20210208767 15. Bijlage 14 Toelichting onderzoek cultuurhistorie

CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK & WAARDESTELLING

SPAARNE GASTHUIS LOCATIE HAARLEM-ZUID

Gebouw 1, 2 en 3 (beddenhuis) BOERHAAVELAAN 22 HAARLEM Onderzoek i.o.v. Afdeling Vastgoed Spaarne Gasthuis

5 april 2019

COLOFON

MONUMENTEN ADVIES BUREAU

Onderzoeksobject Spaarne Gasthuis Locatie Haarlem-Zuid Gebouw 1, 2 en 3 (beddenhuis) Boerhaavelaan 22 2035 RC Haarlem

drs. C.J.B.P. Frank drs. F.A.C. Haans, bnb mw. drs. C.H.J.M. van den Broek drs. J. de Jong ing. G. Korenberg, bnb mw. drs. M. Lemmens D. Schaars Ma.

Status Geen status Opdrachtgever Spaarne Gasthuis Afdeling Vastgoed Coördinatie Michelle van den Bosch Postbus 417 2000 AK HAARLEM

Bredestraat 1 6542 SN NIJMEGEN tel: 024-3786742 fax:024-3792477 Info@monumentenadviesbureau.nl/www.monumentenadviesbureau.nl

Onderzoek, rapportage Drs. F.A.C. Haans, bnb Foto’s Drs. F.A.C. Haans, bnb, tenzij in onderschrift anders vermeld. Bewerking tekeningen (op basis van tekeningen opdrachtgever) Dit is een uitgave van het Monumenten Advies Bureau, Nijmegen, 27-3-2019/5-4-2019, copyright MAB Nijmegen 2019

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 2

INHOUD 1 INLEIDING 4 2 HISTORISCHE CONTEXT ................................................................................5 2.1 BOUWGESCHIEDENIS VAN HET ELISABETH GASTHUIS TOT 1971 ....... 6 2.2 GESCHIEDENIS VAN SCHALKWIJK ....................................................... 17 2.3 ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN HET SPAARNE GASTHUIS ..... 24 2.4 DE NAOORLOGSE ZIEKENHUISBOUW ............................................... 67 3 BOUWHISTORISCHE BESCHRIJVING..................................................... 75 3.1 LIGGING ...........................................................................................75 3.2 HOOFDOPZET, CONSTRUCTIE EN GEVELS ....................................77 3.3 INTERIEUR ..................................................................................... 90 4 CULTUURHISTORISCHE WAARDENBEPALING ........................................ 107 4.1 BOUW- EN ARCHITECTUURHISTORISCHE WAARDEN ............... 107 4.2 SITUERINGS- EN ENSEMBLEWAARDE .........................................108 4.3 CULTUURHISTORISCHE WAARDEN ............................................109 4.4 WAARDEVOLLE ONDERDELEN ....................................................109 5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN............................................................110 5.1 CONCLUSIES .................................................................................

110 5.2 AANBEVELINGEN .......................................................................... 110 6 BRONNEN EN LITERATUUR ....................................................................... 111 6.1 BRONNEN ...................................................................................... 111 6.2 LITERATUUR .................................................................................. 111

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 3

1 INLEIDING Opdracht In februari 2019 kreeg het Monumenten Advies Bureau via de afdeling vastgoed van het Spaarne Gasthuis de opdracht voor het uitvoeren van een waardestellend cultuurhistorisch onderzoek van de drie gekoppelde hoogbouwvleugels (gebouw 1, 2 en 3) van het Spaarne Gasthuis, locatie Haarlem-Zuid aan de Boerhaavelaan 22 in Haarlem. Het cultuurhistorisch onderzoek maakt deel uit van een reeks door het Spaarne Gasthuis in het kader van de masterplanontwikkeling voor de locatie Haarlem Zuid aan te leveren onderzoeken. Binnen die masterplanontwikkeling is sprake van de bouw van een nieuw ziekenhuis met parkeergarage op het westelijk deel van het terrein, gevolgd door een nieuwe ontwikkeling van vastgoed op de huidige ziekenhuislocatie. Op verzoek van de gemeente

Haarlem, afdeling erfgoed, is een opdracht geformuleerd om de markante geschakelde hoogbouw (gebouw 1,2 en 3) van het oorspronkelijk vanaf 1965 ontwikkelde complex te onderwerpen aan een cultuurhistorisch onderzoek, om een beeld te krijgen van eventueel aanwezige cultuurhistorische waarden. Met deze informatie kan de gemeente nog kaders stellen voor het masterplan, waarbij wordt gekeken of behoud en herbestemming van deze gebouwen wenselijk wordt geacht. Onderzoek Het onderzoek heeft het karakter van een cultuur- en bouwhistorische verkenning. De gebouwen zijn zowel in- als uitwendig bekeken en gedocumenteerd, waarbij de nadruk lag op het exterieur en de structuur en bijzondere ruimten in het interieur, waardoor een goede indruk kon worden gekregen van de oorspronkelijke opzet en latere wijzigingen aan de gebouwen. Daarnaast vond er aanvullend literatuur- en

bronnenonderzoek plaats, om de historische ontwikkeling en de betekenis van deze gebouwen binnen de ziekenhuisbouw en het architectuurlandschap van Haarlem te kunnen duiden. Dit gebeurde aan de hand van relevante literatuur en websites, maar ook door het inzien van bouwtekeningen en ander archiefmateriaal. Dit materiaal is onder andere verzameld bij het Noord-Hollands archief en het bouwarchief van de gemeente Haarlem. Rapport In dit rapport wordt de historische context beknopt beschreven in hoofdstuk 2. Hier wordt eerst kort in gegaan op de voorgeschiedenis van het ziekenhuis (beknopte geschiedenis van het Sint Elisabethgasthuis en opvolgers) en de geschiedenis van de huidige locatie, om vervolgens toe te spitsen op de bouw en ontwikkeling van het complex. In dit hoofdstuk wordt verder een architectuurhistorische analyse van de gebouwen en naoorlogse ziekenhuisbouw in het algemeen gepresenteerd. Hoofdstuk 3 bevat de beschrijving van de huidige staat van exterieur en interieur. Hoofdstuk 4 behandelt de cultuurhistorische waardestelling. Verder volgen in hoofdstuk 5 nog conclusies en aanbevelingen. Een lijst van bronnen en relevante literatuur is in hoofdstuk 6 opgenomen.

Het Monumenten Advies Bureau hoopt met dit onderzoek met een heldere duiding van de betekenis van deze gebouwen een zinvolle bijdrage te leveren aan de planvorming voor het complex, zodat een masterplan wordt gerealiseerd waarbinnen aanwezige cultuurhistorische waarden worden gerespecteerd. Drs. F.A.C. Haans, architectuur- en bouwhistoricus bnb Monumenten Advies Bureau – 5 april 2019

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 4

2 HISTORISCHE CONTEXT Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 5

2 HISTORISCHE CONTEXT 2.1 BOUWGESCHIEDENIS VAN HET ELISABETH GASTHUIS TOT 19711 Het huidige ziekenhuis in Haarlem-Zuid vindt zijn oorsprong in het middeleeuwse St. Elisabethgasthuis. Dit gasthuis was aanvankelijk net als alle andere gasthuizen een instelling die armen en vreemdelingen tijdelijk opving en verzorgde. Gast betekende in die periode dan ook vreemdeling. De twee oude gasthuizen (Gangolfs Gasthuis en Elisabeths Gasthuis) werden al in de 14de eeuw in de stukken genoemd. Het Gangolfs Gasthuis met aan St. Gangolf gewijde kerk stond buiten de stad. Hier werden alle passanten en zieken opgenomen. Vanaf 1393 werd het St. Elisabeth Gasthuis gebouwd tussen de Koningstraat en Grote Houtstraat aan de noordzijde van de Oude Gracht, die ter plaatse Verwulft ging heten. In het zelfde jaar werd aan de Schotersingel een apart Leprooshuis gesticht. Voor lijders aan niet besmettelijke ziekten was het Sint Elisabeth Gasthuis bestemd. Dit gasthuis verhuurde ook kamers aan proveniers, die tegen betaling huisvesting en voeding kregen en hierdoor een bron van inkomsten vormden. Minder draagkrachtige proveniers droegen middels arbeid bij aan de inkomsten. Uit stukken van de periode 1505-1573 zijn de namen van maar liefst 170 proveniers bekend. Naast de inkomsten van proveniers verwierf men ook inkomsten uit de gronden die men buiten de stadsmuren bezat.

men de beschikking over het Minderbroedersklooster aan het Groot Heiligland, dat echter fors moest worden verbouwd. Een deel van het poortje dat aan het Groot Heiligland is gelegen is daarbij opgebouwd uit onderdelen van een uit 1507 daterende poort die van de oude locatie was meegenomen.

Tijdens het beleg van Haarlem door de Spanjaarden in 1572-73 moest het gasthuis de ingekwartierde soldaten onderhouden en bouwde men een schuld op van fl 22.000, --. In de nacht van 23 oktober 1576 legde een enorme stadsbrand vervolgens de beide Gasthuizen in de as. In 1597 kreeg

1 De gegevens voor deze paragraaf zijn voor een belangrijk deel ontleent aan : A.F. Gaarlandt-Kist

Detail uit de vogelvluchtkaart van Thomas Thomasz. Uit 1578. Het gasthuis lag tot 1576 binnen de rode cirkel en daarna verhuisde het naar het terrein aan het Groot Heiligland binnen de groene cirkel. Uit: 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981

(hoofdred.) 400 Jaar St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis te Haarlem Haarlem 1981

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 6

Rond het nieuwe gasthuis werden weer proveniershuisjes gebouwd langs het Groot Heiligland en aan de Gasthuisvest. Deze geschakelde huisjes, met een begane grond en twee verdiepingen in de kap achter een trapgevel ontstonden in de vroege 17de eeuw. Later is een deel van de huisjes gesloopt ten koste van de uitbreiding van het ziekenhuis in de vroege 20ste eeuw. Serieuze verbouwingen van het tot gasthuis verbouwde oude kloostercomplex begonnen in 1859. De gemeente zelf nam in 1867 het initiatief voor meer ingrijpende verbouwingen, al hadden de geneesheren liever een volledig nieuw complex gewild.

Portret van de regenten van het Sint Elisabeth Gasthuis door Frans Hals uit 1641. Dit waren vijf bestuurders van het Elisabeths Gasthuis. Dit is het eerste Haarlemse regentenstuk. Afgebeeld zijn Siewert Sem Warmont, Salomon Cousaert, Johan van Clarenbeeck, Dirck Dirckz Del en François Wouters. Zij waren regent vanaf 1638. Het Sint Elisabeths Gasthuis had ook vier vrouwelijke bestuurders. Deze werden in 1641 geportretteerd door Johannes Verspronck (zie foto hieronder). Coll: Frans Halsmuseum.

Plattegrond van het St. Elisabeth Gasthuis uit 1754 door L. Overveen. Aan de onderzijde is de reeks proveniershuisjes met daartussen (in aanzicht) het poortje aan het Groot Heiligland. Deze plattegrond bevindt zich thans ingelijst in gebouw 3 op de gang bij de kantoren van de Raad van Bestuur. Uit: 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 7

Groot Heiligland, bij de poort van het St. Elisabeth Gasthuis, ziende naar het zuiden, met linksachter de rij proveniershuisjes. Foto W. Zeylemaker 1940. NL-HlmNHA_Hrlm_13883

De tweede poort van het St. Elisabeth's of Grote Gasthuis aan de Kleine Houtstraat, ziende naar het oosten. Tekening van april 1971 door Dr. O.H. Dijkstra. NlHlmNHA_53006934

De in 1612 met behulp van oudere onderdelen uit 1507 aan het Groot Heiligland gebouwde poort van het Sint Elisabeth's Gasthuis. Foto uit 1957. NL-HlmNHA_Hrlm_13175

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 8

Door inmenging van de gemeente werd de verbouwing en nieuwbouw van het ziekenhuis opgedragen aan de gemeentearchitect Jacob Ernst Van den Arend. Hij ontwierp in 1870 een volledig nieuw gebouw dat ter plaatse van gesloopte proveniershuisjes aan de Gasthuisvest zou verrijzen met een representatieve voorgevel. Door de nieuwbouw werden ook de achterhuizen van de proveniershuisjes aan het Groot Heiligland gesloopt. In 1906 werd de rij proveniershuisjes aan het Groot Heiligland ten noorden van het poortje gesloopt en vervangen door nieuwbouw, waarbij men door toepassing van gevels in neorenaissancestijl probeerde aan te sluiten bij de omgeving. Van de huisjes zuidelijk van het poortje bleven alleen de straatgevels behouden, de rest erachter werd bij het ziekenhuis betrokken. Werkzaamheden en uitbreidingen gingen nog voort tot 1925.

Portret en profil van Medisch Doctor J. Rocqutte, in 1800 benoemd in het St. Elisabeth's Gasthuis. NL-HlmNHA_54045967

Schets voorgevel St. Elisabeth’s Gasthuis. 1870 Jacob Ernst van den Arend (1819-1895) NLHlmNHA_51000761

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 9

Ziekenzaal in het hoofdgebouw van 1871. Uit: 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981

De voorgevel van de nieuwbouw van het St. Elisabeth’s Gasthuis uit 1871 naar ontwerp van stadsarchitect Jacob Ernst van den Arend, gezien omstreeks 1900. Uit: 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981

De heer J.P.Joosten Hattink. Chirurg aan het Elisabeth's Gasthuis te Haarlem 1917-1942. NLHlmNHA_54045451

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 10

Binnenplaats achter het hoofdgebouw van het St. Elisabeth's of Grote Gasthuis, ziende naar het oosten. Tekening van 2-6-1971 door Dr. O.H. Dijkstra. Nl-HlmNHA_53006942 De vrouwenafdeling in het hoofdgebouw in 1970. Uit: 400 Jaar St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis.

Grisaille van de werken van barmhartigheid in de regentenkamer in het oude Gasthuis. Uit: 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981

Al in 1939 wordt er opnieuw gesproken over de bouw van een nieuw ziekenhuis maar het zal nog bijna 30 jaar duren voordat het zover is. In zijn lijvige rapport van 4 augustus 1953 begint geneesheer-directeur Heeres met de volgende tekst: Gij hebt mij opgedragen een rapport uit te brengen over de vraag, of het Sint Elisabeth’s of Groote Gasthuis in zijn huidige toestand nog geschikt is, om als ziekenhuis te worden gebruikt; daaraan meteen verbindende de vraag of op de huidige plaats het tegenwoordige gebouw nog in aanmerking komt voor verbouwing respectievelijk vergrooting. In het hierna volgende rapport vindt U deze vragen ontkennend door mij beantwoord. 2 2 400 Jaar Elisabeth Gasthuis 1981 , pag. 130

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 11

De toon was hiermee gezet. Het was duidelijk dat het bestaande gebouw niet geschikt was om nog lange tijd te fungeren als ziekenhuis. Voor nieuwbouw was het terrein te klein en krap en hoogbouw paste feitelijk niet in deze omgeving. Toch waren de stafleden en personeel wel gehecht aan deze plek. Dr. F.E. Posthumus Meyes somt in die tijd, naast heel veel nadelen die kleven aan het bestaande complex, één groot voordeel van het oude Gasthuis; Deze spheer wordt niet alleen geschapen door de noblesse van de medische en verplegende staf, maar zeker ook door de oude behuizing met zijn historische plekken als zodanig. Deze spheer kan niet zonder meer worden meegenomen naar een nieuw gebouw.

Toch wordt duidelijk dat het zo niet meer kan. Door de toenemende automobiliteit kan op de locatie in de binnenstad het verkeer niet goed worden afgewikkeld en is er onvoldoende parkeerruimte. Bovendien staat Haarlem, net als veel andere steden aan de vooravond van een explosieve groei in de bevolking en is binnen de medische wetenschap inmiddels veel vooruitgang geboekt, waardoor ook nieuwe eisen worden gesteld aan de structuur, opzet en inrichting van een ziekenhuis. De ingestelde ziekenhuiscommissie, die de minister ook moet adviseren in alle ziekenhuisbouwzaken, ziet net als het gemeentebestuur in Haarlem de noodzaak in voor nieuwbouw. Geneesheerdirecteur Heeres en de regenten verlang een complex met 700 bedden, de commissie schat het aantal op 450, omdat volgens hen voor chronisch zieken verpleeghuizen gebouwd gaan worden. Op de vraag waar het nieuwe ziekenhuis moet komen antwoordt ir. De Lange als directeur van de Dienst Openbare Werken. Hij noemt zes mogelijke locaties, waaronder een terrein in de gemeente Bloemendaal (het landgoed Lindenheuvel) en een terrein in de toekomstige nieuwe wijk ten zuiden van de Schipholweg (de wijk die later als Schalkwijk zal worden aangeduid). De regenten en Heeres geven de voorkeur aan het terrein in Bloemendaal maar de gemeente Bloemendaal en de verkoper liggen dwars.

Uiteindelijk blijken ook aan de andere terreinen bezwaren te kleven, waardoor de inmiddels in aanbouw zijnde nieuwe wijk in beeld komt. Hier is een groot terrein beschikbaar in de Romolenpolder. Het enige bezwaar is dat het ziekenhuis dan nog excentrisch zou komen te staan. De regenten en directie ondernemen meerdere excursies naar Frankrijk en België om inspiratie op te doen bij gerealiseerde nieuwe ziekenhuizen.

Het oude Gasthuiscomplex ingeklemd in de oude stad gezien vanuit de lucht in 1965. Foto KLM Aerocarto. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 12

Op 28 juni 1955 delen de regenten aan de gemeente mede dat ze een geschikte architect hebben gevonden, namelijk de Rotterdamse architect ir. B.J.K. Cramer. In die periode ontwikkelt het structuurplan voor Schalkwijk zich voorspoedig en wordt duidelijk waar de hoofdwegen komen. Dit stelt de regenten gerust, dat het met de excentrische ligging uiteindelijk wel mee zal vallen. In 1957, als Cramer inmiddels is samengegaan met ir. J.E. Kruisheer wordt een bespreking belegd met de directeur Stadsontwikkeling waarin het terrein voor het ziekenhuis wordt vastgelegd. Het terrein is trapeziumvormig en omvat tien hectare. Acht hectare komen ter beschikking van het Gasthuis en de overige twee worden door de gemeente gereserveerd voor de aanleg van brede groenstroken aan de zuid- en westzijde. In de noordwestelijke hoek van het terrein zou hoogbouw kunnen komen. Die is daar uiteindelijk in de vorm van het zusterhuis ook gerealiseerd.

schetsplan te hoog uitvalt. De regenten besluiten daarop om het beddenaantal te verhogen naar 707 om zo een betere verdeling te krijgen. Omdat inmiddels in Velsen en Hoofddorp ook plannen zijn gerezen voor ziekenhuisbouw moet het N.E.I opnieuw de cijfers bestuderen. Uit hun nieuwe berekening volgt dat het Gasthuis in 1970 699 bedden zou kunnen omvatten. De regenten besluiten om door te gaan met een plan met ruim 700 bedden dat in juni 1960 gereed komt. De Ziekenhuiscommissie grijpt echter in en stelt dat het nieuwe ziekenhuis maximaal 600 bedden mag omvatten. De regenten moeten door de knieën. Bij de gemeenteraadsvergadering op 27 september 1961 stemt de raad in met de bouw van een nieuw ziekenhuis in Schalkwijk en stelt daarnaast vast dat de juridische status van het ziekenhuis ongewijzigd blijft. Het nieuwe gebouw wordt eigendom van het St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis en het college van regenten behoudt het beheer.

Het Gasthuis zet een nieuwbouworganisatie op, bestaande uit een bouwcommissie en financiële commissie. Het Nederlands Economisch Instituut te Rotterdam wordt ingeschakeld om een rapport te maken waarin wordt uitgerekend hoeveel bedden noodzakelijk zijn. Het N.E.I. becijferd dat het rayon voor de Haarlemse ziekenhuizen in 1970 ongeveer 312.900 inwoners zal omvatten en er dan ruim zes ziekenhuisbedden per 1000 inwoners nodig zijn, wat neerkomt op 1973 bedden. In 1954 had Haarlem 4,45 bedden per 1000 inwoners. Rekening houdend met de toekomstplannen van de Mariastichting, Diaconessenhuis en het Joannes de Deo, stelt het N.E.I. dat het Gasthuis zou kunnen uitbreiden tot 882 bedden. Het ziekenhuis zelf pleit voor een opzet met 600 bedden in de nieuwbouw (met mogelijkheden tot uitbreiding) en de architect krijgt op 9 juni 1957 de opdracht om in samenwerking met de bouwcommissie een programma van eisen op te stellen. Dit programma is in november 1958 gereed. Uiteindelijk blijkt dat de bouwprijs per bed in een uitgewerkt

Bij uitwerking van het programma van eisen werden de specialisten en diensthoofden ook uitgenodigd om hun wensen in te brengen. Met betrekking tot het beddenhuis gaat men aanvankelijk uit van vier verpleegafdelingen per verdieping met één centraal stijgpunt voor trappen en liften. Uiteindelijk stelt men vast dat een driedeling met twee centrale stijgpunten beter is, waarmee de gerealiseerde opzet wordt vastgesteld. In november 1958 beginnen de architecten met het samen voegen van losse schetsen tot een totaal schetsplan. Kruisheer neemt de plaats van Cramer in als de architect die het schetsplan verder uitwerkt. In december 1959 maakt Kruisheer een nieuw schetsplan uitgaande van 700 bedden dat reeds de hoofdopzet heeft die uiteindelijk is gerealiseerd. De hoofdingang was nog geprojecteerd aan de Europaweg en de kinderafdeling zou in een

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 13

apart laag paviljoen in de tuin worden ondergebracht. De verpleegstersflat kreeg in dit ontwerp een stervorm met drie vleugels met elf bouwlagen.

Hij komt erachter dat het huisvesten van verpleegsters zou moeten vallen binnen het beleid van Volkshuisvesting en niet onder Volksgezondheid. De pot woningbouw blijkt veel voller te zitten dan de pot ziekenhuisbouw. Men besluit dus de bouw van de verpleegstersflat aan te vragen bij Volkshuisvesting en krijgt op 20 februari 1962 toestemming van het ministerie voor de bouw van het zusterhuis. Vreugde alom, want dan zal het ziekenhuis er ook wel komen zo stelt men vast.

De maquette van het stervormige zusterhuis van architect Kruisheer. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981

In de tussentijd vraagt het oude Gasthuis ook aandacht, om de ingezette groei te kunnen opvangen totdat het nieuwe complex beschikbaar komt. Diverse verbouwingen worden uitgevoerd, maar de huisvestingsproblematiek voor de leerling verpleegsters kan op het oude terrein niet worden opgelost. Directeur Heeres bedenkt een slimme zet.

Het feestelijk slaan van de eerste paal van het zusterhuis in Schalkwijk op 19 augustus 1963. Met de lichte jas rechts de architect H. Hallink. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981

De euforie wordt echter ernstig getemperd als de Haarlemse welstandscommissie het sterontwerp van het zusterhuis volledig afkeurt. Te decoratief, te weinig “nederig” wat gezien de functie van de bewoners (nederige verpleegsters!) wenselijk werd geacht. Kruisheer wordt even

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 14

afgelost door bureaumedewerker Hallink die van een door het gedoe in de welstandscommissie inmiddels woedende Heeres binnen enkele maanden een nieuw plan moet maken. Het nieuwe plan van februari 1963, gepresenteerd door Kruisheer als zijn tweede plan, ondervindt wel enthousiasme van de welstandscommissie en zou ook worden gebouwd. Het gebouw werd opgezet als een langgerekte flat op een rechthoekige plattegrond. Op 19 augustus 1963 gaat voor dit nieuwe zusterhuis in het nog prille Schalkwijk de eerste paal in de grond.

Een blik op de afdeling vrouwenheelkunde in het oude Gasthuis in 1970, kort voor de overgang naar het nieuwe complex. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981

Satelietfoto van Google Maps van het oude Gasthuiscomplex in de Haarlemse binnenstad.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 15

De oude Gasthuispoort aan de Kleine Houtstraat gaf aan de oostzijde toegang tot het terrein van het Elisabethsgasthuis. Google Streetview

Het oude hoofdgebouw uit 1871 aan de Gasthuisvest van gemeentearchitect Van den Arend is beschermd als Rijksmonument. Google Streetview

De gebouwen van 1906/1907 aan het Groot Heiligland herbergen ondermeer het Museum Haarlem voor de Haarlemse historie. De proveniershuisjes daarachter zijn in 1973 weer geschikt gemaakt voor bewoning. Google Streetview.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 16

2.2 GESCHIEDENIS VAN SCHALKWIJK Schalkwijk heeft een lange historie, de naam wordt voor het eerst vermeld in 1310 in het cartularium van Sint Jan. Hierin wordt beschreven dat voor twee stukken land in het ambacht Schalkwijk aan een geestelijke een jaarlijkse rente van 10 Hollandse ponden werd gelegateerd door Hugo, zoon van Bartradis, en zijn echtgenote Katharina. Schalkwijk bestond toen hoogstwaarschijnlijk al veel langer. Vermoed wordt dat het 'ambacht' Schalkwijk tijdens of kort na de Grote Ontginning van de polders bij het Haarlemmer Meer van de tiende en elfde eeuw gesticht is. De ontginning van de grond was nodig door de bevolkingsgroei van Holland en de behoefte van plaatselijke overheden aan meer macht en aanzien die ze kregen door de ontginning. Na de ontginning vestigden veel mensen zich langs de weteringen en de ontginningsdijken van het Spaarne en de Liede. Het turfsteken bedreigde echter voortdurend die gebieden rond de meren, zeker toen er sinds de storm van 1509 een groot binnenwater was ontstaan, het Haarlemmermeer (vroeger ook de grote Waterwolf genoemd). Leeghwater wilde het meer droogmalen in 1629 maar dat ging niet door. In 1845 startte men weer, dit keer met stoomgemalen (gemalen Leeghwater, Cruquius en Lijnden). Daarmee was het groene hart veilig gesteld en kon 18.000 hectare in cultuur worden gebracht.

Schalkwijk behoorde tot 1963 tot de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Op 19 juni 1962 tekende koningin Juliana een wet waarin de grenzen van Haarlemmerliede, Spaarnwoude, Haarlem en Amsterdam gewijzigd werden. Op 1 oktober 1963 was Zuid-Schalkwijk officieel onderdeel van de gemeente Haarlem en werd daarna verder bebouwd.3

Kaart van Haarlem met de ambachten rond de stad waaronder Schalckwyck (rechtsonder) door Floris Balthasars en Balthasar Floriszoon uit 1609-1615. De kaart is onderdeel van een opmeting van het Rijnland in opdracht van het Hoogheemraadschap Rijnland. Uit: Ben Speet, Historische atlas van Haarlem. 2006

3 Ben Speet, Historische atlas van Haarlem. 2006

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 17

historische structuren en elementen die in het gebied voorkwamen vrijwel zonder uitzondering werden verwijderd. De stedenbouwkundige visie voor Schalkwijk ging uit van een tabula rasa, waarbij het bestaande historisch weefsel volledig werd uitgewist. De ontwikkeling van het stadsdeel Schalkwijk vormt een uitgesproken voorbeeld van modernistische stedenbouw, waarbij de stedelijke ruimte vanuit een consistente visie in één keer gestalte werd gegeven, zonder rekening te houden met de bestaande ruimtelijke inrichting.

Kaart uit 1628 met als onderwerp het beleg van Haarlem van 1572. Linksboven de weilanden van Schalkwijk, omgeven door het Haarlemmermeer. Kaart uit Willem Outgertsz. Akersloot, Beschryvinge Ende Lof Der Stad Haerlem, 1628. RAH.

Tabula rasa4 Voorafgaand aan de grootschalige woningbouw werden de voormalige veenpolders van Schalkwijk opgehoogd met een dik pakket zand. Op 6 juni 1958 haalde met enig ceremonieel vertoon de wethouder W. Happé de handel over van een zuigpersinstallatie en werd uiteindelijk 430.000 kubieke meter zand op de nog maagdelijk groene weilanden gespoten. De Meerwijkplas en Molenplas ontstonden in deze periode als gevolg van zandwinning. Op de topografische kaart uit 1969 is goed zichtbaar dat de

Kadastrale kaart van de Romolen-, Poel- en Zuiderpolder van omstreeks 1830, hewt gebied waar de wijk Schalkwijk zou gaan verrijzen. Uit: Ben Speet, Historische atlas van Haarlem. 2006

4 De gegevens van deze paragraaf zijn ontleend aan C.J. Frank en J. de Jong (Monumenten

Advies Bureau) Cultuurhistorische analyse Winkelcentrum Schalkwijk, Nijmegen/Haarlem 2014 en Ben Speet, Historische atlas van Haarlem. 2006 Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 18

Slechts het noordelijk gedeelte van de spoordijk, die reeds in 1935 buiten gebruik was gesteld, bleef als oostelijke begrenzing van de stadsuitbreiding gehandhaafd. Aan het begin van deze eeuw werd de Zuidtangent aangelegd ter plaatse van het zuidelijk gedeelte van het spoorwegtracé. Deze busbaan buigt in westelijke richting af naar het stadsdeelcentrum en loopt via de Aziëweg. Een zone langs het Spaarne (‘Groene Zoom’) en het oostelijk gedeelte van de Poelpolder werden bestemd als natuur- en recreatiegebied. Hierdoor is het oude cultuurlandschap tegenwoordig nog herkenbaar aan de randen van het stadsdeel. Fasering, programma en stedenbouwkundige opzet In 1966 kwam het Structuurplan Schalkwijk gereed. Het plan bevatte een blauwdruk voor de hoofdstructuur van het nieuwe stadsdeel, dat destijds reeds volop in ontwikkeling was. Het stadsdeel Schalkwijk werd in vier fasen gerealiseerd: Europawijk (1960-1971), Boerhaavewijk (1961-1971), Meerwijk (1966-1974) en Molenwijk (1969-1984). In totaal werden in Schalkwijk 13.340 woningen gebouwd. Tussen de vier wijkdelen werd in het noorden het nieuwe Gasthuis gepland en zuidelijk daarvan verrees het nieuwe winkelcentrum omsloten door de woongebieden. Het aantal inwoners per wijk was geprognosticeerd op 10.000, waarbij elke wijk werd onderverdeeld in buurten van 2.000 inwoners.

De bewoners dienden qua leeftijdsopbouw en sociale gelaagdheid een afspiegeling te vormen van de Haarlemse bevolking als geheel. Dit uitgangspunt kwam tot uitdrukking in de woningdifferentiatie en de verdeling van de verschillende woningklassen (woningwet-, premie- en vrije sector). Een grote nadruk lag op collectiviteit, in de vorm van (middel)hoge woongebouwen en flats, alsmede in grote collectieve groenvoorzieningen met een hiërarchisch stelsel van blok-, buurt-, wijk- en stadsdeelgroen.

Landelijk Schalkwijk, 1935 (Noord-Hollands Archief Hrlm-20380).

Topografische kaart van het gebied ten tijde van de realisatie van het stadsdeel Schalkwijk. Het toen nog in aanbouw zijnde Gasthuis ligt binnen de gele cirkel. (Topografische Dienst, 1969)

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 19

De stedenbouwkundige opzet van het stadsdeel werd sterk bepaald door het modernistisch principe van functiescheiding, waarbij wonen, werken, recreatie en verkeer elk hun eigen plek kregen. Het stadsdeel werd opgebouwd uit vier woonwijken in het patroon van een molenwiek, met het stadsdeelcentrum Schalkwijk in het middelpunt, met noordelijk daarvan in dezelfde wigvormige strook het Gasthuiscomplex. Beide gebieden in deze strook werden omgeven met brede groenstroken. Ook de vier wijken werden onderling van elkaar gescheiden door brede stroken, waarbinnen de belangrijkste wegen en de voor de waterhuishouding noodzakelijke singels lagen. De wegenstructuur werd hiërarchisch vormgegeven, met hoofdverkeerswegen, wijkontsluitingswegen en verkeersluwe woonstraten. De noordzuidgerichte Europaweg en Amerikaweg vormden de hoofdassen van de wegenstructuur. Deze wegen moesten het doorgaande verkeer verwerken en vormden de primaire ontsluiting van het stadsdeel. De wijken werden ontsloten door (lustvormige) wegen die aansluiten op de hoofdverkeerswegen. Bij het ontwerpen van de plannen werd gestreefd naar een eigen identiteit per wijk. Zowel de Europawijk als Boerhaavewijk zijn typische tuinwijken, waarin behalve de ruimten aan de randen, mogelijk gemaakt door hoogbouw, tussen de etagebouw veel groen is uitgespaard.

De bebouwing in deze wijken bestaat voornamelijk uit stempel- en strokenbouw. Langs de oost-west gerichte groenstrook die loopt langs de Aziëweg en Europaweg staat een serie torenflats, die deze hoofdas in het ruimtelijk beeld accentueren. Meerwijk heeft een meer organische structuur, met gebogen straten, pleintjes en een onregelmatige vorm van de verschillende bouwblokken. De bebouwing in deze wijk bestaat uit laagbouw en middelhoogbouw. De opzet van de Molenwijk wordt bepaald door hoogbouw rondom een groen middengebied, waarin ook de

wijkvoorzieningen werden gesitueerd. De omliggende buurten bestaan uit laagbouw, geclusterd rondom verkeersluwe, groene hofjes.

Structuurplan Schalkwijk 1966 (Wijziging O)

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 20

Plattegrond en wegprofielen van uiitbreidingsplan in onderdelen, omgeving Kennedylaan. De contouren van het nieuwe ziekenhuis zijn hier ook al ingetekend. Datum 9-7-1965. Tekening Openbare Werken afd. Stadsontwikkeling.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 21

Bij de aanleg van het stadsdeel werd een strikte functiescheiding nagestreefd. De Groene Zoom werd bestemd voor recreatie. De woonflats markeren de Aziëweg. Foto Jos Fielmich (Noord-Hollands Archief - HlmNHA_JosF19760518_439)

Luchtfoto van Schalkwijk uit 1990. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981.

Maquette van de Molenwijk, 1973 (Noord-Hollands Archief Hrlm-20381)

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 22

Het zuidoostelijk gedeelte van de historische binnenstad met op de achtergrond de hoogbouw van het stadsdeel Schalkwijk (foto 1978). De kerk langs het Spaarne is de Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkrans en de Heilige Dominicuskerk (Spaarnekerk). In 1984 werd een gedeelte van de torenspits van deze gesloopte kerk geplaatst op een nieuwe kiosk in het stadsdeelcentrum Schalkwijk (Noord-Hollands Archief HlmNHA_JosF19780629_119)

Het stadsdeelcentrum in aanbouw, circa 1970/71, gezien naar het noordwesten. De gele pijl wijst naar het net voltooide beddengebouw van het St. Elisabeths Gasthuis (Nationaal Archief, inv.nr. 480018-014.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 23

2.3 ONTWIKKELINGSGESCHIEDENIS VAN HET SPAARNE GASTHUIS5

Panorama van Schalkwijk Europawijk, ziende naar het noordoosten. Op de achtergrond is het St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis in aanbouw. Foto H.A. Hoogvelt 1967. NLHlmNHA_Hrlm_20352

Nadat de verpleegstersflat in Schalkwijk in aanbouw was en men intussen op de oude locatie nog aanpassingen en verbouwingen doorvoerde om de overgangsperiode te kunnen overbruggen, werkte de inmiddels naar voren geschoven architect Hallink aan een plan wat men in 1964 wilde voorleggen aan de ziekenhuiscommissie. In het plan is veel aandacht voor flexibiliteit, vooral bij de afdelingen die in de toekomst om uitbreiding zullen vragen. Verder is er veel aandacht voor de scheiding van verkeerswegen voor bezoekers, patiënten en goederen. Om verkeerstechnische redenen wordt de entree aan de noordzijde gepland (Boerhaavelaan) en is een bedrijfshof gepland waaraan de keuken, magazijn en rijwielstalling grenzen. Het ketelhuis, de wasserij, de werkplaatsen van de technische dienst en het mortuarium zijn gepland in een aparte laagbouw langs de oostrand van het terrein. Laboratorium, polikliniek en röntgenafdeling vinden hun plaats in drie poten grenzend aan het behandelhuis dat zelf weer met twee gangen verbonden is met het grote beddengebouw. Hallink en Blok brengen het plan op 3 maart persoonlijk naar de ziekenhuiscommissie. De investeringskosten zijn dan geraamd op 57 miljoen gulden. Het plan wordt goed ontvangen. Uit nader onderzoek blijkt dat het beddenhuis toch niet zal voldoen in de voorgelegde vorm. Hallink maakt daarop een nieuw ontwerp dat in februari 1965 wordt gepresenteerd.

Dit plan voldoet veel beter, is opgezet in drie gekoppelde vleugels met op de koppeling van de vleugels de centrale trappen- en liftruimten en de vrijstaande noodtrappenhuizen (traptorens) die aan de noordzijde van de beide eindvleugels worden gepositioneerd. Verder bevat het ontwerp reeds de balkons aan de 5 De gegevens voor dit hoofdstuk zijn ontleend aan de uitgave 400jaar Sint Elisabeth’s of

Vogelvlucht van Schalkwijk uit 1991.

Groote Gasthuis te Haarlem, 1981 en aan de bouwdossiers. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 24

zuidzijde voor de beddenkamers, met aan de onder- en bovenzijde glas, waardoor de geheel glazen puien (met zonwerend glas) van de beddenkamers de patiënten onbelemmerd zicht naar buiten geven. Verder is kenmerkend de indeling van de beddenkamers met gescheiden wasplaatsen voor patiënten en zusters.

Maquette van het plan van 1965. Rechts is de verpleegstersflat zichtbaar die al in aanbouw was in die periode. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981.

Het door Hallink begin 1965 aangepaste plan, weergegeven in 3D vogelvlucht met ingeschreven de functies van de verschillende bouwdelen. Bron: 400 jaar Gasthuis Haarlem 1981.

Op 11 oktober 1965, als de verpleegsterflat reeds ver gevorderd is, wordt ook voor het beddenhuis de eerste paal in de grond geslagen. In de loop van de bouw worden de plannen nog meermalen aangepast en wordt met afdelingen binnen het complex geschoven. De gewenste roltrappen in het beddenhuis blijken vanwege de vele aanpassingen die vanuit brandveiligheid moesten geschieden vanuit financieel oogpunt niet haalbaar. Heeres laat de heipalen van de polikliniek zodanig uitvoeren dat het mogelijk is om later alsnog een verdieping toe te voegen.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 25

Situatietekening van projectarchitect H. Hallink van bureau B.J.K. Cramer en J.E. Kruisheer, 1965, ingekomen 25-4-1966. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Geveltekeningen in schets van projectarchitect H. Hallink van bureau B.J.K. Cramer en J.E. Kruisheer, 1965, ingekomen 25-4-1966. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 26

Oostgevels ziekenhuis. projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

West- en oostgevels beddenhuis en behandelgebouw van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Zuidgevel behandelgebouw en noordgevels beddenhuis en behandelgebouw van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Doorsneden beddenhuis en behandelhuis van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 27

Uit de plattegronden van het najaar 1968 (nog aangepast in voorjaar 1969) blijkt dat op begane grondniveau van het beddenhuis gebouw 1 fungeert als ontvangstgebouw met de hoofdentree in de noordgevel met de bezoekershal (waarboven een vide in de tweede bouwlaag) en een galerij langs de west- en zuidzijde van de hal. De entree die thans fungeert als hoofdentree was de entree voor de ambulance. Gebouw 2 heeft ter plaatse van het huidige restaurant een sanitaire met toiletten, wastafels en dergelijke, in het midden het nog aanwezige amfitheater en rechts een kapel ban het theater gescheiden door een vijver. Gebouw 3 is dan voorzien van een speciale verpleegafdeling met beddenkamers, isoleerkamers en een conversatiezaal op het oostelijke einde. Op de eerste verdieping is in gebouw 1 de vide van de bezoekershal aanwezig, met boven de galerijen aan de zuid- en westzijde kantoren van de directie, terwijl in de zuidelijke uitbouw zoals thans nog het geval is de regentenkamer. In gebouw 2 is links (west) een conferentiekamer in het midden het hogere deel van het theater en rechts (oost) de vide van de kapel. Gebouw 3 bevat op dit niveau dan de zuster-eetzaal.

Vergrote uitsnede van de tekening met doorsneden beddenhuis en behandelhuis van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Vanaf de tweede verdieping is de indeling nog vergelijkbaar met die van nu. Hier zijn in de drie gebouwen de verpleegafdelingen ondergebracht met aan de noordzijde de ondersteunende ruimten (behandelkamer, zusterstation, theekeuken, spoelruimte e.d.) en zuidelijk van de gang de ziekenkamers met per kamer veelal zes bedden en de was en toiletruimte in het voorportaal aan gangzijde. Deze ziekenkamers sluiten aan op de balkons bij de zuidgevel. De constructie met kolommen (feitelijk betonnen schijven op de tekeningen zwart gearceerd) bepaalt de hoofdindeling, maar feitelijk kan men los van die constructies naar behoeven flexibel met indelingen omgaan.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 28

Schema fase I 1966, behandel en beddenhuis. Binnen de omtrekken zijn de gangen, liften e.d. aangegeven. Ingekomen bij bouwtoezicht 22 juli Spaarne Gasthuis onderzoek 25-4-1966. - Haarlem  aprilBouwarchief 2019  blad Haarlem. 29 1965. Tekening H. Hallink, bureau B.J.K. Cramer en J.E.Cultuurhistorisch Kruisheer, 1965, ingekomen NHA.

Plattegrond van de kelder najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 30 NHA. Bouwarchief Haarlem.

Plattegrond van de begane grond najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 31

Plattegrond van de eerste verdieping, najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 32

Plattegrond van de tweede verdieping van gebouw 1 met de verpleegafdeling gynaecologie. In zwart de constructieve delen (betonnen kolommen en wanden). Tekening najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 33

Plattegrond van de tweede verdieping, najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 34

Plattegrond van de derde verdieping, najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 35

Plattegrond van de vierde t/m zesde verdieping, najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 36

Plattegrond van de achtste verdieping, najaar 1968/wijzigingen voorjaar 1969 van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 27-7-1969. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 37

St. Elisabeth Gasthuis. De bouw van het zusterhuis en de aanleg van de Boerhaavelaan, ziende naar het zuidwesten. Maart 1965. NL-HlmNHA_Hrlm_18119

Vergrote uitsnede van de tekening met doorsneden beddenhuis en behandelhuis van projectarchitect H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, 1967, ingekomen 30-6-1967. NHA. Bouwarchief Haarlem.

St. Elisabeth's Gasthuis. Het zusterhuis aan de Boerhaavelaan omstreeks 1968. NLHlmNHA_Hrlm_18120 Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 38

St. Elisabeth's Gasthuis. Recreatieruimte in het zusterhuis. NL-HlmNHA_Hrlm_18122

Stand van de bouw van het ziekenhuis op 30 september 1967. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

St. Elisabeth's Gasthuis. NL-HlmNHA_Hrlm_18121

Een

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 39

kamer

in

het

zusterhuis.

Foto

uit

1966-68

Bij de bouw van het nieuwe ziekenhuis kiest men voor de elementenbouw, waarbij betonnen sierplaten worden verwerkt in de gevels en ook de betonconstructies uit prefab-elementen worden opgebouwd. De opkomst van de elementenbouw hangt ook samen met het tekort aan ervaren mankracht bij de bouwbedrijven. Door de elementenbouw met prefabbetonelementen en volledige puien, waarvan de ontwikkeling en produktie vooral rond 1960 goed op gang begint te komen, zijn dan ook minder bouwvakkers nodig. De firma Schokbeton uit Zeist bouwt op deze wijze het zusterhuis en vanaf januari 1966 ook de laagbouw met de technische ruimten. Op 6 mei 1966, kort voor de officiële ingebruikname van het zusterhuis, vindt de inschrijving plaats voor de bouw van het beddenhuis en behandelhuis met tussenliggende delen. P.A. van Wijnen uit Dordrecht is de laagste inschrijver. Op de bouw verschijnt een eigen tijdelijke betoncentrale en betonelementenfabriek.

Een deel van de installaties wordt ingewerkt onder de in bekisting gestorte gewapende betonvloer van de verschillende lagen in het beddenhuis. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Heeres wordt kort voor zijn pensioen ernstig ziek en kan de bouw niet als directeur en voorzitter van de bouwcommissie afmaken. Van Valkenburg vervangt hem op tijdelijke basis. Eind 1968/begin 1969 geraken het betonwerk en de buitenafbouw met puien, vensters en balkons in de eindfase. Het hoogste punt wordt op 10 maart 1969 bereikt. Met Van Wijnen wordt aangaande de verdere afbouw geen overeenstemming bereikt, waarop de architecten de opdrachten plaatsen bij de diverse leveranciers en de firma J.G. Nelis en zn. BV uit IJmuiden de bouwaannemerswerken verricht. Zij hadden ook eerder het terreinwerk uitgevoerd. Nadat in 1968 het definitieve plan voor de polikliniek gereed is wordt het heiwerk uitgevoerd in februari 1969, gevolgd door de opbouw door Nelis bv. De bouwplanning gaat uit van een oplevering op 1 februari 1971, waarna drie maanden worden uitgetrokken voor schoonmaken en inrichten. Men hoopte op 1 mei te kunnen verhuizen, maar uiteindelijk wordt het 17 mei 1971 dat het ziekenhuis in Schalkwijk een feit is.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 40

Fragment uit een panorama van Schalkwijk Europawijk, ziende naar het noordoosten. Op de achtergrond is het beddenhuis van het St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis in aanbouw. Foto H.A. Hoogvelt 1967. NL-HlmNHA_Hrlm_20352

Bij de verdiept gelegen vensterstroken in de noordgevel zijn ter weerszijden van de vensters geribbelde prefab betonelementen gebruikt. FH MAB 2019

Bezoek van Koningin Juliana in 1972. De ruimte die hier zichtbaar is betreft de dan nog in gebouw 1 aanwezige grote bezoekershal met links op de achtergrond de hoofdentree. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981 De betonnen gevelplaten van de zolderverdieping zijn gekoppeld aan een stalen vakwerkligger. FH MAB 2019 Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 41

De daken zijn opgebouwd uit op staalconstructies met liggers rustende bimsbetonnen prefab cassetteplaten. Op de scheiding van een module is onder de hoofdligger telkens een vakwerkligger geplaatst. FH MAB 2019

Zicht langs de noordgevel van gebouw 2, geheel opgebouwd uit prefab betonelementen (gevelplaten, dorpels e.d.). FH MAB 2019

De noordgevel van gebouw 3 met vluchttraptoren is geheel als elementenbouw in betonplaten uitgevoerd. FH MAB 2019

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 42

Naast projectarchitect Hallink is voor het interieur interieurarchitect Coen de Vries ingeschakeld. Hij koos de kleuren uit, bepaalde de afwerking van wanden en vloeren en kocht meubels in en ontwierp zelf ook meubilair (banken in de bezoekershal). De verhuizing van de inventaris (meubilair apparatuur en patiënten) van het oude ziekenhuis naar de nieuwe locatie vindt plaats door de firma Geytenbeek uit Utrecht. De officiële opening vindt plaats op 9 december 1971. Via een gesloten TV-circuit kunnen alle patiënten de ceremonie volgen. Het beeld van de H. Elisabeth en het Rozenwonder, gemaakt door Mari Andriessen wordt met een helicopter aangevoerd en in de tuin geplaatst.

De galerijen hebben een borstwering en zonwering in zonwerend glas in stalen frames. FH MAB 2019

De onthulling van het standbeeld "De Heilige Elisabeth van Thüringen" met Burgemeester de Gou (met hoed), beeldhouwer Mari Andriessen (rechts daarnaast) en directeur-geneesheer Dr. J. van Mansvelt, in de tuin van het St. Elisabeths Gasthuis aan de Boerhaavelaan 22. Foto Cees de Boer 1972. NL-HlmNHA_1478_4720

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 43

Het beeld van Elisabeth van Thüringen van Mari Andriessen met op de achtergrond het grote beddengebouw in de late jaren 70. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

De verdiept op het binnenterrein gebouwde keuken nog in vol bedrijf rond 1980. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Zicht in een patiëntenkamer van een verpleegafdeling in het beddenhuis. Op de achtergrond de grote glazen puien die uitkomen op een balkon dat een glazen balustrade heeft. Situatie rond 1980. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Drs. W. Mensink. Ex wethouder financiën Haarlem, directeur beheer Elisabeth's Gasthuis. NL-HlmNHA_54045699

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 44

Terrein met gebouwen. Tekening 8-5-1970 H. Hallink van bureau J.E. Kruisheer, ingekomen 24-2-1972. NHA. Bouwarchief Haarlem. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 45

Het Sint Elisabeth’s of Groote Gasthuis in Schalkwijk, gezien vanuit de lucht kort na de oplevering. Foto Aerophoto Schiphol.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 46

Het Sint Elisabeth’s of Groote Gasthuis in Schalkwijk, gezien vanuit de lucht kort na de oplevering. Foto Aerophoto Schiphol.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 47

Het beeldhouwwerk “Het Rozenwonder”met de H. Elisabeth van Mari Andriessen met op de achtergrond het beddenhuis kort na de plaatsing. In 2013 is het verplaatst naar de hoofdingang. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 48

De hoofdingang van het St. Elisabeth’s of Groote Gasthuis vanuit de Boerhaavelaan in de vroege jaren 70.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 49

Vergadering van de regenten in de regentenkamer in 1980. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Fraaie foto van het beddenhuis vanuit het zuidwesten gezien omstreeks 1980. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Een patiënt van een booreiland wordt in 1980 met een helikopter van de KLM naar het Gasthuis gebracht en landt op een speciaal gemarkeerde landingsplaats zuidelijk van het grote beddenhuis. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 50

De medische staf van 1980 op de trap in het trappenhuis tussen gebouw 1 en 2. Let op de ruwere afwerking van wanden en plafond, terwijl de trap en borstwering gladder zijn afegwerkt. De glazen balustrade was toen reeds aanwezig en behoort dus tot de oorspronkelijke opzet. Bron: 400 jaar Gasthuis, 1981

Personeel van het Elisabeth Gasthuis in Schalkwijk werkt in het zwart uit protest tegen de CAO onderhandelingen in het ziekenhuiswezen. Foto Poppe de Boer, april 1990. NLHlmNHA_1478_4747

Lida Vahl, coördenator patiëntenvoorlichting aan het werk in het Elisabeth Gasthuis in Schalkwijk. Foto Poppe de Boer, februari 1990. NL-HlmNHA_1478_4748

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 51

plattegronden blijkt dat de entree zelf inmiddels al was aangepast met een grote tourniquet-draaideur. In 1999 worden in de gebouwen 1, 2 en 3 vervolgens onder supervisie van EMG-architecten diverse verbouwingen gepland, die vooral betrekking hebben op het opdelen of bij elkaar voegen van ruimten op met name de verpleegafdelingen. Vanwege de flexibele bouwwijze van het oorspronkelijke gebouw kan men zich daarbij beperken tot het verschuiven van wanden en afwerken met systeemplafonds.

De Tsjechische internist Mirko Jakovljevic (l) assisteert zijn Haarlemse collega Dr. W. Dekker bij een darmonderzoek in het Elisabeth Gasthuis in Schalkwijk. Foto Poppe de Boer februari 1991. NL-HlmNHA_1478_4749

Na de verhuizing van het Sint Elisabeths of Groote Gasthuis naar Schalkwijk en veranderde de naam in Elisabeth Gasthuis (EG). Het ziekenhuis is in 1991 gefuseerd met twee andere ziekenhuizen tot het Kennemer Gasthuis, dat op zijn beurt in 2015 fuseerde met het Spaarne Ziekenhuis tot het huidige Spaarne Gasthuis. Verbouwingen beddenhuis (1999-2005) In de loop van de jaren 80 vonden al de eerste verbouwingen plaats, veelal in de lagere bouwdelen. Het onderzochte beddenhuis (gebouw 1, 2 en 3) komt in de late jaren 90 aan de beurt voor de eerste transformaties. In 1999 verandert men een trap bij de hoofdentree van gebouw 1. Uit de

De kelder onder gebouw 1 wordt in 2001 verbouwd, waarbij de verschillende bergingen aan weerszijden van een middengang plaatsmaken voor grote personeelgarderobes en toiletten voor mannen en vrouwen. Veel impact op de structuur van gebouw 1 heeft de verbouwing van 2003. In dat jaar wordt namelijk de hoofdentree van gebouw 1 verplaatst naar de huidige locatie. De op de oude entree aansluitende bezoekershal in gebouw 1 wordt omgevormd naar een bibliotheek. De vide van de voormalige hal wordt verkleind en verdeeld in twee vides en aan de noordzijde komt op de verdieping boven de bibliotheek een studieruimte. Hierdoor worden de begane grond en eerste verdieping in gebouw 1 deels het domein van de verpleegstersopleiding. In 2005 worden de kelders van bouwdeel 2 en 3 opnieuw ingedeeld. Later wordt de begane grond en verdieping van gebouw 2 opnieuw ingedeeld, waarbij de grote kantine met buffet ontstaat aan de westzijde op de begane grond en in de gangen aan de zuidzijde op de begane grond en verdieping. De oude kapel wordt opgeheven en verdeeld in twee nieuwe ruimten en op de verdieping wordt de conferentieruimte aan de westzijde omgevormd tot een nieuw stilte- en gebedscentrum voor de diverse gezindten. Hiervan zijn geen tekeningen gevonden.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 52

Begane grond plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 53

Eerste verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 54

Tweede verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 55

Derde verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 56

Vierde verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 57

Vijfde verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 58

Zesde verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 59

Zevende verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 60

Achtste verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 61

Negende verdieping plattegrond bestaande toestand (boven) en nieuwe toestand (onder) EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid 16-7- 1999 Bouwarchief gemeente Haarlem

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 62

Kennemer Gasthuis Locatie EG kelder gebouw 1 verbouwing. Tekening K. de Graaf Dienst gebouwbeheer. 11-1-2000. Bouwarchief gemeente Haarlem.

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 63

Begane grond verbouwing gebouw 1 waarbij de hoofdentree naar de huidige locatie wordt verplaatst en een bibliotheek wordt gemaakt in de voormalige bezoekershal. Onder plattegrond van de verdieping waar boven de bibliotheek studieruimten worden gemaakt. Tekening 13-12-2002. EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid Bouwarchief gemeente Haarlem

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 64

Noordgevel gebouw 1, 2 en 3 bestaande situatie (boven) en nieuwe situatie (beneden). De belangrijkste wijzigingen zijn zichtbaar binnen de rode ovaal (verplaatsing entree). Tekening 13-12-2002. EMG architecten bv i.o.v. Kennemer Gasthuis locatie Zuid Bouwarchief gemeente Haarlem

Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 65

Het Spaarne Gasthuis locatie Zuid op een recente luchtfoto. Aerophoto Schiphol. Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 66

Toekomstplannen Om meerdere redenen is gebleken dat het wenselijk is om in Schalkwijk herontwikkeling in gang te zetten, om knelpunten en problemen het hoofd te kunnen bieden. Net als bij de bouw destijds, wordt de project ook weer buurtgewijs opgezet. Binnen de Europawegzone gaat de ontwikkeling omtrent het terrein van het Spaarne Gasthuis locatie Haarlem-Zuid, het voormalige Elisabeth Gasthuis (EG) een belangrijke rol spelen. Het Spaarne Gasthuis wil zijn gebouwen en terrein in Haarlem grootschalig ontwikkelen, het huidige ziekenhuiscomplex aan de Boerhaavelaan dateert in hoofdzaak uit 1973 en is qua inrichting gedateerd en laat aan de gewenste gemakken vaak over. Daarom wordt er een nieuw ziekenhuis gebouw gebouwd op de plek van de eerder al gesloopte voormalige zusterflat en een gedeelte op de huidige medewerkersparkeerplaats. Daarna verrijzen er nog eens 200 woningen en gerelateerde zorgvoorzieningen. Om voor genoeg parkeerplaatsen te zorgen wordt er een bovengrondse interne parkeergarage gerealiseerd. Hoe het nieuwe ziekenhuis en het terrein er precies uit gaan zien wordt in de periode 2018 - 2020 bepaald.

2.4 DE NAOORLOGSE ZIEKENHUISBOUW6 Binnen de instellingen voor de gezondheidszorg hadden de ziekenhuizen zich ontwikkeld tot de technische en wetenschappelijke voorhoede. Door de medische ontwikkelingen werden de installaties complexer en werd er steeds meer medische apparatuur (o.a. röntgen- en scanapparatuur, electronenmicroscopen) ingebracht, waardoor gebouwen ook complexer en kostbaarder werden. Door al die ontwikkelingen dreigde de geboden zorg buiten het financiële bereik van de laagste klassen te vallen en juist die vormden aanvankelijk de belangrijkste doelgroep. Deze ontwikkeling strookte dan ook niet met de idealen van de welvaartsstaat. Integratie van een door de Duitse bezetter geïntroduceerde ziektekostenverzekering moest het financiële gat dichten en de bouw van nieuwe efficiënte complexen moest het capaciteitsprobleem oplossen. Overal in Europa was de bouw van ziekenhuizen in de oorlogsjaren stil gevallen en veel complexen waren verwoest of zwaar beschadigd. Men kon dus feitelijk met een schone lei beginnen. Het streven naar vernieuwing dat de naoorlogse architectuur kenmerkte kwam ook zeer sterk naar voren in de ziekenhuisbouw. De gedachte dat de architectuur een cruciale rol moest spelen bij de opbouw van een nieuwe sociale maatschappij werd ook in Nederland door vrijwel alle ontwerpers, traditioneel of modernistisch, onderschreven.

Het ziekenhuis van de toekomst werd vanaf toen gezien als een gemeenschappelijke voorziening, toegankelijk voor iedereen. Het ontwerpen was dan ook feitelijk een sociale opgave. Het opzetten van een ziekenhuis als een representatief monument verdween naar de achtergrond, het ging voortaan om efficiëntie, helderheid en flexibiliteit.

6 Info voor deze paragraaf is afkomstig van: Noor Mens/Cor Wagenaar, Architectuur voor de

gezondheidszorg in Nederland. Rotterdam 2010 Spaarne Gasthuis Cultuurhistorisch onderzoek - Haarlem  april 2019  blad 67

Buitenlandse voorbeelden De wil om met een schone lei te beginnen leidde er toe dat men zich ging baseren op buitenlandse voorbeelden die recent waren gerealiseerd in landen die ontkomen waren aan het oorlogsgeweld, namelijk Zweden en Zwitserland. Deze twee voorbeelden van ziekenhuizen in Bazel en Stockholm voldeden aan de modernste eisen en kregen zodoende een voorbeeldfunctie. Het Södersjukhuset in Stockholm van H. Cederström omvatte een beddenhuis van acht verdiepingen met een daaraan evenwijdig gelegen behandelgebouw met operatiekamers, röntgenafdeling en laboratoria. Men koos juist niet voor het voor de oorlog vaak gehanteerde paviljoensysteem omdat dit de specialisten te veel zou isoleren, terwijl het moderne ziekenhuis juist intensieve samenwerking vereiste. Cederström stond als uitvinder te boek van de verpleegeenheid. In het beddenhuis van het Södersjukhuset bestonden die verpleegeenheden uit zestien bedden, verdeeld in vierpersoons-, tweepersoons- en isoleerkamers. Twee van dergelijke eenheden lagen in een L-vorm en vormden een “station” met op het ontmoetingspunt wacht- en verblijfsruimten.