20220565479 2. Bijlage 1 Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte
Tekst van het document
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031 opgavegericht beheren
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
1
Samenvatting Het Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte legt de visie op beheer en onderhoud, de minimale beoogde onderhoudskwaliteit en daarvoor
Visie: naar opgavegericht beheer
Wat opgavegericht beheer oplevert
Haarlem kent grote opgaven en ambities, die ook
Door integraal te werken kunnen meerdere opgaven,
in en via het beheer en onderhoud moeten worden
zoals de mobiliteitstransitie, energietransitie,
gerealiseerd. De invoering van de Omgevingswet in
klimaatadaptatie en toegankelijkheid, aan elkaar
2023 brengt de fysieke, ruimtelijke opgave steeds
gelinkt worden. En door werk met werk te maken,
meer samen. Dat betekent automatisch ook dat
kunnen projecten goedkoper uitpakken en ervaren
de positie en invulling van beheer en onderhoud
inwoners minder hinder, omdat werkzaamheden in
verandert. De kern van de visie op beheer in 2012,
één keer worden uitgevoerd. Want het is efficiënter
‘in stand houden, sober en functioneel’, past niet
om samen te werken dan elk afzonderlijk aan
meer. Het is nodig dat we vanuit beheer veel meer
het werk te gaan. Uiteindelijk gaat het om het
actief gaan bijdragen aan de grote Haarlemse
realiseren van ambities en tegelijkertijd het goed
opgaven. Maatregelen en werkzaamheden die
bewaken van budgetten, deze doelmatig inzetten
we uitvoeren, bekijken we vanaf nu ook altijd
en kapitaalvernietiging voorkomen. Daar ligt ook
in het licht van verbetering, aanpassing en het
een grote verantwoordelijkheid bij de beheerders.
ontwikkelen van de openbare ruimte. Dit plan
Iedere investering die we nu verkeerd doen, is een
is daarmee een strategie die de verbinding legt
desinvestering op de lange termijn.
naar de ruimtelijke planvorming en de opgaven en ambities daarin. We vatten dit samen onder de
Wat opgavegericht beheer kost
term ‘opgavegericht beheer’.
Dit Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte geeft aan hoe elk van de beheer- en
benodigde middelen vast. Het Strategisch Beheerplan biedt een kader voor de komende
Beheer- en programmeerstrategie
jaren voor de uitvoering van zowel dagelijks en
Opgavegericht vraagt om een verandering in
groot onderhoud als vervangingen. Er wordt een
de wijze waarop we het service- en dagelijks
veranderende kijk op het beheer en onderhoud
onderhoud, groot onderhoud en de vervangingen
ingezet, namelijk die van ‘opgavegericht beheer’.
in Haarlem organiseren. Die noodzakelijke veranderingen worden uitgewerkt in een beheerstrategie en een programmeerstrategie. We spreken af dat we vanuit meer verschillende invalshoeken sturen op kwaliteiten en beschrijven hoe dit doorwerkt naar het programmeren van projecten. Er wordt beschreven hoe zowel technische als functionele kwaliteiten op gebiedsniveau in kaart worden gebracht die leiden tot een meerjarenprogramma.
onderhoudsactiviteiten het best kunnen worden bekostigd en welke financiële middelen hiervoor nodig zijn. Voor het onderhoud en de vervanging blijkt per saldo een tekort van bijna € 9,6 miljoen per jaar. Dit bedrag gaat uit van goed geplande preventieve maatregelen voor het dagelijks onderhoud, groot onderhoud en tijdige vervangingen én het werk met werk maken volgens de principes van opgavegericht beheer. Op basis van berekeningen concluderen we nu dat opgavegericht beheer gemiddeld 9% extra kost aan investeringen. Hierbij geldt het uitgangspunt dat de benodigde verbetering aansluit bij een technisch noodzakelijke vervanging, ofwel om de functionele kwaliteit te verbeteren, moet er wel een vervangingsbehoefte aanwezig zijn. Juist dan maken we werk met werk.
2
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
3
Inhoudsopgave
!
1.
Inleiding
6
1.1
Opgavegericht beheer
7
1.2
Positionering
8
1.3
Leeswijzer
2.
Afbakening en definities
2.1
Wat is de openbare ruimte?
11
2.2
Tien beheerdomeinen
13
2.3
Karakteristiek van de Haarlemse openbare ruimte
13
2.4
Beheeractiviteiten
16
2.5
Kwaliteitsambities
18
3.
Opgaven in de openbare ruimte
22
3.1
Mengen en verdichten
24
3.2
Buurtgericht ontwikkelen
26
3.3
Vergroenen en vernatten
28
3.4
Bevorderen van een gezonde leefomgeving
30
3.5
Ruimte voor de energietransitie
32
3.6
Mobiliteitstransitie
34
9
10
4.
De strategie van opgavegericht beheer
36
5.
Wat opgavegericht beheer de gemeente oplevert en bespaart
46
6.
Wat het opgavegericht beheer kost
6.1
Bepalen kosten van opgavegericht beheer
6.2
Benodigde middelen
6.3
Actuele vervangingsbehoeften
6.4
Wat is er extra nodig van de organisatie?
50 51 53 56 58
Bijlage 1: De kwaliteiten die we nu realiseren
60
Bijlage 2: Opgavegerichte beheerambities
64
Bijlage 3: Verkenning kosten opgavegericht beheer
66
Bijlage 4: Toereikendheid budgetten opgavegericht beheer
72
Bijlage 5 : Toereikendheid budgetten herinrichting vanuit technische
76
kwaliteit
4
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
5
De kwaliteit van de openbare ruimte is van groot belang voor de gezondheid en welzijn van onze inwoners en voor de vitaliteit van onze winkelcentra, stationsgebieden en woonwijken. De gemeente is verantwoordelijk voor het inrichten en beheren van die openbare ruimte. Er zijn in de loop van de jaren honderden miljoenen geïnvesteerd in de openbare ruimte die bijdragen aan de behoeften van de stad op het gebied van milieu, economie, bereikbaarheid, mobiliteit en natuur. De kosten voor het compleet vervangen van de huidige openbare ruimte bedragen op dit moment € 1,6 miljard. Via zorgvuldig beheer zorgen we ervoor dat de investeringen in de openbare ruimte hun waarde zo goed en zo lang mogelijk behouden. Dit Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte (SBOR) legt de visie op beheer en onderhoud vast, met de daarvoor benodigde middelen. Het plan biedt een kader voor de komende jaren voor de uitvoering van zowel dagelijks en groot onderhoud als vervangingen en herinrichtingen. We stellen in dit strategische plan een belangrijke koerswijziging voor het beheer en onderhoud voor, namelijk ‘opgavegericht beheer’.
01
Inleiding
1.1
Opgavegericht beheer
kwaliteit van de openbare moet worden verbeterd
De invoering van de Omgevingswet brengt de
als we de openbare ruimte toch al gaan vervangen.
fysieke, ruimtelijke opgaven in onze stad steeds
Beheerders die opgavegericht beheren, dragen
meer samen. Dat betekent dat ook de positie en
daarmee ook bij aan de mobiliteitstransitie,
invulling van beheer en onderhoud verandert. De
energietransitie en klimaattransitie van Haarlem.
visie die in 2012 op het beheer en onderhoud is
Het betekent dat we bij het plannen van het
vastgesteld, die van ‘in stand houden’, past niet
onderhoud en de vervangingen ook de aansluiting
meer. We kunnen niet langer de openbare ruimte
zoeken bij de opgaven van externe partijen zoals
onderhouden en terugleggen zoals deze veertig
netbeheerders en woningcorporaties. Dit vraagt
jaar geleden is aangelegd. De wereld verandert en
om inzicht in de opgaven op zowel de korte,
de openbare ruimte moet erop worden aangepast,
middellange en lange termijn zodat we vroegtijdig
zodat de inwoners van Haarlem er over honderd
kunnen anticiperen op de ontwikkelingen in onze
jaar nog steeds veilig en plezierig kunnen wonen.
stad.
Het is ons doel om dat zo goed mogelijk te doen. Daarom kiezen we voor ‘opgavegericht beheer’.
Voor de uitwerking van de visie en strategie voor het
Opgavegericht beheer staat voor een brede kijk op
‘opgave-gericht beheer’ maken we gebruik van de
het gebruik en functioneren van openbare ruimte.
zes strategische keuzes die de gemeente Haarlem
Niet alleen naar de scheurtjes in de weg, maar
in haar Omgevingsvisie maakt. We vertalen deze
ook naar onveilige verkeerssituaties, plekken die
naar een beheer- en programmeerstrategie. Ook
sneller overstromen bij harde regenbuien en naar
koppelen we daar de budgetten aan. Stuk voor stuk
de opgaven onder de grond. We kunnen ons niet
voorwaarden die nodig zijn opgavegericht beheer in
langer bezig houden met alleen het onderhoud,
Haarlem tot een succes te maken.
maar moeten kijken hoe en waar de functionele 6
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
7
In dit plan gaan we uit van herinrichtingen vanuit
de vertaling naar de ambities in de openbare ruimte.
En op het gebiedsniveau worden voor het beheer
1.3
technische kwaliteit. Herinrichtingen vanuit een
Hetzelfde geldt voor de bestaande beleidsplannen
en de programmering van projecten de technische
Het Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte
functionele kwaliteit (zie paragraaf 2.4) – ingrepen
zoals onder andere de Structuurvisie Openbare
kwaliteit en functionele kwaliteit gekoppeld. Dit plan
bestaat uit de volgende hoofdstukken.
zonder onderhoudsbehoefte – vallen op dit moment
Ruimte, het Groenbeleidsplan, Strategisch Plan
legt op hoofdlijnen vast hoe we per object gaan
•
nog buiten de scope van dit plan. Op termijn is
Klimaatadaptatie en het Mobiliteitsbeleid. Veel van
beheren, hoe we dat zo integraal mogelijk kunnen
beheer en onderhoud van de openbare ruimte
het onze ambitie dat de wensen vanuit beheer en
deze plannen zijn (of worden nog) gesynchroniseerd
doen en welke budgetten daarvoor nodig zijn.
zijn niet alledaags en worden daarom in
beleid samenkomen zodat ook herinrichtingen
met de Omgevingsvisie. De overkoepelende ambities
Het plan is sterk verweven met het Verbreed
hoofdstuk 2 toegelicht. We lichten toe hoeveel
vanuit functionele kwaliteit onderdeel worden van
die in deze plannen zijn vastgelegd worden in
Gemeentelijk Rioleringsplan en het Beleidsplan
openbare ruimte we beheren en ook lichten we
opgavegericht beheer.
dit plan samengevat en er worden voorbeelden
Schoon. De keuzes die daar worden gemaakt
verschillende invalshoeken van kwaliteit toe;
gegeven van mogelijke uitwerkingen in de openbare
hebben invloed op de kwaliteit, de beleving
ruimte.
van de openbare ruimte en de benodigde
ambities van de gemeente Haarlem en hoe de
Het Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte
In aanvullende plannen (onder andere
budgetten. Door bijvoorbeeld zoveel mogelijk
uitwerking van dat beleid de manier waarop we
is het strategische kader voor de tactische
beheerplannen, uitwerkingen per beheerdomein),
rioleringswerkzaamheden te koppelen aan
beheren verandert.
uitwerkingen per beheerdomein (beheerplannen),
worden de ambities uit dit plan verwerkt tot een
bovengrondse opgaven kunnen we zowel hinder
de meerjarenprogrammering en de operationele
concrete handelswijze en beleidsindicatoren voor
als kosten besparen. En door gerichter te reinigen
beheer- en programmeerstrategie beschreven
uitvoering, zie figuur 1-1. De ambities die zijn
beheer. Het Handboek Inrichting Openbare Ruimte
kunnen we de beleving van onze inwoners van de
voor opgavegericht beheer;
vastgesteld in de Omgevingsvisie zijn leidend voor
legt de inrichtingseisen vast.
openbare ruimte verbeteren. Waar deze plannen
1.2
Positionering
•
•
•
elkaar raken, is dit beschreven. Zowel riolering en water, parkeervoorzieningen als afval en reiniging
Leeswijzer
De begrippen die gebezigd worden in het
In hoofdstuk 3 gaan we in op het beleid en de
In het daaropvolgende hoofdstuk 4 is een
In hoofdstuk 5 wordt vervolgens beschreven wat opgavegericht beheer oplevert.
•
Uiteindelijk worden de beheerprincipes en de
vallen buiten de scope van dit plan.
kwaliteitsambities in hoofdstuk 6 vertaald naar
Goed beheer is een samenspel tussen het
een financiële strategie. Wat is er op dit moment
strategisch, tactisch en operationele niveau. Een
beschikbaar en wat is er nodig op basis van de
cyclisch proces waarbij veranderende keuzes op
kwaliteitsniveaus om opgavegericht beheer uit te
strategisch niveau landen in de werkzaamheden
voeren?
op straat, in de uitvoering. De uitkomsten van Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte
Gebieds‐ en wijkplannen
Meerjaren‐ project‐ program‐ mering
die werkzaamheden worden gemonitord en geëvalueerd waardoor mogelijk het beleid wordt UITVOERING/ PROJECTEN
BELEID
UITVOERING/ REGULIER BEHEER
aangepast, zie figuur 1-1 voor een schematische weergave van de beleidscyclus van beheer en de plek van dit Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte.
STRATEGISCH
TACTISCH
OPERATIONEEL
Figuur 1-1: Beleidscyclus van beheer en positionering Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte
8
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
9
2.1
Wat is de openbare ruimte?
en als zodanig onderdeel uitmaken van de
De openbare ruimte wordt in dit plan als volgt
openbare ruimte. Deze terreinen worden in
gedefinieerd:
nauwe samenwerking met de scholen beheerd;
•
•
•
Openbaar toegankelijke buitenruimte: boven-
•
begraafplaatsen. Alle paden en het groen op de
en ondergronds, zowel binnen als buiten de
Haarlemse begraafplaatsen worden beheerd
bebouwde kom;
door de gemeente;
Objecten in beheer en onderhoud van de
•
sportparken. De uitvoering van het
gemeente Haarlem: de gemeente neemt hier
onderhoud wordt betaald vanuit andere
maatregelen om het object in stand te houden en
beleidsprogramma’s dan het programma voor
heeft hiervoor middelen beschikbaar
de openbare ruimte. (Delen van de) beheer-
(zie figuur 2-1);
en onderhoudstaken zijn echter in opdracht
Veelal in eigendom van de gemeente Haarlem.
gegeven bij de beheerafdeling van de gemeente. Over het algemeen geldt dat de terreinen zelf
02
Afbakening en definities
Er staat ook een groot aantal objecten in de
(‘de gebieden binnen de afrasteringen’) niet tot
openbare ruimte in beheer van derden zoals
openbare ruimte wordt gerekend;
reclameborden, afvalbakken, ondergrondse
•
ontwikkelingsgebieden. Wanneer een terrein
afvalcontainers en bushokjes. Deze zijn geen
wordt (her)ontwikkeld en binnen de bouwhekken
onderdeel van dit plan, maar hebben wel invloed op
niet meer openbaar toegankelijk is, dan stopt het
de kwaliteit van de openbare ruimte.
beheer van de openbare ruimte tijdelijk. Na de formele overdracht na de (her)ontwikkeling komt
Er zijn ook objecten in de openbare ruimte (al
de vernieuwde of nieuwe openbare ruimte weer
dan niet in eigendom van de gemeente Haarlem)
terecht bij de beheerafdeling van de gemeente.
waar afspraken zijn gemaakt over het beheer en onderhoud. Dit geldt bijvoorbeeld ten aanzien van:
•
spoortunnels, waar de gemeente Haarlem het dagelijks onderhoud uitvoert rond reiniging en verlichting, terwijl ProRail eigenaar is en het constructieve beheer uitvoert;
•
watergangen, waarbij het waterschap de waterkwaliteit bewaakt en baggerwerkzaamheden laat uitvoeren. Dit geldt voor alle watergangen in de gemeente Haarlem;
•
schoolpleinen, die ook buiten schooltijd door de buurt als speelplein kunnen worden gebruikt
10
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
11
2.2
•
Tien beheerdomeinen
Riolering behoort ook tot de objecten van
1. Groen en bomen
6. Civiele kunstwerken
Het beheer en onderhoud van de openbare
de openbare ruimte, maar heeft een eigen
•
Groen (o.a. gazons, heesters, vaste planten)
•
Beweegbare bruggen
ruimte is in Haarlem georganiseerd rond tien
financiering (rioolheffing) en een daarbij
•
Plantenbakken
•
Vaste bruggen
beheerdomeinen. Binnen de beheerdomeinen
behorend wettelijk verplicht instrumentarium
•
Bomen
•
Tunnels
worden verschillende objecten beheerd, in figuur
(vGRP). Er is een sterke relatie met de openbare
2-1 staat hiervan een overzicht met de belangrijkste
ruimte en de werken die hierin worden
7. Kademuren en oevers
beheerobjecten per domein.
uitgevoerd. Ook de ambities worden in het vGRP
2. Speelvoorzieningen
•
Kademuren
Parkeervoorzieningen (8), Reiniging (9) en Riolering
geformuleerd. Ambities over waterkwaliteit
•
Speeltoestellen
•
(Natuurlijke) oevers
(10) vallen buiten de scope van dit plan.
en water wordt in het Integraal Waterplan
•
Speelondergronden
•
Beschoeiing
onderbouwd.
•
Parkeervoorzieningen worden de komende
8. Parkeervoorzieningen
jaren vernieuwd en vanaf dat moment ook gelijk
3. Verhardingen
•
Slagbomen
opgenomen in onderhoudsprogramma genomen
•
Asfalt (gesloten verharding)
•
Parkeerautomaten
bij de gemeente.
In totaal beheert de gemeente Haarlem bijna
•
Elementen (open verharding)
•
Laadpalen
Het domein Reiniging is voor het grootste
9,3 miljoen vierkante meter verharding en groen
•
Halfverhardingen
•
Alle elementen in een parkeergarage
gedeelte (met uitzondering van de afvalbakken)
(exclusief water). Dit betekent dat voor elke woning
geen object in de zin dat het een geïnvesteerde
in Haarlem 121 vierkante meter openbare ruimte
waarde buiten op straat vertegenwoordigt.
wordt onderhouden, exclusief water. In vergelijking
9. Reiniging
•
2.3
Karakteristiek Haarlemse openbare ruimte
4. Straat- en verkeersmeubilair
•
Straatreiniging
met andere gemeenten is dit per woning relatief
•
Straatmeubilair
•
Reiniging verkeers- en straatmeubilair
weinig, zie hiervoor de statistieken in figuur 2-2.
•
Verkeersmeubilair
•
Graffitireiniging
•
Straatnaamborden
•
Gladheidsbestrijding
Areaal per woning (in m²) 300
10. Riolering 5. Openbare verlichting & VRI
•
Rioolgemalen
•
Lichtmasten
•
Drainage
•
Armaturen
•
Kolken
•
Bijzondere verlichtingsobjecten
•
Bergbezinkbakken
•
Verkeersregelinstallaties (VRI)
• •
280
Gemalen en pompen
271
260
161
230
221
218
200
229
160
150
141 121
100
117 95
75
Duikers
66
101
114
109
107
119
125
135
130
153 118
89
77 82
46 ‐
Haarlem
Figuur 2-1:
Nijmegen
Utrecht
Tilburg
Amersfoort Groen
De tien beheerdomeinen van de gemeente Haarlem inclusief belangrijkste beheerobjecten
Ede Grijs
Den Bosch
Eindhoven
Breda
Deventer
Totaal
Figuur 2-2: Overzicht openbare ruimte in m2 per woning in beheer van de gemeente Haarlem, verdeeld in groen, grijs en totaal.
12
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
13
Van de Haarlemse openbare ruimte is bijna 62
vallen op doordat ze extreem stenig zijn; twee wijken
procent verhard; het andere deel is openbaar groen.
die gebouwd zijn tussen 1900 en 1920 en gekenmerkt
Raming van de totale investeringswaarde van de openbare ruimte
In vergelijking met andere middelgrote steden is
worden door dichte bebouwing en smalle straten.
De openbare ruimte van Haarlem – en alle daarin opgenomen objecten (exclusief riolering) –
de Haarlemse openbare ruimte ‘compact en stenig’
In de openbare ruimte staan uiteenlopende objecten,
vertegenwoordigen een totale waarde van bijna € 1,6 miljard, zie figuur 2-5. Daarbij hebben we nog
te noemen, passend bij een sterk verstedelijkte
zoals ruim 61.000 bomen, 21.000 lichtmasten en
eens € 640 miljoen areaal onder de grond zitten in de vorm van riolering en drainage. Tijdig beheer
stad (met meer dan 5.500 inwoners per vierkante
meer dan 1.100 speel- en sporttoestellen.
en onderhoud moet ervoor zorgen dat deze waarde behouden blijft. Ondanks dat, zullen onderdelen
kilometer hoort Haarlem bij de gemeenten met de
Zie figuur 2-4 voor de details.
van de openbare ruimte op enig moment aan het einde van hun levensduur komen en vervangen
hoogste dichtheid van Nederland).
moeten worden. Voor veel van de bovengrondse openbare ruimte (zoals de verhardingen, het groen, de De openbare ruimte in beheer van de gemeente
verlichting) geldt een vervangingstermijn van 40 tot 50 jaar. Voor civieltechnische kunst-werken zoals
De Haarlemse openbare ruimte varieert wel sterk
Haarlem is de afgelopen tien jaar beperkt
bruggen en kademuren is de vervangingstermijn langer, tot circa 100 jaar. Voor kleinere objecten zoals
per wijk, zoals te zien is in figuur 2-3. Vooral in het
toegenomen. Dat komt doordat de gemeente
de speelvoorzieningen en het straatmeubilair juist weer korter. Bij een totale geïnvesteerde waarde van
stadsdeel Schalkwijk zijn er veel wijken met een hoog
Haarlem weinig tot geen grote ontwikkelgebieden
bijna € 1,6 miljard en de genoemde globale uitgangspunten voor vervanging moet Haarlem op de lange
percentage groen zoals Europawijk, Boerhaavewijk
als nieuwe uitleg heeft gehad en vooral heeft
termijn gemiddeld ieder jaar voor € 22 miljoen euro aan areaal in haar openbare ruimte vervangen.
en Meerwijk. De Indische wijk en Amsterdamsewijk
herontwikkeld binnen de bestaande contouren.
Procentuele verdeling groen en grijs
De leeftijdsopbouw van de openbare ruimte kent uiteraard over de afgelopen decennia niet een
100%
gelijkmatige verdeling. Uitgaande van de gemiddelde vervangingstermijn van 40-50 jaar staat onze stad
90% 80%
in de wijken die voor de jaren tachtig zijn gebouwd een vervangingsgolf te wachten. Er is in de afgelopen
70% 60%
jaren in diverse delen van de stad al wel geïnvesteerd in vervangingen van de openbare ruimte, vaak
50% 40%
aansluitend op stedelijke herstructurerings- en inbreidingsprojecten. Ondanks die investeringen moeten
30% 20%
we constateren dat een bovengemiddeld deel van het areaal openbare ruimte aan het einde van de
10% 0%
levensduur is gekomen. In dit Strategisch Beheerplan gaan we hier nader op in en introduceren we ‘opgavegericht beheer’ als strategie om die noodzakelijke vervangingen niet zozeer als een financiële last te zien, maar als kans te beschouwen om via het beheer en onderhoud bij te dragen aan de opgaven Groen
Figuur 2-3:
en ambities die Haarlem heeft voor de openbare ruimte.
Grijs
Procentuele verdeling groen en grijs per wijk in beheer van de gemeente Haarlem Openbare verlichting en VRI; €80
Straatmeubilair; €27
Speelvoorzieningen; €9,7
Verkeersvoorzieningen; €6,6
Groen; €110
GROEN
OPEN VERHARDING
GESLOTEN VERHARDING
CIVIELE KUNSTWERKEN
SPEELTOESTELLEN
OEVERS
3.534.832 m2
4.154.394 m2
1.645.393 m2
363 st.
1.119 st.
105.123 m1
BOMEN
LICHTMASTEN
VERKEERSREGEL‐ INSTALLATIES
STRAAT‐ MEUBILAIR
WEGMEUBILAIR
KADEMUREN
61.374 st.
21.180 st.
98 st.
26.482 st.
22.937 st.
16.588 m1
Water en oevers; €210
Verharding; €640
Kunstwerken;€495
Figuur 2-5: Figuur 2-4: Overzicht belangrijkste objecten in beheer van de gemeente Haarlem
14 openbare ruimte ‐1 Arealen
Raming totale investeringswaarde (bedragen x € 1 miljoen) openbare ruimte in beheer van de gemeente Haarlem, in totaal € 1.578.300.000 Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
15
2.4
Beheeractiviteiten
De gemeente Haarlem zet verschillende beheermaatregelen in om de openbare ruimte in stand te houden en te verbeteren. Deze beheer- en onderhoudsmaatregelen verschillen door hun aanpak en manier van plannen en door de wijze waarop zij worden bekostigd. Het onderhoud en (technisch) vervangen stonden centraal bij het beheer als technische instandhoudingsopgave. In Haarlem gaan we uit van vijf verschillende beheeractiviteiten:
2
1
3
4
5
Service-onderhoud
Dagelijks onderhoud
Groot onderhoud
Vervanging
Herinrichting vanuit technische kwaliteit
Niet gepland, correctief service-onderhoud
Planmatig, preventief onderhoud dat
Grotere en meer ingrijpende activiteiten
Het totaal vervangen van een object aan
Bij een herinrichting vanuit technische
dat bestaat uit het reageren op meldingen,
frequent wordt uitgevoerd (periodiek
voor de instandhouding op een groot
het einde van de technische kwaliteit. Bij
noodzaak krijgt een object, of een deel van
het (niet-planmatig) repareren van
terugkerend) of betrekking heeft op
deel van het object. Groot onderhoud
vervanging verandert primair de inrichting
de openbare ruimte, een andere functie
(storm)schades en vernielingen en het
ingrepen op een klein gedeelte van
is gericht op het in standhouden van
en de functie van het object niet. Materiaal
met bijbehorende inrichting. De aanleiding
ondersteunen van burgerinitiatieven.
het object. Het grootste deel van het
het object en wordt doorgaans “eens
en constructie worden wel vernieuwd
bij dit type herinrichting komt vanuit groot
Vaak worden de werkzaamheden
dagelijks onderhoud gaat over het
in de zoveel jaar” uitgevoerd. Groot
(1 op 1 vervanging). Bij vervanging wordt
onderhoud of vervanging van een object in
uitgevoerd naar aanleiding van meldingen
“vegen, maaien en schoffelen”. Tot
onderhoud betreft maatregelen,
altijd bezien of het object nog aan de
de openbare ruimte waarbij wordt gekozen
door inwoners of op basis van eigen
slot is ook het aanpakken van ziekten
waarvan je weet dat ze eens in de zoveel
functievereisten voldoet. Als dat niet
voor een gewijzigde functionaliteit. Dit type
waarnemingen door medewerkers
en plagen, zoals eikenprocessierups,
tijd moeten worden uitgevoerd om de
het geval is, leidt vervanging ook tot
herinrichting valt binnen de scope van dit
van de gemeente. Voorbeelden zijn de
plaagdierenbestrijding, Japanse
beoogde levensduur van een object te
herinrichting van de openbare ruimte. In
plan.
aanpak van losliggende stoeptegels, het
duizendknoop of essentaksterfte,
kunnen halen. De maatregelen kunnen
de praktijk wordt een vervanging veelal
Herinrichting vanuit functionele kwaliteit
verminderen van wortelopdruk of kapotte
een aanzienlijke taak in het dagelijks
daardoor projectmatig worden gepland.
aangegrepen om functionele maatregelen
Bij een herinrichting vanuit de functionele
verlichting voorzien van een nieuwe lamp.
onderhoud. Het dagelijks onderhoud
Voorbeelden zijn het vervangen van
uit te voeren en beleidsambities te
kwaliteit krijgt een object, of een deel van
De gemeente Haarlem heeft hiervoor het
is in Haarlem georganiseerd via grote
asfaltlagen, schilderwerk, inboeten van
realiseren. Er is dan feitelijk niet sprake
de openbare ruimte, een andere functie
‘meldpunt openbare ruimte’.
contracten voor respectievelijk de
groen, etc. In de praktijk wordt groot
van een vervanging, maar van een
met bijbehorende inrichting. De aanleiding
verhardingen, het groen en spelen,
onderhoud regelmatig aangegrepen om
herinrichting.
bij dit type herinrichting komt vanuit het
de civiele kunstwerken en oevers
kwaliteitsverbeterende maatregelen uit
achterblijven van de gewenste functionaliteit
en de openbare verlichting en de
te voeren. Er is dan feitelijk niet sprake
(bijvoorbeeld een verkeerskundige
verkeersregelinstallaties. In het dagelijks
van een groot onderhoud, maar van een
herinrichting die noodzakelijk is om een
onderhoud wordt ook bijgedragen aan
herinrichting.
groter aanbod verkeerbewegingen kan
opgaven door bijvoorbeeld ecologisch
verwerken). Dit type ingrepen, enkel
en dynamisch maaibeheer uit te voeren
geïnitieerd vanuit functionele kwaliteit en niet
in bermen voor bijen en vlinders om de
vanuit de (technische) onderhoudsbehoefte,
biodiversiteit te vergroten, of in bestekken
valt buiten de scope van dit plan. De reden
te kiezen voor fossielvrije uitvoering van
hiervoor is dat deze herinrichtingen als keuze
onderhoud.
worden voorgelegd bij het vaststellen van het beleidsplannen. Er kan dan ook worden gekozen voor het gewenste tempo van uitvoeren.
16
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
17
Functionele kwaliteit
4.
Belevingskwaliteit
Het sturen op beeldkwaliteit en technische kwaliteit waren in de voorgaande ‘Visie en Strategie’ uit 2012 en de actualisatie daarvan in 2018 de centrale sturingsprincipes voor het beheer en onderhoud van de Haarlemse openbare ruimte. Zij blijven belangrijk, maar we voegen functionele kwaliteit en belevingskwaliteit als invalshoeken voor kwaliteit toe.
Figuur 4-2
reiniging
3.
verkeersregeltechniek, bewegwijzering, bebording
Technische kwaliteit
straatmeubilair
2.
speelvoorzieningen
Beeldkwaliteit
kunstwerken
binnenstad knooppunten en winkelcentra hoofdinfrastructuur monumentale parken overige parken en groengebieden woonwijken bedrijventerreinen buitengebied
beschrijven wat we willen bereiken:
oevers en water
openbare ruimte. Dit leidt tot een noodzaak om voor meer onderwerpen gewenste kwaliteiten vast te leggen. We beschrijven in dit hoofdstuk de definities van de verschillende kwaliteiten vanuit vier invalshoeken en
B B B B B B B C
A A B A B B B C
A A B B B B B C
B B B B B B B B
B B B B B B B B
B B B B B B B B
A A B A B B B C
B B B B B B B B
A A A A B B B C
verhardingen
beleving van de openbare ruimte door inwoners en een verhoogde betrokkenheid van de gebruikers van de
openbare verlichting
aangelegenheid naar een werkveld waar steeds meer aandacht is voor opgaven als klimaatadaptatie, de
groenvoorzieningen
Het beheer en onderhoud van openbare ruimte ontwikkelt zich van een voornamelijk technische
1.
schoon
heel en veilig
Kwaliteitsambities wegen gesloten en elementen)
2.5
2
Figuur 2-7: Ambities openbare ruimte Haarlem op basis van beeldkwaliteit
Technische kwaliteit Per beheerdomein sturen we naast beeldkwaliteit ook op technische kwaliteit aan de hand van inspecties. Een asfaltweg kan goed scoren op beeldkwaliteit, maar een boring zegt pas iets over de kwaliteit van de fundering en levensvatbaarheid van de weg. De ingrepen voor groot onderhoud en vervanging worden veelal gepland op basis van technische inspecties. Er vinden
1
daarom voor de verschillende beheerdomeinen periodieke inspecties plaats. Dit gebeurt vaak Beeldkwaliteit
via landelijke, uniforme NEN of andere landelijke gangbare technische normeringen.
We werken met de landelijk geüniformeerde CROW-beeldmaatlatten. Deze systematiek
Wanneer er op basis van de technische inspecties wordt bepaald dat het object moet worden
hanteert 5 niveaus (van A+ tot D) van beeldkwaliteit. Hierbij geldt dat A+ het hoogste niveau is
vervangen, dan wordt deze vervanging ingepland binnen de meerjarenprogrammering.
en D de laagste.
Wanneer groot onderhoud of vervanging niet binnen de meerjarenprogrammering past (0-5
Voor de sturing op beeldkwaliteit gaan we ervan uit dat tenminste 90% van de openbare ruimte
jaar vooruit), noemen we dat achterstallig onderhoud.
moet voldoen aan het vastgestelde niveau. Op basis van de ambitieniveaus geeft de gemeente
Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als de onderhoudsvoorraad op basis de technische inspecties
opdracht aan haar contractpartners om de kwaliteit buiten op straat te realiseren. Hoe hoger
te groot is om binnen vijf jaar weg te werken. Bij het programmeren van onderhoud houden we
het niveau, hoe hoger de beheerinspanning en de kosten zullen zijn om de kwaliteit te halen.
rekening met het bereikbaar houden van de stad, de grootschalige herinrichtingsplannen en de
Het ambitieniveau voor de openbare ruimte in de gemeente Haarlem is verdeeld in
financiële mogelijkheden die beschikbaar zijn.
functiegebieden. Deze basiskwaliteit garandeert dat de openbare ruimte veilig, functioneel en prettig in gebruik is. De ‘A-accenten’ zijn gericht op groenvakken, meer reiniging (zwerfafval, onkruid op verharding, hondenpoep, wildplak en graffiti) en meer aandacht voor straatmeubilair (banken, afvalbakken) in met name de binnenstad, monumentale parken en de winkelcentra. In figuur 2-7 staan de beeld-kwaliteitsambities waar sinds het vaststellen van de Visie en Strategie Openbare Ruimte uit 2012 op wordt gestuurd.
18
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
19
3
Functionele kwaliteit Het beheer wordt al lange tijd niet alleen ingegeven door de technische kwaliteit, meer en meer
4
Belevingskwaliteit Door te sturen vanuit beleving staat niet altijd langer de hoeveelheid zwerfafval of de lengte van
wordt gekeken naar het functioneren van de openbare ruimte. Het gaat dan onder andere over
het onkruid centraal, maar kijken we naar de beleving van de inwoners. Beleving gaat verder dan
straten die niet meer verkeersveilig zijn, waar vaak water op straat staat en waar mindervaliden
tevredenheid. Het gaat bijvoorbeeld ook over het gevoel van veiligheid dat inwoners ervaren en
zich niet goed kunnen verplaatsen. Deze opgaven worden vaak meegenomen bij vervanging.
de mate waarin ze invloed hebben op de inrichting van hun stad.
Voor de functionele kwaliteiten zijn voor veel onderwerpen nog geen meetbare kwaliteitsambities
Er zijn verschillende manieren om de beleving van de openbare ruimte te verbeteren. Het beter
vastgelegd en het behalen van de kwaliteitsambities is daarbij vaak een samenspel tussen
onderhouden van de openbare ruimte heeft namelijk niet altijd direct een invloed op de beleving
zowel de particulier en publieke ruimte, denk bijvoorbeeld aan klimaatadaptatie waarbij ook de
en tevredenheid van inwoners. Het is behalve onderhoud en vervanging (het verbeteren van de
inzet van particuliere tuinen gewenst is. Dat maakt het formuleren van functionele kwaliteiten
openbare ruimte), een combinatie aan beheermaatregelen op het gebied van communicatie en
uitdagend. Het is een proces dat nog volop in ontwikkeling is, in Haarlem, maar ook in de rest
dienstverlening (zichtbare schoonmaakacties, correcte afhandeling van meldingen), participatie
van Nederland. De kwaliteitseisen worden in aanvullende plannen nader geconcretiseerd. We
(actief bijdragen aan bewonersinitiatieven, betrokkenheid inwoners vergroten via groenadoptie
hebben als doel om in de tactische beleidsplannen en domeinbeheerplannen de functionele
of door mee te denken over herinrichtingsprojecten), en toewerken naar een meer gezonde en
kwaliteiten te concretiseren om deze mee te nemen in de afwegingen die worden gemaakt in de
inclusieve openbare ruimte.
meerjarenprogrammering.
Het meten en monitoren van beleving staat nog in de kinderschoenen. In de gemeente
Voor een aantal onderwerpen zijn al wel meetbare functionele kwaliteiten opgesteld. Zo zijn er
Haarlem wordt jaarlijks via de inwonerspeiling (het Omnibusonderzoek) in kaart gebracht wat
afspraken gemaakt om het groen en de ecologie te stimuleren door te sturen op het vergroten
Haarlemmers van hun stad en buurt vinden. Het levert informatie op over de beleving en mening
van het groenoppervlak van de gemeente ten faveure van verharding, het aantal bomen in
van Haarlemmers over de fysieke leefomgeving. Het streven is dat 50% van de inwoners tevreden
beheer van de gemeente te verhogen en het aantal groenstroken waar ecologisch wordt beheerd
is over het onderhoud van de openbare ruimte in hun wijk en dat de inwoners de kwaliteit
uit te breiden in hectare. Ook zijn er voor verschillende parken beheerplannen opgesteld waarbij
beoordelen met een 7 in 2025.
het beheer zicht richt op het behalen van een eindbeeld in plaats van een beeldkwaliteit.
20
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
21
Onze gemeente staat voor een aantal belangrijke opgaven in de fysieke leefomgeving. Om goed opgavegericht beheer uit te voeren brengen we in dit hoofdstuk in kaart wat de impact is van deze opgaven op de openbare ruimte en wat dat betekent voor het beheer. We beschrijven de opgaven aan de hand van de zes strategische keuzes uit de Omgevingsvisie.
1 Mengen en verdichten 2 Buurtgericht ontwikkelen 3 Vergroenen en vernatten 4 Bevorderen gezonde leefomgeving
03
Opgaven in de openbare ruimte
5 Ruimte voor energietransitie 6 Mobiliteitstransitie De zes strategische keuzes worden niet uniform over heel Haarlem op dezelfde manier uitgevoerd maar houden rekening met de eigenschappen van de verschillende buurten. Het betekent dat er geen blauwdruk is waarmee de openbare ruimte in Haarlem klimaatadaptiever, gezonder en veiliger wordt. Wat er nodig is verschilt per straat, buurt en wijk.
Waar algemene beleidsuitgangspunten kunnen worden geformuleerd, gaan we deze formuleren. Het belangrijkste is dat deze zes strategische keuzes onderdeel gaan uitmaken van de overeenkomsten met aannemers en als afweging in de meerjarenprogrammering waardoor er altijd nagedacht wordt over het aanpakken van de grote Haarlemse opgaven via de openbare ruimte.
22
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
23
1
Mengen en verdichten in de openbare ruimte De komende jaren gaan er in Haarlem extra woningen worden gebouwd om ervoor te zorgen dat er voor alle doelgroepen een woning is. Deze extra woningen komen vooral rondom de HOV-knooppunten en in de ontwikkelzones. Dit heeft invloed op de beschikbare openbare ruimte in de gemeente. Er is gemiddeld weinig openbare ruimte per inwoner beschikbaar in Haarlem en het is onze taak om de openbare ruimte die overblijft zo goed mogelijk in te zetten. Dat doen we bijvoorbeeld via multifunctioneel ruimtegebruik waarbij een speelplek voor kinderen ook gebruikt kan worden als bootcampplek voor volwassenen. Daarnaast wordt er vanuit het Mobiliteitsbeleid ingezet op het stimuleren van deelmobiliteit via stadsdeelmobiliteitshubs waardoor het aantal geparkeerde auto’s op straat afneemt en er meer ruimte ontstaat om te vergroenen en onder andere bij te dragen aan doelstellingen op het gebied van biodiversiteit en klimaatadaptatie. Een andere manier waarop er wordt gewerkt aan de gemeentebrede vergroeningsopgave is door uit te gaan van het principe van natuurinclusief bouwen waarbij we de komende jaren onder andere meer gevelgroen gaan aanbrengen in de straten waar de vergroeningsopties beperkt zijn.
Het mengen verdichten van de stad betekent daarnaast dat er meer mensen gebruikmaken van de straten, pleinen en het groen. Het gevolg is dat deze gebieden intensiever moeten worden beheerd om dezelfde kwaliteit te behalen. Verdichten betekent echter niet per se dat de openbare ruimte onder druk komt te staan en afneemt in kwaliteit. Door meer in de hoogte te bouwen, kan er in het geval van sloop-nieuwbouw zelfs meer openbare ruimte terugkomen en nieuwe ontwikkelingen bieden ook kansen om nieuwe icoonplekken te maken van hoge kwaliteit. De ontwikkelzones en HOV-knooppunten zijn vaak goed ontsloten met het openbaar vervoer waardoor de gebieden autoluw gemaakt kunnen worden en veel inwoners van de gemeente Haarlem er kunnen recreëren en sporten.
24
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
25
2
Buurtgericht ontwikkelen We zien dat verschillende grote veranderingen, zoals globalisering, vergrijzing en digitalisering, die de samenleving heeft doorgemaakt en nog zal doormaken, invloed hebben op het sociaal weefsel van de stad en speelt hierop in bij het realiseren van deze doelen. Om elkaar te begrijpen en gezamenlijk aan de toekomst van de stad te kunnen bouwen is het belangrijk dat we elkaar ontmoeten. Ontmoeten gaat gemakkelijker op de fiets en te voet en op plekken waar mensen van nature samenkomen. De ambitie is dat Haarlemmers belangrijke dagelijkse voorzieningen binnen maximaal tien minuten op de fiets, of te voet kunnen bereiken. Alle wijken en stadsdelen worden dan ook via een fijnmazige wandel- en fietsnetwerken verbonden met elkaar.
Dit betekent dat we de verbinding tussen en binnen de stadsdelen moeten verbeteren. Dit doen we door barrières tussen stadsdelen voor fiets- en wandelroutes weg te nemen, bijvoorbeeld door fietstunnels aan te leggen onder drukke wegen door. Dat we autodominantie in wijken terugdringen door bijvoorbeeld de snelheidslimiet te verlagen en straten te vergroenen. En dat we inwoners verleiden om te verblijven en te recreëren in de openbare ruimte door te achterhalen hoe we hun beleving kunnen vergroten, door aangename groene ontmoetingsplekken te maken en speelverleidingen aan te brengen zoals speellinten door de wijk heen, met name in wijken waar de gezondheid laag is.
We zetten daarnaast in op multifunctioneel gebruik van publieke ruimten van schoolpleinen en sportparken door ze open te stellen buiten school- en sporttijden om. Bij herinrichting stellen we de ontmoetingsfunctie op pleinen en in parken centraal door aangename plekken te maken met voldoende zitmogelijkheden en met voldoende groene beschutting op warme zomerse dagen. Daarnaast is het betrekken van inwoners bij het onderhoud van de openbare ruimte een belangrijke manier om inwoners betrokken te laten voelen bij hun wijk. We dagen inwoners uit om het onderhoud van de groene openbare ruimte van ons over te nemen of samen met ons vorm te geven.
26
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
27
3
Vergroenen en vernatten Als we nu niet starten met de aanpak van de toenemende gevolgen van de klimaatverandering, dan staan over dertig jaar delen van Haarlem bij regenbuien onder water en bij hittegolven is het onleefbaar in de stad. We krijgen steeds meer te maken met extreme hitte, droogte en regenval. Daarom heeft Haarlem als doel gesteld om in 2050 klimaatbestendig te zijn. Het doel is dat de openbare ruimte optimaal bijdraagt het beperken van wateronderlast en -overlast, bijdraagt aan de bestrijding van hittestress en speelt in op langere periodes van droogte zodat Haarlem in 2050 klimaatbestendig is.
Alle ingrepen in de openbare ruimte gebruiken we om de bergingscapaciteit voor regenwater te vergroten. Dit doen we door bijvoorbeeld het rioolstelsel op te waarderen en de drainage van de openbare ruimte te verbeteren door bijvoorbeeld waterdoorlatende parkeerplekken te maken, waterbergende en afvoerende straten (piekbelasting van 70 t/m 90 mm) aan te leggen en wadi’s te maken in bestaande groengebieden. Daarnaast worden er bij de herinrichting van straten vaker watergangen aangelegd op boezemniveau en worden bestaande watergangen verbreed. Bij nieuwbouw en verbouw wordt berging op eigen terrein verplicht.
Inspelen op langere periodes van hitte doen we door het vergroenen van de openbare ruimte op plekken waar veel personen wonen en samenkomen die kwetsbaar zijn voor hittestress. Dit geldt bijvoorbeeld voor de openbare ruimten rond zorginstellingen en scholen. Waar niet genoeg ruimte is voor bomen, werken we met schaduwdoeken. Voor de hele gemeente betekent het dat er voldoende groene plekken op loopafstand van elke woning moeten zijn. We hanteren hiervoor de 3-30-300-regel. De ambitie is dat er vanuit elke woning minimaal 3 bomen zichtbaar zijn, 30% van buurt groen is en op 300 meter een park toegankelijk is. Het uitbreiden en versterken van het groen is bij herinrichtingen altijd de voorkeursmaatregel.
Dit betekent dat we de komende jaren flink gaan vergroenen in sommige buurten en we zetten daarbij in op waardevolle bomen die tot volle wasdom kunnen komen. In stadsdelen waar de benodigde extra ruimte voor groen en water (en daarmee het aantal te vervallen parkeerplaatsen) erg groot is, wordt in aanvulling op alternatieve vormen van (deel)mobiliteit gekeken naar alternatieve parkeervoorzieningen, bijvoorbeeld in de vorm van stadsdeelhubs.
28
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
29
4
Bevorderen van een gezonde leefomgeving De manier waarop de stad is ingericht draagt in belangrijke mate bij aan de gezondheid van haar inwoners. Een gezonde leefomgeving is belangrijk voor mens en dier, zoals ook de covid-pandemie duidelijk heeft gemaakt. Haarlem heeft daarom als doel de stad gezonder en biodiverser te maken, zodat mens en dier en prettig en gezond kunnen leven.
Dit doen we door het ecologisch netwerk te versterken waarbij we ecologisch hotspots en groengebieden met elkaar willen verbinden. We gaan daarom meer grasvelden ecologisch beheren. Daarnaast willen we de ecologische doelstellingen slim combineren met bijvoorbeeld een zonneveld of met de klimaatopgave door bijvoorbeeld een wadi aan te leggen. We kiezen daarbij voor typen beplanting en bomen gericht op het veranderende klimaat en leggen meer natuurvriendelijke oevers aan. Bij elke ingreep gaan we uit van het ‘groen, tenzij’-principe.
We zetten op bewegen en recreëren door in te spelen op de behoefte van inwoners. Hierbij besteden we aandacht aan de beleving van inwoners van de openbare ruimte. We onderzoeken of er voldoende speel- en sportaanleidingen in de openbare ruimte zijn en verbeteren dit door bijvoorbeeld beweegrondjes aan te leggen en sporttoestellen te plaatsen, of leggen juist meer paden door het groen aan, maar we kijken ook hoe mensen zich veiliger kunnen voelen door bijvoorbeeld de openbare ruimte beter te verlichten of onveilige plekken meer open te maken. Een ander manier waarop we direct willen bijdragen aan gezonde inwoners is het gebruik van stil asfalt waardoor de geluidsoverlast afneemt.
Extra groen en water in de stad aanbrengen is een van de grote opgaven. Dit zorgt voor een betere luchtkwaliteit, biodiversiteit en nodigt uit tot sporten, fietsen, wandelen, spelen en ontspannen. Hiermee dragen we bij aan een gezonde leefomgeving en gezondere inwoners.
30
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
31
5
Ruimte voor de energietransitie Duurzame energie en warmtewinning kosten ruimte, zowel boven- als ondergronds. De benodigde voorzieningen kunnen niet allemaal in het stedelijke gebied landen. Ook vraagt de ruimteclaim die de energietransitie met zich meebrengt afstemming met de beschikbare ruimte zowel boven als onder de grond.
De grote ruimtelijke claims behorende bij de energietransitie vragen om goede regie en planning van de ondergrond en openbare ruimte. Zeker omdat er naast de energietransitie nog een aantal grote ruimtelijke claims liggen die om dezelfde ruimte concurreren, onder andere met betrekking tot klimaatadaptatie. Het vereist dat we verbinding zoeken met de rioolvervangingsopgave en de klimaatuitvoeringsagenda om werk-met-werk te maken, en de ruimtereserveringen voor de verschillende opgaven op elkaar af te stemmen. De Haarlemse Transitievisie Warmte benoemt al oplossingsrichtingen per buurt. In de Transitievisie Warmte zijn kansrijke gebieden aangewezen voor warmtenetten tot en met 2040. De uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk betekent dat er enkele honderden extra distributieruimten nodig zijn voor de distributie en opslag van elektriciteit. Deze ruimte moeten we reserveren of creëren en de distributieruimten in de openbare ruimte moeten we integraal ontwerpen en combineren met andere ruimteclaims in de openbare ruimte.
We zetten in het dagelijks onderhoud in op het duurzamer uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden door het gebruik van meer elektrische apparatuur. Voor het opwekken van energie liggen er vooral kansen om parkeervoorzieningen optimaal benutten voor energieopwekking en op kleinschalig niveau door het plaatsen van zonnepanelen op lichtmasten. Daarnaast faciliteren we de transitie naar zero emissie vervoer door te zorgen voor voldoende laadfaciliteiten in de openbare ruimte.
32
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
33
6
Mobiliteitstransitie
Om een groeiende stad bereikbaar en in beweging te houden, zet Haarlem in op andere vormen van mobiliteit. Binnen de stad reizen we zoveel mogelijk te voet of met de fiets, de reizen van en naar de stad doen we zoveel mogelijk met het openbaar vervoer en de fiets en we gebruiken de (elektrische) auto alleen als het niet anders kan. We willen dat in 2030 90% van de verplaatsingen korter dan 2,5 kilometer met de voet/fiets plaatsvindt en dat 60% van de regionale verplaatsingen via OV of de (e-)bike worden gedaan.
De HOV-knooppunten zijn essentieel onderdeel van de mobiliteitstransitie en de verdichting van de stad. Op grote wegen en hoofdroutes wordt het autoverkeer gebundeld en we willen dat dagelijkse voorzieningen makkelijk te bereiken zijn via hoge kwaliteit loop- en fietsroutes. Het is onze ambitie om van de nieuwe HOV-knooppunten goed bereikbare, beheerbare en aangename verblijfsplekken van te maken.
Daarnaast krijgen de fiets en voetganger prioriteit. In de stad geven we prioriteit aan directe, aangename en comfortabele routes en goede faciliteiten voor voetgangers en fietsers (tien-minutennetwerk). Dit vereist onder andere een uitstekende onderhoudskwaliteit van de fiets- en voetpaden. Hierbij horen ook voldoende en goede fietsparkeervoorzieningen, zowel bij woningen als bestemmingen. Op het moment van vervangingen proberen ook wij te zoeken naar oplossingen om het parkeren voor de deur minder vanzelfsprekend te maken, bijvoorbeeld door het parkeren te centreren in parkeergarages buiten de buurt of te kiezen voor meer centrale openbare parkeerplekken.
Een andere verandering vanuit mobiliteit met een grote invloed is het terugbrengen van de snelheidslimiet van 50 naar 30 km/uur binnen de stad. Dit betekent dat het profiel van vooral de doorgaande straten verandert en dat er meer ruimte komt voor de voetganger, fiets en het vergroenen van straten. Kortom, vanuit het oogpunt van de mobiliteitstransitie leggen we op het moment van een weg- of rioolvervanging bijna nooit meer dezelfde straat terug. Juist omdat we dan direct kunnen werken aan groenere en veiligere straten.
34
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
35
04
De strategie van opgavegericht beheer
36
Opgavegericht vraagt om een veranderingen in de wijze waarop we het service- en dagelijks onderhoud, groot onderhoud en de vervangingen in Haarlem organiseren. Die noodzakelijke veranderingen worden in dit hoofdstuk uitgewerkt in een beheerstrategie. We leggen de gewenste kwaliteiten vast en wat we daarvoor moeten doen. Daarnaast gaan we in op het programmeren van groot- en vervangingsonderhoud. Dit vatten we in 12 beheerprincipes.
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
37
Strategie 2
3
We blijven sturen op beeldkwaliteit
We gaan meer inzetten op technische kwaliteit
Ook maatlatten gewenst voor functionele kwaliteiten
Inzetten op verhogen van de beleving door inwoners
Haarlem blijft sturen op beeldkwaliteit.
We gaan structureler technische inspecties
Vanuit het oogpunt van opgavegericht beheer is
Voor het sturen op beleving gaan we naast beeldkwaliteiten, technische
De beeldkwaliteiten die hiervoor
uitvoeren. Voor verhardingen, de bomen en de
het belangrijk en zelfs noodzakelijk, dat we ook
kwaliteit en functionele kwaliteit ook de beleving van onze inwoners
zijn vastgelegd, staan in figuur 2-4.
beweegbare bruggen hebben we inmiddels de
gewenste functionele kwaliteiten kunnen vastleggen.
een plek geven in de aansturing van het onderhoud.
We handhaven deze bestaande
nodige technische inspecties laten uitvoeren.
Het gaat bijvoorbeeld om de gewenste kwaliteiten
beeldkwaliteitsambities.
Voor de groenvakken zijn op dit moment nog
op het gebied van ecologie, biodiversiteit en
Hier speelt de ervaring van onze inwoners een belangrijke rol in het
geen technische inspecties beschikbaar. Hier
klimaat-bestendigheid van het groen, om gewenste
gebruik van de openbare ruimte. Via onderzoeken, meldingen en
Op dit moment worden de afgesproken
gaan we ook de technische werking van wadi's
kwaliteiten voor de bespeelbaarheid, recreatieve
gesprekken met inwoners kunnen we erachter komen hoe inwoners de
beeldkwaliteitsniveaus niet altijd gehaald
en groene infiltratievakken monitoren.
mogelijkheden, om toegankelijkheid van de openbare
openbare ruimte beleven en gebruiken. Of er voldoende speelplekken
ruimte et cetera. We leggen dubbelfuncties vast van
zijn, of het veilig genoeg is en of de openbare ruimte inclusief is. Deze
De komende jaren worden voor alle
bijvoorbeeld spelen en waterberging, rijbaan en
informatie zetten we in om het beheer aan te passen door bijvoorbeeld
We gaan daarom actiever sturen op de
beheerdomeinen via een zo uniform mogelijke
waterberging, ecologie en verkoeling.
eerder te strooien op plekken waar veel ouderen wonen of plekken
prestatiecontracten die we aangaan met
methode periodieke conditiemetingen
onze contractpartners. Dit betekent dat
uitgevoerd om een nog structureler
De maatlatten voor beeldkwaliteiten van het CROW
verlichting aan te passen. We richten ons hierbij op specifieke buurten.
we elk kwartaal de monitoringsgegevens
en zorgvuldiger inzicht te krijgen in de
en de technische NEN-normeringen voorzien hier
Juist in buurten waar de gemiddelde beoordeling laag ligt (zie bijlage
moeten verzamelen, analyseren en
beheeropgaven. We maken hierbij gebruik
onvoldoende in en moeten voor een groot deel nog
1), zoals buurten in Schalkwijk en Oost, zetten we in op een aanpak
bespreken met de contractpartners.
maken van de specifieke, technische CROW-
worden ontwikkeld. We sluiten bij voorkeur zoveel
gericht op beleving.
en NEN-kwaliteitsnormeringen die voor de
mogelijk aan op uitwerkingen die hier in Nederland
Op basis van deze gegevens, sturen we.
verschillende objecten in de openbare ruimte
de komende jaren worden ontwikkeld en mogelijk als
De beleving gaan we verhogen door gerichte aandacht te geven
Een kanttekening hierbij is dat het op
beschikbaar zijn.
landelijke werkwijze worden aanvaard. Belangrijk is
aan het serviceniveau, bijvoorbeeld door meer open en vaker te
niveau brengen van objecten in sommige
dat het in ieder geval maatlatten zijn, waarmee we
communiceren over het onderhoud, zodat men weet wat men kan
gevallen alleen nog mogelijk is door
de zes Haarlemse opgaven uit de Omgevingsvisie
verwachten, of door meer klantenservice te tonen bij het melden en
groot onderhoud uit te voeren. Dit is met
kunnen vertalen naar meetbare doelstellingen per
herstellen van klachten en wensen.
name van toepassing bij verhardingen,
beheerdomein.
1
door de contractpartners.
4
die als onveilig worden ervaren te verbeteren door bijvoorbeeld de
bruggen en openbare verlichting.
38
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
39
Strategie 5
6
We gaan werken met één meerjarenprogramma
We brengen de data op orde
De kern van de programmeerstrategie
Om te komen tot een breed, integraal
van het opgavegericht beheer is om bij de
meerjarenprogramma is het nodig dat
noodzakelijke vervangingen in de openbare
we onze data nog beter op orde hebben.
ruimte zoveel mogelijk samenloop met de
Hiervoor worden de komende jaren meer
uiteenlopende ontwikkelingen te bereiken.
inspecties uitgevoerd om de technische
Dan kunnen we kosten beperken, kunnen we
kwaliteiten in kaart te hebben en deze ook af
budgetten samenvoegen, opgaven aan elkaar
te kunnen zetten tegen de functionele kwaliteit
knopen en bovenal de hinder voor inwoners
in de openbare ruimte. De benodigde
beperken. De kunst is om het omslagpunt te
technische en functionele informatie over kwaliteiten gaan we ontsluiten op wijkniveau,
bepalen waarop meekoppelen financieel slim
Huidige kwaliteit
Mobiliteitstransitie
en uitvoerbaar is.
+2
We gaan daarom werken met
af te wegen. Hittestress verschilt bijvoorbeeld per straat en per buurt liggen er andere
0
meerjarenprogramma openbare ruimte
programmeren van projecten gaan we Buurtgericht ontwikkelen
GEBIED
In figuur 4-2 is schematisch weergegeven
van ingrepen in de openbare ruimte. In de
hoe we vanuit functionele kwaliteit en
meerjarenprogrammering onderbouwen
technische kwaliteit toewerken naar het
we welke investeringen er nodig zijn om de
programma onderhoudswerken, een Bevorderen gezonde leefomgeving
goede kosteninschatting gemaakt worden op
Mengen en verdichten
Vergroenen en vernatten
Buurtgericht ontwikkelen
Vergroe nen en vernatte n
Gezond e leefomg eving
Energietransitie
Mobilitei tstransitie
Technisc he opgaven
Functionele en technische kwaliteit (ook van externe partijen) Gebied
Tactisch Integraal
daar nog explicieter rekening mee houden.
over het vertragen dan wel bewust versnellen
openbare ruimte te verbeteren en daar kan een
Thematisch
gezondheid en de energietransitie. Bij het
-2 Ruimte voor de energietransitie
Gemeente
Strategisch
opgaven, bijvoorbeeld op het gebied van
-1
onderbouwen we vanuit zowel de technische
programma maken we de integrale afweging
omdat de opgaven op dit niveau het best zijn
+1
één meerjarenprogramma. Dit
kwaliteit als functionele kwaliteit. In dit
Ambitieniveau
Mengen en verdichten
Gebied A
Gebied B
Gebied C
Gebied D
Gebied E
Gebied F
Programma onderhoudswerken + meerjarenprogramma
Operationeel
Wijkagenda/ project
Integraal
Projecten
meerjarenprogramma en de uitvoering van projecten.
basis van prijsinvloeden, ontwerpaanpassingen en mogelijke cofinancieringen. Voor projecten maken we daarvoor gebruik van een ambitieweb waarin we de huidige functionele
Figuur 4-1: Fictieve uitwerking ambitieweb op basis van functionele kwaliteit
Figuur 4-2: Van functionele en technische kwaliteit naar de uitvoering
kwaliteit en het ambitieniveau bepalen, zie figuur 4-1. 40
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
41
Strategie 7 We maken zowel korte als
8 We gaan synergiekansen beter benutten
langetermijnplanningen
10 We integreren externe werken met het programma
11 We voorkomen onveilige situaties
onderhoudswerken De meeste synergie zit in buurten waar
Integrale projecten vragen meer voorbereidingstijd en vanuit ons
Een goed afgewogen
sowieso al ingrepen moeten plaatsvinden,
Integraal programmeren betekent ook dat we veel
doel om een veilige en bruikbare openbare ruimte te verzekeren,
meerjarenprogramma vraagt om grotere
zoals het vernieuwen van een weg en
moeten afstemmen met externe partijen met hun
zullen we groot onderhoud moet uitvoeren om de levensduur op
planhorizon dan we tot nu toe gewend
de riolering. Dan zijn er kansen om de
eigen vervangingsopgave en ambities. Openbare
te rekken en ook intensiever dagelijks beheer toepassen. Hier
zijn. We zorgen voor meer inzicht in de
buurt direct in te richten op een manier
ruimte die een vervangingsbehoefte heeft, maar
geldt het advies: liever een keer groot onderhoud te veel, dan te
langjarige ontwikkelingen. Op basis van
die bijdraagt aan klimaatadaptatie door
waar over 10-20 jaar ook een warmtenet staat
weinig. Daarmee garanderen we dat het object nog zeker een
aanlegjaren van de openbare ruimte
bijvoorbeeld te vergroenen, water natuurlijk
gepland, gaan we wellicht pas programmeren
periode zonder problemen doorkomt en tijdens de plannen niet
bepalen we globaal in welke delen
te laten afvoeren en/of het riool te scheiden,
op het moment dat er “werk met werk” kan
langzamerhand verder afzakt. Hiermee voorkomen we dat er
van de stad we de komende 40 jaar
verkeersveiligheid te vergroten en door direct
worden gemaakt. We zullen bij deze afwegingen
gevaarlijke situaties ontstaan voor onze inwoners, met het risico op
aan de slag moeten gaan. Zo kunnen
een warmtenet aan te leggen.
de beheerbudgetten moeten bewaken. Wanneer
aansprakelijkheidsclaims.
we betere afwegingen maken over de meekoppelkansen en momenten waarop
9
we eventueel tijdelijke ingrepen moeten
we later programmeren en “gedwongen gaan
voor het dagelijks en groot onderhoud om de
doen om de kwaliteit nog een paar
De ondergrond gaat een prominente rol
objecten goed en veilig te laten functioneren.
jaar te garanderen. De daadwerkelijke
spelen in de programmering
We sluiten zoveel mogelijk aan bij de externe
planning maken we jaarlijks, steeds met
12
doorbeheren”, dan hebben we meer geld nodig
ontwikkelingen en afhankelijk van de situatie
een planhorizon van vijf jaar vooruit.
De opgaven in de ondergrond zijn vaak zo
en staat van onderhoud doen we financiële
.
urgent dat ze ons er toe dwingen om de
bijdragen. We vervroegen een ingreep alleen
vervanging van de bovengrondse openbare
als deze bijdraagt aan de doelen die wij
ruimte te laten bepalen door de ondergrond.
gezamenlijk gesteld hebben en wij deze financieel
Denk aan de noodzakelijke vervanging
kunnen verantwoorden. We maken hierbij
rioleringen, aanleg van gescheiden stelsels
gebruik van een inschatting van de originele
en de geplande aanleg van warmtenetten.
investeringswaarde van het object, restwaarde en
Dergelijke plannen zijn in dit licht een kans
de (financiële) voordelen en nadelen van integraal
voor de bovengrondse openbare ruimte. Zeker
vervangen. Het is altijd een keuze op basis van
op die plekken waar de technische kwaliteit
kapitaalvernietiging, duurzaamheid, ambitie en
laag is. Die meekoppelkansen brengen we in
veiligheid.
We blijven inwoners betrekken bij de programmering
Tot slot is de betrokkenheid van inwoners van belang. In eerste instantie komt de inbreng van bewoners via de initiatieven die vanuit wijken naar voren worden gebracht. Deze initiatieven worden getoetst op beleidsdoelen en uitvoerbaarheid, en gekoppeld aan de technische noodzaak voor onderhoud in de programmeringsfase. Nieuwe initiatieven die naar voren worden gebracht vanuit de functionele kwaliteit worden niet betrokken bij de beheerstrategie, maar meegenomen bij actieplannen die gekoppeld zijn aan beleid. Bij de voorbereiding van individuele projecten worden de inwoners vanzelfsprekend ook direct betrokken conform de participatie- en inspraaknota.
kaart en gaan we benutten. Het afstemmen staat nu nog in de kinderschoenen. 42
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
43
Kanttekeningen bij de strategie De openbare ruimte van de toekomst kunnen we redelijk goed inschatten, maar is op bepaalde punten ook onzeker. We weten nog niet goed welke impact bepaalde ontwikkelen hebben en wat dat betekent voor de openbare ruimte. Dit betekent dus dat het inpassen van flexibiliteit nodig is. Al deze ontwikkelingen krijgen we niet zomaar op één lijn en dus zal het af en toe voorkomen dat we misinvesteren en een nieuwe openbare ruimte weer open gaat voor een (onvoorzien) ondergronds net of aangepast wordt voor de toegang van nieuwe woningen.
De programmeerstrategie levert een programma onderhoudswerken op die gebaseerd zijn op technische noodzaak en aangevuld met functionele kwaliteit. Het programma onderhoudswerken wordt vervolgens uitgebreid met de werken die alleen herinrichting met functionele kwaliteit zijn. Dit kan betekenen dat er nog ietwat geschoven wordt in programmering. Uiteindelijk is er één meerjarig programma onderhoudswerken waarin vastligt wat er in de openbare ruimte aangepakt wordt. Het programma onderhoudswerken wordt één per jaar samen met alle andere programma’s gebundeld in het gebiedsprogramma. Daar vindt wederom een afstemming plaats met alle verwachte activiteiten.
44
Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte 2022-2031
45
Met opgavegericht beheer werken we naar een veiliger, groener en gezonder Haarlem. Op het moment dat we ingrijpen in de openbare ruimte, zowel in dagelijks onderhoud, groot onderhoud, vervangingen of complete herinrichtingen, geven we zo goed mogelijk ook invulling aan de bredere opgaven van onze stad. In dit hoofdstuk beschrijven we wat opgavegericht beheer oplevert en welk kwalitatief effect dit heeft op de gemeentelijke begroting.