20220998260 3. Bijlage 2 Economische monitior 2022

Juni 2022 Data, Informatie en Analyse In samenwerking met Afdeling Economie, Cultuur, Duurzaamheid en Wonen

Economische Monitor Onderzoeksrapport 2022

Inleiding

Achtergrond De economische monitor geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem. In de monitor worden de meest recente data gebruikt. Meestal zijn dit data uit 2021, maar ook op een aantal plekken gaat dit om data uit 2020. De monitor is vorig jaar vernieuwd, en volgt dit jaar dezelfde aanpak. Ten opzichte van eerdere metingen is er een duidelijkere koppeling gelegd met het lopende beleid, zoals opgeschreven in de Economische Visie. In een coproductie van Team Economie en de afdeling DIA (Data, Informatie en Analyse) zijn uit deze Economische Visie de belangrijkste doelen gehaald. Deze rapportage is langs de lijnen van deze doelstellingen opgebouwd. Niet alle doelstellingen zijn cijfermatig te staven. Het rapport maakt daarom ook gebruik van kwalitatieve indrukken (‘verhalen uit het veld’)of contextinformatie om een beeld te schetsen van de ontwikkelingen of de ontwikkeling op doelen in perspectief te plaatsen. Deze zijn terug te vinden in de lichtgroene blokken door het gehele rapport, zoals de beschouwing op de Nederlandse economie hiernaast. Het jaar 2021 was door de impact van de coronacrisis opnieuw een turbulent jaar voor de economie, zowel wereldwijd, als landelijk en lokaal. De impact van corona wordt kort behandeld in bijlage 1.

Economische Monitor 2022

Overkoepelende beschouwing Nederlandse economie Ondanks de coronagolf in het eerste kwartaal groeit de Nederlandse economie dit jaar met 3,6%, stelt het Centraal Economisch Planbureau. In tegenstelling tot de eerste twee coronagolven, die gepaard gingen met respectievelijk een forse en een beperkte krimp, is de economie tijdens de recente lockdown (die liep tot februari 2022) aanzienlijk gegroeid. Internationaal vergeleken is de Nederlandse economie daarmee snel hersteld van de coronacrisis. Mogelijk heeft de economie zich steeds beter weten aan te passen aan de wisselende omstandigheden tijdens de pandemie. Doordat de beperkingen wereldwijd worden afgebouwd zet het economisch herstel door, met een bovengemiddelde groei van mondiale handel en bbp. De oorlog in Oekraïne brengt echter grote onzekerheden met zich mee, ook voor de wereldeconomie; het voornaamste economische effect loopt via de energieprijzen en knelpunten in toeleveringsketens. Dit draagt bij aan de inflatie in Europa, die al was gestegen door de sterk toegenomen vraag na het snelle economische herstel. De onzekerheid voor wat betreft de inflatie op middellange termijn is groot, maar de Rabobank verwacht dat de inflatie op korte termijn nog aanzienlijk hoger zal worden voordat zij uiteindelijk ‘zwicht’ voor het effect van een afkoelende vraag.

De gevolgen op de lange termijn zijn mogelijk nog ingrijpender, als er verdere stappen worden gezet in de richting van deglobalisering en een toenemend ingrijpen van landelijke overheid in markten.

2

Samenvatting Inleiding De economische monitor 2022 geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem aan de hand van de doelen, zoals die zijn geformuleerd in de Economische Visie. De monitor richt zich op de ontwikkelingen in de afgelopen periode, waarbij - door de impact van de coronacrisis – gesproken kan worden van een turbulente fase, ook voor de economie.

• Met name theoretisch geschoolden pendelen naar locaties buiten Haarlem (69%), maar óók praktisch geschoolden werken vaker buiten de gemeente (54%) dan in Haarlem zelf. Daarnaast is sprake van een inkomende pendel van 43.000 werknemers.

Economische ontwikkeling

Ondernemerschap

• De laatste jaren is de woon-werkratio stabiel (0,44). Daarmee ligt Haarlem onder het gemiddelde van steden van vergelijkbare omvang, maar boven de ondergrens van 0,43 zoals bepaald in de Haarlemse Economische Visie. • In 2021 zijn er per saldo 561 banen bijgekomen, vooral door de groei van het aantal ZZP’ers. In Haarlem is 16% van de werkenden ZZP’er ten opzichte van een landelijk gemiddelde van 12%. Hierbij is onduidelijk in hoeverre dit gepaard gaat met verborgen werkloosheid. De banengroei zit vooral informatie en communicatie, het onderwijs en de zakelijke dienstverlening. In 2021 krompen vooral de horeca-, cultuur-, recreatie- en transportsector ten gevolge van de coronapandemie. • De vooraf vastgestelde ‘kansrijke sectoren’ laten – op de procesindustrie na – over de afgelopen tien jaar een gestage groei zien, vooral in de sectoren onderwijs, zorg en bouwnijverheid. • In 2017 is gestart met 8 ontwikkelzones waar een kwalitatieve impuls wordt gegeven aan de stad. Sinds de start is er met name in de Spoorzone ZuidWest sprake geweest van een toename van werkgelegenheid (+49%, naar 1.574 banen in 2021), maar ook de Oostpoort en Spaandamseweg laten een groei zien.

• Het ondernemersklimaat in Haarlem is relatief stabiel en wordt net als in 2020 beoordeeld met een 6,4. Ondernemers maken zich al langer zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem. De beoordeling van de bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) scoort ondergemiddeld en neemt af. De bereikbaarheid per ov scoort in Haarlem beter dan het landelijk gemiddelde, maar ook hier is de waardering ten opzichte van 2020 afgenomen. • De ondernemers beoordelen de algehele dienstverlening in 2021 met een 5,8. Dit is onder het Nederlandse gemiddelde (6,3). De gemeente scoort hierop veel lager dan vorig jaar. Ook het oordeel over digitale dienstverlening is gezakt. Een kanttekening hierbij: bij metingen onder ondernemers in 2021 elders in het land is een vergelijkbare trend zichtbaar. Mogelijk komt dit door de situatie rond corona. De balie was vanwege corona niet altijd open, waardoor een deel van de ondernemers mogelijk gedwongen werd om zaken digitaal af te handelen, terwijl dit niet hun voorkeur had en de digitale processen ook niet altijd direct op orde waren.

Economische Monitor 2022

3

Samenvatting Ruimte • In totaal staat 6% van het totale winkelvloeroppervlak leeg. Hiermee is er in de gemeente Haarlem relatief weinig leegstand. Het Haarlems aanbod aan winkelvloeroppervlak is met 237.400 m2 relatief klein, mede ingegeven door de historische binnenstad en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan. • Haarlemmers beoordelen de winkelgelegenheid in de stad met een 7,6. Het aanbod van horecagelegenheden scoort een 8,1. Door het aantrekkelijke karakter van de Haarlemse binnenstad worden ook mensen van buiten de stad aangetrokken. Uit het Randstedelijk koopstromenonderzoek 2021 blijkt dat 45% van de recreatieve aankopen door niet-Haarlemmers wordt gedaan. Bezoekers beoordelen de Haarlemse binnenstad boven het benchmarkgemiddelde (8,1 t.o.v. 7,8). Aandachtspunten zijn de bereikbaarheid met de auto, parkeermogelijkheden en fietsenstallingen. • De deelregio Zuid-Kennemerland beschikt nog over 3 hectare aan direct uitgeefbaar areaal bedrijventerrein. Er is geen planaanbod voor uitbreiding. Het bedrijventerrein met de meeste economische waarde is ‘de Waarderpolder’, goed voor een vijfde van de Haarlemse banen. • Zuid-Kennemerland kent 8 ‘formele’ kantoorlocaties, ruim 106.000 vierkante meter die 4.780 banen huisvesten (6% van de werkgelegenheid binnen de deelregio Zuid-Kennemerland).

Het aantal vierkante meter neemt sinds 2018 af door de transformatie van incourante kantoren naar woningen. Vanwege deze transformatie kent Haarlem een relatief lage leegstand. De leegstand benadert inmiddels de minimale doorstroomleegstand van 8%.

Economische Monitor 2022

Talent • Op basis van de prognoses wordt in de MRA-verkenningen een stijging van het aantal banen t.o.v. de potentiële beroepsbevolking verwacht in ZuidKennemerland. Dit vraagt om een groei in de arbeidsparticipatie. In Haarlem is er sinds 2018 een afname in de arbeidsparticipatie. De arbeidsparticipatie ligt nog wel boven provinciaal en landelijk gemiddelde, waarschijnlijk door het hoge opleidingsniveau in Haarlem; hoogopgeleiden kennen gemiddeld een hogere arbeidsparticipatie. • In Haarlem is sprake van een groeiende mismatch tussen het banenaanbod en het profiel van de beroepsbevolking. Er zijn relatief veel praktisch geschoolde banen tegenover veel theoretisch geschoolde inwoners, en dit verschil neemt toe, doordat stijgende woningprijzen het voor laag- en middeninkomens steeds moeilijker maken in de stad te kunnen wonen.

4

Samenvatting

Innovatie en verduurzaming economie • Per 1 januari 2023 moet elk kantoorgebouw minimaal energielabel C hebben. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het kantoorpand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. In Zuid-Kennemerland ligt het aandeel kantoorpanden met energielabel lager dan in de omliggende regio’s (40%). De Omgevingsdienst IJmond en de gemeente Haarlem benaderen hiervoor actief de betreffende eigenaren, zodat zij tijdig actie kunnen ondernemen. • Met het Actieprogramma Haarlem Circulair 2040 wil de gemeente versnelling tot stand brengen om slimmer om te gaan met grondstoffen, energie en afval. Haarlem zet zich actief in om netwerken te activeren waarin lokale bedrijven samenwerken, waarbij circulaire bedrijfsvoering en kennisdeling centraal staan. • Het Actieprogramma Impact Ondernemen heeft de afgelopen twee jaar (2020 – 2021) middels vijf actielijnen gewerkt aan een de positionering, professionalisering en de zichtbaarheid van impact ondernemers. Zo is onder meer een gemeentelijk aanspreekpunt opgezet, het communicatienetwerk uitbreid en het aanbod van trainingen wordt uitgebreid.

Onderzoek Haarlem – Regels op het water

• Haarlem heeft de ambitie zich te ontwikkelen tot creatieve stad van toegepaste innovatie. Om innovatie aan te jagen benutten we onze creatieve en digitale sector als verbindende sectoren. We richten ons op trends en maatschappelijke opgaven op het gebied van duurzame en circulaire economie, gezondheid en de digitalisering van het mkb. We stimuleren living labs en proeftuinen. • Eind 2021 heeft de Koepel haar deuren geopend. CupolaXS is hier gevestigd. Deze MKB hub is een kennis en innovatiecentrum rondom het thema digitalisering. Verschillende relevante organisaties, instellingen en bedrijven hebben zich reeds gecommitteerd en zullen CupolaXS als uitvalsbasis gebruiken.

Toerisme en evenementen • De wens om grip te kunnen houden op de toeristische ontwikkeling was aanleiding voor de opstart van de Toeristische Koers. De Toeristische Koers heeft drie ontwikkellijnen: inzetten op waardevolle bezoekers die buiten de piekmomenten naar Haarlem komen, versterken kwalitatief (toeristisch) aanbod om de piek op de Grote Markt te ontlasten en maatregelen om bezoekers te sturen, bijvoorbeeld in de openbare ruimte, handhaving en juridische instrumenten.

5

Economische ontwikkeling

We willen dat Haarlem ook in de toekomst een woon-werkstad blijft. Om de woon-werkbalans te duiden, rekenen we met ‘baan per inwoner’. We werken met een bandbreedte van 0,43 (ondergrens) tot 0,5 (streefgetal) baan per inwoner. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2022

6

Economische ontwikkeling MRA

Werkgelegenheidsontwikkeling MRA en per deelregio (indexcijfer 2009 = 100, 2009-2021) (bron: LISA 2021, bewerking BCI & Tympaan)

Regionale context Haarlem, als centrumgemeente van Zuid-Kennemerland, is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Daarmee is Haarlem afhankelijk van regionale ontwikkelingen. Over de periode 2009 - 2021 laat de werkgelegenheid in de MRA al jaren een positieve ontwikkeling zien: 15,7% banengroei tussen 2009 en 2021. Die groei komt vooral op conto van de regio’s Amsterdam, Amstel-Meerlanden en Almere. ZuidKennemerland zit na een lichte krimp weer op het niveau van rond 2009. Als gevolg van corona hebben de luchtvaart, horeca en toerisme een groot effect gehad op de economische ontwikkeling. De deelregio’s Amstel-Meerlanden (Schiphol) en Amsterdam zijn hierdoor extra hard getroffen. In 2021 zijn de sectoren zakelijke dienstverlening en zorg, net als in 2020, de grootste werkgevers in de MRA. Dit zijn in de periode 2009-2021 relatief gezien niet de grootste stijgers in termen van werkgelegenheid. Over een 13-jaarsperiode zijn de grootste stijgers horeca (48%), overige dienstverlening (39%) en ICT (33%).

Sectorale ontwikkeling werkgelegenheid MRA (2009-2021) (horizontale as: totale groei 2009-2021, verticale als: absolute omvang werkgelegenheid, bron: LISA 2021, bewerking BCI & Tympaan)

Economische Monitor 2022

Economische ontwikkeling deelregio’s, jaarlijkse groei bruto regionaal product (%) (bron: CBS, bewerking NO/SEO 2021)

7

Woon- werkbalans Ontwikkeling woon-werkratio Haarlem 2011-2021 (bron: BRP en Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA, meetmoment juni 2022) Behoud van de woon-werkbalans Haarlem - van oudsher een woon-werkstad – had tot 2015 een dalend aantal banen ten opzichte van het inwonertal. Vanaf 2016 gaat het economisch beter en is het aantal banen toegenomen. Hoewel ook het aantal inwoners groeit, is er in de afgelopen jaren sprake van een voorzichtige stijging van de woon-werkratio. De laatste jaren is de woon-werkratio stabiel op 0,44. Daarmee ligt de woon-werkratio boven de ondergrens van 0,43 zoals bepaald in de Economische Visie Haarlem. In de rest van dit hoofdstuk is er meer aandacht voor de ontwikkeling van het aantal banen in de stad. In vergelijking met andere steden scoort Haarlem laag op het aantal banen per inwoner. Het gemiddelde van Nederland is een woon-werkratio van 0,5 baan per inwoner, waarbij dit in landelijk gebied vaak nog veel lager ligt. In de meest gebruikte referentiegemeenten – allen middelgrote steden – ligt de woon-werkratio tussen de 0,56 (Enschede) en 0,72 ('s-Hertogenbosch).

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021

banen 65.618 65.783 64.849 64.196 64.175 65.362 64.931 68.739 70.460 71.644 71.175

woonwerkratio 0,43 0,43 0,42 0,41 0,41 0,42 0,43 0,44 0,44 0,44 0,44

Woon-werkratio Haarlem en referentiegemeenten, 2021 (bron: LISA + CBS, bewerking door DIA)

Amersfoort Arnhem Breda Enschede Haarlem Leiden 's-Hertogenbosch

Economische Monitor 2022

inwoners 151.268 152.461 154.119 155.896 157.379 158.663 159.460 160.489 162.076 162.709 162.543

banen 93.370 108.700 111.870 89.960 71.175 73.800 111.720

inwoners 157.462 162.424 184.126 159.732 162.543 124.093 155.490

woonwerkratio 0,59 0,67 0,61 0,56 0,44 0,59 0,72

8

Werkgelegenheid

Aantrekken werkgelegenheid De gemeente Haarlem streeft in de nabije toekomst naar een aantal banen tussen de 75.500 en 88.000 om de woon-werkratio in balans te behouden, ook als het aantal inwoners van de stad gaat groeien. Om dit te bereiken moet huidige werkgelegenheid worden behouden, gestimuleerd om te groeien en nieuwe werkgelegenheid worden aangetrokken. In 2021 zijn er per saldo 561 banen bijgekomen, iets minder dan vorig jaar (748). Aandeel ZZP’ers blijft groeien Hoewel er meer banen bij zijn gekomen vanuit nieuwe werkgevers met méér dan een werknemer, zijn er hier ook meer van verloren gegaan in 2021. De banengroei in 2021 komt dan ook vrijwel volledig op conto van ZZP’ers (560 van de 561 banen). In Haarlem is 16% van de werkenden ZZP’er ten opzichte van een landelijk gemiddelde van 12%. De verwachting is dat dit landelijke aandeel tot 2030 groeit tot ongeveer 20%; mogelijk komt Haarlem daar dus nog bovenuit. Hierbij is onduidelijk in hoeverre dit gepaard gaat met verborgen werkloosheid*. ZZP’ers kunnen een heel verschillend gevolg hebben voor werklocaties en bijbehorend forensgedrag: sommige ZZP’ers stoppen bij hun baan elders voordat ze vanuit huis gaan werken, maar er zijn ook voorbeelden dat men eerst in loondienst werkt en dit vervolgens wordt omgezet in een ZZP-dienstverband. In laatstgenoemde situatie verandert er qua werklocatie en forensgedrag niets.

Groei banen uitgesplitst naar ZZP en niet-ZZP (2021) (ZZP is bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: Vestigingenregister Noord-Holland) -1634 -2297 -3000

-2000

-1000

ZZP

2194

niet-ZZP

2298 0

toegevoegd

1000

2000

3000

verloren

Ontwikkeling ZZP’ers (2010-2020) (ZZP is een bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

2021

Absoluut aantal

6.291 6.291 7.079 7.540 8.197 8.961 9.197 9.692 10.347 10.926 11.486

in % van totaal

9,6% 9,6% 10,9% 11,7% 12,7% 13,9% 14,0% 14,2% 14,8% 15,5% 16,1%

*Verborgen werkloosheid is de beschrijving van het probleem dat ZZP’ers in tijden van een economische crisis soms (bijna) als werkloos kunnen worden gezien, maar niet als zodanig geregistreerd staan. Daarbij komt dat er voor ZZP’ers geen sprake is van een sociaal vangnet, pensioensopbouw niet altijd plaatsvindt en er geen recht is op een WW-uitkering. Economische Monitor 2022

9

Werkgelegenheid

Aantal banen blijft toenemen; vooral groei in onderwijs en zakelijke dienstverlening Tussen 2011 en 2021 groeide het aantal banen in Haarlem met 9 procent. Sterk toenemende sectoren zijn informatie en communicatie (+41%), onderwijs (+30%) en advisering, onderzoek en specialistische zakelijke dienstverlening (+23%). Ook de gezondheids- en welzijnszorg nam toe. De procentuele groei is hier minder hoog (9%), maar door de grote omvang van deze sector in Haarlem gaat dit wel om meer dan 1.000 banen. Er was een afname van enkele sectoren die al weinig in Haarlem vertegenwoordigd waren, zoals winning van delfstoffen en de productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, e.d.. Het effect op het aantal banen is hier beperkt. De krimp in de sector ‘financiële instellingen (-21%) valt verder op. Het gaat om circa 200 banen. Dat geldt ook voor de sectoren industrie en openbaar bestuur, waar de procentuele daling minder is (beiden -4%) maar door de grotere omvang er ook sprake is van een absoluut verlies van ongeveer 200 banen. Tussen 2020 en 2021 was er vooral een krimp in banen in de categorie logies-, maaltijd- en drankverstrekking (-152 banen), cultuur, sport en recreatie (-72 banen) en vervoer en opslag (-60 banen). Dit lijkt verband te houden met de impact van de coronapandemie en bijbehorende maatregelen.

Uit de Monitor Werklocaties Plabeka blijkt ook dat in Zuid-Kennemerland met name de parttimers in de vervoersector en horecasector hard geraakt zijn in coronatijd; het aantal parttimebanen in de vervoersector halveerde ten opzichte van 2019. De grootste toename in banen is te zien in de sectoren onderwijs (+187 banen), gezondheidszorg (+176 banen) en de zakelijke dienstverlening (+162 banen). Inmiddels is sprake van een enorme krapte op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld in de horeca, de kinderopvang, de zorg en de technische beroepen. Zie hierover verder in het hoofdstuk Arbeidsmarkt.

Aantal banen in Haarlem per sector (2021) incl. ontwikkeling tussen 2011 en 2021 (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Groei in % 2011 2020 2021 2011-2021 11.665 12.520 12.696

8,8%

11.908 11.877 11.917 6.794 8.168 8.330 4.865 6.144 6.331 Onderwijs 5.135 4.866 4.950 Industrie 5.082 4.787 4.857 Openbaar bestuur, overheid, verplichte sociale verzekeringen 2.571 3.524 3.611 Informatie en communicatie 3.214 3.742 3.590 Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Verhuur roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening 3.191 3.514 3.479 2.640 2.783 2.867 Bouwnijverheid 2.456 2.783 2.711 Cultuur, sport en recreatie 1.955 2.318 2.258 Vervoer en opslag 1.470 1.488 1.464 Overige dienstverlening 1.014 806 804 Financiële instellingen 540 577 585 Verhuur van en handel in onroerend goed 318 340 342 Winning, distributie water; afval- en sanering 628 328 341 Productie, distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, e.d. 46 48 41 Landbouw, bosbouw en visserij 6 1 1 Winning van delfstoffen

0,1% 22,6% 30,1% -3,6% -4,4% 40,5% 11,7% 9,0% 8,6% 10,4% 15,5% -0,4% -20,7% 8,3% 7,5% -45,7% -10,9% -83,3%

65.498 70.614 71.175

8,7%

Gezondheids- en welzijnszorg Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s

Advisering, onderzoek, specialistische zakelijke dienstverlening

TOTAAL Economische Monitor 2022

10

Werkgelegenheid Verhuisbewegingen Binnen de MRA vinden er verhuizingen van bedrijven en kantoren plaats. Door de hoge woningbouwdruk en de druk van andere ruimteclaims is er een negatief verhuissaldo zichtbaar voor de deelregio ZuidKennemerland; er zijn 82 bedrijven vertrokken en 63 bedrijven in Zuid-Kennemerland nieuw gevestigd. Deze bewegingen hebben vooral in de zakelijke dienstverlening gezorgd voor een fors positief saldo in het aantal banen (75), terwijl het aantal banen in de zorg als gevolg van verhuisbewegingen is afgenomen (102).

Economische Monitor 2022

Verhuisbewegingen van bedrijven tussen 1/4/20 – 1/4/21 (links), aantal werkzame personen hierbij betrokken (rechts) en per sector (onder) binnen MRA (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door BCI en Tympaan)

11

Werkgelegenheid

Versterken kansrijke sectoren Haarlem heeft een sterke positie voor dienstverlenende, kennisintensieve en creatieve bedrijven. Meer kennisintensieve werkgelegenheid is in de toekomst nodig om meer aansluiting te vinden bij de beroepsbevolking, het benutten van het arbeidspotentieel en/of bij de unieke locatiefactoren. Sectoren die een positieve marktontwikkeling laten zien, maar waar Haarlem tegelijkertijd in de basis ook een bovengemiddelde propositie voor neer kan leggen, zijn: procesindustrie, bouwnijverheid, handel en reparatie, detailhandel, horeca, onderwijs, zorg en cultuur, sport en recreatie. Van deze kansrijke sectoren kennen de meeste een groei over de afgelopen 10 jaar. Alleen de procesindustrie is in omvang afgenomen (19%). Met name in de verzorgende economie (horeca, het onderwijs en de zorg) is er sprake van groei, hoewel horeca – net als cultuur en detailhandel – onder invloed van de coronacrisis het afgelopen jaar flink kromp. Het afgelopen jaar is het aantal banen in het onderwijs, de zorg en de bouwnijverheid juist fors toegenomen.

Economische Monitor 2022

Banengroei per kansrijke sector gemeente Haarlem (2011-2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2011

2020

2021

Groei 2011-2021

Procesindustrie Bouwnijverheid

2.935 2.640

2.350 2.783

2.372 2.867

-19,2% 8,6%

Handel & Reparatie

11.908

11.877

11.917

0,1%

Detailhandel Horeca

7.735 3.214

8.069 3.742

8.193 3.590

5,9% 11,7%

Onderwijs Zorg

4.865 11.665

6.144 12.520

6.331 12.696

30,1% 8,8%

Cultuur, Sport & Recreatie

2.456

2.783

2.711

10,4%

12

Werkgelegenheid

Groei werkgelegenheid in ontwikkelzones In 2017 is gestart met de ontwikkelzones; 8 zones waarin ongeveer 7.500 nieuwe woningen worden gerealiseerd tot en met 2025. In het coalitieakkoord 2022 – 2026 wordt het streven benoemd 10.000 nieuwe woningen voor 2030 te realiseren. De woonvisie gaat uit van 15.000 woningen tot en met 2040. Deze zones dienen naast de woningbouwopgave ook een kwalitatieve impuls te geven aan de stad. Hierbij gaat het dus niet alleen om de groei van het aantal woningen, maar o.a. ook om mobiliteit, maatschappelijke- en commerciële voorzieningen, duurzaamheid, energietransitie, klimaatadaptatie én werkgelegenheid. In de tabel is de werkgelegenheid geïndiceerd op het aantal banen in 2017 – de start van de ontwikkelzones. Sinds de start van deze ontwikkelzones is er met name in de Spoorzone Zuid-West sprake geweest van een toename van werkgelegenheid (+49%), die met name tussen 2018 en 2019 plaatsvond. Ook de Oostpoort en Spaandamseweg laten met +17% een groei in werkgelegenheid zien, hoewel het laatste jaar een kleine krimp bracht. De meeste ontwikkelgebieden laten – onder de invloed van de coronacrisis - een licht negatieve of stabiele trend zien over 2021. Spaarnesprong is het enige gebied waar in 2021 sprake was van een toename (+3 procentpunt). Dit gebied kenmerkt zich van oudsher door monofunctionaliteit.

Wonen, werken en winkelen zijn strikt gescheiden. Met de nieuwe ontwikkelingen wordt ingezet op gemengde woon-werk gebieden en worden oude kantoorpanden getransformeerd naar een gemixt stedelijk programma met een combinatie van wonen, werken en voorzieningen.

Banengroei in ontwikkelzones (2017 - 2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA: cijfers geïndiceerd vanaf 2017, met tussen haakjes het aantal banen per locatie in 2021) Europaweg (4571) Oostpoort (3483) Planetenlaan/Orionweg (824) Schipholweg (1036) Spaarndamseweg (1184) Spaarnesprong (331) Spoorzone Zuid-West (1574) Zijlweg (1080)

2017 2018 2019 2020 2021 100 98 85 86 87 100 99 102 122 117 100 102 101 106 106 100 102 101 101 99 100 116 118 122 117 100 76 100 108 111 100 102 148 148 149 100 98 104 112 113

De woonwerkratio is in de meeste ontwikkelzones aan het toenemen. Alleen op de Europaweg (van 0,78 naar 0,66) en de Schipholweg (0,87 naar 0,76) groeit het aantal inwoners harder dan het aantal banen, doordat hier veel woningen zijn opgeleverd. Economische Monitor 2022

13

Pendel Beperken pendel Het percentage Haarlemmers dat in de eigen gemeente werkt is na een toename tussen 2014 en 2018, al enkele jaren stabiel op 33%, ongeveer 24.800 banen. Uit CBS-cijfers blijkt dat 50.700 Haarlemmers hun werk buiten Haarlem hebben. In de afgelopen jaren zijn steeds meer inwoners in Amsterdam gaan werken. Het aantal Haarlemmers dat in Haarlemmermeer werkt is juist afgenomen. Uit de Haarlemse inwonerspeiling blijkt dat met name hoger opgeleiden pendelen naar locaties buiten Haarlem (69%), maar óók lager opgeleiden werken vaker buiten de gemeente (54%) dan in Haarlem zelf. Verder is er ook sprake van een inkomende pendel van bijna 43.000 werknemers (bron: CBS).

Pendel (2014-2020) (bron: CBS, meetmoment december, bewerking DIA) 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

22,4

22,8

24

23,6

25,6

25,3

24,8

Uitgaande pendel (x 1.000)

49,7

50,4

50,2

51,8

51,1

52,5

50,7

% werkend in Haarlem

31%

31%

32%

31%

33%

33%

33%

Werkend in Haarlem (x 1.000)

Ontwikkeling uitgaande pendel gemeente Haarlem, 2014-2020 (bron: CBS, bewerking DIA: banen van werknemers x 1.000) 30 25 20 15 10 5 0

22 25

17

20 11 9

3 3

2014

2 2

1 2

8 7

1 1

3 4

4 5

2020

Pendel binnen de MRA en met overige delen Nederland, 2019 (bron: CBS, bewerking SEO)

In de afgelopen jaren is de woon-werkbalans in de MRA steeds schever geworden, stellen de Economische verkenningen van de MRA. Zaanstreek-Waterland en Almere-Lelystad hebben met respectievelijk 41 en 30 duizend personen het hoogste pendelsaldo (uitgaande saldo – binnenkomende saldo) en zijn daarmee bij uitstek woonregio’s binnen de MRA. Zuid-Kennemerland kent ook een groot aantal inwoners dat in Amsterdam werkt. Met andere regio’s is de pendel meer in balans. Er gaan iets meer inwoners van Zuid-Kennemerland naar AmstellandMeerlanden; naar de IJmond is deze trend omgekeerd (zie kaart). Economische Monitor 2022

14

Ondernemerschap

Ondernemerschap Strategie: Faciliteren, stimuleren en verbinden. Uitvoeringslijnen: • Behouden en versterken aantrekkelijke stad. • Benutten en versterken kansrijke sectoren. • Stimuleren ondernemerschap en publiekprivate samenwerking. • Adequaat accountmanagement. • Gerichte acquisitie. • Optimaliseren ondernemersdienstverlening. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2022

15

Ondernemings- en vestigingsklimaat

Goed ondernemers- en vestigingsklimaat In de Economische Visie wordt het belang van een goed ondernemersklimaat onderstreept, en in het Haarlems het coalitieakkoord staat de ambitie om tot de top 10 van MKB-vriendelijke gemeenten te stijgen. Het ondernemersklimaat in Haarlem is relatief stabiel. Net als in 2020 geven ondernemers een 6,4 aan ‘de lokale omstandigheden die van invloed zijn op het gevoel dat u als ondernemer heeft ten aanzien van uw gemeente’. Hiermee wijkt Haarlem niet af van het Nederlands gemiddelde. Ondernemers konden drie aspecten aangeven die het zwaarst meewegen in hun waardering voor het ondernemersklimaat. Bereikbaarheid inclusief parkeren en leefbaarheid en veiligheid worden het vaakst genoemd. De mate van belang van deze aspecten verschilt sterk per vestigingslocatie. Het vestigingsklimaat gaat over hoe aantrekkelijk een gemeente is om er een bedrijfsvestiging te openen. Denk daarbij aan de infrastructuur, de beschikbaarheid van personeel, de aanwezigheid van andere bedrijven en de vestigingsmogelijkheden. Dit krijgt een 6,5 van de Haarlemse ondernemers. Gemiddeld in Nederland geven ondernemers hiervoor een 6,4.

Rapportcijfers en Aspecten van het ondernemersklimaat die het zwaarst meetellen, uitgesplitst naar locatie (bron: VNG Ondernemerspeiling 2021) Haarlem

Nederland

Range NL

Ondernemersklimaat

6,4

6,4

5,6 – 6,9

Vestigingsklimaat

6,5

6,4

5,3 – 7,2

Winkelcentrum In/aan huis

/stadscentrum

Bedrijventerrein/ kantorenlocatie

Elders bebouwde kom bereikbaarheid

Meest belangrijke

leefbaarheid en

leefbaarheid en

bereikbaarheid (incl.

aspect

veiligheid (31%)

veiligheid (45%)

parkeren) (54%)

bereikbaarheid (incl.

leefbaarheid en

leefbaarheid en

parkeren) (36%)

veiligheid (41%)

veiligheid (34%)

bereikbaarheid

Tweede aspect

(incl. parkeren) (31%)

Derde aspect

duurzaam

samenwerking/ inzet

ondernemen

voor ondernemers

(30%)

(36%)

(incl. parkeren) (45%)

samenwerking/ inzet

Vergunning

voor ondernemers (34%)

verlening (22%)

Ruimte voor experiment Om ruimte te geven aan ondernemerschap werken we, daar waar het kan, mee aan ruimte om te experimenteren en place making. In het plangebied Oostpoort is inmiddels een vorm van place making gestart. Hier is een horeca locatie als vorm van circulair ondernemerschap gestart met activiteiten gericht op het versterken van de sociale cohesie tussen diverse doelgroepen: ondernemers, bewoners en passanten. Economische Monitor 2022

16

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving In de Economische Visie wordt ook aandacht besteed aan de randvoorwaarden voor een goed ondernemers- en vestigingsklimaat. Onderdelen hiervan worden ook voorgelegd aan ondernemers:

Rapportcijfers (bron: VNG Ondernemerspeiling 2021) Haarlem

Nederland

Range NL

Woon- en leefklimaat

7,2

7,2

6,5 – 7,8

• Het woon- en leefklimaat krijgt een 7,2 van de ondernemers in Haarlem. Ondernemers maken zich wel al langer zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem. Voor hen is het belangrijk dat hun bedrijf goed bereikbaar is voor leveranciers, klanten en personeel. De bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) scoren lager dan gemiddeld, en het oordeel neemt af ten opzichte van 2020. De bereikbaarheid per ov scoort in Haarlem juist beter dan in Nederland gemiddeld, maar ook hier is de waardering ten opzichte van 2020 afgenomen.

Bereikbaar van de gemeente, per auto

6,9

7,8

5,1 – 8,5

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, per ov

6,6

6,2

4,6 – 7,5

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, voor bevoorrading en transport

6,9

7,3

6,5 – 7,9

Parkeermogelijkheden in de directe bedrijfsomgeving

6,1

7,0

5,9 – 7,8

Staat van de openbare ruimte

6,9

7,2

6,4 – 7,7

• De staat van de openbare ruimte (bijv. onderhoud van wegen, fietspaden, stoepen en het openbare groen) en de veiligheid van de bedrijfsomgeving krijgen van de ondernemers in Haarlem beide een 6,9. Vorig jaar scoorde dit nog een 7,2. Mogelijk hebben de corona-maatregelen effect gehad op de waardering.

Veiligheid van de bedrijfsomgeving

6,9

7,2

5,9 – 7,6

Economische Monitor 2022

Digitale infrastructuur In de gemeente Haarlem wordt momenteel een glasvezelnetwerk aangelegd. Verwacht wordt dat rond 2024 vrijwel heel Haarlem een glasvezelaansluiting heeft. De gemeente faciliteert de aanbieders bij de aanleg, onder meer door afspraken te maken over de vergunningverlening. Daarnaast is er sprake van controle op de goede aanleg en ziet de gemeente er op toe dat ze volgens afspraak de hele stad voorzien. Hiermee worden onder meer een groot aantal ZZP-ers voorzien van een goede digitale infrastructuur. Bedrijventerreinen vallen buiten dit project, omdat ondernemers daar vaak specifieke wensen hebben en daarom maatwerk wordt toegepast. In Waarderpolder Haarlem Business Park ligt al geruime tijd - als een van de eerste bedrijventerreinen in Nederland - een uitgebreid glasvezelnetwerk. 17

Ondernemersdienstverlening

Adequate collectieve dienstverlening Ondernemers verwachten dat de gemeentelijke dienstverlening op orde is. Dat betekent dat de processen en de informatievoorziening op maat moeten zijn en dat de gemeente meedenkt en flexibel omgaat met regels en procedures. De ondernemers beoordelen de algehele dienstverlening in 2021 met een 5,8, dat is onder het Nederlandse gemiddelde (6,3). De gemeente scoort hierop veel lager dan vorig jaar. Ook het oordeel over digitale dienstverlening is gezakt tot onder landelijk niveau. In 2021 scoorde de dienstverlening via digitale faciliteiten zelfs een vol punt lager dan in 2020 (6,8). Echter: bij metingen onder ondernemers in 2021 elders in het land is een vergelijkbare trend zichtbaar. Mogelijk komt dit door de situatie rond corona. De balie was vanwege corona niet altijd open, waardoor een deel van de ondernemers mogelijk gedwongen werd om zaken digitaal af te handelen, terwijl dit niet hun voorkeur had of terwijl processen om deze diensten digitaal af te handelen nog niet altijd direct op orde waren. Adequate individuele dienstverlening In de Economische Visie staat benoemd: we werken professioneel, zijn proactief en denken mee. De professionaliteit van de gemeentelijke organisatie krijgt een 5,9 (vorig jaar nog een 6,6). De persoonlijke dienstverlening werd eerder nog goed gewaardeerd, maar is in coronatijd meer onder druk komen te staan.

De impact is in de prioriteitenmatrix afgezet tegen de waardering. De prioriteitenmatrix bestaat uit vier kwadranten, zodat de gemeente haar prioriteiten kan bepalen. Aspecten die zich in (of nabij) het kwadrant rechtsonder bevinden, dienen met voorrang te worden verbeterd. Deze zijn voor ondernemers belangrijk en worden relatief laag gewaardeerd. Digitale dienstverlening, dienstverlening rond vergunningen, communicatie en regelgeving komen als belangrijkste verbeterpunten naar voren. Op de volgende pagina meer informatie over de acties om de ondernemersdienstverlening te verbeteren. Economische Monitor 2022

Prioriteitenmatrix ondernemerspeiling Haarlem (bron: VNG Ondernemerspeiling 2021)

BEDRIJFSOMGEVING

DIENSTVERLENING

RELATIE OND.-GEM.

ONDERNEMINGSKLIMA

1. openbare ruimte

7. algemeen

11. samenwerking

14. vestigingsklimaat

2. veiligheid

8. digitaal

12. communicatie

15. wonen- en leven

3. bereikbaarheid auto

9. professionaliteit

13. regelgeving

4. bereikbaarheid ov

10. vergunningsaanvraag

AT

5. bereikbaarheid bevoorrading 6. parkeermogelijkheden 18

Optimale ondernemersdienstverlening Ondernemersspreekuur Eind 2021 is er een vervolg gegeven aan het ondernemersspreekuur dat vanwege de COVID-19 pandemie eerder in 2020 was opgestart. In de eerste 6 weken van het spreekuur (waarin horeca en detailhandel gesloten waren) ontving het spreekuur gemiddeld 25 telefoontjes per week; 5 per dag. Anders dan tijdens het vorige spreekuur (vanaf maart 2020) viel nu op dat de meeste vragen te maken hadden met bedrijfsbeëindiging en status vragen over TOZO en BBZ. De informatievoorziening op de gemeentelijke website rondom deze onderwerpen hebben we uitgebreid. Ook nu viel op dat veel ondernemers die in een situatie van bedrijfsbeëindiging komen, behoefte hebben aan een luisterend oor. Hierbij speelt schaamte een rol maar ook de onwetendheid over wat de gemeente in een dergelijke situatie kan betekenen. In een persoonlijk gesprek lukt het beter om maatwerk te leveren in de dienstverlening. Dit wordt door betrokkenen enorm gewaardeerd en draagt bij aan het herwinnen van vertrouwen in de overheid.

Economische Monitor 2022

Ondernemersdienstverlening: eerder en beter in contact met onze ondernemers De afgelopen jaren hebben we de nodige aanvullende kennis vergaard en ervaringen opgedaan in de behoeften van ondernemers in het contact met de gemeente. Belangrijke graadmeters hierbij waren het participatieproces van de Economische Visie Haarlem, het ondernemersspreekuur dat in de corona crisis werd ingesteld en de diverse ondernemerspeilingen. Hieruit is gebleken dat ondernemers vooral geholpen zijn met heldere, goed vindbare informatie en bij vragen met persoonlijk contact. Om te voorzien in het persoonlijk contact met de ondernemers zal de organisatie vaker in de stad aanwezig zijn, waaronder in De Koepel. Naast optimalisatie van de fysieke dienstverlening wordt de ondernemerspagina van de gemeentelijke website geactualiseerd. Tot slot zetten we de uitvoering van de monitors en ondernemerspeilingen voort.

19

Ruimte

Ruimte Strategie: Borgen ruimte voor werken. Uitvoeringslijnen: • Bestaande werkgebieden behouden en intensiveren. • Inzetten op nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden. • Versterken economische structuur. • Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2022

20

Winkelmarkt Voldoende winkelvloeroppervlak Het aanbod aan winkelvloeroppervlak van de gemeente Haarlem is met 237.400m2 relatief klein ten opzichte van andere gemeenten van vergelijkbare omvang. Dit komt door de kleinschalige structuur, mede ingegeven door de historische binnenstad, en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan.

Aantal verkooppunten dagelijks, recreatief en doelgericht* en vierkante meter per branche (incl. leegstand) in Haarlem (2016-2021) (bron: Locatus, bewerking: Koopstromenonderzoek 2021)

Behoud en intensivering bestaand winkelgebied In november 2021 waren er volgens Locatus 137 leegstaande winkelpanden in Haarlem. Dat betekent dat 6% van het bestand leeg staat. Hiermee scoort Haarlem relatief gemiddeld ten opzichte van vergelijkbare steden (7%). De 137 panden zijn samen goed voor 13.700 vierkante meter vloeroppervlakte. Daarmee staat 6% van het totale winkelvloeroppervlak leeg. Hiermee is er in de gemeente Haarlem relatief weinig leegstand ten opzichte van vergelijkbare gemeenten. Ter vergelijking: in 2021 was de leegstand in andere NoordHollandse steden zoals Alkmaar (7%) en Zaanstad (8%) een fractie hoger. Koopstromenonderzoek: winkels maken steeds meer plaats Landelijk is de trend dat winkels vaker plaatsmaken voor horeca, diensten en ontspanning en (transformatie naar) woningen; in de afgelopen vijf jaar (20162021) nam het aantal winkels in het onderzoekgebied (Randstad en NoordBrabant) met 9% af, opmerkelijk genoeg (en mogelijk als gevolg van de steunmaatregelen) met een vertraging in coronatijd. (bron: Koopstromenonderzoek 2021)

Economische Monitor 2022

* Dagelijks: dagelijkse boodschappen, Recreatief: mode & luxe, huishoudelijk, sport- en spel en media en hobby, Doelgericht: in-en-om-het-huis, doe-het-zelf, woninginrichting en tuinartikelen en planten

21

Winkelmarkt Banen in detailhandel en horeca in de gemeente Haarlem (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Werkgelegenheid in detailhandel en horeca Een andere indicator van een gezonde winkelmarkt is het aantal banen in detailhandel en horeca. Dit is – ondanks de krimp in het afgelopen jaar - de afgelopen tien jaar met 8% toegenomen (zie tabel). In absolute zin komt een groot deel van deze groei van de werkgelegenheid bij supermarkten en warenhuizen (zoals Hema, Casa, Kwantum, Action). De grootste groei zit echter in de detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. Dit wordt ook duidelijk uit het koopstromenonderzoek (zie kader). Koopstromenonderzoek: opmars internetwinkelen zet onverminderd door In het koopstromenonderzoek in de Randstad en Noord-Brabant (februari 2022) wordt duidelijk dat de opmars van internetwinkelen onverminderd door zet; in 2021 zijn in alle bestedingscategorieën - van boodschappen tot mode en interieur - de internetbestedingen verder toegenomen, in absolute en in relatieve zin. Andere opvallende beschouwing is dat het ‘lokaal kopen’ slechts beperkt is aangeslagen. In de dagelijkse sector neemt lokale aandeel toe, maar de groei is lager dan de online groei.

De bestedingen in de recreatieve sector daalden, maar dit kwam met name door de dalende bezoeken. Het aantal bezoekers daalde zelfs sneller. Dat betekent dat de gemiddelde besteding per binnenstadbezoeker toenam. Recreatief winkelen kreeg onder invloed van corona een minder recreatief en meer functioneel karakter. (bron: Koopstromenonderzoek 2021)

Economische Monitor 2022

Supermarkten, warenhuizen en dergelijke winkels Gespecialiseerde winkels in voedings- en genotmiddelen Benzinestations Winkels in consumentenelektronica Winkels in overige huishoudelijke artikelen Winkels in lectuur, sport-, kampeer- en recreatieartikelen Winkels in overige artikelen Markthandel Detailhandel niet via winkel of markt Hotels e.d. Verhuur vakantiehuisjes, kampeerterr., logiesverstr. Restaurants, cafetaria's e.d. Kantines en catering Cafés TOTAAL

2011 2020 2021 2673 2991 2991 450 483 482 53 39 40 197 112 101 967 981 937 454 403 383 2303 2109 2051 134 92 84 504 859 1124 290 305 324 22 31 33 2023 2240 2148 321 526 494 558 638 589 10949 11809 11781

2011-2021 12% 7% -25% -49% -3% -16% -11% -37% 123% 12% 50% 6% 54% 6% 8%

Aantal banen in detailhandelsbranches, horeca en sector ‘cultuur en ontspanning’ te Haarlem (2020) (bron: Koopstromenonderzoek 2021)

22

Winkelmarkt

Herkomst omzet recreatieve artikelen in Haarlem Centrum (2021) (bron: Koopstromenonderzoek 2021)

Aantrekkelijke binnenstad Uit de Haarlemse inwonerspeiling 2021 blijkt dat het winkelaanbod in de hele gemeente net als in 2020 een 7,6 scoort. Het aanbod van horecagelegenheden scoort een 8,1. Door het aantrekkelijke karakter van de Haarlemse binnenstad worden ook mensen van buiten de stad aangetrokken. Uit het Randstedelijk koopstromenonderzoek 2021 blijkt dat 45% van de recreatieve aankopen door niet-Haarlemmers wordt gedaan. Ruim een kwart (28%) komt uit de omliggende gemeenten (zie kaart); bezoekers uit de rest van het land zorgen voor 17% van de omzet. Deze bezoekers is in het koopstromenonderzoek eveneens gevraagd naar de aantrekkelijkheid van de Haarlemse binnenstad. Deze kan in de tabel worden vergeleken met eerdere metingen én met benchmarkgemeenten van vergelijkbare grootte. Het totaaloordeel is al jaren stabiel, maar wel boven het benchmarkgemiddelde (8,1 t.o.v. 7,8).

Waardering verschillende aspecten winkelgebied Haarlem Centrum (2021) (bron: Koopstromenonderzoek 2021)

Met name de sfeer en uitstraling en het winkelaanbod zijn hierin een beslissende factor. In 2021 was er een opvallende afname in de beoordeling van de faciliteiten (van een 6,8 naar een 5,5). Het gaat dan bijvoorbeeld om wc’s, wifi, afhaalpunten en bankjes. Mogelijk spelen de corona-maatregelen hier een rol. Ook bij de benchmarkgemeenten is het oordeel matig (5,8). Ten opzichte van de benchmarkgemeenten zijn de aandachtspunten vooral op mobiliteit georiënteerd: de bereikbaarheid met de auto, parkeermogelijkheden en fietsenstallingen.

Economische Monitor 2022

23

Winkelmarkt Vitaliteitsplan binnenstad (o.v.v. bestuurlijke vaststelling) Haarlem heeft een zeer aantrekkelijke binnenstad, zowel voor bewoners als bezoekers. Om de binnenstad aantrekkelijk en levendig te houden, is het van belang om met de verschillende betrokken partijen structureel te werken aan een binnenstad die vitaal en toekomstbestendig is. Een van de acties uit het eerder vastgestelde Actieplan Detailhandel- en Horeca 2020 t/m 2022 is het verkennen van de behoefte en mogelijkheden van eventuele transformatie kansen. De gemeente Haarlem heeft door Stec Groep onderzoek laten uitvoeren op welke wijze en met welke functies de binnenstad van Haarlem leefbaar, vitaal en aantrekkelijk blijft en de leegstand wordt teruggedrongen. Het plan van aanpak is in samenwerking met CMG, VEBH en (horeca) ondernemers opgesteld. Het vitaliteitsplan binnenstad schetst de kansen en acties op wijk/straatniveau en voor de gehele binnenstad en is de schakel tussen de lange termijn strategie en de concrete uitvoering op korte termijn om transformatie en vitaliteit te stimuleren. Het vitaliteitsplan bevat 5 opgaven: 1. Winkelgebied compact houden en versnippering voorkomen 2. Panden multifunctioneler inzetten 3. Aanpak kwetsbare delen binnenstad 4. Nieuwe economie verleiden 5. Brede investeringsagenda binnenstad Het vitaliteitsplan is in concept gereed en moet nog bestuurlijk worden vastgesteld.

Convenant Binnenstad 2023-2027 Het Convenant Binnenstad 2018-2022 loopt dit jaar af en partijen hebben de intentie om een nieuw convenant met elkaar te sluiten. In het Convenant Binnenstad 2023-2027 worden de ambitie, afspraken en concrete acties geformuleerd om de toekomstbestendigheid van de binnenstad Haarlem te versterken. De focus ligt op vitaliteit, duurzaamheid, innovatie en bereikbaarheid. Economische Monitor 2022

Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 Samen met detailhandel- en horecaondernemer, vastgoedeigenaren en overige stakeholders is het Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 opgesteld. Met dit actieplan wordt enerzijds ingespeeld op het beperken van de gevolgen van COVID-19. Anderzijds draagt de actiegerichte aanpak bij aan aantrekkelijke en toekomstbestendige winkelgebieden op de langere termijn. In het actieplan zijn zichtbare korte termijn acties opgenomen die belangrijk zijn voor Haarlem zoals: - het promoten van Haarlemsewinkels.nl - het vergroten van de digitale zichtbaarheid van fysieke winkels - het inzetten van horecapersoneel in de zorg. Ook zijn er meer omvattende acties met een langere looptijd die ervoor zorgen dat de winkelgebieden ook na COVID-19 aantrekkelijk zijn. Een voorbeeld hiervan is het verkennen van de mogelijkheden voor transformatie binnenstad. Monitor Detailhandel Noord-Holland 2020-2021 Uit de provinciale monitor Detailhandel Noord-Holland 2020-2021 blijkt dat de Noord-Hollandse winkelgebieden door structurele veranderingen en de gevolgen van COVID-19 onder druk staan. Dit terwijl de centra een cruciale rol spelen in het vitaal houden van het voorzieningenniveau en waaraan de kernen hun identiteit ontlenen. Naast culturele voorzieningen, persoonlijke dienstverlening en horeca zijn goede winkelvoorzieningen daarin belangrijk.

Tot ieders verrassing is in 2020 de winkelleegstand min of meer gelijk gebleven en werkgelegenheid zelf (door online-verkoop) licht toegenomen. De overheidsmaatregelen zijn effectief gebleken, maar de grote veranderingen komen nog op ons af. De toekomstbestendigheid van de winkelgebieden is gemiddeld gezien ongunstiger geworden. Gelukkig staan daar ook positieve ontwikkelingen tegenover. Er zijn ook winkelgebieden met veel dagelijks aanbod, die er juist door COVID-19 er beter voor staan zoals de Amsterdamstraat en het Marsmanplein. 24

Bedrijventerreinenmarkt

Beschikbaar bedrijventerrein In de regio Zuid-Kennemerland huisvesten 6 bedrijventerreinen in totaal 17% van de werkgelegenheid. Regionaal is er ten opzichte van 2020 een toename van het aantal banen op bedrijventerreinen(2%).

Uitgifte bedrijventerrein Zuid-Kennemerland (2009-2021) (bron: Uitgifte bedrijventerreinen 2022, bewerking door BCI & Tympaan)

De hoeveelheid uitgegeven hectare op bedrijventerreinen in ZuidKennemerland kende een piek in 2017, terwijl er in 2020 en 2021 geen sprake was van uitgifte (figuur boven). Ook nam de leegstand toe, tot 21.000 m2 in 2022 (figuur onder). De leegstand op de bedrijventerreinen in Zuid-Kennemerland ligt op 2,4%. Ook op de Waarderpolder ligt de leegstand onder de 3%. Banengroei komt dus door intensivering van de beschikbare ruimte en groei van de bestaande bedrijven. Ook in de komende periode zal groei met name op deze manier plaatsvinden. De deelregio ZuidKennemerland beschikt nog over 3 hectare aan direct uitgeefbaar areaal bedrijventerrein, waarvan 1,1 hectare op de Waarderpolder. Er is geen planaanbod voor uitbreiding.

Leegstand kantoren op bedrijventerreinen (m2 ) (2017-2021) (bron: Kantorenmonitor, bewerking door BCI & Tympaan)

De provincie Noord-Holland constateert in de Monitor Werklocaties Noord Holland (2021) dat er sprake is van schaarste op de bedrijventerreinenmarkt. Zij constateren dat het van belang is om de bedrijventerreinen up-to-date te houden met beheer en herstructurering.

Economische Monitor 2022

25

Bedrijventerreinenmarkt

Behoud en intensivering Waarderpolder Het bedrijventerrein van Zuid-Kennemerland met de meeste impact en economische waarde is het gezoneerde bedrijventerrein Waarderpolder Haarlem Business Park, kortweg ‘de Waarderpolder’. De Waarderpolder is goed voor ca. een vijfde van de Haarlemse banen. Omdat het planaanbod op de bedrijventerreinen zeer beperkt is, wordt het ruimtegebruik in de Waarderpolder geïntensiveerd (verdichten en de hoogte in). Met name in het zuidelijk deel van de Waarderpolder (gebied het gebied ten zuiden van de Oudeweg) liggen kansen om te intensiveren met kennisintensieve en stapelbare werkfuncties. Op het gebied van bedrijventerreinen kent de regio Haarlem nu al het meest intensieve ruimtegebruik van de MRA.

Knelpunten in bestemmingsplan wegnemen In 2021 is een werkgroep van OMB en Economie aan de slag gegaan om knelpunten in het huidige bestemmingsplan weg te nemen om daarmee nieuwe ruimtelijke initiatieven toe te staan. Nog in onderzoek is de juridische verankering ervan.

Economische Monitor 2022

Ontwikkeling aantal banen in Waarderpolder (2011-2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Banen Waarderpolder

13.730 13.711 13.735 12.963 12.983 13.207 13.113 14.050 14.255 13.721 13.861

Banen Haarlem % banen in Waarderpolder

65.498 65.470 64.801 64.383 64.444 64.610 65.852 68.307 69.920 70.614 71.175

21%

21%

21%

20%

20%

20%

20%

21%

20%

19%

19%

Convenant Waarderpolder 2021-2025 Na het vaststellen van het Convenant Waarderpolder 2021-2025 lag de weg vrij voor continuering van de samenwerking in het Parkmanagement Waarderpolder. Die werkzaamheden worden voor een groot deel gefinancierd door de BIZWaarderpolder. In 2021 is een opnieuw een draagvlakmeting onder de ondernemers in het gebied gehouden. Van de stemgerechtigden was een ruime meerderheid voor voortzetting van de BIZ-Waarderpolder. Daarmee kunnen ook de afspraken die in het Convenant gemaakt zijn uitgevoerd worden. Voor wat betreft de intensivering van de Waarderpolder ligt de focus nu vooral op de ontwikkeling van de zogenaamde Zuidstrook: het gebied ten zuiden van de Oudeweg tussen Ikea en NS Treinmodernisering. De ontwikkeling van het gebied ten zuiden van de Oudeweg samen met de partijen op het MAAKterrein vormt een belangrijk bijdrage aan de ambities op het gebied van innovatie en verduurzaming.

26

Kantorenmarkt Beschikbare kantorenlocaties Een kwart van de werkgelegenheid in de provincie is te vinden op kantorenlocaties, stelt de Monitor Werklocaties Noord Holland (2021). Hierbij is onderscheid te maken tussen multimodale en functionele kantorenlocaties, waarbij laatstgenoemde alleen gericht is op kantoren.

Ontwikkeling kantoorgebruik Zuid-Kennemerland 2013-2022 (m²) (bron: Kantorenmonitor 2022, bewerking door BCI & Tympaan)

Zuid-Kennemerland kent 8 ‘formele’ kantoorlocaties, ruim 106.000 vierkante meter die 4.780 banen huisvesten (6% van de werkgelegenheid binnen de deelregio Zuid-Kennemerland). Het aantal banen is in 2020 stabiel gebleven. Het aantal vierkante meter neemt wel al sinds 2018 af (zie figuur boven), mede door de transformatie van incourante kantoren naar woningen. Dit geldt ook voor Haarlem, waar mede vanwege de woningbouwopgave een aantal kantorenlocaties in Haarlem wordt getransformeerd. Om de woon-werkratio van 0,43 baan per inwoner te behouden, is het belangrijk dat de banen die als gevolg van transformatie verdwijnen elders in de stad terugkomen, de zogeheten vervangingsbanen. Vanwege de transformatie van kantoren naar woningen kent Zuid-Kennemerland en Haarlem een relatief lage leegstand (zie figuur onder). Met een leegstand van ca. 10% zit ZuidKennemerland onder het gemiddelde van de MRA (12%), ondanks de relatief hoge leegstand in de Dreef Mr. Lottelaan (41%). Deze leegstand wordt grotendeels veroorzaakt door twee verouderde kantoorpanden aan de Dreef. Hier wordt momenteel door de gemeente en initiatiefnemers samen naar een kansrijke en passende invulling gekeken op gebied van wonen en werken.

Ontwikkeling kantorenleegstand Zuid-Kennemerland (1/1/22) (bron: Kantorenmonitor 2022, bewerking door BCI & Tympaan)

De leegstand benadert inmiddels de ondergrens van 8% (frictieleegstand). Een leegstandspercentage van 8% is minimaal nodig voor een gezonde doorstroom op de kantorenmarkt. Indien de ondergrens wordt bereikt is er, om de kantorenmarkt gezond te houden, nieuwbouw van kantoren nodig, zeker omdat er ook aan de huidige voorraad onttrokken zal worden. Met name rondom de ov-knooppunten NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Nieuw Zuid is het wenselijk om stapelbare werkfuncties en nieuwe aantrekkelijke woon-werkmilieus te realiseren (zie ook volgende pagina). Economische Monitor 2022

27

Kantorenmarkt

Nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden Vanuit de Economische Visie wordt ingezet op het toevoegen van werkgelegenheid en het ontwikkelen van multifunctionele woonwerkgebieden. Naast de ontwikkelzones is er rondom de drie OV-knooppunten (NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Nieuw Zuid) voldoende mogelijkheid om ruimte voor werken te creëren, met name gericht op kennisintensieve en stapelbare werkfuncties. In de MRA Verstedelijkingsstrategie en Bereikbare steden zijn deze drie OV-knooppunten ook verankerd voor de ontwikkeling van multifunctionele woon-werkgebieden. Vanuit Bereikbare steden wordt op deze locaties ingezet op het toevoegen van 8.100 arbeidsplaatsen.

Ontwikkeling werkgelegenheid in de 800-meter rond OV-knooppunten (2018-2020) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking DIA)

2021

% groei 20182021

NS-station Haarlem Centrum

4.555 4.790 5.510 5.370 10.559 10.907 10.573 10.723

18% 2%

HOV Buitenrust Schalkwijk/Nieuw Zuid

4.965 4.550 4.544 4.567

-8%

2018 NS-station Haarlem Spaarnwoude (Oostpoort)

2019

2020

In de afgelopen jaren is er vooral rond NS-station Haarlem Spaarnwoude, ook wel de Oostpoort genoemd, sprake van een groei in werkgelegenheid door een toename en uitbreiding van het aantal bedrijven (18%). Rond de andere ontwikkelgebieden is deze groei (nog) niet zichtbaar. Bij Nieuw Zuid en station Haarlem Centrum zijn namelijk eerst grote fysieke ontwikkelingen voorzien, waardoor er momenteel nog geen ruimte is voor groei. Pas na fysieke ontwikkeling is dit weer mogelijk.

Economische Monitor 2022

28

Gemengde werkmilieus

Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan Waar mogelijk brengt de gemeente Haarlem wonen en werken dichter bij elkaar, in zogeheten gemengde werkmilieus. Hierbij gaat het om een evenwichtige groei met behoud van de stedelijke kwaliteit en de juiste balans tussen wonen, werken, voorzieningen, groen en mobiliteit. Er worden vier typen onderscheiden: • Werkgelegenheid in woonwijken; alles binnen het bestaande stedelijk gebied maar buiten het centrumgebied, zoals ZZP’ers, bedrijven aan huis, onderwijsinstellingen, zorgfuncties, horeca en buurtwinkelcentra. • Centrumvoorzieningen; bedrijvigheid in het centrumgebied, zoals retail, horeca, (overige) dienstverlening. • Creatieve wijken; woon-werkgebieden die voorzien in informeel stedelijk werkmilieu, met o.m. creatieve industrie (moderne maakindustrie, mode, cultuur), kennis- /onderwijsinstellingen, retail, (creatieve) bedrijfsverzamelgebouwen. • Landelijk gebied; met o.m. land- en (glas)tuinbouw en leisure. Dit komt in de regio weinig voor, en in de gemeente Haarlem is dit aandeel nog kleiner.

Werkgelegenheid in gemengde werkmilieus in Zuid-Kennemerland (2009-2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland 2021, bewerking BCI en Tympaan)

Het overgrote deel van de banen is te vinden in gemengde werkmilieus. Dit is zo voor heel Nederland, maar in het bijzonder voor Haarlem. Dit vanwege het hoge voorzieningenniveau in de Haarlemse binnenstad en de winkelcentra in de kernen en wijken. Ook kent Haarlem een hoog aandeel ZZP’ers die aan huis of in hubs verspreid over Haarlem en de regio werkzaam zijn. In de binnenstad wordt gekeken op welke locaties er ruimte is op de verdiepingen boven bestaande winkels voor lokale ondernemers. Of nieuwe vormen van werken mogelijk maken, zoals coworkingspaces voor ZZP’ers en lokale startups. Na een lichte afname van de werkgelegenheid in deze gemengde werkgebieden in 2020, ten gevolge van krimp in de horeca en zakelijke dienstverlening, is er weer sprake van groei in 2021.

Economische Monitor 2022

29

Talent

Talent Strategie: Talent behouden, ontwikkelen en aantrekken. Uitvoeringslijnen: • Verbeteren aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs. • Kwalitatieve match tussen beroepsbevolking en banen. • Talent boeien en binden. • Inspelen op internationalisering Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2022

30

Arbeidsmarkt

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Netto arbeidsparticipatie

67,3

68,5

68,8

70,1

71,4

71,1

70,1

Bruto arbeidsparticipatie

72,1

73,2

72,8

73,7

74

73,5

73,0

Potentiële beroepsbevolking, verhouding aantal banen (linkeras) en aantal banen per 1.000 personen potentiële beroepsbevolking (rechteras) in Zuid-Kennemerland (bron: EIB & LISA, bewerkt door Bureau BUITEN) 200.000 180.000

1.000 178.910 900

174.882

171.726

2040

2039

-

2038

100 2037

200

20.000 2036

40.000

2035

300

2034

60.000

2033

400

2032

500

80.000

2031

100.000

2030

600

2029

120.000

2028

700

2027

140.000

2026

800

2025

160.000

2024

Op basis van de prognoses wordt in de MRA-verkenningen een stijging van het aantal banen t.o.v. de potentiële beroepsbevolking verwacht in ZuidKennemerland. Dit vraagt om een groei in de arbeidsparticipatie, het beperken van uitgaande pendel of het versterken van inkomende pendel en/of meer migratie.

2014

2023

Door de vergrijzing maken bijna-pensioensgerechtigden een steeds grotere deel uit van de potentiële beroepsbevolking. Bekend is dat zij doorgaans minder gaan werken. In Haarlem is er sinds 2018 een afname in de arbeidsparticipatie. De nettoarbeidsparticipatie ligt met 70,1% nog wel boven het provinciaal gemiddelde (68,8%) en landelijk gemiddelde (68,4%). Ook als gekeken wordt naar steden van vergelijkbare omvang (68,1%) is de participatiegraad hoger. Mogelijke verklaring voor de relatief hoge netto-arbeidsparticipatie is het hoge opleidingsniveau in Haarlem. Hoogopgeleiden kennen gemiddeld een hogere bruto-arbeidsparticipatie. Ook ligt de bruto-arbeidsparticipatie van inwoners met een westerse migratieachtergrond hoger dan die van inwoners zonder migratieachtergrond. De aantrekkelijkheid van de stad voor internationals kan dus ook een rol spelen. Verder kent de stad – zoals op pagina 9 besproken – een relatief groot percentage ZZP’ers. Zij dragen bij aan de arbeidsparticipatie, hoewel er in theorie sprake kan zijn van verborgen werkloosheid.

Netto en bruto arbeidsparticipatie in de gemeente Haarlem, in % (bron: CBS)

2022

Vergroten arbeidsparticipatie De bruto-arbeidsparticipatie is het percentage van de beroepsbevolking ten opzichte van de potentiële beroepsbevolking (tussen 15 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd). Als de ‘niet-actieven’ (de groep die geen betaald werk verricht en daar ook niet actief naar op zoek is) niet worden meegerekend dan spreekt men over netto arbeidsparticipatie: het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de potentiële beroepsbevolking.

0

Verhouding banen - PBB (EIB hoog) Economische Monitor 2022

Verhouding banen - PBB (EIB laag) Potentiële beroepsbevolking (+0,2%)

31

Arbeidsmarkt Spanning op de arbeidsmarkt: landelijk openstaande vacatures en werkloze beroepsbevolking (bron: CBS) Beperken personeelstekorten De werkloosheid is historisch laag en er zijn meer vacatures dan werklozen. Daarmee is de arbeidsmarkt nu al uitzonderlijk krap, terwijl de verwachting is dat tekorten verder zullen oplopen. Werkgevers worstelen met het vinden van geschikt personeel. Dit is niet alleen in Haarlem zo, maar ook landelijk. Landelijk is de spanning op de arbeidsmarkt is in het eerste kwartaal van 2022 verder toegenomen; 133 vacatures per 100 werklozen. In het vorige kwartaal waren dat er nog 106 per 100. Personeelstekorten in Haarlem zijn er in diverse sectoren. De grootste tekorten doen zich al geruime tijd voor in de techniek, maar ook in de transport en ICT is de krapte in 2021 fors opgelopen. Voor de arbeidsmarktregio Zuid-Kennemerland en IJmond valt verder de grote krapte in de zorg- en welzijn beroepen en agrarische beroepen op, waarbij met name de eerste sector ook een grote omvang heeft.