20210521320 2. Bijlage 1 Economische Monitor 2021

Juni 2021 Data, Informatie en Analyse In samenwerking met Afdeling Economie, Cultuur, Duurzaamheid en Wonen

Economische Monitor Onderzoeksrapport 2021

Inleiding

Achtergrond De economische monitor 2021 geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem. De monitor is niet nieuw, maar wel vernieuwd. Ten opzichte van eerdere metingen is er een duidelijkere koppeling gelegd met het lopende beleid, zoals opgeschreven in de economische visie. In een coproductie van Team Economie en de afdeling DIA (Data, Informatie en Analyse) zijn uit deze economische visie de belangrijkste doelen gezocht, en is deze rapportage langs de lijnen van deze doelstellingen opgebouwd. Niet alle doelstellingen kunnen cijfermatig worden gestaafd. Het rapport maakt daarom ook gebruik van kwalitatieve indrukken (‘verhalen uit het veld’) om een beeld te schetsen van de ontwikkelingen. Deze zijn terug te vinden in de lichtgroene blokken door het gehele rapport, zoals de beschouwing op de Nederlandse economie hiernaast. Het is door de impact van de coronacrisis een turbulent jaar voor de economie, zowel wereldwijd, als landelijk en lokaal. Door nieuwe ontwikkelingen in de coronacrisis kan het vooruitzicht voor de economie snel veranderen. De impact van corona wordt kort behandeld in een apart hoofdstuk. Uitgebreidere informatie is te vinden in de Coronaimpactmonitor die de gemeente Haarlem oplevert. Hiernaast volgt een korte samenvatting van de economische vooruitzichten ten tijden van het schrijven van deze monitor (augustus 2021).

Economische Monitor 2021

Overkoepelende beschouwing Nederlandse economie De Nederlandse economie groeit in 2021 naar verwachting met 3,8 procent en volgend jaar met 3,7 procent, verwacht de Rabobank. Het bruto binnenlands product ligt waarschijnlijk in het derde kwartaal van dit jaar alweer op het niveau van vóór de coronacrisis – dat is sneller dan in andere Europese landen. Nu de overheid meer versoepelingen doorvoert, zet de economie de weg naar herstel in. Hoe die weg eruitziet, verschilt per sector, net zoals corona de sectoren verschillend heeft geraakt. Afgelopen jaar vielen bij sommige bedrijfstakken ongenadige klappen, terwijl andere branches juist profiteerden van bijvoorbeeld het vele thuiswerken. Per saldo is echter het landelijke ondernemersvertrouwen in het tweede kwartaal van 2021 voor het eerst sinds de start van de coronacrisis weer positief, blijkt uit de Conjunctuurenquête van de Kamer van Koophandel. De horeca, de vervoersector en de overige zakelijke dienstverlening zullen dit jaar nog maar mondjesmaat groeien na een flinke dip in 2020. Deze sectoren zijn eind 2020 en begin 2021 getroffen door de tweede lockdown. Volledig herstel voor deze sectoren zal ook volgend jaar vermoedelijk uitblijven. Voornamelijk doordat het buitenlandse toerisme langzaam op gang komt.

Dit heeft negatieve gevolgen voor de luchtvaart, die onderdeel is van de vervoerssector, en de reisbureaus die behoren tot de overige zakelijke dienstverlening. Voor de horeca speelt ook mee dat mensen waarschijnlijk minder dan voor de coronacrisis naar kantoor zullen gaan, iets waar vooral de cateringbedrijven last van zullen hebben. Er zijn echter ook sectoren waarvoor we verwachten dat het niveau van de toegevoegde waarde dit jaar al hoger ligt dan in 2019. Een van de best presterende sectoren dit jaar is de specialistische zakelijke dienstverlening. Niet alleen ondervond deze sector weinig hinder van de coronacrisis, maar ook neemt vermoedelijk de vraag naar advies toe omdat de economie weer aantrekt.

2

Samenvatting (1/4) Inleiding De economische monitor 2021 geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem aan de hand van de doelen, zoals die zijn geformuleerd in de economische visie. De monitor richt zich op de ontwikkelingen in de afgelopen periode, waarbij - door de impact van de coronacrisis – gesproken kan worden van een turbulente fase, ook voor de economie.

Economische groei Haarlem - van oudsher een woon-werkstad – had tot 2015 een dalend aantal banen ten opzichte van het inwonertal. In vergelijking met andere steden scoort Haarlem met 0,44 baan per inwoner laag. Er is echter de afgelopen jaren wel sprake van een lichte groei van het aantal banen per inwoner; in 2015 was er nog sprake van 0,41 baan per inwoner. Er is dan ook sprake van een groei van het aantal banen: in 2020 kwamen er 768 banen bij. Deze banengroei komt voor de helft op conto van ZZP’ers. De grootste banengroei vond plaats in de bouwnijverheid (+3,3%) en ‘verhuur van en handel in onroerend goed’ (+4,1%). Met de groei van het aantal banen neemt ook het woon-werkverkeer van Haarlemmers naar buiten de regio licht af, hoewel nog steeds twee derde van de inwoners een baan heeft buiten Haarlem. In de economische visie is expliciet aandacht voor de groei in kansrijke sectoren, door Stec groep aangewezen als sectoren die aansluiten op de werkzame beroepsbevolking in Haarlem en/of bijdragen aan de transitie naar de circulaire economie. Van de negen aangewezen kansrijke sectoren kennen de meeste een groei over de afgelopen 10 jaar. Alleen de procesindustrie is in omvang afgenomen.

Economische Monitor 2021

In 2017 is gestart met de ontwikkelzones, 8 zones waarin ongeveer 7.500 nieuwe woningen worden gerealiseerd tot en met 2025. De woonvisie gaat uit van 15.000 woningen tot en met 2040. Deze zones dienen naast de woningbouw opgave ook een kwalitatieve impuls te geven aan de stad. Hierbij gaat het dus niet alleen om de groei van het aantal woningen, maar ook werkgelegenheid. Sinds de start van deze ontwikkelzones is er met name in Spaarnesprong en de Spoorzone Zuid-West sprake geweest van een toename van werkgelegenheid. Op de Europaweg heeft een lichte krimp van werkgelegenheid plaatsgevonden.

Ondernemerschap Haarlem wil een inspirerende ondernemersstad, met goede randvoorwaarden voor ondernemerschap. Ondernemers in Haarlem geven gemiddeld in de VNG Ondernemerspeiling uit 2020 een 6,4 voor het ondernemingsklimaat. Hiermee wijkt Haarlem niet af van het Nederlands gemiddelde. Het woon- en leefklimaat scoort met een 7,3 relatief goed, mede door het hoogwaardige voorzieningenniveau in combinatie met de historische binnenstad en de ligging in het groen, tussen Amsterdam en de kust. Zorgen zijn er over de bereikbaarheid van Haarlem, met name als de stad gaat groeien. Voor hen is het belangrijk dat hun bedrijf goed bereikbaar is voor leveranciers, klanten en personeel. De bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) en de bereikbaarheid voor bevoorrading zijn lager dan de landelijke gemiddelden. De bereikbaarheid per ov scoort in Haarlem juist beter dan in Nederland gemiddeld.

3

Samenvatting (2/4) Uiteraard is ook de dienstverlening van de gemeente richting ondernemers een belangrijke factor in het ondernemersklimaat. Ondernemers verwachten dat de gemeentelijke dienstverlening op orde is. Dat betekent dat de processen en de informatievoorziening op maat moeten zijn en dat de gemeente meedenkt en flexibel omgaat met regels en procedures. De algehele dienstverlening scoort een 6,6, dat is vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde (6,5). De digitale dienstverlening wordt bovengemiddeld beoordeeld; met een 6,7 gemiddeld scoort Haarlem significant hoger dan het Nederlandse gemiddelde (6,3). De professionaliteit van de gemeentelijke organisatie krijgt een 6,6. Ook dit is hoger dan de 6,3 die Nederlandse ondernemers gemiddeld geven. Uiteraard is ook de dienstverlening van de gemeente richting ondernemers een belangrijke factor in het ondernemersklimaat. Ondernemers verwachten dat de gemeentelijke dienstverlening op orde is. Dat betekent dat de processen en de informatievoorziening op maat moeten zijn en dat de gemeente meedenkt en flexibel omgaat met regels en procedures. De algehele dienstverlening scoort een 6,6, dat is vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde (6,5). De digitale dienstverlening wordt bovengemiddeld beoordeeld; met een 6,7 gemiddeld scoort Haarlem significant hoger dan het Nederlandse gemiddelde (6,3).

De professionaliteit van de gemeentelijke organisatie krijgt een 6,6. Ook dit is hoger dan de 6,3 die Nederlandse ondernemers gemiddeld geven.

Ruimte Zonder beschikbare ruimte is het niet mogelijk om bedrijven te huisvesten, waardoor de hoeveelheid banen die de stad biedt aan inwoners (woonwerkbalans) verder afneemt. De gemeente probeert dan ook te zorgen voor een evenwichtige winkel-, bedrijven- en kantorenmarkt. Economische Monitor 2021

Het winkelvloeroppervlakte in Haarlem is met 218 vierkante meter per duizend inwoners relatief beperkt. Dit komt door de kleinschalige structuur, mede ingegeven door de historische binnenstad, en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan. De winkelmarkt kent een leegstand van 5,2% van het totale winkelvloeroppervlakte; lager dan andere steden in Noord-Holland. De afgelopen tien jaar is het aantal banen in de detailhandel gestaag toegenomen. In absolute zin komt een groot deel van deze groei van de werkgelegenheid bij supermarkten en warenhuizen (zoals Hema, Casa, Kwantum, Action). Relatief gezien zit er een enorme groei in detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. Dit kan op den duur zorgen voor uitval van vraag naar fysieke locaties en verschraling van de winkelstraten. Momenteel blijkt echter nog dat het winkelaanbod goed wordt beoordeeld (7,6) door de Haarlemse bevolking. Het aanbod van horecagelegenheden scoort een 8,0. Informatie over bedrijventerreinen worden op het niveau van regio’s bijgehouden.

Zuid-Kennemerland heeft relatief weinig areaal aan bedrijventerrein ten opzichte van andere regio’s van de metropoolregio Amsterdam, maar toch vindt zeventien procent van de werkgelegenheid binnen de regio vindt plaats op deze bedrijventerreinen. Haarlem biedt zo 81 banen per hectare op de bedrijventerreinen, ten opzichte van het gemiddelde van 42 banen per hectare in de MRA. De Waarderpolder is goed voor ca. een vijfde van het totaal van de Haarlemse banen. In de afgelopen jaren is er 7 hectare uitgegeven in Zuid-Kennemerland, waarvan de bulk tussen 2017 en 2019 (ca. 5,5) in Haarlem. In 2020 is er geen bedrijventerreinen uitgegeven. Er is nu nog 8 hectare direct uitgeefbaar. Dat is geen gevolg van een afnemende vraag, maar van een kritischer uitgiftebeleid. Leegstand op de bedrijventerreinen is zeer beperkt (2%). 4

Samenvatting (3/4) De kantorenleegstand was voor corona al enkele jaren aan het dalen. Mede door de coronapandemie lijkt de leegstand te stabiliseren rond de 11%, nog steeds onder het gemiddelde van de MRA (13%). Op basis van het hard planaanbod tot 2030 kan het aanbod in de regio Zuid-Kennemerland worden uitgebreid met 37.000 vierkante meter, maar hierbij moet in acht worden genomen dat er ook aan de huidige voorraad onttrokken zal worden in het belang van woningbouw in de zogenaamde ontwikkelzones. De focus op het gebied van kantoorlocaties ligt rond nieuwe multifunctionele woonwerkgebieden rond de drie OV-knooppunten in de stad: NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Buitenrust Schalkwijk/Nieuw Zuid. In de afgelopen jaren is er vooral rond NS-station Haarlem Spaarnwoude, ook wel de Oostpoort, sprake van een groei in werkgelegenheid (16%). Rond de andere ontwikkelgebieden is deze groei (nog) niet zichtbaar, doordat hier eerst grote fysieke ontwikkelingen worden afgerond.

Talent De aanwezigheid van arbeidskrachten speelt een steeds grotere rol bij de locatiekeuze van bedrijven. De krapte op de arbeidsmarkt neemt steeds meer toe door de vergrijzing en mismatches, waarbij vraag en aanbod onvoldoende aansluiten. Werkgevers worstelen met het vinden van geschikt personeel. De grootste tekorten doen zich voor in de techniek en ICT. Dit is een landelijk probleem, maar in Haarlem is er sprake van een groeiende mismatch tussen het banenaanbod en het profiel van de beroepsbevolking. Er zijn relatief veel praktisch geschoolde banen tegenover veel theoretisch geschoolde inwoners, en dit verschil neemt toe.

Economische Monitor 2021

Door de betaalbaarheid van de woningen is het voor laag- en middeninkomen steeds moeilijker in de stad kunnen wonen. Tegelijkertijd is er in Haarlem relatief weinig kennisintensief werk. Waar mogelijk worden verbindingen gelegd deze mismatch aan te pakken, door het stimuleren van bij- of omscholing en de inzet van een regionaal mobiliteitsteam. In de zogenaamde ‘triple helix’ werken overheid, onderwijs en ondernemers samen om mismatch te beperken. Uitdaging wordt om jong talent voor Haarlem te behouden. Het is belangrijk dat jongeren en studenten binding met Haarlem krijgen en houden. Ongeveer 17% van de Haarlemmers valt in de leeftijdscategorie 15-30 jaar. Studenten geven aan dat ze moeilijk aan een kamer kunnen komen. De groep 25-29jarigen is sinds 2018 aan het afnemen. Mogelijk heeft dit ook te maken met de situatie op de woningmarkt.

Duurzaamheid Gemeente Haarlem werkt aan verschillende transities op het gebied van duurzaamheid. We willen dat Haarlem in 2040 een circulaire stad is, waarin we slimmer en efficiënter omgaan met eindige en schaarse grondstoffen, energie en afval. Bedrijven vormen één van de belangrijkste schakels in dit transitieproces. Met het programma Haarlem Circulair 2040 wil de gemeente versnelling tot stand brengen. Initiatieven als de Schillenfiets, de koplopergroep circulaire restaurants en de samenwerking met Haarlem Food Future dragen hier aan bij.

5

Samenvatting (4/4) Ook bij de doelen van ‘Haarlem Aardgasvrij in 2040’ spelen bedrijven een rol. Dit biedt economisch kansen en ook uitdagingen vanuit arbeidsmarktperspectief. Waar mogelijk worden initiatieven en vraagstukken over energietransitie verbonden aan andere innovatieve clusters. Concrete invulling van deze ambities is dat per 1 januari 2023 elk kantoorgebouw minimaal energielabel C moet hebben. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het kantoorpand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit 2012. In de MRA kent bijna 80% van alle kantoorpanden op kantoorlocaties een energielabel van A t/m C. In Haarlem ligt dit aandeel fors lager (25%), wat voor een zeer groot deel te verklaren is door het nog ontbreken van een energielabel op de panden.

Innovatie De gemeente wil creatief ondernemerschap bevorderen door ruimte te bieden aan hub-vorming (economische hotspots), proeftuinen en broedplaatsen, gericht op toegepaste innovatie. Locaties met modulair, goedkoop huurvastgoed en flexibele ruimtelijke plannen (‘experimenteerruimte’) zijn aantrekkelijk voor zzp’ers en mkb’ers om innovatie aan te jagen. Een voorbeeld hiervan is de Koepel. Eind 2021 opent de Koepel haar deuren en zal de onderwijsinstelling Haarlem Campus starten. Ook CupolaXS start eind 2021 in de Koepel. Deze MKB hub zal een kennis en innovatiecentrum rondom het thema digitalisering worden. Tot aan medio 2024 ontwikkelt de Koepel Campus zich nog verder met onder andere de komst van een hotel, horecafaciliteiten en studentenhuisvesting.

Economische Monitor 2021

6

Economische groei

We willen voldoende werkgelegenheid in de stad. Ook als de stad gaat groeien met inwoners. Om de huidige woon-werkbalans te behouden moeten er meer banen bij komen. Op dit moment zijn er door de schaarse ruimte te weinig mogelijkheden voor bedrijven om te groeien of zich te vestigen. Met de groei van de stad komt de ruimte verder onder druk te staan. Economische Visie, pagina 6

Economische Monitor 2021

7

Woon- werkbalans Ontwikkeling woon-werkratio Haarlem 2009-2020 (bron: BRP en LISA, bewerking door DIA, meetmoment juni 2021) Behoud van de woon-werkbalans Haarlem - van oudsher een woon-werkstad – had tot 2015 een dalend aantal banen ten opzichte van het inwonertal. Vanaf 2016 gaat het economisch beter en is het aantal banen toegenomen. Hoewel ook het aantal inwoners groeit is er in de afgelopen jaren sprake van een voorzichtige stijging van de woon-werkratio. In de rest van dit hoofdstuk is er meer aandacht voor de ontwikkeling van het aantal banen in de stad. In vergelijking met andere steden scoort Haarlem laag op het aantal banen per inwoners. Het gemiddelde van Nederland is een woon-werkratio van 0,5 baan per inwoner, waarbij dit in landelijk gebied vaak nog veel lager ligt. In de meest gebruikte referentiegemeenten – allen middelgrote steden – ligt de woon-werkratio tussen de 0,53 (Enschede) en 0,71 (‘s-Hertogenbosch). Impact corona wordt met name in 2021 verwacht Het aantal inwoners is in 2021 voor het eerst sinds 2009 gedaald, van 162.709 op 1 januari 2020 naar 162.526 op 1 januari 2021. Dit heeft te maken met de impact van de coronacrisis, waarbij de gemeente een negatief verhuissaldo optekende. Meer mensen verhuisden uit de stad dan dat er binnen kwamen. Dit lijkt te gaan om een tijdelijke afname, mede veroorzaakt door het vertrek van expats.

Verwacht wordt dat de trend van bevolkingsgroei weer voort zal zetten, al is een aanvullende factor in de coronacrisis dat steeds meer senioren en gezinnen met hogere inkomens uit de Randstad vertrekken. Op het gebied van de banen is het afwachten of in 2021 het effect van de mogelijk wegvallende steunmaatregelen zichtbaar wordt.

Economische Monitor 2021

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

banen 65.662 65.498 64.860 64.458 64.516 64.685 65.904 68.314 69.953 70.876 71.644

inwoners 150.136 151.268 152.461 154.119 155.896 157.379 158.663 159.460 160.489 162.076 162.709

woonwerkratio 0,44 0,43 0,43 0,42 0,41 0,41 0,42 0,43 0,44 0,44 0,44

Woon-werkratio Haarlem en referentiegemeenten, 2019 (bron: CBS en LISA, bewerking door DIA) Amersfoort Arnhem Breda Enschede Haarlem Leiden 's-Hertogenbosch

woon-werkratio 0,57 0,64 0,62 0,53 0,44 0,56 0,71

8

Groei werkgelegenheid

Behoud en stimulans van bestaande werkgelegenheid De gemeente Haarlem streeft naar een aantal banen tussen de 75.535 en 87.832 om de woon-werkratio in balans te houden. Om dit te bereiken moet huidige werkgelegenheid worden behouden, en gestimuleerd om te groeien. In 2020 zijn er per saldo 768 banen bijgekomen.

Groei banen uitgesplitst naar groei bestaande bedrijven en komst nieuwe bedrijven (ZZP is bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: LISA) niet ZZP

-953

ZZP

-726

Gerichte Acquisitie In de huidige turbulente tijden van de corona crisis, zijn bedrijven behoudender met uitbreidings- of verhuisbewegingen. Door aflopende huurcontracten of gebieden die worden getransformeerd worden bedrijven wel gedwongen te bewegen. Binnen de ontwikkelzones is er actief contact gezocht met bedrijven die op termijn dienen te verhuizen. De voorkeuren van nieuwe bedrijfshuisvesting worden geinventariseerd en bekeken in hoeverre er passende ruimte binnen Haarlem geboden kan worden. Als onderdeel van de uitvoering van de Economische Agenda Haarlem Samen Doen is in 2017 een acquisiteur/business developer aangesteld. Bij de behandeling van de Economische Visie Haarlem is de raad in kennis gesteld van de Evaluatie acquisitie 2017-2019. Onder voorbehoud van voldoende capaciteit en middelen willen we acquisitie graag voortzetten, gericht op het aantrekken van kennisintensieve en stuwende bedrijvigheid.

Stimuleren startups De banengroei in 2020 komt voor de helft op conto van ZZP’ers. In Haarlem is 16% van de werkenden zzp’er ten opzichte van een landelijk gemiddelde van 12%. De verwachting is dat dit landelijke aandeel tot 2030 groeit tot ongeveer 20%; mogelijk komt Haarlem daar dus nog bovenuit. Hierbij is onduidelijk in hoeverre dit gepaard gaat met verborgen werkloosheid (zie kader).

Economische Monitor 2021

-1500

-1000

1339

-500 toegevoegd

1108 0

500

1000

1500

verdwenen

Ontwikkeling ZZP-ers (2010-2020) (bron: LISA) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

2020

Absoluut aantal

6.338 6.291 7.080 7.541 8.198 8.963 9.200 9.694 10.351 10.944 11.326

in % van totaal

9,7% 9,6% 10,9% 11,7% 12,7% 13,9% 14,0% 14,2% 14,8% 15,4% 15,8%

Verborgen werkloosheid Verborgen werkloosheid is de beschrijving van het probleem dat zzp'ers in tijden van een economische crisis soms (bijna) als werkloos kunnen worden gezien, maar niet als zodanig geregistreerd staan. Dit terwijl een groot deel soms minder verdient dan het minimumloon. Er is geen sprake van een sociaal vangnet. Dat komt omdat zij geen premies betalen en daardoor ook geen recht hebben op een ww-uitkering in het geval van werkloosheid. Om ruis over het aantal bedrijven te voorkomen worden in de LISAbestanden ZZP-ers die minder dan 12 uur werken niet meegerekend als ‘bedrijf’. 9

Groei werkgelegenheid

Aantrekken werkgelegenheid Zoals op de vorige sheet toegelicht zullen er waar mogelijk nieuwe bedrijven worden aangetrokken. Tussen 2010 en 2020 groeide het aantal banen met 9 procent. Per saldo was een groot deel van deze groei te vinden in de gezondheidszorg, wat al een grote sector was die nog eens 15% is toegenomen. Procentueel was de grootste groei te vinden in de sectoren ‘Informatie en communicatie’ (+39%) en ‘Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening’ (+26%). Ook ’Logies-, maaltijd- en drankverstrekking’ groeide met meer dan twintig procent. Er was een afname van ‘Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht’ (47%), financiële instellingen (-24%) en openbaar bestuur (-10%). Tussen 2019 en 2020 was er vooral een krimp in banen in de categorie ‘vervoer en opslag’ (-2%) en een groei in de bouwnijverheid (+3,3%) en ‘verhuur van en handel in onroerend goed’ (+4,1%).

Economische Monitor 2021

Aantal banen per sector (2020) (bron: LISA) 2010 Gezondheids- en welzijnszorg Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Advisering, onderzoek, specialistische zakelijke dienstverlening Onderwijs Industrie Openbaar bestuur, overheid, verplichte sociale verzekeringen Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Verhuur roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening Informatie en communicatie Bouwnijverheid Cultuur, sport en recreatie Vervoer en opslag Overige dienstverlening Financiële instellingen Verhuur van en handel in onroerend goed Winning, distributie water; afval- en sanering Productie, distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, e.d. Landbouw, bosbouw en visserij Winning van delfstoffen TOTAAL

2019

2020

11099 12582 12707 11672 11888 12044 6639 8142 8340 5211 6149 6191 5249 4952 4998 5326 4787 4780 3145 3775 3782 3237 3532 3607 2553 3540 3550 2805 2807 2899 2410 2788 2792 2227 2314 2278 1460 1496 1521 1075 818 816 606 580 604 264 347 349 633 328 336 45 50 49 6 1 1 65.662 70.876 71.644

10

Groei werkgelegenheid

Versterken kansrijke sectoren In het onderzoek dat Stec Groep als onderbouwing voor de economische visie van de gemeente Haarlem heeft uitgevoerd staan de belangrijkste keuzes beschreven die meespelen bij het behalen van de doelstelling van 0,4 banen per inwoner. Het gaat in om het prioriteren van gemeentelijke capaciteitrichting de kansrijke en stuwende sectoren (zie kader), omdat acquisitie het meeste invloed heeft op de vestigingsplaats van bedrijven uit deze sectoren. Daarin kan gekozen worden voor: • Inzetten op de sectoren die qua opleidingsniveau goed aansluiten op de werkzame beroepsbevolking in Haarlem: advisering en zakelijke dienstverlening, ICT en overige kennisintensieve bedrijvigheid, zoals kennisintensieve afdelingen van bedrijven, zoals R&D-afdelingen en (hoofd)kantoorfuncties, of bedrijven die binnen hun sector bovengemiddeld kennisintensief zijn. Alternatief is het • Inzetten op bedrijven die bijdragen aan de transitie naar de circulaire economie. Stec Groep heeft op basis van de groeiverwachtingen van de verschillende bedrijfssectoren, de concurrentiepositie van Haarlem en de huidige omvang van de sectoren acht kansrijke sectoren aangewezen voor groei: procesindustrie, bouwnijverheid, handel en reparatie, detailhandel, horeca, onderwijs, zorg en cultuur, sport en recreatie.

Dat zijn sectoren die een positieve marktontwikkeling laten zien, maar waar Haarlem tegelijkertijd in de basis ook een bovengemiddelde propositie voor neer kan leggen. Van deze kansrijke sectoren kennen de meeste een groei over de afgelopen 10 jaar. Alleen de procesindustrie is in omvang afgenomen (-18%). Met name in de horeca, het onderwijs en de zorg is er sprake van groei. Economische Monitor 2021

Banengroei per kansrijke sector (2020) (bron: LISA) 2010

2019

2020 Groei 2010-2020

Procesindustrie

2948

2390

2419

-17,9%

Bouwnijverheid Handel & Reparatie

2805 11672

2807 11888

2899 12044

3,4% 3,2%

Detailhandel Horeca

7641 3145

8164 3775

8354 3782

9,3% 20,3%

Onderwijs

5211

6149

6191

18,8%

Zorg Cultuur

11099 11672

12582 11888

12707 12044

14,5% 3,2%

Sport & Recreatie

2410

2788

2792

15,9%

Kennisintensieve bedrijven zijn voor Haarlem het meest aantrekkelijk In omvang zijn op dit moment met name de consument-verzorgende sectoren groot in Haarlem. Het gaat dan om banen in bijvoorbeeld de bouw, detailhandel, horeca, onderwijs, recreatie en zorg. Dat beeld past bij de omvang van Haarlem, maar ook bij de regionaal verzorgende functie van de stad voor het westelijk deel van de MRA (m.n. Zuid-Kennemerland en IJmond), als ook de toeristische aantrekkingskracht van de gemeente. Met name voor dienstverlenende, kennisintensieve en creatieve bedrijven heeft Haarlem positie. De volgende sectoren zijn het meest kansrijk voor Haarlem: (1) zorg, (2) onderwijs, en (3) cultuur, sport en recreatie, (4) advisering en zakelijke dienstverlening en (5) ICT, (6) kennisintensieve afdelingen van bedrijven(7) bedrijven die bijdragen aan de transitie naar de circulaire economie. (bron: Stec Groep, Werken aan een toekomstbestendige economie; Onderzoek als ‘bouwsteen’ voor de Economische Visie Haarlem, 18 november 2019) 11

Groei werkgelegenheid

Groei werkgelegenheid in ontwikkelzones In 2017 is gestart met de ontwikkelzones, 8 zones waarin ongeveer 7.500 nieuwe woningen worden gerealiseerd tot en met 2025. De woonvisie gaat uit van 15.000 woningen tot en met 2040. Deze zones dienen naast de woningbouw opgave ook een kwalitatieve impuls te geven aan de stad. Hierbij gaat het dus niet alleen om de groei van het aantal woningen, maar o.a. ook mobiliteit, maatschappelijke- en commerciële voorzieningen, duurzaamheid, energietransitie, klimaatadaptatie én werkgelegenheid. In de figuur is de werkgelegenheid geïndiceerd op het aantal banen in 2017 – de start van de ontwikkelzones. De omvang van het aantal banen in 2017 is onderaan in de legenda te zien. De grafiek toont de groei of krimp van de werkgelegenheid vanaf 2017. Sinds de start van deze ontwikkelzones is er met name in Spaarnesprong en de Spoorzone Zuid-West sprake geweest van een toename van werkgelegenheid. Op de Europaweg heeft een lichte krimp van werkgelegenheid plaatsgevonden. Vervangingsbanen na transformatie van werkfunctie Als gevolg van de groei van de stad (woningbouwopgave) zullen banen verdwijnen, maar mogelijk levert het enigszins ook nieuwe bedrijvigheid op, oa op voorzieningenniveau. Om de woon-werkbalans in stand te houden, zullen er meer banen gecreëerd moeten worden die aansluiten op de beroepsbevolking.

Kennisintensieve werklocaties rondom de drie ovknooppunten (centrum, Oostpoort, Nieuw-Zuid) zijn belangrijk om veel werkgelegenheid te genereren. In de ontwikkeling van deze ov-knooppunten zetten we in op een aantrekkelijke mix van wonen, werken, leven. Met daarbij een hoog aandeel kennisintensieve werkgelegenheid. Tegelijkertijd is het belangrijk om het voorzieningenniveau (dagelijks en niet-dagelijks aanbod) in de woonwijken op orde te hebben. Dit brengt eveneens een ruimteclaim met zich mee. Economische Monitor 2021

Banengroei in ontwikkelzones (2017 - 2020) (bron: LISA, bewerking door DIA: cijfers geïndiceerd vanaf 2017) 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 2017

2018

2019

2020

Spaarnesprong (226)

Oostpoort (2941)

Schipholweg (1052)

Europaweg (5121)

Planetenlaan/Orionweg (796)

Spaarndamseweg (1183)

Zijlweg (953)

Spoorzone Zuid-West (1073)

12

Pendel

Beperken pendel In de afgelopen jaren is de woon-werkbalans in de MRA steeds schever geworden, wordt geconstateerd in de Economische verkenningen van de MRA in 2020. Het verschil tussen het aantal werkzame personen per MRA-regio en het potentiële arbeidsaanbod (beroepsbevolking) per regio neemt in de loop der jaren toe. De grootste toename vindt plaats in regio Amsterdam, de laagste toename is in Zuid-Kennemerland. In verhouding tot de omvang van de werkzame beroepsbevolking is er in Zuid-Kennemerland (en Haarlem) een klein aantal arbeidsplaatsen. Relatief veel Haarlemmers werken daarom elders in de MRA of daarbuiten. Uit CBS-cijfers blijkt dat 52.500 Haarlemmers hun werk buiten Haarlem hebben. Deze groep neemt toe, maar ook de groep Haarlemmers die in Haarlem blijft werken stijgt de afgelopen jaren. Dit heeft te maken met de inwonersgroei van de stad. Per saldo werkt één op de drie Haarlemmers in Haarlem. De jaarlijkse Haarlemse inwonerspeiling bevestigt dit beeld. Verder is er ook sprake van een inkomende pendel van bijna 43.000 werknemers.

Pendel (2014-2019) (bron: CBS, meetmoment december, bewerking DIA) 2014

2015

2016

2017

2018

2019

Werkend in Haarlem (x 1.000)

22,4

22,8

24

23,6

25,6

25,3

Uitgaande pendel (x 1.000)

49,7

50,4

50,2

51,8

51,1

52,5

% werkend in Haarlem

31%

31%

32%

31%

33%

33%

Economische Monitor 2021

Inkomende en uitgaande pendel gemeente Haarlem, 2019 (banen van werknemers x 1.000) (bron: CBS, bewerking DIA) Totale pendel

-52,5

42,7

Amsterdam

-19,3

Haarlemmermeer

4,3

-10,2

5,6

Velsen

-2,9

Zaanstad

-1,6

1,7

Heemstede

-1,5

2,3

Ouder-Amstel

-0,3

0,1

Zandvoort

-0,7

1

Alkmaar

-0,6

2

Overig provincie Noord-Holland

6,2

-6,5

10,9

Den Haag

-1,1

0,5

Overig provincie Zuid-Holland

-3,3

3,8

Utrecht (gemeente)

-1,1

0,4

Overicht provincie Utrecht

-1,2

0,9

Overig Nederland

-2,2

3

-60

-40

inkomende pendel

-20

0

20

40

60

uitgaande pendel

13

Ondernemerschap

We willen een inspirerende ondernemersstad zijn met een hoge kwaliteit van leven. (…) We bouwen door aan Haarlem als aantrekkelijke stad voor bewoners, bedrijven en bezoekers. We zorgen voor goede randvoorwaarden zoals bereikbaarheid en digitale infrastructuur (glasvezel, 5G), adequaat accountmanagement, gerichte acquisitie en optimale dienstverlening vanuit de gemeente. Economische Visie, pagina 42

Economische Monitor 2021

14

Ondernemings- en vestigingsklimaat

Goed ondernemers- en vestigingsklimaat Ondernemers in Haarlem geven gemiddeld in de VNG Ondernemerspeiling uit 2020 een 6,4 voor het ondernemingsklimaat, in deze vragenlijst omschreven als ‘de lokale omstandigheden die van invloed zijn op het gevoel dat u als ondernemer heeft ten aanzien van uw gemeente’. Hiermee wijkt Haarlem niet af van het Nederlands gemiddelde. Wel zijn er verschillen tussen bedrijven zichtbaar: Ondernemers die op een bedrijventerrein of kantorenlocatie werken, waarderen het ondernemingsklimaat significant hoger dan ondernemers die aan huis gevestigd zijn. Ondernemers konden drie aspecten aangeven die het zwaarst meewegen in hun waardering voor het ondernemingsklimaat. Bereikbaarheid inclusief parkeren wordt het vaakst genoemd (43%). Een op de drie ondernemers (35%) vindt leefbaarheid en veiligheid belangrijk bij de waardering voor het ondernemingsklimaat en 30 procent noemt samenwerking en inzet voor ondernemers. De helft van de ondernemers in Haarlem (51%) vindt dat de gemeente zich (vrij) goed inspant voor de verbetering van het ondernemingsklimaat . Het vestigingsklimaat gaat over hoe aantrekkelijk een gemeente is om er een bedrijfsvestiging te openen. Denk daarbij aan de infrastructuur, de beschikbaarheid van personeel, de aanwezigheid van andere bedrijven en de vestigingsmogelijkheden. Dit krijgt een 6,5 van de Haarlemse ondernemers.

Gemiddeld in Nederland geven ondernemers hiervoor een 6,4.

Rapportcijfers (bron: VNG Ondernemerspeiling 2020) Haarlem

Nederland

Range NL

Ondernemersklimaat

6,4

6,4

5,6 – 6,9

Vestigingsklimaat

6,5

6,4

5,3 – 7,2

Ruimte voor experiment Om ruimte te geven aan ondernemerschap werken we, daar waar het kan, mee aan ruimte om te experimenteren en place making. In het C-district, waaronder het MAAK-terrein in Waarderpolder Haarlem Business Park, is volop ruimte voor experiment. Het MAAK-terrein functioneert als innovatieve proeftuin voor circulaire maakbedrijven. De bedrijven die hier zijn gevestigd, richten zich op het ontwikkelen of maken van producten met hergebruik van materialen en grondstoffen. In het plangebied Oostpoort is ruimte voor place making. Met een partij zijn hier concrete plannen om te experimenteren met circulair ondernemerschap in combinatie met sociale cohesie en duurzaamheid. Er ligt een exploitatieplan. Corona en stringente bouwregelgeving hebben gemaakt dat deze place making nog niet van de grond is gekomen.

In 2020 werd voor het eerst meegedaan aan de VNG Ondernemerspeiling. In komende jaren zal ook een trendbeeld zichtbaar worden. Economische Monitor 2021

15

Hoogwaardige stedelijke (bedrijfs)omgeving

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving In de economische visie wordt ook aandacht besteed aan de randvoorwaarden voor een goed ondernemers- en vestigingsklimaat: • Het woon- en leefklimaat krijgt een 7,3 van de ondernemers in Haarlem. Het hoogwaardige voorzieningenniveau in combinatie met de historische binnenstad en de ligging in het groen, tussen Amsterdam en de kust, maakt Haarlem een aantrekkelijke stad. • Ondernemers maken zich bovengemiddeld zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem, met name als de stad gaat groeien. Voor hen is het belangrijk dat hun bedrijf goed bereikbaar is voor leveranciers, klanten en personeel. De bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) en de bereikbaarheid voor bevoorrading zijn lager dan de landelijke gemiddelden. De bereikbaarheid per ov scoort in Haarlem juist beter dan in Nederland gemiddeld. • De staat van de openbare ruimte (bijv. onderhoud van wegen, fietspaden, stoepen en het openbare groen) en de veiligheid van de bedrijfsomgeving krijgen van de ondernemers in Haarlem beide een 7,2. Uit een verdiepende vraag blijkt dat elf procent van de ondernemers in Haarlem veel last heeft van criminaliteit en overlast in de bedrijfsomgeving. In Nederland gemiddeld is dit zeven procent. • Om voor een jonge beroepsbevolking aantrekkelijk te blijven zijn voorzieningen gericht op kinderen en jongeren van groot belang.

De waardering voor deze voorzieningen worden bevraagd in de inwonerspeiling. Hieruit blijkt dat 62% te spreken is over de speelmogelijkheden voor kinderen, 55% tevreden is over de voorzieningen voor kinderen, en 25% positief oordeelt over de voorzieningen voor jongeren. Economische Monitor 2021

Rapportcijfers (bron: VNG Ondernemerspeiling 2020) Haarlem

Nederland

Range NL

Woon- en leefklimaat

7,3

7,2

6,5 – 7,8

Bereikbaar van de gemeente, per auto

7,0

7,8

5,1 – 8,5

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, per ov

6,9

6,1

4,6 – 7,5

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, voor bevoorrading en transport

6,9

7,3

6,5 – 7,9

Parkeermogelijkheden in de directe bedrijfsomgeving

6,3

7,0

5,9 – 7,8

Staat van de openbare ruimte

7,2

7,1

6,4 – 7,7

Veiligheid van de bedrijfsomgeving

7,2

7,2

5,9 – 7,6

Digitale infrastructuur In de gemeente Haarlem wordt momenteel een glasvezelnetwerk aangelegd. Verwacht wordt dat rond 2024 vrijwel heel Haarlem een glasvezelaansluiting heeft. De gemeente faciliteert de aanbieders bij de aanleg, onder meer door afspraken te maken over de vergunning verlening. Daarnaast is er sprake van controle op de goede aanleg en ziet de gemeente er op toe dat ze volgens afspraak de hele stad voorzien. Hiermee worden onder meer een groot aantal ZZP-ers voorzien van een goede digitale infrastructuur. Bedrijventerreinen vallen buiten dit project, omdat ondernemers daar vaak specifieke wensen hebben en daarom maatwerk wordt toegepast. In het belangrijkste bedrijventerrein (Waarderpolder Haarlem Business Park) ligt al geruime tijd - als een van de eerste bedrijventerreinen in Nederland een uitgebreid glasvezelnetwerk. 16

Optimale ondernemersdienstverlening

Adequate collectieve dienstverlening Ondernemers verwachten dat de gemeentelijke dienstverlening op orde is. Dat betekent dat de processen en de informatievoorziening op maat moeten zijn en dat de gemeente meedenkt en flexibel omgaat met regels en procedures. De algehele dienstverlening scoort een 6,6, dat is vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde (6,5). De ondernemers die gebruik hebben gemaakt van de digitale faciliteiten van de gemeente zijn daar over het algemeen tevreden over. Met een 6,7 gemiddeld scoort Haarlem hoger dan het Nederlandse gemiddelde (6,3). De helft van de ondernemers kan de gewenste zaken digitaal afhandelen en vindt de afhandeling voldoende snel. De meerderheid kan informatie op de website makkelijk vinden en ervaart dat deze actueel en correct is. Adequate individuele dienstverlening In de economische visie staat benoemd: we werken professioneel, zijn proactief en denken mee. De professionaliteit van de gemeentelijke organisatie krijgt een 6,6. Dit is hoger dan de 6,3 die Nederlandse ondernemers gemiddeld geven. Over het aanvragen van producten of diensten zijn de ondernemers iets vaker positief dan negatief, vooral over het gemak van de aanvraagprocedure. Men is minder te spreken over het gemak waarmee men de juiste persoon te pakken kan krijgen voor een specifieke vraag of probleem en ervaart eerder dat dit lastig is dan makkelijk.

De persoonlijke dienstverlening wordt goed gewaardeerd. Men is vaker tevreden dan ontevreden over de aspecten van persoonlijke dienstverlening. Vooral het inlevingsvermogen en de getoonde verantwoordelijkheid om het probleem op te lossen worden gewaardeerd, blijkt uit onderliggende vragen in de ondernemerspeiling. Economische Monitor 2021

Rapportcijfers (bron: VNG Ondernemerspeiling 2020) Haarlem

Nederland

Range NL

Algehele dienstverlening van de gemeente

6,6

6,5

5,7 – 7,1

Dienstverlening via digitale faciliteiten

6,7

6,3

5,5 – 7,5

Professionaliteit van de gemeentelijke organisatie en haar medewerkers

6,6

6,3

5,6 – 7,1

Gemeente als onderdeel van het ecosysteem van ondernemers: accountmanagement In het coalitieakkoord ‘Duurzaam Doen 2018-2022’ staat als actiepunt benoemd: We creëren een aanspreekpunt (loket) bij de gemeente voor het midden- en kleinbedrijf. Tijdens de corona-pandemie in 2020 kwam de gemeente in contact met een voor haar nieuwe groep ondernemers, voornamelijk zzp’ers en mkb’ers. Ondernemers die veelal niet zijn aangesloten bij een van de bestaande ondernemersnetwerken. We onderzoeken hoe we eerder, beter en vaker in contact kunnen staan met onze ondernemers, waardoor we tijdig kunnen inspelen op wensen. We willen meer onderdeel worden van het ecosysteem van ondernemers. Hiervoor sluiten we aan bij de ambities van de Dienstverleningsvisie die vanuit Nieuwe Democratie is opgezet. Door de Digital Society School is een Plan van Aanpak opgesteld waarin zowel aandacht voor verbetering van de digitale dienstverlening als professionalisering van fysieke contacten met alle ondernemers. Investeren in accountmanagement is hierin belangrijk.

17

Toerisme en Evenementen In de economische visie is ook aandacht voor de aanverwante beleidsvelden Toerisme en Evenementen, onder meer met het opstellen van een Toeristische Koers en het coördineren van de evenementenkalender. Beide beleidsvelden hebben uiteraard bovengemiddeld te maken gehad met de gevolgen coronapandemie. Opstellen en vaststellen Toeristische Koers en actieprogramma De inhoud van de Toeristische Koers bepaalt in 2021 de richting voor en uitwerking van de overige toeristische en recreatieve onderwerpen. Het toeristisch beleid is toekomstbestendig en heeft oog voor zowel de bijdrage die toerisme kan hebben voor de vitaliteit van de stad als de impact die het kan hebben op de leefbaarheid. In de Toeristische Koers is een analyse gemaakt van de huidige beschikbare data op het gebied van toerisme. Visitordata, het onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden en de Telcamera’s in de binnenstad geven jaarlijks inzicht in de ontwikkeling van de toeristische cijfers. Vaststelling van de Toeristische Koers door de gemeenteraad is voorzien in het najaar 2021. Economische Monitor 2021

Coördineren evenementenkalender 2021 en borgen continuïteit evenementen 2020 heeft voor de evenementensector vrijwel geheel in het teken gestaan van de coronapandemie. Vanaf maart 2020 hebben nagenoeg geen evenementen plaatsgevonden. De door de overheid opgelegde noodmaatregelen hebben ook zeer grote gevolgen gehad voor de organisatoren van evenementen. Hierdoor hebben evenementenorganisatoren veel verlies geleden. Dit heeft ook zijn nadelige economische uitwerking gehad op andere sectoren, zoals de horeca, culturele instellingen en de retail. In de persconferentie van 24 juni 2020 werd aangekondigd dat de regels per 1 juli werden versoepeld, ook voor evenementen. Ondanks de grote uitdaging voor zowel de organisaties als de interne/externe diensten om in korte tijd een aantal evenementen corona-proof voor te bereiden, is dit toch gelukt. Haarlem Jazz & More, Haarlem Culinair, ShoppingWeekend Haarlem, Open Monumentendagen, Halve van Haarlem Walk, Superhero Kidsrun en het Spaarnestad Concert i.c.m. 500 jaar Bavo Toren, hebben onder zeer scherpe voorwaarden plaatsgevonden. Voor de evenementenorganisatoren was het organiseren van een corona proofen kleinschaliger evenement niet (voldoende) rendabel, maar het was voor hen vooral belangrijk het evenement zichtbaar, levend en relevant te houden voor bezoekers, vrijwilligers, sponsoren, subsidiënten en andere samenwerkingspartners.

Voor de interne en externe diensten is de organisatie van corona-proof evenementen in 2020 van grote waarde geweest omdat hiermee een basis is gelegd aan ervaring(en), waar we dit seizoen op verder kunnen bouwen. In de eerste helft van 2021 werd ingezet op het mogelijk maken van evenementen. Door de versnelde versoepelingen die het kabinet 18 juni 2021 bekend maakte mochten evenementen vanaf 30 juni, onder voorwaarden, met 100% van de bezoekerscapaciteit georganiseerd worden. Door middel van het gebruik van toegangstesten of een herstel/vaccinatiebewijs mocht hierbij in geval van een afgesloten evenemententerrein zelfs de 1,5 meter afstand worden losgelaten tijdens het evenement. Deze nieuwe situatie betekende voor een heel aantal evenementen dat er weer gewerkt kon worden naar een volwaardige editie. Op 9 juli werden de maatregelen weer verder aangescherpt vanwege het snel oplopend aantal besmettingen. Voor organisatoren werd de (financiële) situatie voor de evenementen in Haarlem nog nijpender, aangezien de organisatie in volle gang was en er dus al veel extra kosten gemaakt waren. Door deze onverwachte wending werd het voor organisatoren van evenementen de vraag of het evenement überhaupt door zou mogen gaan. Met de nieuwe maatregelen bleek dat voor velen niet het geval en volgden annuleringen.

Dit resulteerde voor het tweede jaar op rij tot een afgeschaalde evenementenkalender - een harde klap voor de evenementenorganisatoren, de partners in de stad en voor de bewoners van Haarlem. Op dit moment wordt in kaart gebracht welke kosten organisaties al hebben gemaakt en of er ondersteuning/tegemoetkoming mogelijk is vanuit het evenementenbudget, herstelfonds en/of noodfonds. Doel is dat evenementenorganisatoren het hoofd boven water kunnen houden, zo kunnen ze de stad in 2022 weer verrijken met mooie evenementen en behouden we een aanbod van evenementen voor iedereen. 18

Ruimte Hoewel Haarlem van oudsher een woonwerkstad is, daalt het aantal banen ten opzichte van inwoners al jaren. Het doorbreken van deze trend vraagt om meer ruimte voor werken, zodat het aantal banen in verhouding kan meegroeien met het aantal nieuwe inwoners. Bestaande en potentieel nieuwe bedrijven geven aan dat er in Haarlem te weinig ruimte is om te groeien of zich te vestigen. (…) In acht verschillende gebieden in Haarlem (ontwikkelzones) - waar nu circa 12.500 banen zijn - is het voornemen om 10.000 woningen te bouwen. Zonder beschikbare ruimte is het niet mogelijk om bedrijven te huisvesten, waardoor de hoeveelheid banen die de stad biedt aan inwoners (woonwerkbalans) verder afneemt. Economische Visie, pagina 13

Economische Monitor 2021

19

Evenwichtige winkelmarkt

Behoud en intensivering bestaande winkelgebied Er zijn ten tijden van het laatste leegstandsrapport van Locatus 134 leegstaande winkelpanden in Haarlem. Dat betekent dat 5,8% van het bestand leeg staat. Hiermee scoort Haarlem relatief gemiddeld ten opzichte van andere steden in de provincie Noord-Holland. De 134 panden zijn samen goed voor 18.534 vierkante meter vloeroppervlakte. Daarmee staat 5,2% van het totale winkelvloeroppervlak leeg. Hiermee is er in de gemeente Haarlem relatief weinig leegstand ten opzichte van gemeenten als Amsterdam (6,2%), Alkmaar (7,2%) of Zaanstad (8,2%). Definities van leegstand Leegstandscijfers worden veelal gebruikt om een indruk te krijgen van een winkelgebied of om een keuze te maken voor een nieuwe locatie. Het is daarom essentieel dat helder is welke definitie voor leegstand gebruikt wordt. Er is immers een bepaalde leegstand nodig voor placemaking en pop-up initiatieven. Frictieleegstand (ook wel aanvangsleegstand) is leegstand die nodig is voor het goed functioneren van de markt o.a. voor verhuisbewegingen. Vaak gaat het om leegstand van minder dan een jaar. Langdurige leegstand gaat om panden die tussen de één en drie jaar leeg staan. Staan panden langer dan drie jaar leeg, dan is er sprake van structurele leegstand. (bron: Locatus Leegstandsrapport 2021)

Economische Monitor 2021

Leegstand winkelpanden stedelijke gemeenten Noord-Holland (bron: Locatus Leegstandsrapport 2021) Verkooppunten totaal

leegstaand

% leegstand

Per 1.000 inwoners

Alkmaar

1.706

117

6,9

1,1

Amsterdam

14.363

723

5,0

0,8

Haarlem

2.307

134

5,8

0,8

Haarlemmermeer

1.777

100

5,6

0,6

Zaanstad

1.681

116

6,9

0,7

Leegstand in winkelvloeroppervlak stedelijke gemeenten Noord-Holland (bron: Locatus Leegstandsrapport 2021) Winkelvloeroppervlak in m2 totaal

leegstaand

% leegstand

Leegstand per 1.000 inwoners

Alkmaar

363.399

26.105

7,2

24

Amsterdam

1.983.695

123.187

6,2

14

Haarlem

355.282

18.534

5,2

11

Haarlemmermeer

436.921

22.775

5,2

15

Zaanstad

448.878

37.014

8,2

24

20

Evenwichtige winkelmarkt

Voldoende winkelvloeroppervlak Het aanbod aan winkelvloeroppervlak van de gemeente Haarlem is met 355.282 vierkante meter relatief klein ten opzichte van andere steden in NoordHolland. Per 1.000 inwoners komt Haarlem uit op 218 vierkante meter, waar Haarlemmermeer, Zaanstad en Alkmaar tussen de 280 en 332 vierkante meter per 1.000 inwoners zitten. De winkelstad Haarlem komt in winkelvloeroppervlakte dus beneden gemiddelde naar voren. Dit komt door de kleinschalige structuur, mede ingegeven door de historische binnenstad, en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan. Ruimte voor experiment: place making Om ruimte te geven aan ondernemerschap werken we, daar waar het kan, mee aan ruimte om te experimenteren en place making. Op het MAAK-terrein in Waarderpolder Haarlem Business Park is volop ruimte voor experiment. Het MAAK-terrein functioneert als innovatieve proeftuin voor circulaire maakbedrijven. De bedrijven die hier zijn gevestigd, richten zich op het ontwikkelen of maken van producten met hergebruik van materialen en grondstoffen. In het plangebied Oostpoort is ruimte voor place making. Met een partij zijn hier concrete plannen om te experimenteren met circulair ondernemerschap in combinatie met sociale cohesie en duurzaamheid. Er ligt een exploitatieplan.

Corona en stringente bouwregelgeving hebben gemaakt dat deze place making nog niet van de grond is gekomen.

Economische Monitor 2021

Vierkante meter winkelvloeroppervlak per inwoner stedelijke gemeenten Noord-Holland (bron: Locatus) Winkelvloeroppervlak in m2 per 1.000 inwoners

Alkmaar

332

Amsterdam

227

Haarlem

218

Haarlemmermeer

280

Zaanstad

286

21

Evenwichtige winkelmarkt

Werkgelegenheid in detailhandel en horeca Een andere indicator van een gezonde winkelmarkt is het aantal banen in detailhandel en horeca. Dit is de afgelopen tien jaar met 12% toegenomen (zie tabel). In absolute zin komt een groot deel van deze groei van de werkgelegenheid bij supermarkten en warenhuizen (zoals Hema, Casa, Kwantum, Action). De grootste groei zit echter in de detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 Samen met detailhandel- en horecaondernemer, vastgoedeigenaren en overige stakeholders is het Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 opgesteld. Met dit actieplan wordt enerzijds ingespeeld op het beperken van de gevolgen van COVID-19. Anderzijds draagt de actiegerichte aanpak bij aan aantrekkelijke en toekomstbestendige winkelgebieden op de langere termijn. In het actieplan zijn zichtbare korte termijn acties opgenomen die belangrijk zijn voor Haarlem zoals: - het promoten van Haarlemsewinkels.nl - het vergroten van de digitale zichtbaarheid van fysieke winkels - het inzetten van horecapersoneel in de zorg. Ook zijn er meer omvattende acties met een langere looptijd die ervoor zorgen dat de winkelgebieden ook na COVID-19 aantrekkelijk zijn.

Een voorbeeld hiervan is het verkennen van de mogelijkheden voor transformatie binnenstad.

Economische Monitor 2021

Banen in detailhandel en horeca (bron: LISA) 2010 2019 2020 Supermarkten, warenhuizen en dergelijke winkels 2.518 2.989 2.997 Gespecialiseerde winkels in voedings- en genotmiddelen 472 495 492 Benzinestations 55 39 39 Winkels in consumentenelektronica 192 112 112 Winkels in overige huishoudelijke artikelen 1.003 982 978 Winkels in lectuur, sport-, kampeer- en recreatieartikelen 438 432 426 Winkels in overige artikelen 2.369 2.160 2.152 Markthandel 123 92 93 Detailhandel niet via winkel of markt 471 863 1.065 Hotels e.d. 268 309 303 Verhuur vakantiehuisjes, kampeerterr., logiesverstr. 22 31 31 Restaurants, cafetaria's e.d. 1.927 2.259 2.238 Kantines en catering 349 525 550 Cafés 579 649 658 TOTAAL 10.786 11.937 12.134

2010-2020 19% 4% -29% -42% -2% -3% -9% -24% 126% 13% 41% 16% 58% 14% 12%

22

Evenwichtige winkelmarkt

Aantrekkelijke binnenstad Uit de Haarlemse inwonerspeiling blijkt dat het winkelaanbod in de hele gemeente een 7,6 scoort. Het aanbod van horecagelegenheden scoort een 8,0. Voor verdieping op deze cijfers kan gebruik worden gemaakt van het Randstedelijk koopstromenonderzoek (zie kader).

Randstedelijk Koopstromenonderzoek Dit onderzoek dateert van 2018, en geeft vooral veel informatie over de Haarlemse binnenstad. In het Koopstromenonderzoek worden niet alleen Haarlemmers maar ook bezoekers van buiten de gemeente bevraagd. Hieruit blijkt dat het winkelaanbod, de horeca, de sfeer en uitstraling en de veiligheid allen sterk worden beoordeeld. Ook op het gebied van evenementen scoort de Haarlemse binnenstad boven de benchmark. Aandachtsgebieden – waar de binnenstad juist onder de benchmark zit – zijn sterk gerelateerd aan mobiliteit: de bereikbaarheid met de auto, de parkeermogelijkheden en de stallingsmogelijkheden voor fietsen. In 2021 wordt er een nieuw Randstedelijk koopstromenonderzoek uitgevoerd. De resultaten ervan worden medio februari 2022 verwacht.

Economische Monitor 2021

Monitor Detailhandel Noord-Holland 2020-2021 Uit de provinciale monitor Detailhandel Noord-Holland 2020-2021 blijkt dat de Noord-Hollandse winkelgebieden door structurele veranderingen en de gevolgen van COVID-19 onder druk staan. Dit terwijl de centra een cruciale rol spelen in het vitaal houden van het voorzieningenniveau en waaraan de kernen hun identiteit ontlenen. Naast culturele voorzieningen, persoonlijke dienstverlening en horeca zijn goede winkelvoorzieningen daarin belangrijk. Tot ieders verrassing is in 2020 de winkelleegstand min of meer gelijk gebleven en werkgelegenheid zelf (door online-verkoop) licht toegenomen. De overheidsmaatregelen zijn effectief gebleken, maar de grote veranderingen komen nog op ons af. De toekomstbestendigheid van de winkelgebieden is gemiddeld gezien ongunstiger geworden en er komt ook een forse transformatieopgave aan. Gelukkig staan daar ook positieve ontwikkelingen tegenover. Er zijn ook winkelgebieden met veel dagelijks aanbod, die er juist door COVID-19 er beter voor staan zoals de Amsterdamstraat en het Marsmanplein.

Convenant Binnenstad 2018-2022 In het Convenant Binnenstad 2018-2022 zijn de ambitie, doelen en concrete (werk) afspraken geformuleerd om de concurrentiepositie van de binnenstad van Haarlem te behouden en te versterken. De focus ligt op innovatie, duurzaamheid en bereikbaarheid.

23

Evenwichtige bedrijventerreinenmarkt

Beschikbaar bedrijventerrein Zuid-Kennemerland heeft relatief weinig areaal aan bedrijventerrein ten opzichte van andere regio’s van de metropoolregio Amsterdam, maar toch vindt zeventien procent van de werkgelegenheid binnen de regio vindt plaats op deze bedrijventerreinen.

Uitgifte bedrijventerrein Zuid-Kennemerland (2009-2020) (bron: Uitgifte bedrijventerreinen 2021, bewerking door BCI & Tympaan)

In de afgelopen jaren is er 7 hectare uitgegeven in Zuid-Kennemerland, waarvan de bulk tussen 2017 en 2019 (ca. 5,5) in Haarlem. In 2020 is er geen bedrijventerreinen uitgegeven. Ten opzichte van andere regio’s ligt het aantal hectare laag. De leegstaande oppervlakte bedrijventerrein is ca. 2%, blijkt uit het dashboard Bedrijventerreinen. De voorraad direct uitgaafbare bedrijfskavels in de agglomeratie Haarlem stagneert. Er is nu nog 8 hectare direct uitgeefbaar. Dat is geen gevolg van een afnemende vraag, maar van een kritischer uitgiftebeleid. De resterende 7 hectare hard planaanbod moet zo optimaal mogelijk worden benut. Ook zal een deel van de voorraad ingezet worden voor woningbouw (Oostpoort).

Economische Monitor 2021

24

Evenwichtige bedrijventerreinenmarkt

Behoud en intensivering Waarderpolder Op het gebied van bedrijventerreinen kent de regio Haarlem het meest intensieve ruimtegebruik van de MRA. Haarlem biedt 81 banen per hectare ten opzichte van het gemiddelde van 42 banen per hectare in de MRA. Dit past bij het beeld dat de bestaande werkgebieden in Haarlem zoveel mogelijk worden benut, door te verdichten en te verhogen. Dit geldt vooral voor het belangrijkste bedrijventerrein, de Waarderpolder. De Waarderpolder is goed voor ca. een vijfde van de Haarlemse banen. Dit percentage neemt het afgelopen decennium wel langzaam af, omdat het aantal banen in Haarlem licht groeit, en het aantal banen op de Waarderpolder over de langere termijn licht afneemt. Knelpunten in bestemmingsplan wegnemen In het jaarplan 2021 wordt als speerpunt aangegeven: inventariseren knelpunten in bestemmingsplan Waarderpolder ten aanzien van nieuwe ruimtelijke initiatieven en opleveren voorstel hoe hiermee om te gaan. Met als doel een optimaal ruimtegebruik, meer arbeidsplaatsen en een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor kennisintensieve bedrijven. In de eerste helft van 2021 is een ‘Procesgang naar een toekomstbestendige Waarderpolder’ opgesteld. Daarin staan de knelpunten beschreven en hoe deze op te lossen. Een werkgroep van OMB en team Economie bereidt besluitvorming voor die in december aan de gemeenteraad voorgelegd zal worden.

Economische Monitor 2021

Ontwikkeling aantal banen in Waarderpolder (bron: LISA) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Banen Waarderpolder Banen Haarlem % banen in Waarderpolder

14.506 13.730 13.762 12.989 13.007 13.227 13.131 14.021 14.227 13.725 13.781 65.662 65.498 64.860 64.458 64.516 64.685 65.904 68.314 69.953 70.876 71.644

22%

21%

21%

20%

20%

20%

20%

21%

20%

19%

19%

Convenant Waarderpolder 2021-2025 De gemeente Haarlem en de Industriekring Haarlem (IKH) werken al meer dan vijftien jaar constructief samen in de ontwikkeling van Waarderpolder Haarlem Business Park. Voorbeelden van goede samenwerking in de afgelopen jaren zijn het opzetten van collectieve beveiliging, het realiseren van 9.500 m2 groen (Operatie Steenbreek) en het plaatsen van 16.000 zonnepanelen op daken (Zon op bedrijfsdaken). In december 2020 hebben het college en de IKH een nieuw convenant voor 2021-2025 vastgesteld: Op weg naar een duurzaam en toonaangevend bedrijventerrein: Waarderpolder Haarlem Business Park. Centraal staat economische groei en het behouden, stimuleren en aantrekken van werkgelegenheid aan de hand van drie hoofdthema’s, namelijk intensiveren, verduurzamen en innoveren. De afspraken over mobiliteit en schoon-heel-veilig worden voortgezet. De uitvoering van het convenant is in handen van Stichting Parkmanagement.

25

Evenwichtige kantorenmarkt

Beschikbare kantorenlocaties Het overschot aan kantoorruimte na de vorige economische crisis (2009-2014) is vanaf 2016 sterk teruggelopen. Transformatie van incourante kantoren naar woningen en horeca heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld. De kantorenleegstand in Zuid-Kennemerland was tijdens de ontwikkeling van de economische visie (2019) onder de 10 procent: het laagst in de gehele MRAregio. Mede door de coronapandemie lijkt de trend van teruglopende leegstand te stabiliseren. De 11% leegstand ligt nog steeds onder het gemiddelde van de MRA (13%). Op basis van een prognose van vóór de pandemie werd een kantorenleegstand verwacht die ver onder de benodigde doorstroomleegstand van 8% ligt (frictieleegstand). Om de kantorenmarkt gezond te houden is in dit geval nieuwbouw van kantoren nodig. De uitbreiding in 2020 (1.130 m2) komt echter volledig voor rekening in de bestaande voorraad, er heeft geen nieuwbouw plaatsgevonden in Zuid-Kennemerland. Op basis van het hard planaanbod tot 2030 kan het aanbod in de regio ZuidKennemerland worden uitgebreid met 37.000 m2. Een toename van 30% ten opzichte van de huidige voorraad (122.000). Hierbij moet wel in acht worden genomen dat er ook aan de huidige voorraad onttrokken zal worden. In acht verschillende gebieden in Haarlem (de zogenaamde ontwikkelzones) waar nu circa 12.500 banen zijn, is het voornemen om 10.000 woningen te bouwen.

Deels gaat de komst van deze woningen ten koste van ruimte om te werken. In 2019 hebben enkele Haarlemse bedrijven bij de gemeente aangegeven binnen een jaar te moeten verhuizen vanwege woningbouw ontwikkelingen, maar geen geschikte locatie te kunnen vinden. Zij vertegenwoordigen circa 550 banen met een ruimtevraag van zo’n 10.000 m2. Economische Monitor 2021

Ontwikkeling kantorenleegstand Zuid-Kennemerland (1/1/21) (bron: Kantorenmonitor 2021, bewerking door BCI & Tympaan)

26

Evenwichtige kantorenmarkt

Nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden Er zijn drie OV-knooppunten (NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NSstation Haarlem Centrum en HOV Buitenrust Schalkwijk/Nieuw Zuid) waarbij vanuit de economische visie wordt ingezet op voldoende ruimte voor werken, met name gericht op kennisintensieve bedrijvigheid. Dit sluit aan bij de behoefte van bedrijven en talent.

Ontwikkeling werkgelegenheid in de 800-meter rond OV-knooppunten (2018-2020) (bron: LISA, bewerking DIA)

NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort 4.790 5.544 5.540 NS-station Haarlem Centrum 10.907 10.615 10.744

16% -1%

In de afgelopen jaren is er vooral rond NS-station Haarlem Spaarnwoude, ook wel de Oostpoort, sprake van een groei in werkgelegenheid door een toename en uitbreiding van het aantal bedrijven (16%).

HOV Buitenrust Schalkwijk/Nieuw Zuid

1%

Rond de andere ontwikkelgebieden is deze groei (nog) niet zichtbaar. Bij Nieuw Zuid en station Haarlem Centrum zijn namelijk eerst grote fysieke ontwikkelingen voorzien, waardoor er momenteel nog geen ruimte is voor groei. Pas na fysiek ontwikkeling is dit vermoedelijk weer mogelijk.

Economische Monitor 2021

2018

2019

% groei 2020 2018-2020

4.550 4.574 4.604

Stimuleren kennisclusters Haarlem heeft de ambitie zich te ontwikkelen tot creatieve stad van toegepaste innovatie. Om innovatie aan te jagen benutten we onze creatieve en digitale sector als verbindende sectoren. We richten ons op trends en maatschappelijke opgaven op het gebied van circulair, duurzaamheid en gezondheid. We stimuleren living labs en proeftuinen. In het Convenant Waarderpolder 2021-2025 is de ambitie bepaald om de Waarderpolder als proeftuin voor circulaire economie te ontwikkelen. Het MAAK-terrein en een aantal bestaande bedrijven, zoals Spaarnelanden en het Hoogheemraadschap van Rijnland, vormen belangrijke ankerpunten. Het in ontwikkeling zijnde mkbinnovatiecentrum en het toekomstige academisch onderwijs in de Koepel met een leergang circulair verbindt ondernemerschap met het onderwijs. Ook bij het Spaarnegasthuis wordt gewerkt aan een living lab, Spaarne labs. Het ecosysteem rondom het ziekenhuis wordt hierin meegenomen om onze zorg te verbinden met nieuwe technologie (www.spaarnelabs.com).