20210367476 Bijlage bij brief erfgoedvereniging Bond Heemschut betreffende behoud drukkerij Fietsznfabriek

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 56

Zicht op de keuken op de begane grond in het achterste deel.

De begane grond van het achterste bouwdeel is van oorsprong ongedeeld maar is in de huidige situatie opgedeeld in twee ruimtes, die vanuit de gang kunnen worden betreden. De voorste ruimte is aan het einde van de twintigste eeuw ingericht als keuken. Daarachter is een ongedeelde ruimte aanwezig.

De gang tegen de noordgevel die de ruimtes in het achterste deel ontsluit, gezien richting de Houtmarkt. Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 57

Zicht op de middengang op de verdieping van het voorste deel, gezien naar de Houtmarkt.

4.5.2 Eerste verdieping De eerste verdieping van het voorste bouwdeel kan worden bereikt via de trapopgang uit 1954 tegen de voorgevel. Aansluitend op de opgang is aan het begin van deze eeuw de verdieping met systeemwanden opgedeeld in een middengang met links en rechts daarvan verschillende ruimtes. Aan de achterzijde sluit de gang aan op een overloop met trapopgang en toiletten uit 1954 tegen de zuidelijke gevel.

Plattegrond uit 2003 van de eerste verdieping met daarop de huidige situatie. In het rode vlak is het voorste deel weergegeven uit 1928, het blauwe vlak geeft het bouwdeel uit 1935 aan. tek: opdrachtgever.

Vanuit de overloop zijn twee ruimtes in het achterste bouwdeel bereikbaar. De grote voorste ruimte wordt van een smallere achterste ruimte gescheiden door een gipswand van na 1954. De achterste ruimte staat in verbinding met de aansluitende bebouwing aan de Houtmarkt 7.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 58

Zicht op de overloop tussen het voorste en achterste deel op de verdieping, gezien naar het noorden.

De overloop tussen het voorste en achterste deel in met de trapopgang uit 1954.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 59

Zicht op een van de ruimtes op de verdieping tegen de noordgevel van het voorste deel.

Zicht op de achterste ruimte op de verdieping van het achterste deel, gezien naar de Oostvest.

4.5.3 Tweede verdieping Via de trapopgang tegen de voorgevel kan de tweede verdieping van het voorste deel worden betreden. Deze kent eenzelfde indeling als op de eerste verdieping, waarbij met systeemwanden een middengang is gecreëerd met links en rechts daarvan verschillende ruimtes. Aan de achterzijde is de trapopgang naar de onderliggende verdieping en zijn enkele toiletruimtes. De indeling van de toiletten stammen deels uit 1954, herkenbaar aan het bijbehorende toiletraam uit die bouwfase.

Zicht op de grote ruimte op de verdieping in het achterste deel, gezien naar het zuiden. Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 60

Zicht op de ruimte tegen de voorgevel op de tweede verdieping.

Plattegrond uit 2003 van de tweede verdieping met daarop de huidige situatie. tek: opdrachtgever.

Zicht op de overloop op de tweede verdieping aan de achterzijde van het voorste deel, gezien naar het zuiden.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 61

Zicht op de trapopgang tegen de voorgevel van het voorste deel.

Zicht op de middengang op de tweede verdieping van het voorste deel, gezien naar de Oostvest.

Zicht op de trapopgang aan de achterzijde van het voorste deel.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 62

De noordgevel heeft aan de binnenzijde nog de oude verflagen achter het huidige pleisterwerk.

Het plafond boven de begane grond bestaat uit houten plaatmateriaal. Ter hoogte van de trapopgang tegen de achtergevel van het voorste deel is een dichtzetting van gipsplaten aanwezig.

4.6 INTERIEUR 4.6.1 Begane grond Er zijn weinig oorspronkelijke afwerkingen aangetroffen op de begane grond. Het gebouw aan de Oostvest is gebouwd als pakhuis voor kaas en kent van oorsprong een sobere afwerking. In de huidige vorm zijn de afwerkingen hier dan ook van na 1954, bestaande uit een linoleum vloer, gepleisterde of met voorzetwanden betimmerde wanden en verlaagde plafonds van houten plaatmateriaal. Bij de noordgevel zijn nog wel oudere verflagen aanwezig onder de huidige pleisterlaag.

In het achterste deel is de keuken gesitueerd. De tegelafwerkingen van wand en vloer zijn recent aangebracht. Ook de plafonds zijn hier van houten plaatmateriaal. De achterste ruimte heeft weinig afwerkingen. Wel is hier nog een oude weegschaal aanwezig. Deze vloerweegschaal zou kunnen horen uit de bouwtijd.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 63

Zicht op de kastenwand in de verbindende ruimte op de verdieping tussen Oostvest 54-56 en Houtmarkt 7.

4.6.2 Eerste verdieping Het interieur op de eerste verdieping is bij zowel het voorste als achterste deel recentelijk aangebracht en bestaat uit linoleum vloeren, verlaagde plafonds en gestucte of geschilderde wanden.

Zicht op de weegschaal tegen de zuidgevel op de begane grond in het achterste deel. foto: Gert-Jan Nieuwenhuis @ 2018.

Aan de achterzijde van het achterste deel is de aansluiting gemaakt met de bebouwing aan Houtmarkt 7 via een verbindende ruimte. In deze ruimte, die lijkt te behoren tot de bouwfase van 1935, is een oude kastenwand aanwezig. Deze met schuifdeuren afgesloten kastenwand heeft een vurenhouten betimmering aan de binnenzijde.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 64

Zicht op de Repetex drukmachine gebouwd tijdens de drukkerijperiode op de verdieping in de verbindende ruimte tussen Oostvest 54 -56 en Houtmarkt 7.

Tevens zijn er in deze ruimte ook nog verschillende machines aanwezig die stammen uit de periode van de drukkerij. De grootste machine staat centraal in de ruimte en is een kopieermachine van het merk Repetex. Deze machine is bijzonder zeldzaam te noemen en ontworpen door de toenmalige eigenaar van de drukkerij Vernhout & Van Sluyters. 8 Verder is er in deze ruimte ook nog meubilair uit de drukkerijperiode aanwezig in de vorm van een losse wandkast en kleinere machinerie. Detail van de schuifdeuren in de kastenwand op de verdieping van d e verbindende ruimte tussen Oostvest 54 -56 en Houtmarkt 7.

8 Informatie afkomstig van de website van het Drukkunstmuseum in Maastricht.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 65

Bedieningspaneel van de Repetex kopieermachine op de verdieping in de verbindende ruimte tussen Oostvest 54 -56 en Houtmarkt 7.

Zicht op het meubilair uit de drukkerijperiode op de verdieping in de verbindende ruimte tussen Oostvest 54 -56 en Houtmarkt 7.

4.6.3 Tweede verdieping De tweede verdieping interieurafwerkingen.

Detail van de Repetex kopieermachine op de verdieping in de verb indende ruimte tussen Oostvest 54-56 en Houtmarkt 7.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 66

bezit

geen

noemenswaardige

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 67

5 BOUWHISTORISCHE WAARDENBEPALING Als eerste onderdeel van de waardestelling volgt hieronder de algemene contextuele redengevende waardestelling, gevolgd in paragraaf 5.5 door de getrapte waardestelling op onderdelen. 5.1 ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDEN Het gebouw bezit bouwhistorische waarde vanwege de detaillering en afwerking met witte verf van de gevels. Met name de noordgevel is waardevol omdat hier mogelijk nog ouder muurwerk aanwezig is. Tevens hebben de vensters met oorspronkelijke stalen vullingen een hoge waarde. De geschilderde naam van Vernhout & Van Sluyters Drukkerij op de voorgevel bezit enige waarde als referentie naar de periode waarin het gebouw in gebruik was als drukkerij. In de huidige vorm is het gebouw aangetast door latere aanpassingen, zoals de vernieuwde vensters met vullingen in 1954 en de latere toevoegingen van entrees en portalen. De erfscheidingsmuur aan de Oostvest, ten zuiden van het gebouw, beschikt over enige waarde vanwege de oudere bakstenen die zijn hergebruikt bij de bouw van de muur in 1928. Deze kunnen afkomstig zijn van de afgebroken gebouwen op het terrein en dienen als referentie punt bij verder onderzoek naar de ouderdom van de noordgevel.

De constructie met enkelvoudige balklagen op stalen kolommen bezit enige waarde vanwege de vorm. De tweedeling in het interieur is overgenomen uit de vermoedelijk zeventiende-eeuwse voorganger. Hiermee sluit het gebouw aan op een oudere bouwtraditie binnen het voormalige brouwerijterrein. De indeling van de verschillende niveaus is na 1954 ontstaan en hebben geen waarde. Hetzelfde geldt voor de meeste interieurafwerkingen zoals trappen, deuren, wanden, etc. Enige waarde is nog aanwezig in de ruimte op de tweede verdieping van het voorste deel waar een kastenwand uit 1954 aanwezig is. Vanwege de hoofdvorm bezit het gebouw hoge architectuurhistorische waarde. De afmetingen van het gebouw corresponderen met de bierkelder en bergplaats die hier tot 1928 hebben gestaan. De kern van deze gesloopte gebouwen gaan terug tot in de zeventiende eeuw. Het gebouw bezit enige architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een industriegebouw met gevels in sobere rationalistische baksteenarchitectuur. Dit is met name zichtbaar in de kopgevel, bestaande uit een schermgevel van zware gemetselde penanten die worden doorkruist door risalerende horizontale banden.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 68

Tevens is het gebouw onderdeel van het oeuvre van de regionaal bekende architect Johannes Phillipus Peper (18911980) die onder meer bekend is geworden door de ontwerpen van de bekende Villa Craneburgh te Haarlem.

5.3 ZELDZAAMHEIDSWAARDE Het gebouw bezit enige zeldzaamheidswaarde als voorbeeld van vooroorlogse industriële rationele baksteenarchitectuur. De latere aanpassingen van de vensters met vullingen hebben het uiterlijk van het gebouw ernstig aangetast.

5.2 CULTUURHISTORISCHE WAARDE Het gebouw bezit een hoge cultuurhistorische waarde als overblijfsel van het voormalige brouwerijterrein van Het Scheepje. Deze brouwerij was van 1610 tot 1913 actief en kan worden gezien als de belangrijkste brouwerij van Haarlem. Haarlem kent een zeer rijke brouwgeschiedenis, die teruggaat tot in de middeleeuwen. Haarlem gold in de zeventiende eeuw als een van de grootste brouwsteden van West Europa. Het terrein van de voormalige brouwerij Het Scheepje, waar Oostvest 54-56 onderdeel van is, is in die zeventiende-eeuwse bloeiperiode tot stand gekomen. Door de fragmentarische nieuwbouw op het terrein in de periode 1926-1935 hebben de gebouwen nog veelal de afmetingen van de veel oudere voorlopers. De Repetex drukmachine op de verdieping van de verbindende ruimte tussen Oostvest 54-56 en Houtmarkt 7 is van enig belang voor de ontwikkeling van de drukkunst in Nederland. Deze machine kan worden gezien als de voorloper van het kopieerapparaat en is gebouwd door de mensen van drukkerij Vernhout & Van Sluyters zelf.

5.4 SITUERINGS- EN ENSEMBLEWAARDE Het gebouw bezit in samenhang met de omliggende gebouwen aan de Oostvest, Houtmarkt en Dijkstraat een hoge ensemblewaarde vanwege de gebruikshistorie en stedenbouwkundige opzet van het gehele complex, die teruggaat tot de vroege zeventiende eeuw. Het gebouw is gelegen op een oud industrieel binnenstedelijk bedrijventerrein dat al vanaf de zeventiende eeuw een bebouwing kende met een bedrijfsmatig karakter. Hoewel de bestaande gebouwen niet bijzonder oud zijn bezitten ze wel de afmetingen van vroegere bebouwing die fragmentarisch gesloopt is. In de periode tussen 1926 en 1935 zijn op de bestaande funderingen nieuwe bouwdelen gezet. Hierdoor bezit de bebouwing op het terrein nog ongeveer de massa die in de loop van de zeventiende en achttiende eeuw is ontstaan. 5.5 GETRAPTE WAARDENSTELLING OP ONDERDELEN In deze paragraaf volgt een overzicht van de waardevolle onderdelen van het exterieur en het interieur. Daarbij worden

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 69

de kwalificaties volgens de door de Stichting Bouwhistorie Nederland opgestelde richtlijnen gehanteerd. Aan het einde van dit hoofdstuk zijn de waardenkaarten opgenomen. 5.5.1 Exterieur

-

Toegangspoort naar de binnenplaats vanaf de Oostvest. Berging achter de erfscheidingsmuur op de zuidelijke binnenplaats.

5.5.2 Interieur █ Hoge waarde

█ Hoge waarde - Hoofdvorm en opzet van het voorste en achterste bouwdeel. - Detaillering en materialisering van de noordgevel waar mogelijk nog zeventiende-eeuws muurwerk aanwezig is. - Detaillering van de gevels met witte verf. - Detaillering en materialisering van de oorspronkelijke vensters met stalen vullingen. - Toegevoegde vensters met stalen vulling op de begane grond in de voorgevel in 1931. █ Positieve waarde - Geschilderde letters op de voorgevel uit de drukkerijperiode. - Materialisering van de erfscheidingsmuur aan de Oostvest. █ Indifferente waarde - De vulling in machinale baksteen op de begane grond in de voorgevel. - Alle niet oorspronkelijke gevelopeningen met vullingen. - Liftkoker op het plat dak van het voorste bouwdeel. - Aluminium schoorsteenpijp aan de achterzijde van het voorste bouwdeel.

-

Niet van toepassing

█ Positieve waarde

-

De tot de oorspronkelijke opzet behorende binnenmuren. Vorm van de oorspronkelijke constructie van de verdiepingsvloeren met onderslag en kolommen. Kastenwand in de verbindende ruimte op de verdieping tussen Oostvest 54-56 en Houtmarkt 7. Repetex drukmachine op de verdieping van de verbindende ruimte tussen Oostvest 54-56 en Houtmarkt 7. Vloerweegschaal op de begane grond in het achterste deel.

█ Indifferente waarde -

Alle later aangebrachte trapopgangen inclusief balustraden en leuningen. Alle later aangebrachte afwerkingen van vloeren, wanden en plafonds. Alle later aangebrachte binnendeuren, inclusief kozijnen. Het keukeninterieur op de begane grond van het achterste deel.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 70

-

De later aangebrachte lift in het voorste bouwdeel.

5.6 TOELICHTING WAARDENGRADATIES De volgende waardengradatie (getrapte waardenstelling), toegesneden op het toegepast bouwhistorisch onderzoek, wordt in de waardenbepaling gehanteerd (de bijbehorende kleuren corresponderen met de gebruikte gradaties in de waardenkaarten). Achter iedere waarde volgt een korte toelichting ten behoeve van het toegepast bouwhistorisch onderzoek, zoals dit in het herontwikkelingsproces kan worden ingezet. Zie ook de achter dit hoofdstuk gevoegde waardenkaarten.

of verandering onmogelijk is. Voorwaarde is dat het onderdeel als dusdanig herkenbaar blijft. █ Indifferente monumentwaarde (geel) Onderdelen, die niets of weinig aan de waarde van het gebouw toevoegen en ook geen wezenlijke onderdelen van de ontwikkelingsgeschiedenis zijn. Behoud is mogelijk, maar niet noodzakelijk. 5.7 WAARDERINGSPLATTEGRONDEN De volgende waarderingsplattegronden zijn gemaakt op basis van de beschikbare inmeting bestaande situatie uit 2003, aangeleverd door gemeente Haarlem.

█ Hoge monumentwaarde (blauw) Alle beschermenswaardige onderdelen die van wezenlijk en onlosmakelijk belang zijn voor het historische object / monument en zijn bouwhistorische ontwikkeling en derhalve onverkort gerespecteerd moeten worden. Bij schade moet uitgegaan worden van herstel en behoud van een maximum aan oorspronkelijk materiaal. █ Positieve monumentwaarde (groen) Alle beschermenswaardige onderdelen die voor de instandhouding van de ontwikkelingsgeschiedenis van het historische object / monument veel waarde bezitten. Behoud is gewenst, maar de waarde is niet dusdanig hoog, dat aanpassing

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 71

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 72

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 73

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 74

6 SUGGESTIES EN AANBEVELINGEN Haarlem kent een zeer rijke bouwgeschiedenis, die teruggaat tot in de middeleeuwen en gold in de zeventiende eeuw als een van de grootste brouwsteden van West Europa. Het terrein van de voormalige brouwerij Het Scheepje, waar Oostvest 54-56 onderdeel van is, is vermoedelijk in die zeventiende-eeuwse bloeiperiode tot stand gekomen. Door de fragmentarische nieuwbouw op het terrein in de periode 1926-1935 hebben de gebouwen nog veelal de afmetingen van de veel oudere voorlopers. Deze waarden dienen te worden gerespecteerd en wellicht te worden overgenomen in toekomstige planvorming. Uit het bouwhistorische onderzoek is gebleken dat in de noordgevel van de bouwdelen uit 1928 en 1935 zeer vermoedelijk nog zeventiende-eeuws muurwerk aanwezig is. Dit muurwerk bevindt zich ter hoogte van de begane grond tot het niveau van de verdiepingsvloer. Doordat er geen destructief onderzoek is gedaan is dit echter niet vastgesteld tijdens de bezichtiging. Het wordt daarom aanbevolen om bij toekomstige werkzaamheden delen van het muurwerk in het zicht te brengen om nader bouwhistorisch onderzoek te verrichten. Hierdoor zal de ouderdom van deze noordgevel beter kunnen worden vastgesteld.

Het gebouw heeft vanaf 1954 gediend als vestiging voor de drukkerij Vernhout & Van Sluyters. De drukkerij had in het gebouw ateliers ingericht voor kunstenaars. Een van hen is de bekende fotograaf Harm Botman (1952-2012), die ook actief was als drukker. Deze relatief onbekende geschiedenis van het kunstenaarsleven in Haarlem is vanuit cultuurhistorisch oogpunt wellicht interessant om verder te onderzoeken. De aanwezigheid van een Repetex kopieermachine op de verdieping in het achterste deel herinnert nog aan de drukkerijfase. In het Drukkunstmuseum in Maastricht zijn afdrukken aanwezig uit het archief van Harm Botman van de Repetex machine. Dit apparaat is belangrijk voor de ontwikkeling van drukkunst in Nederland en gebouwd door de eigenaren van de drukkerij. Hoewel dit soort machines al vanaf de jaren ’40 voorkomen in Nederland en dit exemplaar niet bijzonder oud is, is het wellicht interessant om het apparaat een tweede leven te geven als museumstuk.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 75

7 BRONNEN EN LITERATUUR

- Het Scheepje, Haarlem’s Dagblad 26 mei 1917.

Archief

- M. Enderman, Bouwhistorische verkenning: ‘ Brouwerij Het Scheepje’ Houtmarkt 7 te Haarlem, mei 2007.

Noord-Hollands Archief (NHA):

- F. Harm, ‘Architect J. PH. Peper’, in: HeerlijkHeden nr.143 (2010) p.33-36.

- beeldbank

- A. Westra, ‘Villa De Cranenburgh door Thunnissen-Hendricks en Peper’ geschreven op 26-08-2016, op de website van Stichting Historische Interieurs in Amsterdam.

Gemeente Archief bouwdossiers (GABD) Internet

- B. Laan, e.a., Zuid Kennemerland. Interieurportretten van stadshuizen en villa’s 1875-1945, Amsterdam 2017.

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE): - beeldbank Kadaster: - kadastrale archiefviewer Google Maps Drukkunstmuseum Maastricht Literatuur - R. Stenvert, e.a., Monumenten in Nederland. Deel 10: NoordHolland, Zeist 2006. - Rapport i.o.v. Gemeente Haarlem, afdeling Ruimtelijk Beleid: Ontwikkelingsvisie Spaarnesprong. Visie op de ontwikkeing van de omgeving Papentorenvest – Oudeweg – Oostvest – Harmenjansweg, 27 juni 2017. - R.Rutte en B. Vannieuwnhuyze, Stedenatlas Jacob van Deventer, Bussum 2018.

Bouwhistorische verkenning Oostvest 54-56 Haarlem II blad 76