oude bomen staat echter onder druk. In het bosgedeelte is er een leeftijdsgat tussen de vooroorlogse bomen en de veel jongere bomen van na de oorlog (zie Figuren 2-10 en 2-11).
D: Dreef E: Eindenhout F: Frederikspark G: Grote Hout K: Kleine Hout
BEHEERPLAN
Figuur 2-8: Boomgerelateerde kenmerken per parkdeel gebaseerd op inventarisatiegegevens beschikbaar in 2021
AANTAL BOMEN
AANTAL BOMEN >100 JAAR
Op de Dreef staat een lindelaan van drie rijen. De lindes zijn van verschillende leeftijden, maar staan in rijen van dezelfde leeftijd.
109
16 (15%)
Frederikspark
De begroeiing in het Frederikspark (3 ha.) bestaat uit struwelen, boomgroepen en solitaire bomen. De meer dan twintig soorten bestaan veelal uit niet-inheemse soorten. Dit alles geeft een parkachtige uitstraling. Het bomenbestand bestaat uit zomereik (35%), linde (18%), beuk (9%), kastanje (5%) en esdoorn (4%).
222
37 (17%)
Kleine Hout
De Kleine Hout (15,1 ha.) heeft in het noordelijke deel veel monumentale bomen met weinig ondergroei. In het zuidelijke deel zijn bosvakken aanwezig als overgang naar de Grote Hout. Het bomenbestand bestaat uit zomereik (32%), linde (14%), beuk (10%), gewone esdoorn (8%), haagbeuk (7%), taxus (6%) en nog een aantal soorten die minder dan 5% van het bomenbestand vertegenwoordigen. De leeftijdsspreiding in de bosvakken is redelijk, in de meeste vakken zijn meer dan vier generaties aanwezig.
2041
313 (15%)
Grote Hout
De Grote Hout (23,8 ha.) bestaat voornamelijk uit bosvakken met verschillende bostypes. Dat draagt bij aan een divers stadsbos. In de overgang van bos naar de stad in het noorden zijn enkele open weides aanwezig. Voorkomende boomsoorten zijn: zomereik (31%), beuk (21%), linde (9%), gewone esdoorn (8%), haagbeuk (6%) en minder dan 5% overige soorten. Over het algemeen is het aantal generaties boomvormers goed, op een aantal vakken in het zuidwestelijke deel na. Daar zijn drie bosvakken met twee generaties . Zie ook Figuur 4-9.
4422
751 (17%)
Eindenhout
Eindenhout (5,3 ha.) kan opgedeeld worden in drie delen: het Voorbos in het oosten met oudere eiken, de Heemtuin met grotendeels kruiden en struweel en het Vogelbos in het westen met een vochtig bostype. Dit hakhoutbos in verval bestond voorheen overwegend uit gewone es, maar krijgt nu een omslag vanwege de aantasting door de essentaksterfte.
1856
74 (4%)
Totaal
Totaal aantal bomen
8650
1191 (14%)
PARKDELEN
BOOMGERELATEERDE KENMERKEN
Dreef
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
25
DE DREEF
FREDERIKSPARK
KLEINE HOUT 0-25 3%
100+ 15%
0-25 15%
100+ 17%
75-100 9%
50-75 27%
75-100 15%
25-50 34%
75-100 1% 0-25 35%
26
25-50 16%
GROTE HOUT
75-100 1% 100+ 4% 50-75 10%
100+ 17%
50-75 19%
75-100 3%
100+ 16% 25-50 49%
50-75 19%
EINDENHOUT
25-50 50%
0-25 33%
0-25 8%
25-50 55%
50-75 29%
Figuur 2 -9: Leeftijdsspreiding per parkdeel
De cirkeldiagrammen geven per parkdeel een overzicht van de leeftijdsspreiding van de aanwezige bomen. Opvallend is de (over-) vertegenwoordiging van de leeftijdsklasse 2550 jaar in Eindenhout, Grote Hout en Kleine Hout. Overige opvallende punten zijn: ▪ In de Kleine Hout ontbreekt de categorie jonge beplanting (0-25 jaar) grotendeels. ▪ In Eindenhout ontbreekt het aan oude bomen (100+ jaar). ▪ De Grote Hout bestaat voor meer dan de helft uit bomen van 25-50 jaar. De categorie 0-25 jaar is hier beperkt tot 8%.
BEHEERPLAN
2.4 WETGEVING EN BELEIDSKADER Het beheren van De Haarlemmerhout en Frederikspark staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van het groenbeheer van gemeente Haarlem. Relevante wetgeving en beleid, van toepassing op De Haarlemmerhout en Frederikspark is in deze paragraaf beknopt weergegeven. 2.4.1 LANDELIJKE WETGEVING ERFGOEDWET (2019)
Zowel de Haarlemmerhout als het Frederikspark zijn een groen rijksmonument. Daarnaast zijn er diverse monumentale objecten in de parken aanwezig, waaronder ook rijksmonumenten. In de Erfgoedwet is expliciet vastgelegd dat een wijziging in de omgeving van het monument niet mag leiden tot aantasting van de monumentale waarde van het monument. Voorheen was dit opgenomen in de Monumentenwet 1988. Nu is dit tijdelijk opgenomen in de Erfgoedwet en zodra de Omgevingswet inwerking treedt, zal dit hierin opgenomen zijn. Op de cultuurhistorische waardenkaart (Figuur 2-4) en in bijlage 4 zijn de monumenten weergegeven die betrekking hebben op dit beheerplan.
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
WET NATUURBESCHERMING (2017)
De Wet natuurbescherming regelt de bescherming van natuurgebieden, van soorten en van de bossen in Nederland. De wet bevat onder meer een algemene zorgplicht voor alle in het wild levende planten en dieren en hun directe leefomgeving (artikel 1.11). Voor de wettelijk beschermde soorten gelden een aantal gerichte verboden, bijvoorbeeld het verwijderen van bepaalde planten en het verstoren of doden van sommige dieren, waaronder alle in het wild levende vogels. Om hieraan te voldoen wordt in gemeente Haarlem gewerkt conform Gedragscode Soortbescherming. BURGERLIJK WETBOEK - ZORGPLICHT BOOMVEILIGHEID
In het burgerlijk wetboek is de privaatrechtelijke zorgplicht van de gemeente als beheerder van de openbare ruimte omschreven. (Griesmayr, de Vries, & Felix, 2015) 2.4.2 LOKAAL BELEID OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045
De omgevingsvisie schetst de ontwikkelingen waar gemeente Haarlem op stuurt. De omgevingsvisie agendeert en geeft richting aan de volgende integrale opgaven: • Klimaatbestendig Haarlem • Energietransitie Haarlem
• • • •
Versterken sociaal weefsel Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen Haarlem gezonde stad voor mens en dier Duurzaam bereikbare stad
De omgevingsvisie is gemeentebreed en zal nader uitgewerkt worden in gebiedsgerichte omgevingsplannen. Hierin dienen ook de visie en het beheerplan voor De Haarlemmerhout en Frederikspark te worden geborgd. STRATEGISCH BEHEERPLAN OPENBARE RUIMTE 2022-2031
Het Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte legt de opgave voor beheer en onderhoud, de minimale beoogde onderhoudskwaliteit en de daarvoor benodigde middelen vast. Het plan biedt een kader voor de komende jaren voor de uitvoering van zowel dagelijks en groot onderhoud als voor vervangingen. Er wordt een veranderende kijk op het beheer en onderhoud ingezet, namelijk die van ‘opgavegericht beheer’. Voor de monumentale parken is een afwijkend beheerniveau vastgesteld ten opzichte van overige parken en groengebieden: groenvoorzieningen, straatmeubilair en reiniging krijgt als opgave onderhoudsniveau A mee (in plaats van B).
27
GROENBELEIDSPLAN (2022)
Het groenbeleidsplan Haarlem gaat op groen! is in oktober 2022 vastgesteld. Het groenbeleidsplan zet in op het groen, tenzijprincipe en hanteert de 3-30-300 vuistregel om een gezonde stad te zijn. De Haarlemmerhout en Frederikspark vervullen een balangrijke invulling van de ‘300’ uit de vuistregel, wat inhoudt dat op maximaal 300 meter een park of plantsoen van enige omvang toegankelijk is. Dit zorgt bijvoorbeeld voor het vinden van een koele plek op warme momenten. Hiermee is groen integraal geïmplementeerd op verschillende beleidsniveaus van de gemeente Haarlem. De ontwikkeling van groen staat bovenaan de prioriteitenlijst en wordt in elk beleidsmatig onderdeel als onderwerp geïmplementeerd (Haarlem, oktober 2022). ECOLOGISCH BELEIDSPLAN 2013-2030 (2019/2022)
Het ecologische beleidsplan bespreekt de wetgeving en het beleid dat van toepassing is op Haarlem. Het belang van een goede ecologische structuur voor de gemeente Haarlem wordt benadrukt. De instandhouding en ontwikkeling van deze structuur speelt hierin een belangrijke rol. Een nadere uitwerking is opgenomen in het recent vastgestelde deel 2 Natuur Netwerk Haarlem, waarin benodigde maatregelen voor
28
een goed functionerende ecologische structuur zijn beschreven. De Haarlemmerhout en Eindenhout zijn aangewezen als ‘hotspots’ van het Natuur Netwerk Haarlem. BOMENVERORDENING HAARLEM (2021)
Vanaf 29 maart 2022 is de nieuwe Bomenverordening Haarlem 2021 van kracht. De verordening heeft betrekking op kapvergunningen, uitzonderingen omtrent te vellen bomen, etc. De bomenverordening stelt verplicht om een vergunning te hebben voordat er tot vellen kan worden overgegaan, uitzonderingen daargelaten (Haarlem, lokale regelgeving, 2021). MONUMENTENVERORDENING HAARLEM (2013)
Deze verordening is in de gemeente opgenomen voor het aanwijzen en bijhouden van de gemeentelijke monumentenlijst, het vergunningenstelsel en voor de strafbehandeling bij handelen in strijd met deze verordening.
BEHEERPLAN
HOOFDSTUK 3:
OPGAVEN De instandhouding van De Haarlemmerhout en Frederikspark voor de huidige en komende generaties is het doel. De planperiode 2023-2033 is hierin weliswaar een kleine, maar evengoed belangrijke, stap. In dit hoofdstuk worden de beoogde uitkomsten in 2033 beschreven (opgaven). De aanpak om
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
deze opgaven te realiseren en de daarvoor benodigde maatregelen volgen in hoofdstuk 4. Voor de cultuurhistorisch gerelateerde opgaven van de Haarlemmerhout is de studie van Copijn en de daarop gebaseerde integrale beheervisie uit 2009 leidend (Rombout et al., 2008; Gemeente Haarlem, 2009).
29
3.1 OPGAVEN In dit hoofdstuk vertalen we de uitdagingen uit hoofdstuk 2 in opgaven voor de komende beheerperiode en beschrijven we deze aan de hand van de 4 hoofdfuncties. In figuur 3-1 zijn deze samengevat in een tabel. 3.1.1 CULTUURHISTORIE EN ARCHEOLOGIE: TOEKOMSTBESTENDIG ERFGOED Behoud en herstel van het erfgoed in De Haarlemmerhout en Frederikspark is een belangrijke randvoorwaarde die volgt uit onder andere de status van rijksmonument. In het bijzonder de cultuurhistorische parkstructuur naar het ontwerp van Zocher. De ontwikkelingen en uitdagingen (zie hoofdstuk 2) vragen om een nieuwe kijk op deze historische uitgangspunten: welke ingrepen zijn er nodig om de monumenten te beschermen tegen ontwikkelingen zoals klimaatverandering en recreatiedruk? Kansen die verder herstel mogelijk maken door ruimtelijke ingrepen in het park of daarbuiten worden aangegrepen. Een aangescherpte afstemming tussen professionals van erfgoed en beheer zal hieraan richting moeten geven. Geïdentificeerde kernpunten zijn:
30
• Zowel de historische structuren als de aanwezige monumenten en kunstwerken worden gekoesterd en behouden. • Behoud en versterken van laanstructuren. • Versterken beeldengalerij als verbindend element tussen de parkdelen. 3.1.2 NATUUR EN ECOLOGIE: ROBUUSTE ECOLOGISCHE VERBINDINGEN Duurzame instandhouding betekent voor natuur en ecologie inzetten op weerbare natuur en toekomstbestendige boomsoorten. Daarnaast is het de opgave om de Haarlemmerhout aan te laten sluiten op groenstructuren in de omgeving zoals vastgelegd in Natuur Netwerk Haarlem met een accent op Kleine Hout, Grote Hout en Eindenhout (‘hotspots’ van het Natuur Netwerk Haarlem). Deze opgave kan slechts ten dele binnen dit plan worden gerealiseerd, omdat de grootste belemmeringen buiten de grenzen van De Haarlemmerhout en Frederikspark liggen bijvoorbeeld door de barrièrewerking van de Westelijke Randweg (N208). Geïdentificeerde kernpunten zijn: • Behoud oude bomen ten behoeve van planten en dieren die hiervan afhankelijk zijn, zoals holenbroeders.
• Vergroten van de klimaatbestendigheid van het bos. Dat betekent: vergroten soortenrijkdom bomen (minimaal zes soorten per hectare) en vergroten leeftijdsspreiding (minimaal vijf generaties boomsoorten). • Versterken gelaagdheid in het bos door te sturen op 70% boomlaag, 40% struiklaag, 90% kruid- of strooisellaag. • Tegengaan verruiging door braam, brandnetel en klimop op ongewenste locaties door gericht beheer en eventueel herinrichting van kruid- en struiklaag. • Versterken mantel-zoomvegetatie in alle zonnige randen en in de buitenranden van Grote en Kleine Hout. • Vergroten soortenrijkdom van het struweel met oog op bloemrijke en besrijke soorten. • Vergroten bedekking stinzenbegroeiing naar 30% over de hele Haarlemmerhout. • Herstellen cultuurhistorisch hakhout in Eindenhout en optimaliseren ecohydrologische omstandigheden. • Monitoring van natuurwaarden voor optimaliseren beschermingsmaatregelen en beheer. • Goed afgekaderd evenementenbeleid voor duurzaam medegebruik dat geen blijvende
BEHEERPLAN
schade aan bodem, soorten of populaties met zich meebrengt. • Versterken interne verbindingen van het Natuur Netwerk Haarlem. 3.1.3 RECREATIE EN ONTSPANNING: VEILIG EN TOEGANKELIJK BELEVEN Vanuit de functie recreatie en ontspanning is het doel om te komen tot een gedegen zonering waarbinnen de diverse recreatieve functies vorm krijgen. Dit betekent het scheiden van fietsen en wandelen en het scheiden van dagrecreatie, speelplaatsen en rustgebieden: • In het oosten (de Dreef/Frederikspark/ Kleine Hout) parkachtig voor meer intensieve recreatie, de beeldengalerij en medegebruik voor evenementen. • Stadsbos met hoge natuurwaarden in het zuidelijke deel van de Kleine Hout, de Grote Hout en het Voorbos. • Nadruk op natuur in het Vogelbos en de Heemtuin. • Overzicht maken met functies/ medegebruik en die in kaart brengen (fietsen, wandelen, natuurbeleving, sportieve recreatie, kinderen tot 5 jaar, kinderen 5 tot 12 jaar, picknicken, hondenuitlaat, etc.).
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
• Versterken bodeminrichting Vlooienveld met oog op recreatief medegebruik en evenementen. 3.1.4 KLIMAATREGULATIE: KLIMAATROBUUST HAARLEM De Haarlemmerhout en Frederikspark verleent een groot aantal ecosysteemdiensten (ook wel klimaatfuncties genoemd) aan de stad, zoals verkoeling, waterbuffering en -zuivering, koolstofvastlegging, plaagonderdrukking en luchtreiniging. Behouden en versterken van deze klimaatfuncties is voor de komende jaren de uitdaging. • Behoud absorptie geluid, wind en visuele verstoring voor behoud leefbaar stedelijk klimaat. • Vergroten van insectendiversiteit voor bestuiving. • Bodemvruchtbaarheid behouden, activering van bodemleven en versnellen van de strooiselvertering. • Koolstofvastlegging: door behoud van duizend oudere bomen, het stimuleren van boomhoogte van nieuwe generaties en het langzaam laten afbreken van organisch materiaal binnen de Haarlemmerhout (vergroten percentage organische stof).
• Levenscyclusbescherming: een diversiteit aan typen leefgebieden ondersteunt planten en dieren in de verschillende fases van hun bestaan. • Plaagonderdrukking: een diversiteit aan insecten- en plantensoorten vergroot de aanwezigheid van natuurlijke vijanden voor ‘hinderlijke soorten’. • Het reinigend vermogen van bodem, water en lucht zorgt voor afvang van fijnstof en andere schadelijke stoffen. • Verkoeling in de stad wordt geleverd door de vele bomen en andere vegetatie. • Waterberging tijdens piekbuien is relevant voor de omgeving. Voor realisatie van de opgaven zijn meetbare doelstellingen opgesteld zie Figuur 3-1. De opgaven zijn dusdanig gekozen dat ze in veel gevallen meerdere functies dienen. Ze hebben daarmee een integraal karakter. Bij de uitsplitsing per park of functie zou de samenhang verloren gaan. Wel is in Figuur 3-1 aangegeven op welke uitdagingen, parkdelen of functies de opgaven betrekking hebben.
31
Figuur 3-1: De opgaven voor De Haarlemmerhout en Frederikspark. Dit zijn meetbare doelstellingen waarmee de uitdagingen voor De Haarlemmerhout en Frederikspark, zoals beschreven in paragraaf 2.4 (Figuur 2-7), worden aangegaan. Uiteindelijke doel is hiermee de verschillende functies van De Haarlemmerhout en Frederikspark (zie hiervoor paragraaf 2.2) goed tot hun recht te laten komen.
OPGAVEN DE HAARLEMMERHOUT EN FREDERIKSPARK
UITDAGING
PARKDELEN
1
Cultuurhistorische waardenborging.
A
alle
2
Behouden 1000 bomen ouder dan 100 jaar ten behoeve van duurzame instandhouding, cultuurhistorische en ecologische waarden.
H, I
alle
3
Toekomstbestendig loofbos, gericht op soortendiversiteit en leeftijdsspreiding: 5 generaties bomen en tenminste 6 boomsoorten per hectare met een gelijkwaardige verdeling.
B, H
G,K
4
De houtopstanden bieden een geschikte groeiplaats aan stinzenplanten; minimaal 30% van de oppervlakte is begroeid met stinzenplanten.
D
E,F,G,K
5
Benaderen natuurlijk bossysteem door vergroten bedekking kruidlaag en struiklaag. Vergroten soortendiversiteit in struiklaag voor o.a. vogels en kleine zoogdieren. Concrete opgaven voor houtopstanden: bedekking van boomlaag 70%, bedekking van struiklaag 40%, bedekking van kruid/mos/strooisellaag 90%.
D, H
E,G,K
6
Verruiging door braam, brandnetel en klimop blijft beperkt tot aangewezen locaties met een max van 30% bedekking.
D,E
E,G,K
7
Goed afgekaderd (evenementen)beleid dat is vastgelegd in locatieprofielen voor duurzaam recreatief medegebruik van de Dreef, het Frederikspark, Kleine Hout en Eindenhout waardoor natuur en cultuurhistorische waarden niet blijvend worden aangetast.
F
alle
8
Gericht beheer gazon Vlooienveld en Fredrikspark met het oog op recreatief medegebruik.
F,G
F,K
9
Behouden en versterken (barok)laanstructuren Lindenrond, Spanjaardslaan, Lindenlaan (Zandvoorterpad), Zocherboog, Lindenboog en Fonteinlaan.
A
D,G,K
10
Historische objecten/monumenten zijn in goede staat en worden duurzaam onderhouden.
A
alle
FUNCTIES
DEELGEBIEDEN: D: Dreef E: Eindenhout F: Frederikspark G: Grote Hout K: Kleine Hout FUNCTIES:
32
Natuur en ecologie
(Cultuur)historie en archeologie
Recreatie en ontspanning
Regulatiefunctie
BEHEERPLAN
Figuur 3-1: Opgaven (vervolg).
OPGAVEN DE HAARLEMMERHOUT EN FREDERIKSPARK
UITDAGING
PARKDELEN
11
De diverse functies hebben een duidelijke (afgebakende) plek in de Haarlemmerhout waardoor deze minimaal met elkaar conflicteren.
D, G
alle
12
Paden in goede staat, passend in het landschap en afgestemd op de gebruiksfunctie.
A, G
alle
13
Aanvullende groenelementen plaatsen (heesters/vaste planten onder laanbomen etc.).
A, D, H, I
D
14
Inrichting en beheer (randzones) Hertenkamp optimaliseren met oog op een functieverandering.
A
K
15
Recreatieve aansluiting Grote Hout op Eindenhout verbeteren; de uitstraling van de entrees harmoniseren en snelheidsbeperkende maatregelen voor het verkeer op de Wagenweg meenemen.
A, G
E,G
16
Herinrichtingsplan voor het Frederikspark met als doel de diverse recreatieve functies een plek te geven en de kleinschaligheid van het ontwerp uit de 19e eeuw terug te brengen.
A, G
G
17
Padkruisingen in de Grote Hout beplanten met struweel waardoor beslotenheid en ‘dwaalbos’-karakter versterkt wordt.
A
G
18
Herstel omgeving tuinkoepel Eindenhout.
A
E
19
Cultuurhistorisch hakhout herstellen in Eindenhout en optimaliseren hydrologische omstandigheden.
A, D
E
20
Huidige natuurwaarden zijn in beeld en dienen als indicator voor de vooruit- of achteruitgang van ecologische waarden in het park waarop kan worden bijgestuurd in beheer en inrichting.
D, E
alle
21
Daartoe aangewezen randen van de verschillende parkdelen worden voorzien van mantel-zoomvegetatie met minimaal 50% bloeiende/besdragende struiksoorten.
D,E
G,K
22
Aansluiten Dreefzicht op de Dreef/Kleine Hout.
A
D,K
23
Versterken educatieve functie met aandacht voor balans cultuurhistorie, ecologie, recreatie en klimaatregulatie.
A,D,F,G,H
alle
FUNCTIES
DEELGEBIEDEN: D: Dreef E: Eindenhout F: Frederikspark G: Grote Hout K: Kleine Hout FUNCTIES:
Natuur en ecologie
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
(Cultuur)historie en archeologie
Recreatie en ontspanning
Regulatiefunctie
33
HOOFDSTUK 4:
AANPAK EN MAATREGELEN Behoud en instandhouding van De Haarlemmerhout en het Frederikspark vraagt om een zorgvuldige planning en organisatie van werkzaamheden en activiteiten.
34
Waar de functies en opgaven richting geven aan de vraag: wat gaan we doen en waarom, wordt met de aanpak en maatregelen concreet hoe we tot het gewenste resultaat
komen en wat daar voor nodig is. Met deze aanpak en maatregelen kan ieder jaar een werkplan worden opgesteld.
BEHEERPLAN
4.1 AANPAK De hiervoor beschreven opgaven (paragraaf 3.1) vragen om een nadere uitwerking in een plan van aanpak en maatregelen. In de voorgestelde aanpak zijn vier categoriën maatregelen te onderscheiden: 1. dagelijks beheer; 2. onderzoeken; 3. eenmalige ingrepen; 4. ontwikkelingen rondom het park. DAGELIJKS BEHEER (4.2) Omvat het planmatig onderhoud dat meestal in een vaste frequentie (hoog of laag) doorlopend wordt uitgevoerd. Het betreft opgaven gerelateerde maatregelen en dagelijkse beheermaatregelen die geen relatie met opgaven hebben, maar wel voor de instandhouding van de parken nodig zijn. Verder gelden er voor de uitvoering van het dagelijks beheer een aantal algemene en beheerspecifieke richtlijnen. De uitvoering van het dagelijks beheer is ondergebracht in het Dagelijks Beheer Contract. Voor het beheer wordt jaarlijks in samenwerking met de Adviescommissie
DE HAARLEMMERHOUT & FREDERIKSPARK
De Haarlemmerhout en Frederikspark een werkplan opgesteld. ONDERZOEKEN (4.3) Omvat onderwerpen die nader onderzocht moeten worden voordat een maatregel kan worden bepaald. Denk bijvoorbeeld aan een bodemonderzoek of het in kaart brengen van aanwezige stinzenbeplanting. Hieronder wordt ook monitoring geschaard.
ONTWIKKELINGEN RONDOM HET PARK (4.5) Betreft de ontwikkelingen die (mogelijk) impact hebben op het park. Deze worden niet verder in dit beheerplan uitgewerkt in maatregelen. De ontwikkelingen zijn in dit beheerplan niettemin bewust opgenomen, omdat de belangen van het park bij deze ontwikkelingen dienen te worden meegewogen. Hiermee wordt mede invulling gegeven aan realisatie van de Omgevingsvisie.
EENMALIGE INGREPEN (4.4) Omvat eenmalige ingrepen rondom (her) inrichting van het park, zoals de aansluiting van de Grote Hout op Eindenhout. Er is ingeschat dat deze ingrepen nodig zijn om specifieke opgaven te kunnen behalen. Het zijn niettemin voornemens die eerst nog moeten worden afgestemd en getoetst op de onderliggende opgave en de waardestelling vanuit cultuurhistorie en erfgoed. Wanneer deze voornemens zijn getoetst en akkoord bevonden, is het doel om hiervoor een concreet plan te ontwikkelen. Uitvoering gebeurt op basis van programmering (MJP) en is meestal projectmatig.
35
Figuur 4-1: Beheertypentabel met oppervlaktes en hoeveelheden
4.2 DAGELIJKS BEHEER BEHEERTYPEN De onderdelen in de parken die beheer nodig hebben, zijn opgedeeld in beheertypen. Figuur 4-1 toont een overzicht van deze beheertypen met bijhorend oppervlak of hoeveelheid. Figuur 4-2 toont een overzichtskaart met de locaties van de verschillende beheertypen. OPGAVEN GERELATEERDE MAATREGELEN De opgaven gerelateerde maatregelen hebben betrekking op een aantal beheertypen, deze worden de paragrafen 4.2.1 tot en met 4.2.5 beschreven. ONDERHOUDSMAATREGELEN Daarnaast zijn er onderhoudsmaatregelen die nodig zijn om bestaande elementen duurzaam in stand te houden. Dit omvat hoog- en laagfrequente maatregelen. Hoogfrequente maatregelen zijn maatregelen die meerdere keren per jaar worden uitgevoerd, zoals het maaien van gazon, snoeien van vrijstaande bomen en het schoonmaken van een bankje. Maatregelen die in een meerjarige cyclus worden uitgevoerd heten laagfrequente maatregelen, zoals dunnen bospercelen. Dit is
36
voornamelijk het geval bij het beheertype bos. Een overzicht van deze onderhoudsmaatregelen is opgenomen in Bijlage 3. ALGEMENE RICHTLIJNEN Verder gelden er voor de uitvoering van het dagelijks beheer de volgende algemene richtlijnen: ▪ Gefaseerd werken in ruimte en tijd tijdens beheer en onderhoud van alle natuurbeheertypen. ▪ Bodemverstoring voorkomen door (waar mogelijk) inzet van licht materieel. ▪ Werken met accugereedschap. ▪ Werkzaamheden uitvoeren conform Wet natuurbescherming en de gedragscode. ▪ Vigerend gemeentelijk beleid in acht nemen. ▪ Rondom evenementen in Dreef, Kleine Hout en Frederikspark gelden aanvullende maatregelen die in de locatieprofielen vermeld zijn. De beheerspecifieke richtlijnen worden in de volgende paragrafen per beheertype benoemd. ing en organisatie van werkzaamheden en activiteiten. Waar in de visie en strategie de richting is vastgelegd, wordt in dit maatregelenplan beschreven welke acties er
nodig zijn om tot het gewenste resultaat te OPPERVLAKTE/ BEHEERTYPE komen. Doel van dit maatregelenplan AANTALis dan ook om duidelijke activiteiten te formuleren Bostypen die jaarlijks worden vertaald naar specifieke A Eikenbos 8,33 ha locaties in een werkplan. B Beukenbos
4,48 ha
C Gemengd bos
11,5 ha
D Beukenhal
1,49 ha
E Hakhout
2,49 ha
Solitaire en laanbomen
1401 st
Cultuurbeplanting
0,38 ha
Hagen
490 m
Gazon A Gazon
3.27 ha
B Gazon met bollen
1,29ha
Bloemrijk gras A Bermgras
4,65 ha
B Weidegras
3,03 ha
C Kruidenrijk gras
2,30 ha
(Half) Verharding A Verharding