20210521320 2. Bijlage 1 Economische Monitor 2021

27

Evenwichtige ruimtegebruik

Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan Waar mogelijk brengt de gemeente Haarlem wonen en werken dichter bij elkaar. Dit versterkt Haarlem als aantrekkelijke stad voor bewoners, bedrijven en bezoekers. Hierbij gaat het om een evenwichtige groei met behoud van de stedelijke kwaliteit en de juiste balans tussen wonen, werken, voorzieningen, groen en mobiliteit. Daarnaast is er al sprake van gemengde werkmilieus. De kantorenmonitor onderscheid vier typen: In grote mate gaat het in de regio Zuid-Kennemerland om werkgelegenheid in woonwijken. Hierbij rekent de kantorenmonitor alles binnen het bestaand stedelijk gebied maar buiten het centrumgebied. Hiertoe behoren woonwijken, maar ook voorzieningen en groen binnen de stad. Type bedrijvigheid wat hier te vinden is zijn onder meer ZZP-ers, bedrijven aan huis, onderwijsinstellingen, zorgfuncties, horeca en buurtwinkelcentra. Mede door het verzorgende karakter van Haarlem omvat dit type gemengd werkmilieu een groot percentage. In mindere mate zijn dit centrumvoorzieningen. Kenmerkend is daar de concentratie aan voorzieningen. Type bedrijvigheid: retail, horeca, (overige) dienstverlening. De creatieve wijken gaat om woon-werkgebieden in (grote) steden die door menging met zelfstandige kantoorruimtes voorzien in een behoefte aan informeel stedelijk werkmilieu.

Type bedrijvigheid alhier: onder meer creatieve industrie (moderne maakindustrie, mode, cultuur), kennis- /onderwijsinstellingen, retail, (creatieve) bedrijfsverzamelgebouwen. Dit is het terrein waarop de gemeente hoopt stappen te zetten. Tot slot is er het landelijk gebied. Indicatief ligt de dichtheid van bebouwing hier lager dan 1.000 adressen per km2 . Type bedrijvigheid: onder meer land- en (glas)tuinbouw en leisure. Dit komt in de regio weinig voor, en in de gemeente Haarlem is dit aandeel nog kleiner. Economische Monitor 2021

Werkgelegenheid in gemengde werkmilieus in Zuid-Kennemerland (2009-2020) (bron: LISA 2021, bewerking BCI en Tympaan)

Meer informele werklocaties We omarmen nieuwe vormen van woon-werkmilieus die toekomstbestendig zijn en goed bij onze stad passen. Ook in de binnenstad wordt gekeken op welke locaties er ruimte is op de verdiepingen boven bestaande winkels voor lokale ondernemers: maakbedrijven die verkopen in de plint en op de verdieping produceren en naar nieuwe vormen van werken zoals co-working spaces gericht op ZZP’ers en lokale startups. 28

Talent

De aanwezigheid van talent speelt een steeds grotere rol bij de locatiekeuze van bedrijven. Om te kunnen blijven concurreren en groeien hebben bedrijven behoefte aan goed opgeleide werknemers op alle niveaus. (…) De krapte op de arbeidsmarkt neemt bovendien toe door de vergrijzing en mismatches, waarbij vraag en aanbod onvoldoende aansluiten. We willen dat Haarlem een aantrekkelijke stad is voor talent. Om dit te realiseren streven we naar een evenwichtige woningvoorraad met voldoende betaalbare woningen voor de laag- en middeninkomens, en zorgen we voor een aantrekkelijk werk- en leefklimaat. We borgen dat een diversiteit aan talent in de stad kan en wil blijven wonen. Economische Visie, pagina 23 en 28

Economische Monitor 2021

29

Gezonde arbeidsmarkt

Vergroten arbeidsparticipatie De stijging van de arbeidsparticipatie wordt al sinds de jaren zestig van de vorige eeuw grotendeels veroorzaakt door de toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen. De laatste jaren is de toename van de bruto-arbeidsparticipatie vertraagd, door de kredietcrisis in de periode 2008-2014 en de steeds verder oplopende vergrijzing van de Nederlandse (beroeps)bevolking. Daardoor maakt de groep ouderen met een gemiddeld lagere arbeidsparticipatie een steeds groter deel uit van de potentiële beroepsbevolking. In Haarlem blijft de arbeidsparticipatie de laatste jaren nog licht stijgen, hoewel er in 2019 voor het eerst in tijden sprake is van een lichte afname in netto-arbeidsparticipatie. Cijfers over 2020 zijn bij het ontwikkelen van deze monitor nog niet bekend. De Economische Verkenningen 2020 van de MRA bieden diepere verkenningen van de arbeidsparticipatie: • Hoewel de bruto-arbeidsparticipatie sinds 2003 voor zowel laag-, middelbaarals hoogopgeleiden redelijk constant is gebleven, nam de totale arbeidsparticipatie toch toe. Dit kan worden verklaard doordat het aandeel hoogopgeleiden in het totaal steeds groter wordt ten koste van het aandeel laagopgeleiden. Hoogopgeleiden kennen gemiddeld een hogere brutoarbeidsparticipatie.

• De bruto-arbeidsparticipatie van inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond ligt enkele procentpunten lager dan die van inwoners zonder migratieachtergrond. Overigens: de bruto-arbeidsparticipatie van inwoners met een westerse migratieachtergrond ligt juist hoger dan die van inwoners zonder migratieachtergrond. • De werkende beroepsbevolking in de MRA bestaat in toenemende mate uit zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers). Uitgedrukt in de potentiële beroepsbevolking (bevolking van 15 tot en met 74 jaar) is dat aandeel tussen 2007 en 2018 toegenomen van 6 naar 9 procent Economische Monitor 2021

Netto en bruto arbeidsparticipatie, in % (bron: CBS) 2014

2015

2016

2017

2018

2019

Netto arbeidsparticipatie

67,3

68,5

68,8

70,1

71,4

71,1

Bruto arbeidsparticipatie

72,1

73,2

72,8

73,7

74

73,5

Arbeidsparticipatie De bruto-arbeidsparticipatie is de mate waarin mensen deelnemen aan het arbeidsproces of daar actief naar streven, ofwel de mate waarin de beroepsbevolking zich aanbiedt op de arbeidsmarkt. De beroepsbevolking is de bevolking tussen 15 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd. Het deel van de potentiële beroepsbevolking dat niet actief is op de arbeidsmarkt – dat wil zeggen geen betaald werk verricht en daar niet actief naar op zoek is – wordt aangeduid met de term ‘niet-actieven’. Als deze niet wordt meegerekend dan is er sprake van een netto arbeidsparticipatie: het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de potentiële beroepsbevolking

30

Gezonde arbeidsmarkt

Beperken personeelstekorten De krapte op de arbeidsmarkt neemt steeds meer toe door de vergrijzing en mismatches, waarbij vraag en aanbod onvoldoende aansluiten. Werkgevers worstelen met het vinden van geschikt personeel. Dit is niet alleen in Haarlem zo, maar ook landelijk. Personeelstekorten in Haarlem zijn er in diverse sectoren. De grootste tekorten doen zich voor in de techniek en ICT. Ondanks de impact van corona blijven deze delen van de arbeidsmarkt krap. In de sector zorg en welzijn is ook sprake van krapte. Passend opgeleide werknemers op alle niveaus In Haarlem zien we ook een groeiende mismatch tussen het banenaanbod en het profiel van de beroepsbevolking. Er zijn relatief veel praktisch geschoolde banen tegenover veel theoretisch geschoolde inwoners, en dit verschil neemt toe. Enerzijds komt dit omdat de betaalbaarheid van de woningen afneemt waardoor groepen met een laag- en middeninkomen steeds moeilijker in de stad kunnen wonen. Anderzijds omdat er relatief weinig kennisintensief werk is. Dit wordt bevestigd door bronnen van het CBS, waaruit blijkt dat Haarlem een bovengemiddeld opgeleide stad is. Daarnaast blijkt uit de inwonerspeiling dat van de lager opgeleiden 44% in de eigen stad werkt. Bij de hogeropgeleiden is dit 30%.

Spanningsindicator naar beroepsgroep in arbeidsmarktregio Zuid-Kennemerland en IJmond (bron: UWV) Typering

Spanning

Krap

1,76

Bedrijfseconomische en administratieve beroepen

Gemiddeld

0,81

Commerciële beroepen

Gemiddeld

0,93

Creatieve en taalkundige beroepen

Zeer ruim

0,09

Dienstverlenende beroepen

Gemiddeld

0,71

ICT beroepen

Krap

1,67

Managers

Ruim

0,4

Openbaar bestuur veiligheid en juridische beroepen

Gemiddeld

0,89

Pedagogische beroepen

Gemiddeld

1,14

Technische beroepen

Krap

2,63

Agrarische beroepen

Transport en logistiek beroepen Zorg en welzijn beroepen Totaal

Gemiddeld

1,45

Krap

2,13

Gemiddeld

1,04

Aantal banen naar opleidingsniveau, inclusief prognose 2030 (bron: LISA, CBS, bewerking door STEC Groep)

Per sector verschilt het gevraagde opleidingsniveau. Praktisch geschoold personeel wordt vooral gevraagd voor technische, administratieve en dienstverlenende functies of banen in de transport en logistiek. In sectoren van krapte zoals zorg en welzijn, onderwijs en ICT worden met name theoretisch geschoolde werknemers gezocht. Economische Monitor 2021

31

Gezonde arbeidsmarkt Vroege verbindingen om mismatch aan te pakken De koppeling van beschikbaar personeel aan de ‘vraag’ in de krappe sectoren blijft een complex proces. Werkgevers stellen vaak hoge eisen aan de instroom van (omgeschoold) personeel en is er niet altijd voldoende ruimte voor begeleiding van nieuwe collega’s op de werkvloer. Ook het enorme arbeidspotentieel van kwetsbare werkzoekenden wordt onderschat. Hierdoor blijft de krapte in sommige sectoren een feit. Door vroegtijdig de juiste verbindingen te maken tussen arbeidspotentieel en economische ontwikkelingen, werken we op kortere en langere termijn aan deze mismatch: • Het WSP maakt sinds dit jaar steeds meer verbinding met ondernemersnetwerken en individuele ondernemers, onder andere via de contacten in het economisch domein van de gemeente. Hierdoor kan het WSP eerder inspelen op een breder scala aan behoeften van ondernemers. Dit biedt ook aanknopingspunten voor het beter matchen van werkzoekenden, waaronder mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. • In coronatijd heeft het WSP bedrijven met overschot aan medewerkers kunnen matchen met bedrijven met vraag. Soms hebben werknemers vanuit deze tijdelijke oplossing een structurele overstap gemaakt • Sleutelfiguren uit het sociaal domein worden steeds vaker in een vroeg stadium betrokken bij kansrijke economische ontwikkelingen in de regio.

Zo kunnen UWV en reintegratiepartners via het WSP en onderwijs (NOVA) in een vroeg stadium meedenken over de toekomstige vraag naar arbeid en scholing. Voorbeelden hiervan zijn de verbinding van HiH, NOVA en WSP aan de ontwikkelingen in de koepel en bij de Europese aanvraag Just Transition Fund in de IJmond.

Economische Monitor 2021

Stimuleren bij- of omscholing De gemeente erkent het belang van bij- en omscholing om de mismatches op de arbeidsmarkt te beperken. Hierbij wordt samengewerkt met kennis- en onderwijsinstellingen waaronder ROC Nova College en Hogeschool Inholland. Toch liggen ook hier de nodige uitdagingen: er is regelmatig sprake van een te groot niveauverschil dat binnen korte termijn overbrugd moet worden, waarbij ook andere factoren (machtig zijn van de Nederlandse taal, burgerschap) een rol kunnen spelen. Werkgevers investeren nog niet altijd voldoende in de opleiding op de werkvloer en daarnaast zijn de werknemers zelf niet altijd bereid tot (om)scholing richting de kraptesectoren: de vraag in de markt moet immers ook aansluiten bij de persoonlijke wensen van de werknemer. Een kansrijke ontwikkeling om om- en bijscholing een impuls te geven, is de oprichting van het Regionaal Mobiliteitsteam (zie onderstaand kader). Het Regionaal Mobiliteitsteam In september 2020 heeft het kabinet in het kader van corona een landelijk Steun- en herstelpakket gepresenteerd, waarbij bemiddeling van ‘werk naar werk’ met behulp een regionaal mobiliteitsteam (RMT) één van de belangrijkste maatregelen is. Op 24 november 2020 hebben VNG, UWV, FNV en CNV, VNO-NCW en SBB een landelijke intentieverklaring ondertekend om in 35 arbeidsmarktregio’s gezamenlijk vorm te geven aan deze crisisdienstverlening.

De dienstverlening van het RMT richt zich specifiek op werkenden (inclusief zelfstandig ondernemers en mensen die vallen onder de banenafspraak) die door de coronacrisis zijn geraakt en die extra ondersteuning nodig hebben bij het vinden van ander werk in combinatie met om- en bijscholing. Daarbij wordt de beweging gemaakt naar kansrijke sectoren. Het RMT start in Zuid-Kennemerland en IJmond begin september 2021 met haar dienstverlening. Om tegemoet te komen aan de groeiende vraag naar om- en bijscholing zijn door samenwerking tussen gemeenten, onderwijs, WSP en SBB de eerste concrete stappen gezet om praktijkleren en andere derde leerweg-instrumenten in onze regio in te zetten. Deze zomer starten de eerste trajecten. Praktijkleren is een belangrijk instrument dat vanuit het RMT kan worden ingezet. In onze regio willen we de ervaringen van het RMT benutten om vanuit de praktijk te onderzoeken wat nodig is om de stap te maken naar een duurzame dienstverlening van werk naar werk. Met als mogelijk scenario het creëren van een plek waar men terecht kan als werkgever, ondernemer en werkzoekende met alle vragen over loopbaan en Leven lang ontwikkelen (LLO). 32

Gezonde arbeidsmarkt Samenwerking triple helix in de MRA: Werken aan mismatches op de arbeidsmarkt Arbeidsmarkt gaat om het vinden van een juiste balans tussen vraag en aanbod: het vinden van een zo goed mogelijk evenwicht tussen economische behoeften en welvaart enerzijds en gelijke kansen voor iedereen die kan en wil werken anderzijds. Daarbij spelen economische factoren een rol, zoals regionale kenmerken en ambities en het lokale, regionale of landelijke ondernemersklimaat. Maar ook sociale vraagstukken en de samenstelling van de bevolking in de regio zijn relevant. Alleen via publiek-private samenwerking kunnen we invloed uitoefenen op de arbeidsmarkt. In de arbeidsmarktregio ZuidKennemerland en IJmond bundelen 7 gemeenten, UWV, werkgevers, werknemers en onderwijs al jarenlang binnen het Regionaal Werkbedrijf Zuid-Kennemerland en IJmond (RWB ZK-IJ) hun krachten om in te spelen op actuele en toekomstige ontwikkelingen van de regionale arbeidsmarkt. Dat samenwerking op dit thema op regionaal en bovenregionaal niveau noodzakelijk is, is nog eens bevestigd door de coronacrisis. Door intensievere regionale samenwerking zorgen deze partijen vanuit de Regionale doe-agenda arbeidsmarkt 2020-2022 dat onze regionale arbeidsmarkt beter functioneert en meer (kwetsbare) werkzoekenden passend en betaald werk vinden.

Voldoende werkgelegenheid en een goede overgang van werk naar werk, onderwijs naar werk en van uitkering naar werk zijn de pijlers.

Economische Monitor 2021

Inspelen op internationalisering In januari 2020 heeft de gemeente Haarlem een eenmalige uitgebreide analyse gedaan naar de internationalisering in de stad. Er is toen onder meer gekeken naar de vestigingen in de periode 2004-2020. Uit deze analyse blijkt dat de grootste groepen nieuwe internationals uit Midden – en Oost Europa komen. Zij blijven vaak kort, waardoor het goed mogelijk is dat zij meerdere keren in de bestanden terugkomen (seizoenswerkers). Ook uit Zuid-, Zuid-Oost en Oost Azië komen substantiële groepen nieuwe Haarlemmers. Zij blijven langer dat internationals uit Midden – en Oost Europa, maar keren in meer dan de helft van de gevallen uiteindelijk weer terug. Nieuwe Haarlemmers uit Arabische landen (waaronder ook Turkije en Marokko), Indonesië en Suriname blijven vaker in Nederland wonen, waar nieuwe Haarlemmers uit Noord- en West Europa bijna allemaal doorgaans weer binnen drie jaar naar hun land terugkeren. Arbeidsmigranten en internationale kenniswerkers kunnen een noodzakelijke bijdrage leveren om de krapte op de arbeidsmarkt terug te dringen. Ook in Haarlem neemt het aantal internationale of internationaal georiënteerde bedrijven toe. Steeds meer bedrijven zoeken gespecialiseerde arbeidskrachten in het buitenland, omdat zij in Nederland geen kandidaten kunnen vinden.

We faciliteren de International School Haarlem, de internationalisering van het regulier onderwijs en internationaal onderwijs bij hogeschool Inholland en in de Koepel, omdat dit bijdraagt aan een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en internationaal talent. Ook zijn er circa 1.200 statushouders in Haarlem. Velen van hen zijn jong en willen graag aan het werk. Tevens zien we mogelijkheden voor de inzetbaarheid van partners van arbeidsmigranten en internationale kenniswerkers.

33

Gezonde arbeidsmarkt

Uit de Economische Verkenningen in de MRA (2020) komt verder naar voren dat het werkloosheidspercentage van 3,6 procent in de MRA vooral wordt veroorzaakt door de groep jongeren tot 25 jaar (5%). Dit speelde al vóór de coronacrisis, die ook jongeren harder raakte vanwege een groter aantal flexibele contracten en een oververtegenwoordiging in harder geraakte sectoren. Vooral voor jongeren zonder startkwalificatie is werkervaring belangrijk om het ontbreken van diploma’s te compenseren. Er is een verder een groot verschil in werkloosheidspercentages naar opleidingsniveau. Dit verschil wordt sterk beïnvloed door conjuncturele ontwikkelingen. Laagopgeleiden in de MRA-regio hebben in termen van werkloosheid meer te lijden hebben onder perioden van economische neergang – zoals tijdens de coronacrisis – dan middelbaar opgeleiden. Laatstgenoemden hebben hier weer meer onder te lijden dan hoogopgeleiden. Economische Monitor 2021

Aantal lopende WW-uitkeringen, instroom en uitstroom gemeente Haarlem (bron: UWV) 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000

2018

2019

Cumulatieve instroom

Cumulatieve uitstroom

December

Juli

December Januari

Juli

December Januari

Juli

0 Januari

Beperken werkloosheid Mensen zijn werkloos als ze zonder betaald werk zitten, recent naar werk hebben gezocht en direct voor werk beschikbaar zijn. Het werkloosheidspercentage beweegt altijd sterk mee met de conjunctuur. Dit is ook zichtbaar in de coronacrisis. Het aantal WW-uitkeringen in Haarlem daalde tussen juli en september 2020 om vervolgens te stijgen tot 3.190 uitkeringen in december. Dat is 47 procent meer dan een jaar eerder (2.177 uitkeringen). Zowel de instroom als de uitstroom in de WW is in Haarlem hoger dan in eerdere jaren. Dit heeft alles te maken met de gevolgen van de coronapandemie. Dit maakte 2020 een zeer atypisch jaar. Het UWV en het CPB zien in de daling van het aantal WW-ontvangers een ‘stilte voor de storm’. Het UWV verwacht dat het aantal uitkeringen landelijk met 100.000 (35%) stijgt in 2021. Ook zijn er zorgen over de impact op jongeren vanwege een combinatie van het wegvallen van bijbanen en studievertragingen vanwege onderwijs op afstand.

2020 Lopende WW-uitkeringen

34

Gezonde arbeidsmarkt

Inclusieve arbeidsmarkt De arbeidsmarkt moet toegankelijk zijn en met gelijke kansen voor iedereen. Via een gezamenlijke aanpak richten de gemeente Haarlem zich op werk voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, verbinding tussen onderwijs en werk en de beweging van werk naar werk. De gemeente werkt hiervoor met Pasmatch; zij bemiddelen werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt. Belangrijke doelgroepen van Pasmatch zijn de ‘wajongers’ (voor mensen die voor hun 18e of tijdens een studie een ziekte of handicap hebben, waardoor zij niet meer werken) en ‘p-wetters’ (afgeleid van de participatiewet, voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt). Het afgelopen jaar heeft de coronacrisis grote impact gehad Het aantal werkende wajongers nam maar liefst 10% af (86 personen). Landelijk nam dit 5 procent af. In de categorie Participatiewet is de afname beperkt (-3%), maar nam landelijk het aantal werkende personen flink toe, namelijk met 11%. Eind 2020 heeft in onze regio van de P-wetters 63%; landelijk is dit 53%. In het eerste kwartaal van 2021lijkt de landelijke trend ook in Haarlem door te zetten: wajongers neemt verder af, waar in de categorie Participatiewet sprake is van een stijging. Hoewel de coronacrisis – waar de regio bovengemiddeld hard is getroffen – meespeelt, zijn er ook signalen dat er meer meespeelt.

In 2019 bedroeg de banengroei minder dan de helft dan die in 2018. De relatieve arbeidsparticipatie is in 2019 nog licht gegroeid maar in 2020 flink afgenomen. Pasmatch onderzoekt welke extra en nieuwe maatregelen zij kunnen nemen om meer wajongers te ondersteunen om aan het werk te gaan én te blijven. Bijvoorbeeld door meer werkgevers te motiveren om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Positief is dat het Rijk extra middelen beschikbaar stelt voor deze doelgroep in het budget voor het Regionale Mobiliteitsteam (zie kader). Economische Monitor 2021

Bieden van Beschut Werk Beschut werk is bedoeld voor mensen met een lichamelijke, verstandelijke of psychische beperking. Mensen die alleen kunnen werken in een ‘beschutte’ omgeving, onder aangepaste omstandigheden. Zij hebben meer begeleiding en aanpassing van hun werkplek nodig dan van een reguliere werkgever is te verwachten. De ontwikkeling in Beschut Werk is positief. In onze regio is het aantal werkzame personen in beschut werk in 2020 toegenomen. Het aantal werkzame personen met een indicatie is toegenomen van 43 eind 2019 naar 94 eind 2020, een toename van 119%. Eind 2020 zijn er 132 personen met een geldige indicatie beschut werk, dus momenteel heeft 71% hiervan een beschutte werkplek. Participatiebedrijf Zuid-Kennemerland Op 1 januari 2022 start het Participatiebedrijf Zuid-Kennemerland. Het Participatiebedrijf is een gemeenschappelijke regeling waar de gemeente Haarlem samen met de regiogemeenten Bloemendaal, Heemstede en Zandvoort aan deelneemt. Het bedrijf organiseert in opdracht van de gemeenten betaald werk voor de doelgroepen Wet sociale werkvoorziening en (nieuw) beschut werk.

Daarnaast richt het bedrijf zich op de toeleiding naar betaald werk voor werkzoekenden met een overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt, de doelgroep banenafspraak (mensen met een arbeidsbeperking) en leerwerktrajecten voor jongeren zonder beroeps- of startkwalificatie (voortijdige schoolverlaters). Met het Participatiebedrijf willen de deelnemende gemeenten met Haarlem als voorzitter een ondernemende, effectieve en flexibele organisatie ontwikkelen die samenwerkt met de klantmanagers van de afdeling Werk en Inkomen van de gemeenten maar ook met partners, werkgevers en sociaal ondernemers in de stad.

35

Toekomstbestendige arbeidsmarkt

Binding van divers, jong talent Uit landelijk onderzoek van ABF Research blijkt dat in 2020 er een kleine 3.500 uitwonende mbo-, hbo- en wo-studenten in Haarlem woonden. Veruit de meeste van hen studeerden elders, onder meer in Amsterdam en Leiden. Ongeveer 17% van de Haarlemmers valt in de leeftijdscategorie 15-30 jaar. Het aandeel 15-19-jarigen is relatief stabiel gebleven. De groep tussen 20 en 24 jaar is de afgelopen 10 jaar procentueel afgenomen. Deze trend lijkt sinds 2019 te breken. Tussen 2020 en 2021 was er voor het eerst in tien jaar sprake van een toename. De groep 25-29-jarigen is juist sinds 2018 aan het afnemen. Mogelijk heeft dit te maken met de situatie op de woningmarkt. Voor meer informatie over de aandacht voor studenten op de woningmarkt, zie volgende pagina. De 15 tot 30-jarigen zijn ongeveer 28.000 jongeren, studenten en starters op de arbeidsmarkt. Bedrijven willen deze groep graag aan zich binden vanwege tekorten en vergrijzing op de arbeidsmarkt, behoefte aan innovatieve ideeën en nieuwe technologische ontwikkelingen. Het is belangrijk dat jongeren en studenten binding met Haarlem krijgen en houden. Studenten geven aan dat ze moeilijk aan een kamer kunnen komen. De hoge woningprijzen worden als een risico ervaren voor een toekomstbestendige economie.

Percentage van de bevolking tussen 15 en 30 jaar (2010-2021) (bron: UWV) % 15-19 jaar % 20-24 jaar % 25-29 jaar

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

2021

5,2 6,0 7,0

5,1 5,2 6,8

5,1 6,0 7,0

5,0 6,0 7,0

4,9 5,9 7,0

4,8 5,8 7,1

4,8 5,7 7,1

4,9 5,5 7,3

5,0 5,4 7,4

5,0 5,3 7,4

5,1 5,1 7,3

5,1 5,1 7,2

Innovatief onderwijs op locatie en campusvorming Vanuit het Haarlems coalitieakkoord steunt de gemeente plannen voor innovatief onderwijs op locatie, ingevuld door het bedrijfsleven, Nova College en InHolland. Er zijn en worden mooie initiatieven ontplooid. Zo heeft InHolland Incollab ten tijde van de Corona-pandemie opgericht: studenten van diverse studierichtingen kunnen ingeschakeld worden ter ondersteuning van ondernemers die problemen in bedrijfsvoering ondervinden. Docenten en een ondernemersklankbord begeleiden hierin. Hierin wordt ook samengewerkt met Nova College. Daarnaast wordt de Koepel herontwikkeld met universitair onderwijs (o.a. leergang circulair) en wordt een mkb-innovatiehub gericht op de digitalisering van het mkb opgezet.

Ook moet er blijvend worden geïnvesteerd in een aantrekkelijk studentenklimaat. Hier zijn enkele elementen al goed op orde. Het winkelaanbod scoort bijvoorbeeld goed in de Haarlemse inwonerspeiling (7,6) maar nog beter onder Haarlemmers onder de dertig jaar (8,0). Het horecaaanbod krijgt van deze jonge Haarlemmers een 8,2 (gemiddeld een 8,1) en het cultureel aanbod een 7,7 (gemiddeld een 7,8). Economische Monitor 2021

36

Toekomstbestendige arbeidsmarkt Aandacht voor studenten in woonvisie Door het leenstelsel zijn er minder uitwonende hbo- en wostudenten in Haarlem. De verwachting is dat dat aantal de komende jaren blijft afnemen, al zal deze prognose veranderen als in de loop van 2021 de academische onderwijsinstelling in De Koepel komt. De gemeente verwacht daarom een stijging van het aantal uitwonende – voornamelijk internationale – studenten in Haarlem. Op het terrein van De Koepel realiseert studentenwoningcorporatie DUWO 250 studentenwoningen. Dit is een aanvulling op de circa 800 bestaande zelfstandige en onzelfstandige Haarlemse studentenwoningen van corporaties. Dat betekent dat ruim 2.600 studenten in Haarlem op de particuliere huurmarkt wonen: de Landelijke Monitor Studentenhuisvesting van ABF Research typeert dit als een krappe studentenwoningmarkt. Deze krapte wordt veroorzaakt door tekorten in vooral starterswoningen en door te weinig studentenwoningen in de regio. Studenten die bijvoorbeeld in Amsterdam of Leiden studeren, wijken door krapte daar vaker uit naar andere plaatsen met goede bereikbaarheid. Het overgrote deel van de uitwonende studenten in Haarlem studeert niet in onze stad. Bovendien hebben we veel andere woningzoekenden. Daarom investeert de gemeente niet speciaal in studentenwoningen, maar kiest Haarlem voor extra woningen voor jongeren en starters.

Daar profiteren ook studenten van, doordat zij ook een beroep kunnen doen op dit aanbod. Zo ontstaat er meer aanbod in de particuliere sector. Economische Monitor 2021

Voldoende stageplaatsen Er zijn geen gegeven over het aantal stage-plaatsingen in Haarlem. Wel zijn er in en om Haarlem 2590 erkende leerbedrijven die te vinden zijn in het register erkende leerbedrijven Haarlem. In onderstaande grafiek is de spreiding per sector zichtbaar, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen leerbedrijven en actieve leerbedrijven; een actief leerbedrijf wil zeggen dat deze de afgelopen 2 jaar minimaal 1 leerling heeft gehad. Het aantal actieve leerbedrijven zegt daarmee al meer over het aantal plaatsingen. Er zijn echter wel tekorten aan stageplaatsen, blijkt uit gegevens van Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB). Met name in de ICT, financiële diensten en juridische diensten is de vraag veel groter dan het aanbod. Opvallend is dat ook in 2020 ook in de zorg een gebrek aan stageplaatsen ontstond. Veel zorginstellingen waren door de impact van corona te druk om stagiairs te begeleiden.

37

Innovatie en duurzaamheid De wereld, en daarmee ook Haarlem, is in transitie. Dat biedt kansen maar stelt ons ook voor uitdagingen. We zullen antwoorden moeten vinden op klimaatverandering en uitputting van natuurlijke hulpbronnen maar ook op een groeiende ongelijkheid en vergrijzing. Gemeente Haarlem werkt aan deze ambities met Haarlem Circulair, Haarlem Aardgasvrij in 2040, een innovatiestrategie en een Transformatieprogramma sociaal domein 2018-2020. Om deze transities te realiseren is het nodig om te versnellen, te experimenteren en te innoveren. Op alle gebieden en in alle sectoren. Het vraagt om andere prikkels, nieuwe regels en criteria. Hierbij staan flexibel en tijdig kunnen reageren en een nieuwe vorm van bestuur en samenwerking met de stad centraal. Economische Visie, pagina 32

Economische Monitor 2021

38

Duurzaamheid

Bijdragen aan transities op het gebied van duurzaamheid Gemeente Haarlem werkt aan verschillende transities op het gebied van duurzaamheid: • Haarlem Circulair: We willen dat Haarlem in 2040 een circulaire stad is, waarin we slimmer en efficiënter omgaan met eindige en schaarse grondstoffen, energie en afval. Het is een systeemtransitie van de samenleving die de economie raakt en die niet stopt bij de stadsgrenzen. Door om te schakelen van een lineair opgebouwd systeem naar een kringloopeconomie veranderen businessmodellen en verkoopstrategieën. Bedrijven vormen één van de belangrijkste schakels in dit transitieproces. Met het programma Haarlem Circulair 2040 wil de gemeente versnelling tot stand brengen. We hebben hierbij gekozen voor vier ketens waarmee we lokaal de meeste impact maken. Dit zijn: Voedsel, bouw en GWW (Grond- Weg- en Waterbouw), consumptiegoederen en de bedrijven in de maakindustrie. • Haarlem Aardgasvrij in 2040: De energietransitie gaat voor grote veranderingen zorgen. Het Klimaatakkoord van Parijs en de Klimaatzaak Urgenda, die de overheid verplicht om in 2020 25% minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990, vragen om versnelling van de transitie. Haarlem heeft de ambitie om aardgasvrij te zijn in 2040. Deze opgave biedt economisch kansen en ook uitdagingen vanuit arbeidsmarktperspectief.

Waar mogelijk worden initiatieven en vraagstukken over energietransitie verbonden aan andere innovatieve clusters.

Duurzame kantoorlocaties Per 1 januari 2023 moet elk kantoorgebouw minimaal energielabel C hebben. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het kantoorpand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit 2012. In de MRA kent bijna 80% van alle kantoorpanden op kantoorlocaties een energielabel van A++++ t/m C. In Haarlem ligt dit aandeel fors lager (25%), wat voor een zeer groot deel te verklaren is door het nog ontbreken van een energielabel op de panden. Het label zegt nog niet veel over de staat van het verduurzamen van kantoorpanden. Alleen door het beschikbare label op de locatie door te tijd te volgen kan er in beeld gebracht worden of het pand ook daadwerkelijk verder verduurzaamt. Het energielabel C zegt in ieder geval iets over de mate van duurzaamheid en dat het kantoorpand courant is in termen van duurzaamheid en voor de komende periode verhuurbaar blijft.

Aantal kantoorpanden op kantoorlocaties met energielabel (2019) (bron: RVO, bewerking BCI en Tympaan)

Meer informatie over de stand van zaken op het gebied van duurzaamheid is te vinden op Haarlem in cijfers.

Economische Monitor 2021

39

Innovatie en circulair Vernieuwing van bedrijfsprocessen In de circulaire economie is er meer aandacht voor hergebruik en waarde behoud. De Europese subsidie FOOD 2030 - Empowering cities as agents of food system transformation heeft als doel om steden en regio's te helpen bij het implementeren van duurzame voedselsystemen. Met deze subsidie verstevigt Haarlem de komende jaren de inzet op de waardeketen voedsel. In 2020 zijn we gestart met een inventarisatie van kansrijke initiatieven die bijdragen aan een duurzaam voedselsysteem in Haarlem. In 2021 starten we met kleine praktijkonderzoeken op diverse locaties die o.a. lokale voedselproductie en biodiversiteit bevorderen. Er zijn al verschillende initiatieven in gang gezet: • De koplopergroep circulaire restaurants werkt gezamenlijk aan minder voedselverspilling, meer gescheiden afval, een gezamenlijk inzet voor minder verpakkingsmateriaal en lokale inkoop. In 2020 vonden verschillende ( digitale ) bijeenkomsten plaats om lokale inkoop te bevorderen. Er zijn circulaire scans afgenomen. Naar aanleiding van de scans is er een document met duurzame en circulaire tips wat onder horeca verspreidt is. In april 2021 vond een bijeenkomst plaats over duurzame “to-go” verpakkingsmateriaal met een retoursysteem. Een aantal restaurants zijn hiermee gaan werken.

Verschillende zaken hebben zich aangesloten bij het initiatief ‘Plastic Vrij Terras’. • De Schillenfiets is een pilot in samenwerking met Spaarnelanden om groen keukenafval te scheiden en op te halen bij de restaurants. Deze pilot startte eind 2020. Tijdens de lockdown waren de restaurants gesloten en heeft de fiets niet gefietst. Inmiddels fietst de fiets weer. Eind 2021 loopt de pilot periode af. De komende periode onderzoekt de gemeente met Spaarnelanden of de fiets doorontwikkeld kan worden of dat een ander model beter werkt voor grootschalige duurzame inzameling van groen keukenafval. • Samenwerking met Haarlem Food Future (HFF) waaronder de ‘gered voedselschakelaar’, Doggy Bags en verduurzamen stadslandbouw. De Doggy Bag heeft op dit moment 60 deelnemende restaurants. Vanwege de Corona-pandemie is dit aantal de afgelopen maanden niet verder gegroeid. De Gered Voedsel Schakelaar (GVS) zorgt ervoor dat het overgebleven voedsel uit winkels en op markten bij diverse sociale initiatieven in Haarlem terecht komt. Voor de Corona-pandemie werden er 150 maaltijden per dag gekookt van gered voedsel. • In 2020 deed Haarlem mee met de Dutch Sustainable Fashion Week met o.a. een groene textielroute, fashionbeelden van lokale ondernemers en diverse activiteiten. In 2021 doen we weer mee met de DSFW, de koplopergroep Circulair Textiel gaat van start. We lanceren de groep met o.a.

een podcastserie over duurzaam textiel en ondernemen, er is een route, diverse activiteiten en samenwerking met Spaarnelanden en Paswerk om meer inzicht te geven in de inzameling van Haarlems huishoudelijk textiel.

Economische Monitor 2021

Maatschappelijke impact Actieprogramma Impact Ondernemen Met het Actieprogramma Impact Ondernemen wil de gemeente het oppakken van maatschappelijke uitdagingen, middels ondernemerschap, aanmoedigen. Voor de uitvoering van het Actieprogramma werken we samen met De Stadsgarage. We liggen met de diverse acties goed op koers: In 2021 gaan we door met het organiseren van de Learning Online trainingen voor ondernemers die impact willen maken. Het in 2020 gestarte platform voor impact ondernemers wordt in 2021 uitgebouwd met een ‘vraagkant’. Inkopers van publieke organisaties of organisaties met een SROI verplichting worden zo aan de hand genomen bij het maken van impact via inkoop. Zie www.kennemerinkoopplatform.nl. In 2021 zijn 2 Ronde Tafels georganiseerd om obstakels in de financiering van impact weg te nemen. De verkregen inzichten worden gebruikt om met regionale partijen nieuwe oplossingen te vinden. Haarlem doet daarnaast mee aan de City Deal Impact Ondernemen, waarin we met o.a. drie ministeries, bedrijven en onderwijsinstellingen, experimenten aangaan om het maken van impact te vergemakkelijken. Met deze City Deal zoekt Haarlem de samenwerking met haar omliggende gemeenten op het gebied van impact ondernemerschap.

Ook levert dit jaar Haarlem een grote bijdrage aan het landelijke overheidscongres van Social Enterprise, waar regionale samenwerking, inkoop en financiering van impact voor ons belangrijke thema’s zijn.

40

Innovatie Goedkoop vastgoed voor proeftuinen en broedplaatsen De gemeente wil creatief ondernemerschap bevorderen door ruimte te bieden aan hub-vorming (economische hotspots), proeftuinen en broedplaatsen, gericht op toegepaste innovatie. Locaties met modulair, goedkoop huurvastgoed en flexibele ruimtelijke plannen (‘experimenteerruimte’) zijn aantrekkelijk voor zzp’ers en mkb’ers om innovatie aan te jagen. Ondernemersbijeenkomsten gericht op innovatie: TEDX TEDX geeft een platform aan changemakers, daarmee krijgen innovatieve & wereld verbeterende ideeën de ruimte. Op 4 maart 2020 is TEDX ‘Impossible to Ignore’ georganiseerd in de Philharmonie, waarbij wethouder Berkhout (economie) het openingswoord heeft verzorgd. Op 29 september 2021 is er een nieuwe editie met het thema ‘Waste(d)’. Er is ook een jongerenversie van Tedx. Scholieren van verschillende middelbare scholen organiseren dit event. In januari 2020 was het thema ‘What about the truth’. In april 2021 was ere en digitale versie van het event met het thema ‘Take the Future’. De gemeente heeft een verbindende en faciliterende rol als het gaat over de invulling van TEDX. Ook draagt de gemeente financieel bij aan de bijeenkomsten.

Economische Monitor 2021

De Koepel: universiteit en mkb-innovatiehub Eind 2021 opent de Koepel haar deuren. Vanaf dan zal de onderwijsinstelling Haarlem Campus starten in Haarlem en over de jaren uitgroeien tot universiteit. Ook CupolaXS start eind 2021 in de Koepel. Deze MKB hub zal een kennis en innovatiecentrum rondom het thema digitalisering worden. Verschillende relevante organisaties, instellingen en bedrijven hebben zich reeds gecommitteerd en zullen CupolaXS als uitvalsbasis gebruiken. Daarnaast zal het Haarlemse digitale marketingbureau Endeavour Group uitbreiden naar de voormalige gevangenis. Tot aan medio 2024 ontwikkelt de Koepel Campus zich nog verder met onder andere de komst van een hotel, horecafaciliteiten en studentenhuisvesting. De ontwikkeling van de Koepel past in de gewenste campus- en hubontwikkelingen zoals omschreven in de Economische Visie Haarlem. Anchor tenants Onder ‘anchor tenants’ verstaan we grote, toonaangevende en innovatieve bedrijven, die voor een belangrijke het profiel van hun omgeving bepalen en vanwege hun financiële slagkracht, aanwezige kennis en/of grote hoeveelheid goederen-/grondstoffenstromen cruciaal zijn voor gezamenlijke investeringen of samenwerkingsprogramma’s. Ancher tenants dragen bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat en clustervorming.

In Haarlem vallen onder industriële anchor tenants bijvoorbeeld bedrijven als TEVA, MSD en NS Treinmodernisering; een nietindustriële anchor tenant is het Spaarne Gasthuis.

41

Bijlage 1: De impact van de coronapandemie

De coronacrisis betekent een ander vertrekpunt voor realisatie van de Economische visie Haarlem. De snelheid waarmee veranderingen kunnen plaatsvinden als gevolg hiervan vraagt om een flexibele en proactieve houding van overheden, bedrijven en kennis- en onderwijsinstellingen. In de eerste plaats gericht op het indammen van het virus, bedwingen van de crisis en daarna op herstelmaatregelen. Economische Visie, pagina 55

Economische Monitor 2021

42

De impact van de coronapandemie

Corona en de maatregelen die genomen worden om het virus in te dammen zorgen voor een complexe situatie. De coronacrisis heeft economische, sociaalmaatschappelijke en financiële impact op gemeenten. Deze economische monitor heeft een meerjarig karakter en is opgehangen aan de doelstellingen van de Economische Visie – die geschreven is vóór de coronapandemie. Dit product gaat dus in principe niet over de ontwikkelingen en maatregelen van de afgelopen weken en maanden. Daarvoor heeft Haarlem de Corona Impact Monitor ontwikkeld. Toch kunnen we er niet omheen dat corona een grote impact heeft op de Haarlemse economie. Daarom vatten we op deze sheet uitkomsten uit deze monitor samen. De laatste versie van deze monitor gaf een overzicht over de ontwikkeling in 2020. Waar relevant worden in de overige onderdelen van dit product links gelegd met de impact van corona. • Het consumentenvertrouwen heeft een flinke knauw opgelopen, maar heeft zich eind 2020 wel hersteld. Dit geldt ook voor het ondernemersvertrouwen dat langzaam opkrabbelde, maar desondanks licht negatief bleef. • Het aantal faillissementen in de gemeente Haarlem was – net als in de rest van Nederland – opvallend laag (16). Dat zijn er minder dan in 2019 en 2018. De steunmaatregelen van de overheid spelen hierbij een rol. De verwachting is evenwel dat het aantal faillissementen nog toeneemt als steunmaatregelen aflopen.

• Het UWV voorspelde vooral een sterke banenkrimp in de sectoren horeca, cultuur en overige dienstverlening. Deze sectoren zijn relatief zwaar vertegenwoordigd in Haarlem (12% van de arbeidsmarkt). Dit sluit aan bij het beeld van de bedrijvendynamiek : vooral in de horeca verdwenen banen; na de heropening van de horeca is hier sprake van een grote krapte. Economische Monitor 2021

• In 2020 ontstonden er meer nieuwe bedrijfsvestgingen in de gemeente Haarlem dan dat er verdwenen. Met de toename stijgt ook het aantal banen. Hoewel het saldo door de corona-uitbraak lager is dan in eerdere jaren, zijn er door bedrijvendynamiek in elk kwartaal in 2020 meer banen bijgekomen dan er verdwenen. Wel gaat het in veel gevallen om ZZP-ers, en dus mogelijk om verkapte werkloosheid. • Er vonden ook een meerdere onderzoeken plaats in het ondernemerspanel. Twee derde van de ondervraagde Haarlemse ondernemers had in de maanden oktober tot en met december minder omzet dan in dezelfde periode een jaar eerder. Eerder dat jaar (april) was dit nog driekwart van de ondernemers.

Effect coronapandemie op maandomzet (periode vergeleken met zelfde periode 2019) (bron: Ondernemerspanel gemeente Haarlem) 100% 90% 80% 70% 60% 50%

17%

19%

16%

12%

14% 13%

40% 30% 20% 10% 0%

11% 13% 13%

16% 13%

21%

6% 3%

8% 1%

apr-jun

sep-dec

Daling van 80-100% Daling van 60-80% Daling van 40-60% Daling van 20-40% Daling tot 20% Geen effect Stijging tot 20% Stijging van 20-50% Stijging boven 50% Weet niet

43

De impact van de coronapandemie

• Corona en de maatregelen die de overheid heeft genomen om de uitbraak in te dammen, hebben grote gevolgen voor de werkgelegenheid in ZuidKennemerland en IJmond, blijkt uit de regioanalyse van het UWV. Vergeleken met veel andere regio’s is de arbeidsmarktregio harder geraakt (afname van 1,7% van het aantal banen t.o.v. -1,2% landelijk). • Het aantal WW-uitkeringen nam in 2020 met 47 procent toe. Met name tussen maart en juli was er sprake van een sterke stijging, vooral onder de jongeren (zie grafiek). Daarna is de werkloosheid gaan dalen - ook nog in de eerste maanden van 2021. Door de dalende werkloosheid en het stijgende aantal vacatures neemt de spanning in de meeste branches toe. De markt voor creatieve beroepen blijft onverminderd ruim. In de ICT-branche en bij de pedagogische beroepen nam de spanning iets af.

Aantal lopende WW-uitkeringen van jongeren (onder 20 jaar) (bron: UWV)

Economische Monitor 2021

December

Oktober

November

Augustus

September

Juli

Juni

Mei

April

Maart

Februari

Januari

December

November

Oktober

September

Juli

2019

Augustus

Mei

Juni

April

Maart

Januari

Februari

450 400 350 300 250 200 150 100 50 0

• Inmiddels is de NOW bij zijn vijfde aanvraagperiode (NOW5). Het gebruik is sterk afgenomen. In Haarlem zijn er 193 aanvragen. Bij de NOW4 waren dit er 324 en bij NOW3 vroegen 717 ondernemers deze steun aan (15% van de bedrijven). Van de eerste NOW-regeling maakte zelfs 36 procent van de ondernemers gebruik. • Het aandeel zzp’ers dat gebruikmaakt van Tozo was het grootst in de maanden april en mei van 2020, bij de start van de pandemie. Toen vanaf 1 juni ook naar het inkomen van de partner werd gekeken, nam het aantal ontvangers af. Zo’n 10 procent van de zzp’ers ontving in december Tozo. In het nieuwe jaar beweegt de Tozo mee met de beperkende maatregelen. Liet de Tozo in het voorjaar een dalende lijn zien, met de beperkende maatregelen van deze zomer neemt het aantal weer toe tot meer dan 600 verstrekkingen. • Naast NOW en Tozo kon een deel van bedrijven ook aanspraak maken op de TOGS-regeling. In totaal deden 2.270 bedrijven in Haarlem dit. De meerderheid (55%) van de TOGS-gebruikers is zzp’er, 22 procent zit in de horecasector. Vanaf 15 februari wordt de TOGS opgevolgd door de Tegemoetkoming Vast Lasten (TVL). • Het CBS berekende dat de bruto toegevoegde waarde van alle economische activiteiten in Nederland met 3,9% daalde. In de agglomeratie Haarlem was de economische krimp nog iets groter (4,7%). Een andere trend is de groeiende ongelijkheid, constateert het CPB.

Leerachterstanden en gezondheidsverschillen zijn in de crisis opgelopen, net als de schuldenproblematiek bij bedrijven en huishoudens. De bestaande tweedeling op de arbeidsmarkt is door de crisis versterkt. Met aan de ene kant werknemers met een vast contract en zelfstandigen met een sterke positie, en aan de andere kant werkenden met tijdelijke contacten en zzp’ers in een afhankelijke positie.

2020 44