20210171773 2. Bijlage 1 Ontwerp Omgevingsvisie Haarlem

Omgevingsvisie Haarlem 2045

Toekomstbestendig, vergroenen, verbinden en ontmoeten

Hoe zorgen we dat Haarlem ook in 2045 een aantrekkelijke stad is?

Haarlem staat de komende decennia voor een aantal grote opgaven die veel veranderingen in de bebouwde omgeving teweeg zullen brengen. Met deze omgevingsvisie geven we richting aan een ontwikkeling van de stad die deze opgaven als kans benut om Haarlem ook in de toekomst aantrekkelijk te houden.

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

VOORWOORD

Hoe ver ligt 2045 af van 2021? Zet je die jaren af tegen de jaren dat Haarlem als stad stadsrechten heeft dan is het slechts een fractie in tijd. In 2045 heeft Haarlem 800 jaar stadsrechten. Dat is een heugelijk moment. We zullen het vieren. En hopelijk vieren we dan ook dat Haarlem in 2045 nog steeds een aantrekkelijke stad is; een stad met een historische kern waar met vooruitziende blik is geanticipeerd op wat een stad van de toekomst nodig heeft. Die blik is vastgelegd in de omgevingsvisie. Deze omgevingsvisie schetst de koers voor de ontwikkeling van Haarlem. En helpt antwoord te geven op de vraag: “Wat moeten we nu doen om te zorgen dat Haarlem ook op langere termijn een aantrekkelijke stad is voor iedereen?” Een belangrijke vraag, die iedereen aangaat. Daarom willen we u vragen te reageren op onze visie.

Voor u ligt nog niet de definitieve omgevingsvisie. Dit is de ontwerp omgevingsvisie. Een grote stap richting de definitieve visie. Deze ontwerp omgevingsvisie leggen we nu voor aan de stad. De Haarlemmers wordt gevraagd om de visie te lezen en hun reactie te geven aan de gemeente. Ik hoop dat veel Haarlemmers dit zullen doen. Om te vertellen wat aanspreekt in de visie, maar ook wat juist niet. Alle reacties gaan we goed bekijken en verwerken we zo mogelijk in de definitieve versie van de visie. Uiteindelijk moet de omgevingsvisie niet alleen een visie van de gemeente zijn, maar van heel Haarlem. Ik wens u veel leesplezier en kijk uit naar uw reactie. Floor Roduner Wethouder Ruimtelijke ontwikkeling

4

5

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INHOUD

Inhoud Deel 01 Inleiding Voorwoord 01 Samenvatting

05

08

02 Inleiding

14

De tijdgeest Leeswijzer

16 18

03 Wat is een omgevingsvisie 04 Context

Deel 02 Analyse

Deel 03 Visie

Deel 04 Uitvoering

05 Identiteit

08 De visie

10 Uitvoering

5.1 Oog voor elkaar 5.2 Oog voor kwaliteit 5.3 Oog voor ontspanning

06 Trends en ontwikkelingen

20

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

26

07 Haarlemse opgaven 7.1

Globalisering Duurzaamheid Bevolking COVID-19 Technologische ontwikkelingen Veranderende rol van de gemeente

Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen 7.2 Versterken sociaal weefsel 7.3 Klimaatbestendig Haarlem 7.4 Gezonde stad voor mens en dier 7.5 Energietransitie in Haarlem 7.6 Duurzaam bereikbare stad

6

34 36 38 39

42 44 46 48 50 51 52

8.1 Integrale Visie 8.2 Sleutelgebieden

09 Verdiepende uitwerking per integrale opgave 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6

Uitwerking: aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen Uitwerking: versterken sociaal weefsel Uitwerking: klimaatbestendig Haarlem Uitwerking: gezonde stad voor mens en dier Uitwerking: energietransitie in Haarlem Uitwerking: duurzaam bereikbare stad

60 62 74

10.1 Van visie naar uitvoering en sturing 10.2 De stedelijk strategische uitwerking 10.3 Blijven sturen op en bijsturen van de omgevingsvisie

126 128 129 136

80 82 92 100 108 114 120

54 57 57 58 58 59 59

7

01

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

Samenvatting

8

9

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

Onderstaande sleutelgebieden zijn illustratief voor de koerswijziging van de stad en laten zien waartoe het vaststellen van de omgevingsvisie kan leiden.

Samenvatting

•••••• Ontwikkelzones Mengen en verdichten

•••••• Beatrixplein •••••• Delftplein

Haarlem, een stad waar je rust kan vinden en reuring kan opzoeken, waar je binnen een half uur op het strand, in Amsterdam of in Leiden bent. Met een dynamiek die je alleen in een stad vindt en met het gemoedelijke van een dorp. Deze Haarlemse kwaliteiten willen we graag voor de toekomst behouden. Dat lukt niet door niets te doen. Deze omgevingsvisie schetst de ontwikkelingen waarop we in Haarlem gaan sturen. De omgevingsvisie agendeert en geeft richting aan de integrale opgaven. • Klimaatbestendig Haarlem • Energietransitie Haarlem • Versterken sociaal weefsel • Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen • Haarlem gezonde stad voor mens en dier • Duurzaam bereikbare stad

•••••• Knooppunt Nieuw Zuid Buurtgericht ontwikkelen

Vergroenen en vernatten

•••••

Stationsgebied Haarlem

•••••• Spaarnedriehoek & Zuidstrook Waarderpolder ••••

Zorgcluster Spaarne Gasthuis

••••

Onderwijscluster Zijlweg

••••

Stadslandschappen Stadsrandpark Oost als pilot

•••••• Wijken met complexe stapeling van opgaven, Leidsebuurt als pilot Bevorderen gezonde leefomgeving

•••

Integrale Vernieuwing Openbare Ruimte in Meerwijk (IVORIM)

•••••• Ontbrekende schakels en verbeteren tien-minuten-netwerk, inclusief fietsring

Ruimte voor energie en regie op de ondergrond

••••

Dwars Door Schalkwijk

••

Ramplaankwartier

•••••• Regionale OV-bereikbaarheid verbeteren:

Verbeteren regionaal OV­netwerk, incl. ketenmobiliteit

Mobiliteitstransitie

10

11

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

6 strategische keuzes In de omgevingsvisie zijn voor deze opgaven veel keuzes gemaakt en is goed gekeken waar koppelkansen en synergiën te bereiken zijn. Om de inpassing van deze opgaven optimaal en slim te laten landen in de stad maakt Haarlem zes strategische keuzes voor de leefomgeving.

1. Mengen en verdichten

2. Buurtgericht ontwikkelen

3. Vergroenen en vernatten

4. Bevorderen gezonde leefomgeving

5. Ruimte voor energietransitie

6. Mobiliteitstransitie

Haarlem is een populaire woonstad. We moeten extra woningen bouwen om te zorgen dat er voor alle doelgroepen een woning is. Hierbij is niet de kwantiteit leidend maar de kwaliteit. Dit betekent dat we de waardevolle karakteristieken van Haarlem en Spaarndam koesteren, dat de woonwerkbalans minimaal gelijk blijft, de groene landschappen worden verbeterd en het autoverkeer niet toe­neemt. De extra woningen komen vooral rondom de HOV knooppunten en in de ontwikkelzones.

Door de globalisering en grote veranderingen in de leefomgeving wordt het belang van sociale ankers in de buurt groter. Om elkaar te begrijpen en gezamenlijk aan de toekomst van de stad te kunnen bouwen is het belangrijk dat we elkaar ontmoeten. Zonder wederzijds begrip ontstaat tweedeling en polarisatie. Ontmoeten gaat gemakkelijker op de fiets en te voet en op plekken waar mensen van nature samenkomen. Het fiets- en voetgangersnetwerk en de sociale basisinfrastructuur worden versterkt en beter aan elkaar gekoppeld. Deze sociale basisinfrastructuur bestaat uit clusters van sociale voorzieningen genaamd ‘huis van de wijk’, toegankelijke hulp- en zorgvoorzieningen, sportvoorzieningen, onderwijsvoorzieningen en vrije tijdsvoorzieningen. De ambitie is dat Haarlemmers belangrijke dagelijkse voorzieningen binnen maximaal tien minuten op de fiets, of te voet kunnen bereiken.

Als we nu niet starten met de aanpak van de toenemende gevolgen van de klimaatverandering dan staan over dertig jaar delen van Haarlem bij regenbuien onder water en bij hittegolven is het onaangenaam in de stad. Haarlem gaat daarom de groen- en waterstructuur in de stad versterken. Niet alleen stelt het ons in staat de gevolgen van klimaatverandering beter op te vangen, het levert ook een gezonde leefomgeving op.

Een goed ingerichte leefomgeving draagt bij aan een gezondere leefstijl en betere gezondheid. Extra groen en water zorgen voor een betere luchtkwaliteit, biodiversiteit en nodigen uit tot sporten, fietsen, wandelen, spelen, ontspannen en het ontmoeten van anderen. In deze omgevingsvisie worden de recreatieve routes door de stad gecombineerd met de groen- en waterstructuren. Als de stad groeit, neemt het belang van het omliggende landschap evenredig toe. Er moeten in de omgeving meer natuurgebieden komen om de gebieden met de hoogste natuurwaarden, zoals de Kennemerduinen, te beschermen tegen teveel bezoekers. In de omgeving van Haarlem zorgen we voor meer natuurwaarde en mogelijkheden voor recreatie.

Duurzame energie en warmtewinning kosten ruimte, zowel boven- als ondergronds. Deze opgaven zijn redelijk nieuw, hiervoor is extra ruimte nodig die in de bestaande stad moet worden gevonden. De benodigde voorzieningen kunnen niet allemaal in het stedelijke gebied landen, bedrijventerrein Waarderpolder en het omliggende landschap spelen hierbij een belangrijke rol. Ook vraagt de ruimteclaim die de energietransitie met zich meebrengt afstemming met de beschikbare ruimte in de ondergrond. Deze enorme puzzel kan alleen worden gelegd als er integrale ontwerpen voor het omliggende landschap worden gemaakt en de regie wordt genomen op de ondergrond. In deze omgevingsvisie reserveren we ruimte waar we weten dat deze nodig is.

Om een groeiende stad bereikbaar en in beweging te houden, zet Haarlem in op mobiliteitstransitie. De principes hiervan zijn eenvoudig: binnen de stad reizen we zoveel mogelijk te voet of met de fiets, de reizen van en naar de stad doen we zoveel mogelijk met het openbaar vervoer en de fiets en we gebruiken de (elektrische) auto alleen als het niet anders kan. De HOV knooppunten zijn essentieel onderdeel van de mobiliteitstransitie en de verdichting van de stad. Er komt een nieuw OV knooppunt aan de oostkant van de stad en bestaande OV knooppunten worden verbeterd.

Dit doen we door: • meer kwaliteit toe te voegen in het buitengebied: onder andere door het opwaarderen van de natuurwaarde tot landbouwgrond; • het versterken van ecologische verbindingen tussen hotspots.

Dit doen we door: • ruimte te reserveren en vrij te maken voor energietransitie

Dit doen we door: • woningbouw te concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen; • een substantieel aantal arbeidsplaatsen toe te voegen aan de Waarderpolder en bij OV-knooppunten; • bestaande wijken te beschermen: menging en karakter te behouden.

Dit doen we door: • het versterken van het tien-minuten netwerk en de stadsstraten; • het versterken van de sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt.

Dit doen we door: • ruimte te creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto; • het versterken van de boezemwaterstructuur.

Dit doen we door: • regionale fietsverbindingen te verbeteren en te verbinden met het tien-minuten netwerk; • knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren van de HOV bereikbaarheid.

Bovengenoemde strategische keuzes voor de leefomgeving dragen bij aan de integrale opgaven waar Haarlem voor staat. De keuzes worden niet uniform over heel Haarlem op dezelfde manier uitgevoerd maar houden rekening met de eigenschappen van de verschillende buurten. Dit betekent verdere uitwerking op gebiedsniveau in samenwerking met iedereen die een rol speelt bij de ontwikkeling van Haarlem. Met het opstellen van deze visie zijn we niet klaar tot 2045. De visie wordt eens in de zoveel tijd bijgesteld. De verwachting is dat de strategische keuzes overeind blijven, maar dat door nieuwe inzichten en nieuwe ontwikkelingen bijstelling nodig zal zijn. 12

13

02

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

Inleiding

14

15

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

De tijdgeest Een visie is een blik naar de toekomst, een stip aan de horizon; in deze omgevings­ visie vertellen we welke kansen we zien voor onze stad en haar omgeving en welke doelen we nastreven, welke ambities we najagen, maar ook voor welke uitdagingen we staan. We plukken die doelen en ambities niet zomaar uit de lucht, maar kijken zorgvuldig naar trends en ontwikkelingen die de tijd van nu markeren. Vervolgens benoemen we een aantal opgaven voor de stad en haar toekomst. Niet alles wat wij wensen, kunnen we omzetten in daden; we zijn immers onderdeel van een breed netwerk, van inwoners, partners, en ondernemers, bestuurders en de regio. We moeten gezamenlijk verder en voorwaarts en dus moeten we keuzes maken.

“De omgevingsvisie is een projectie van de toekomst, gemaakt met de kennis van nu” 16

De omgevingsvisie is een projectie van de toekomst, gemaakt met de kennis van nu. We leven in een tijd van grote transities. Waar mensen het drie decennia geleden nog absurd vonden om een mobiele telefoon aan te schaffen, is een wereld zonder smartphone nu ondenkbaar. We zijn meer onderling verbonden dan ooit en dit brengt zowel kansen als opgaven met zich mee. Door de digitalisering heeft het delen van kennis en van materiële zaken, via online platforms (auto’s, vakantieverblijven) een enorme vlucht genomen. Een goede internet­ verbinding lijkt soms belangrijker dan fysieke aanwezigheid. Tijdens de coronapandemie is dat zelfs letterlijk belangrijker. Een groot deel van de mensen werkt thuis en is afhankelijk van die goede verbinding. Als we uitzoomen zien we dat het klimaat in korte tijd enorme veranderingen heeft ondergaan. De seizoenen zoals we die kenden, zijn al lang niet meer vanzelfsprekend. De zomers zijn droger en heter, de zeespiegel stijgt en wolkbreuken komen frequenter voor. Als we op deze manier met onze planeet om blijven gaan, zullen de veranderingen alleen maar toenemen. Het klimaat geeft een alarmsignaal af en dat moeten we serieus nemen. Dat betekent dat we in onze omgevingsvisie goed moeten kijken naar hoe we bij onze wensen voor de stad rekening houden met het klimaat en de leefomstandigheden die, zoals we nu met corona zien, heel snel kunnen veranderen.

Alles samengenomen is duidelijk dat we ons op een kantelpunt bevinden. De stad en de samenleving gaan de komende decennia veranderen. Van de manier hoe we met energie omgaan, de invloed van technologie, de manier waarop we reizen, tot de manier waarop we met elkaar omgaan. Nu hebben Haarlemmers door de eeuwen heen voor vele opgaven gestaan. Er zijn woningen gebouwd voor oude en nieuwe Haarlemmers, we hebben gezorgd dat we droge voeten houden, bedrijven zijn opgericht, verbindingen aangelegd met de wereld om ons heen. In deze visie beschrijven we onze opgaven, met daarbij mogelijke oplossingen die kansen kunnen bieden voor Haarlem.

De stad is namelijk bij uitstek de plaats waar vernieuwingen het licht zien. Waar mensen samen komen om ideeën, kennis, gevoelens en producten uit te wisselen ontstaat dynamiek. Met de dynamiek van het collectief dat de stad ook kan zijn, kunnen we gezamenlijk de schouders zetten onder de uitdagingen die de toekomst vraagt. Ongetwijfeld zal een lezer in 2045 delen van dit document lezen, en met een glimlach denken: ‘dachten ze werkelijk dat Haarlem er in 2045 zo uit zou zien?’. Daarom is het goed deze omgevingsvisie te zien als een leidraad. Een leidraad die we kunnen bijstellen naargelang de dynamiek en de omstandigheden.

17

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

INLEIDING

Leeswijzer Dit stuk is zo geschreven dat het gemakkelijk kan worden gedigitaliseerd en vervolgens digitaal kan worden gelezen door bijvoorbeeld op thema relevante stukjes tekst op te vragen. Dit betekent dat sommige teksten dubbel in de visie voorkomen wanneer deze volledig van voor tot achter gelezen wordt. De visie bestaat uit vier delen:

01

02

03

04

Een inleidend deel, waarin we beschrijven wat u kunt verwachten van een om­­gevingsvisie en hoe u die moet positioneren ten opzichte van de Omgevingswet en het omgevingsplan.

Daarna beschrijven we in in deel 2 de stad waarvoor we een omgevingsvisie maken, we bekijken de trends en ont­­wikkelingen voor de toekomst en koppelen die aan de opgaven waarop deze visie een antwoord moet geven.

De daadwerkelijke visie op de op de leefomgeving vindt u in deel 3. In dat deel zetten we de stip op de horizon voor 2045.

Deel 4 tenslotte gaat in op de vraag hoe we de omgevingsvisie tot uitvoering gaan brengen en hoe we tijdens dat traject volgen of en hoe we onze ambitie ook echt halen.

Deel 04: Uitvoering

Deel 03: Visie Hoofdstuk 8.1

Deel 02: Analyse

Hoofdstuk 7 Opgaven

Hoofdstuk 6 Trends & ontwikkelingen

Hoofdstuk 5 Identiteit

Sleutelgebieden

We zetten in op behoud van identiteit en om dit te kunnen doen grijpen we de opgaven strategisch aan en vormt efficiënt ruimte­ gebruik altijd het uitgangspunt. Zes strategische keuzes met 12 bijbehorende speerpunten vormen de essentie van de visie.

De speerpunten krijgen gestalte in 15 sleutelgebieden. Deze sleutelge­ bieden illustreren de koerswijziging van de stad en laten zien waar het vaststellen van de omgevingsvisie toe kan leiden. Er komen verschil­ lende strategische keuzes samen en ze zijn van belang voor de toekomst van de gehele stad. Een deel zijn we al mee bezig en een deel pakken we later op. Per sleutelgebied wordt een korte toelichting geschreven die beschrijft welke opgaven er in terugkomen. De sleutelgebieden worden allemaal benoemd op de integrale visiekaart.

Strategische keuze 1: Mengen & Verdichten

Speerpunten: 1. Woningbouw concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen. (Sleutels A, G & J) 2. Substantieel aantal arbeidsplaatsen toevoegen aan de Waarderpolder en bij de OV-knooppunten. (Sleutels B, C & I) 3. Zorgvuldig omgaan met bestaande wijken: menging en karakterbehouden.

Strategische keuze 2: Buurtgericht Ontwikkelen

Deel 01: Inleiding

Hoofdstuk 4 Context

Hoofdstuk 3 Wat is een omgevingsvisie

Hoofdstuk 2 Inleiding

Hoofdstuk 1 Samenvatting

Speerpunten: 4. Versterken 10-minuten-netwerk en stadsstraten. (Sleutels A, F &H) 5. Sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt versterken. (Sleutel G)

Strategische keuze 3: Vergroenen & Vernatten

Speerpunten: 6. Ruimte creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto. (Sleutel D & H) 7. Boezemwaterstructuur versterken. (Sleutel A & H)

Strategische keuze 4: Bevorderen gezonde leefomgeving

Speerpunten: 8. Meer kwaliteit in het buitengebied: o.a. opwaarderen natuurwaarde van boerenland. (Sleutel K) 9. Ecologische verbindingen tussen hotspots versterken. (Sleutel H)

Strategische keuze 5: Ruimte voor de Energietransitie

Speerpunten: 10. Ruimte reserveren en creëren voor energietransitie. (Sleutels D, J, K & L)

Strategische keuze 6: Mobiliteitstransitie

Speerpunten: 11. Regionale fietsverbindingen verbeteren en verbinden met het 10-minuten-netwerk. (Sleutel F) 12. Knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren HOV-bereikbaarheid. (Sleutels A, C, I & J)

18

Hoofdstuk 8.2

Integrale visie

A. Ontwikkelzones B. Spaarnedriehoek & Zuidstrook Waarderpolder C. Knooppunt Haarlem Nieuw Zuid D. Wijken met complexe stapeling van opgaven, Leidsebuurt als pilot E. Verbeteren regionaal OV-netwerk, incl. ketenmobiliteit F. Ontbrekende schakels en verbeteren 10-minutennetwerk, incl. fietsring G. Beatrixplein H. Dwars Door Schalkwijk I. Stationsgebied Haarlem J. Delftplein K. Stadslandschappen, Stadsrandpark Oost als pilot L. Integrale Vernieuwing Openbare Ruimte in Meerwijk (IVORIM) M. Ramplaankwartier N. Zorgcluster Spaarne Gasthuis O. Onderwijscluster Zijlweg

Hoofdstuk 9

Verdiepende uitwerking per integrale opgave Aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen

Verdiepende uitspraken: • Haarlem concentreert binnenstedelijke toevoeging van woningen. • Haarlem behoudt gemengd stedelijke milieus. • Haarlem werkt aan gemengde hoogstedelijke milieus rondom OV-knooppunten. • Haarlem zet in op een duurzame en toonaangevende economische clusters. • Haarlem zet selectief hoogbouw in om de stad te verrijken. • Haarlem koestert erfgoed. • Haarlem maakt wijkwinkelgebieden toekomstbestendig. • Haarlem creëert ruimte voor de culturele sector.

Hoofdstuk 10 Uitvoering

Versterken sociaal weefsel

Verdiepende uitspraken: • Haarlem versterkt de functie van het centrum als huiskamer van de stad. • Haarlem versterkt de centrumfunctie van Schalkstad. • Haarlem zet in op een sterk sociaal-maatschappelijk voorzieningenaanbod. • Haarlem versterkt verbindingen tussen en binnen verschillende stadsdelen.

Klimaatbestendig Haarlem

Verdiepende uitspraken: • Haarlem maakt ruimte voor water. • Haarlemse stedelijke ontwikkelingen en transformaties zijn klimaatadaptief. • Haarlem bouwt aan klimaatbestendige openbare ruimte. • Haarlem deelt de verantwoordelijkheid voor de wateropgave.

Gezonde stad voor mens en dier

Verdiepende uitspraken: • Haarlem zet in op versterken van ecologisch netwerk. • Haarlem zet in op bewegen en recreëren. • Haarlem kiest voor het beperken van milieu- en gezondheidseffecten.

Energietransitie in Haarlem

Verdiepende uitspraken: • Haarlem zet in op het besparen en efficiënt benutten van energie. • Haarlem zet in op duurzame energieproductie. • Haarlem biedt ruimte voor boven- en ondergrondse energie-infrastructuur.

Duurzaam bereikbare stad

Verdiepende uitspraken: • Haarlem kiest voor het slim en duurzaam organiseren van het mobiliteitssysteem. • Haarlem zet in op een aantrekkelijke, toegankelijke en veilige openbare ruimte voor actieve mobiliteit. • Haarlem kiest voor goede verbindingen met de regio.

19

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

WAT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

03

Wat is een omgevingsvisie

20

21

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Prettig wonen en leven in Haarlem nu, is een gegeven van dit moment, maar als Haarlemmers hebben we ook een verantwoordelijkheid voor de stad in de toekomst. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de stad over 25 jaar nog net zo prettig, zo niet prettiger is om in te wonen, te werken, te recreëren. Dat vraagt dat we vooruit kijken naar alle terreinen die horen bij het leven in een stad. Dat doen we met een omgevingsvisie.

WAT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

3.1 Wat is een omgevingsvisie? De omgevingsvisie is een brede integrale visie voor Haarlem. De visie verbindt beleidsopgaven vanuit verschillende sectoren met elkaar op het terrein van bereikbaarheid, wonen, duurzaamheid, economie, sociaal, cultureel, kortom alles dat hoort bij de stad. De omgevingsvisie bouwt voort op een aantal al bestaande brede documenten, zoals de Toekomstvisie Haarlem 2040, en de Structuurvisie Openbare Ruimte. Daarnaast is ook geput uit een aantal sectorale beleidsdocumenten, zoals de nieuwe economische visie. De omgevingsvisie is een visie op hoofdlijnen. De visie laat zien wat de ruimtelijke consequenties zijn van de huidige plannen én van geschetst toekomstig beleid. In Haarlem werken we met gebieden: Haarlem Noord, Haarlem Oost, Centrum, Zuid West en Schalkwijk. In al die gebieden zijn ontwikkelingen gaande. We zijn aan het bouwen, maken plannen om te gaan bouwen, we werken aan de sociale basis, we hebben proefwijken om van het gas af te gaan, er komen nieuwe openbaar vervoer knooppunten om de bereikbaarheid te vergroten en te zorgen dat mensen overstappen van de auto naar andere vervoersmiddelen, industrieel erfgoed wordt ontwikkeld tot culturele hotspots in combinatie met wonen en werken. Teveel om op te noemen. In elk stadsdeel zijn ontwikkelingen gaande; een stad staat nooit stil.

En dat is ook niet wat we willen; we willen de beweging gaande houden door niet elk gaatje dicht te plamuren, maar te zorgen dat er ook nog wat vrije speelruimte overblijft. Maar we willen wel dat de grote ontwikkelingen passen binnen de hoofdlijnen van de visie; hoe ziet Haarlem er uit in 2045?

Ripperdapark, Haarlem centrum 22

23

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

WAT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

02

“Met deze omgevingsvisie willen we de toekomst weloverwogen en gezamenlijk ingaan. Dat vraagt om een inspirerende blik.”

3.2 Waarom een omgevingsvisie? Werken aan de stad van de toekomst doet de gemeente niet alleen. In de aanloop naar deze omgevingsvisie hebben we onze inwoners gevraagd mee te denken over die toekomst. Veel Haarlemmers gaven hieraan gehoor. Zij kwamen vertellen wat ze willen behouden en waar ze uitdagingen zien, gaven aan waar prioriteiten liggen. Maar waar voor de één wonen een prioriteit is, is dat voor de ander duurzaamheid of juist bereikbaarheid. Duidelijk is dat er keuzes gemaakt moeten worden. De omgevingsvisie een verplicht instrument in de nieuwe Omgevingswet. Iedere gemeente is verplicht om de omgevingsvisie voor 1 januari 2024 te hebben vastgesteld. De omgevingsvisie laat zien wat de gevolgen zijn van de keuzes die je maakt, in de (bestaande) openbare ruimte. Daarnaast heeft de gemeente richting en kaders nodig om alle toekomstige ontwikkelingen in de stad in goede banen te leiden. Hoe ga je om met die gebiedsontwikkelingen; waar gaan we investeren in infrastructuur, welke keuzes maken we bij het bouwen van nieuwe woningen; sociaal, starters, doorgroeiers, hoogbouw, laagbouw, duurzaam bouwen. Alle nieuwe ontwikkelingen vragen om het maken van keuzes. De omgevingsvisie geeft richting aan al deze plannen. De omgevingsvisie kijkt ook vooruit naar de uitdagingen van een snel veranderende samenleving en wereld. Want behalve een pandemie die ons nu in

24

de greep heeft, is ook het klimaat een factor met grote gevolgen voor de leefomgeving. Meer regen in de herfst en lente, minder water in de zomer. Een groeiende wereldbevolking, een meer naar elkaar toegroeien binnen de metropoolregio, het zijn allemaal actoren waarop we nu nog geen pasklaar antwoord hebben, maar waarmee we voor onze toekomstige stad wel rekening moeten houden. De omgevingsvisie is geen in beton gegoten document, maar eerder de leidraad voor een voortdurend gesprek met de stad. De omgevingsvisie probeert wel een antwoord te geven op de uitdagingen die een snel veranderende samenleving stelt aan onze leefomgeving. De omgevingsvisie is ook het kader waarbinnen Haarlem het omgevingsplan opstelt. Dit omgevingsplan vervangt de huidige bestemmingsplannen. De visie is het document met de ambities en richtingen; in het omgevingsplan worden deze vertaald in concrete regels. Deze regels bepalen de ruimte voor ontwikkeling, zoals dat nu in het bestemmingsplan gebeurt. Met deze omgevingsvisie Haarlem 2045 ‘Toekomstbestendig, vergroenen, verbinden en ontmoeten’ willen we de toekomst weloverwogen en gezamenlijk ingaan. Dat vraagt om een inspirerende blik.

03

05

02 Badhuis, Leidsebuurt 03 Beatrixplein, Haarlem Oost 04 Marsmanplein, Haarlem Noord 05 Het Dak, Schalkwijk

04

25

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

CONTEXT

04

Context 26

27

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

CONTEXT

Haarlem begon als stad op een wal; een droog stuk duin, omgeven door water. Maar een stad is geen eiland. Een stad is afhankelijk van, en staat in verbinding met haar omgeving. Haarlem is de hoofdstad van Noord-Holland, ligt in de regio Zuid Kennemerland en is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Dat vraagt bij het maken van beleid dat je niet alleen kijkt naar wat nodig is voor Haarlem, maar ook hoe je samen met de regio in groot en klein verband samen kan werken en samen kan optrekken naar de toekomst. Daarbij steeds kijkend naar de grote opgaven op gebied van wonen, werken, klimaat en bereikbaarheid op zo’n manier dat de kwaliteit van leven hetzelfde blijft of verder toeneemt.

4.2 Haarlem in de regio

4.1 De verhouding tot ander beleid De gemeente maakt op vele terreinen beleid. Bijvoorbeeld; als we klimaatneutraal willen zijn in 2040; hoe pakken we dat dan aan en wat moeten we ervoor doen? De omgevingsvisie is eigenlijk een parapludocument waaronder al dit beleid een plek krijgt. De omgevingsvisie bundelt de verschillende beleidsterreinen tot één inspirerende en richtinggevende visie voor de hele fysieke leefomgeving; zowel op, boven als onder de grond. Het is niet zo dat de omgevingsvisie al het gemeentelijk beleid vervangt, ze bouwt voort op belangrijke eerdere beleidsdocumenten, zoals de Toekomstvisie Haarlem 2040 en de Structuurvisie Openbare Ruimte. Daarnaast heeft de omgevingsvisie andere documenten, zoals de concept Regionale Energie Studie meegenomen in het totaal. Verder zijn veel beleidsdocumenten die zijn opgesteld tijdens het maken van de omgevingsvisie op elkaar afgestemd, zoals de Economische Visie, het Mobiliteitsbeleid en de Warmte Transitievisie.

01 Haarlem Noord 02 Europawijk, Schalkwijk

01

28

Haarlem is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam (MRA), de hoofdstad van Noord Holland en de centrumstad van Zuid Kennemerland. De gemeenten in de MRA en Zuid Kennemerland zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Mensen kunnen wonen in Heemstede, werken in Haarlem, naar de schouwburg gaan in Amsterdam, sporten in Bloemendaal en in Zandvoort naar het strand gaan. En vice versa. Kortom, ons dagelijks leven houdt niet op bij de gemeentegrens. Haarlem is onderdeel van een Daily Urban System (het gebied waarbinnen het dagelijks leven zich afspeelt), dat naast de MRA ook strekt tot Leiden en Den Haag.

en culturele en maatschappelijke voorzieningen gecon­centreerd. Om in de toekomst zowel de rol van centrumstad van Zuid Kennemerland als van stadshart binnen de Metropoolregio Amsterdam goed te kunnen vervullen, is voor Haarlem een goede bereikbaarheid en een versterking van het economisch profiel noodzakelijk. Bereikbaar met oog voor de duurzaamheidsambities van de gemeente en een economisch profiel dat past bij de beroepsbevolking. Haarlem gaat groeien op een manier die toekomstbestendig is: sociaal, leefbaar en duurzaam, met behoud van de aanwezige stedelijke en landschappelijke kwaliteiten.

Regionale samenwerking en afstemming

Haarlem is de centrumstad van Zuid Kennemerland en hier is dan ook het leeuwendeel van de woningen, arbeidsplaatsen, winkels, uitgaansmogelijkheden

Vanwege onze positie in het grotere geheel van de MRA is het waardevol om goed samen te werken met de regio en grote, complexe opgaven samen op te pakken waar dat tot meerwaarde leidt. We zien de Haarlemse omgevingsvisie als een document dat helpt om de Haarlemse opgaven uit te dragen, onder meer richting de provincie en de rijksoverheid, maar ook richting de Metropoolregio Amsterdam. Verder kan een integrale visie op de fysieke leefomgeving in Haarlem niet los worden gezien van de ontwikkelingen in ZuidKennemerland. De omgevingsvisie is daarmee naast een inhoude­ lijke visie ook een strategisch document. We werken regionaal samen aan onderwerpen die in lijn zijn met onze eigen ambities. Haarlem kan in samen­ werking met de regio meer voor elkaar krijgen dan als aparte gemeente, regionaal werken leidt tot betere resultaten.

Regionale samenwerking en afstemming is niet nieuw: op tal van terreinen wordt, met wisselende partners, al samengewerkt. Enkele voorbeelden: • afstemming over de woningmarkt met de IJmond en Zuid Kennemerland • Haarlem maakt onderdeel uit van het Recreatie­ schap Spaarnwoude en is partner in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland • op het thema mobiliteit wordt samengewerkt met Zuid Kennemerland binnen de gemeen­ schappelijke regeling ‘Zuid Kennemerland

bereik­baar’, met de provincie via het Provinciaal Verkeer- en Vervoer Beraad en op specifieke projecten, en met de MRA in het programma ‘Samen bouwen aan bereikbaarheid’ • Haarlem werkt in samenwerking met de provincie, NS, ProRail en de Vervoerregio Amsterdam aan de Haarlemse OV-knooppunten • regionale afstemming over economische ontwikkeling gebeurt via het MRA-platform Economie (en het hierbij horende Platform Bedrijven en Kantoren)

Zuid Kennemerland behoort (met de Amsterdamse grachtengordel en het Gooi) tot de top drie aan­trekkelijke woonmilieus binnen de metropoolregio. De combinatie van strand, duinen, bossen, buiten­ plaatsen, villawijken en de historische binnenstad van Haarlem heeft niet alleen op inwoners, maar ook op bezoekers van de regio een grote aantrek­ kingskracht. Zuid Kennemerland onde­rscheidt zich binnen de metropool verder door een hoog opgeleide beroepsbevolking en een diverse economie (met een groot aantal start-ups op het gebied van toegepaste innovatie).

02

29

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

CONTEXT

Haarlem in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) Bron: Posadmaxwan

MRA Verstedelijkingsstrategie en de Zuid Kennemer Agenda

Naast de reeds lopende samenwerkingsverbanden op specifieke beleidsterreinen wordt binnen de MRA en Zuid Kennemerland ook gewerkt aan een gezamenlijke integrale visie op de gewenste ontwikkelrichting van de regio.

Verstedelijkingsstrategie Metropool Regio Amsterdam

Binnen de metropoolregio neemt Haarlem een bijzondere en onderscheidende positie in, als hoogwaardig stedelijk woon- en werkgebied met unieke cultuurhistorische waarden. De MRA werkt op dit moment aan een verstedelijkingsconcept waarin we grote regionale opgaven op het gebied van wonen, werken, mobiliteit, klimaat, energie, landschap en sociaal-maatschappelijk gezamenlijk oppakken. Belangrijke uitgangspunten in dit concept zijn onder andere dat we een polycentrische metropoolregio (uit meerdere woonkernen bestaande) willen zijn waarin wonen en werken zich niet op één plek concentreren en dat we gezamenlijk willen bouwen aan een duurzame, sociaal-maatschappelijk en economisch sterke metropoolregio. De omgevingsvisie geeft invulling aan deze gedeelde regionale opgaven en versterkt daarmee de onderscheidende kwaliteiten van Haarlem.

Zuid Kennemer Agenda

Voorafgaand aan de omgevingsvisie is gewerkt aan een Zuid Kennemer Agenda. Deze omgevingsagenda benoemt de gemeenschappelijke opgaven voor de regio. We hebben vijf opgaven geformuleerd waar we gezamenlijk aan willen werken: het versterken van het landschap, het beter benutten van ons economisch kapitaal, het creëren van een plek voor iedereen, inspelen op het veranderende klimaat en het verbinden van onze opgaven met betere bereikbaarheid. Een voorbeeld van regionale samenwerking is het succesvol opstellen van een gedeelde visie op het landschap van de binnenduinrand die de landschappelijke waarden borgt. De omgevingsvisie geeft verder invulling aan de gedeelde regionale opgaven.

30

4.3 COVID-19 en de omgevingsvisie Deze omgevingsvisie is tot stand gekomen in een heel vreemd tijdsgewricht. De pandemie die startte in 2020 laat zien dat de wereld er opeens heel anders uit kan zien. De coronacrisis maakt het niet alleen lastig vooruit te kijken. De crisis heeft ook gevolgen voor de manier waarop de visie is opgesteld. Op het moment van schrijven is de crisis nog niet voorbij. We weten niet wat de blijvende gevolgen zijn. Toch hebben we geprobeerd de gevolgen van de crisis zo goed mogelijk in te schatten. Bij het opstellen van de Omgevingseffectrapportage is ook een COVID-19 gevoeligheidsanalyse uitgevoerd. Deze analyse laat zien wat de schokbestendigheid is van de visie; is die ook als de omstandigheden veranderen nog steeds uitvoerbaar? Tegelijkertijd is het niet mogelijk om tot een volledige en sterk onderbouwde prognose te komen van de mogelijke gevolgen van de COVID-19-maatregelen op de langere termijn. Wat wel kan is op basis van expert-inschattingen en inzichten van nu een beeld geven van aspecten van de leefomgeving die potentieel gevoelig zijn voor de impact van COVID-19. Ook is de participatie rond de omgevingsvisie anders ingevuld dan oorspronkelijk voorzien. De participatie heeft voor het grootste deel digitaal plaatsgevonden.

Via de website en digitale sessies zijn we in gesprek gegaan met Haarlemmers, experts van binnen en buiten de stad, en met partners, zowel binnen de overheid als daarbuiten. Deze gesprekken hebben in hoge mate bijgedragen aan de totstandkoming van de visie.

“De gemeenten in de MRA en Zuid Kennemerland zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.” 31

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

4.3.1 De Omgevingseffect Rapportage (OER)

In de omgevingsvisie benoemen we ambities en staan uitspraken die gevolgen hebben voor de kwaliteit van de leefomgeving. Om deze gevolgen in beeld te brengen is een wettelijk verplichte Omgevingseffect Rapportage opgesteld (OER). De OER brengt effecten in beeld van nieuw beleid in termen van kansen en risico’s ten opzichte van de referentiesituatie. Op deze manier wordt zichtbaar wat de te verwachten impact van het nieuwe beleid is, inclusief de mate van invloed die het nieuwe (strategische) beleid heeft op autonome trends en ontwikkelingen ten opzichte van het bestaande beleid. De OER is daarmee een belangrijke onderbouwing bij de keuzes die wij in deze omgevingsvisie maken.

03 Stadshart, Haarlem centrum 04 Dreef, Haarlem centrum

De OER brengt in beeld: • De staat van (gesignaleerde) trends in de Haarlemse leefomgeving, nu en bij ongewijzigd beleid in 2040: de OER laat de kwaliteiten van de leefomgeving zien. Waar is het ‘op orde’ en waar worden, nu en bij bestaand ongewijzigd beleid, opgaven (tekorten of problemen) verwacht. Dit wordt gedaan aan de hand van de leefomgevingsfoto, in het ‘rad van de leefomgeving’. • De effecten van nieuw beleid op de voorziene staat van de leefomgeving in 2040: dit laat zien wat de verwachte gevolgen zijn van het beleid van de omgevingsvisie. Ook laat het zien in welke mate dat beleid de kwaliteiten van de leefomgeving beïnvloedt en of de opgaven

CONTEXT

opgelost worden. Om dit te kunnen beoordelen moet de omgevingsvisie voldoende concrete beleidsuitspraken bevatten, die nieuw zijn en waarmee een relatie met de (fysieke) leef­ omgeving gelegd kan worden. • Of en hoe nieuw beleid bijdraagt aan het behalen van doelstellingen van de omgevings­ visie (‘doelbereik’). Dit laat zien groot de verwachting is dat het nieuwe beleid bijdraagt aan het halen van de ambities die met de omgevingsvisie worden nagestreefd. De wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd is nog onzeker. Ook is er onzekerheid over de implicaties die het beleid op lange termijn hebben voor de fysieke leefomgeving. Daarom is het belangrijk om gedurende de uitvoering van het beleid steeds de ‘vinger aan de pols te houden’. In het uitvoeringsdeel van de visie gaan we daarom in op de wijze hoe de uitvoering van de visie gemonitord zal worden. De belangrijkste uitkomsten van de OER zijn opgenomen in bijlage 2.

4.3.2 Participatie

Een omgevingsvisie opstellen is geen zaak van de gemeente alleen. De omgevingsvisie is opgesteld in samenspraak met vele Haarlemmers. Vanwege de coronapandemie is deze participatie anders verlopen dan vooraf bedacht. De tentoonstelling van Panorama Nederland in de Haarlemse centrale bibliotheek, was de aftrap van het participatie­

onze visie gelegd naast die van de gemeenten in Zuid Kennemerland, gemeente Amsterdam, gemeente Haarlemmermeer, provincie Noord Holland en andere overheden zoals het Hoogheemraadschap van Rijnland. Het is zorg dat ze zoveel mogelijk op elkaar aansluiten.

De verschillende tussenproducten, zoals de beschrijving van de opgaven en de ambities, de ontwikkelperspectieven Spoor en Spaarne en de concept omgevingsvisie zijn daarna besproken met diverse groepen in de stad. Na een algemene oproep via sociale media is een expertgroep samengesteld van betrokken Haarlemmers met specifieke expertise op één van de hoofdthema’s van de omgevingsvisie. Daarnaast zijn de wijkraden meermaals geconsulteerd en was er een aantal fysieke bijeenkomsten met inwoners van Haarlem.

Naast al deze bijeenkomsten is met allerlei personen en instellingen één op één gesproken. En via een digitaal platform op de website konden inwoners hun ideeën meegeven voor de toekomst van Haarlem.

Tijdens deze bijeenkomsten hebben we onze ideeën toegelicht, dilemma’s voorgelegd, reflectie gevraagd en richting gegeven aan de inhoud. De uitkomsten van de gesprekken zijn gebruikt om de visie verder te onderbouwen en richting te geven. Gesproken is met belangrijke partners van de gemeente, zoals woningcorporaties, de GGD, ontwikkelaars, netwerkbedrijf, etc. Ook met buurgemeenten gingen we het gesprek aan. We hebben

03

32

traject. Daar konden mensen nog langskomen. In de maanden daarna was participatie vooral digitaal mogelijk. Dit beperkte enerzijds de mogelijkheden maar leidde gelukkig ook tot andere impulsen. Zo hebben veel Haarlemmers deelgenomen die eerder niet meededen met participatietrajecten.

04

Participatietraject

We hebben gebruik gemaakt van de inzichten die uit dit traject naar voren zijn gekomen. En we bouwen voort op alle gesprekken die in de stad worden gevoerd en al zijn gevoerd. Denk aan de participatietrajecten rond bijvoorbeeld de economische visie, de nota mobiliteit of de ontwikkelzones. Zo doen we recht aan de brede invalshoek van de omgevingsvisie. Het doel van al deze gesprekken is meervoudig: enerzijds de kwaliteit van de visie verbeteren en anderzijds moet het er toe bijdragen dat de visie niet alleen van de gemeente is, maar van alle Haarlemmers.

33

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

IDENTITEIT

05

Identiteit

34

35

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

IDENTITEIT

“Veel Haarlemse stadswijken hebben de tand des tijds doorstaan. Een groot deel van Haarlem is tot beschermd stadsgezicht verheven”

Hoe identificeer je een stad? Aan de mensen, aan de gebouwen of aan beide? De gebouwde omgeving zegt vaak veel over de inwoners van de stad. Het zijn de mensen die op basis van hun ideeën, inzichten en idealen met elkaar een leefomgeving hebben gemaakt waarin zij goed gedijen. Zoals de stad door eeuwen heen is veranderd, zijn ook haar inwoners anders. Maar sommige gedeelde waarden blijken verrassend constant. Iedere generatie vormt weer nieuwe Haarlemmers. De constante is dat we Haarlem samen maken, nu en in de toekomst. Haarlem is een stad waar oog is voor elkaar, voor kwaliteit en voor ontspanning. Dat is altijd zo geweest en dat willen we graag zo houden.

5.1 Oog voor elkaar In Haarlem hebben we oog voor elkaar. Haarlem is de stad waar BUUV, de marktplaats voor vraag- en aanbod van burenhulp, is opgericht. Waar jongeren­ organisaties wijkbewoners helpen. Het verenigingsleven rijk is. Waar in oude buurten mensen elkaar opzoeken buiten- of binnenshuis én de stad waar je voor gezelligheid altijd terecht kunt in één van de vele cafés of restaurants. Door de eeuwen heen heeft Haarlem altijd nieuwkomers ontvangen. In de zestiende eeuw kwamen migranten uit de Zuidelijke Nederlanden, in de jaren zestig van de twintigste eeuw kwamen de eerste gastarbeiders uit Noord-Afrika en Zuid-Europa tot zeer recent vluchtelingen uit oorlogsgebieden. Hoewel het zeker ook tot spanningen heeft geleid, zijn deze geschiedenissen verweven geraakt met de stad, in buurten, in straten en gebouwen. Maak een wandeling door de stad langs de vele hofjes, kloosters en voormalige gasthuizen en je ziet dat de geschiedenis Haarlem heeft gevormd. Van oudsher waren de Haarlemse hofjes woonvormen voor mensen die zelfstandig nauwelijks aan een veilige woning konden komen, vooral alleenstaande vrouwen. Kloosters in en rondom de stad verzorgden ook zieken en boden onderdak aan pelgrims. Voor reizigers waren er gasthuizen en later kwam daar het verplegen van arme zieken en het ver­zorgen van ouderen bij.

Deze kloosters en gasthuizen werden in de dertiende eeuw vooral gesticht door adellijke families, vaak op hun eigen land. Het gebouw waarin het huidige museum Dolhuys is gevestigd, heeft ruim zevenhonderd jaar onderdak

36

01

02

03 01 Parklaan 02 Spaarne Gasthuis in Schalkwijk 03 Dolhuys

37

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

IDENTITEIT

“Naast de sterke zorgsector is het oog voor elkaar op vele andere manieren in de stad terug te zien”

04 Teylers museum

05 Gezicht op Haarlem met bleekvelden van Jacob van Ruisdael

geboden aan ‘melaatsen, gekken, onaangepasten, alcoholici, hoeren met syfilis, dementerende ouderen, zwervers, mensen in crisis’. Vanaf de achttiende eeuw werd de ziekenzorg in de stad stapsgewijs steeds grootschaliger georganiseerd. Er werden ziekenhuizen gebouwd. Haarlem had een aantal grote ziekenhuizen verdeeld over de stad. Eén zieken­­huis verhuisde naar Heemstede en de Mariastichting en het Elizabeth Gasthuis zijn in 2015 samengevoegd tot één grote ziekenhuisorganisatie met meerdere vestigingen in de regio: het Spaarne Gasthuis. De zorgsector is tot de dag van vandaag één van de sterkst vertegenwoordigde sectoren in Haarlem en omgeving. Naast de sterke zorgsector is het oog voor elkaar op vele andere manieren in de stad terug te zien. Van bedrijven die sociale initiatieven uit de stad ondersteunen, maatschappelijke instellingen in de stad die ondersteuning bieden waar dat nodig is,

de hoge prioriteit die het realiseren van betaalbare woonruimte krijgt of gewoon om de onderlinge schouder die Haarlemmers elkaar bieden in moeilijke tijden. Haarlemmers hebben oog voor elkaar.

5.2 Oog voor kwaliteit Haarlem hecht waarde aan kwaliteit. Dat is goed terug te zien in de stad. Of het nou gaat om de met veel zorg aangelegde stadswijken, de prachtige landschappen rondom de stad of de Haarlemse bedrijven die door de eeuwen heen hoogwaardige en innovatieve producten hebben vervaardigd. Veel Haarlemse stadswijken hebben de tand des tijds doorstaan. Een groot deel van Haarlem is tot beschermd stadsgezicht verheven en dat is niet zomaar! Uitgebalanceerde stedelijke ontwikkeling

04

05

38

met oog voor gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde zijn door de eeuwen heen zorg­ vuldig geïntegreerd. Dit heeft gezorgd voor een kwaliteit die maakt dat Haarlem tot op de dag van vandaag één van de meest populaire woonsteden van Nederland is. Kwaliteit is in Haarlem ook gekoppeld aan haar bedrijvigheid. De stad heeft vele unieke winkels die hoogwaardige producten aanbieden aan de kenner. Nu, maar ook in het verleden; Haarlem kent historisch een bijzonder hoog aantal gespecialiseerde markten en door de eeuwen heen was dit de stad van de ambachten: van de chocolademaker Droste, de befaamde Enschedé drukkerij tot de Jopenbrouwerij. Producten die de hele wereld overgingen én gaan. Ook als kunststad heeft Haarlem het altijd goed gedaan: Haarlem telt een aantal vooraan­ staande musea; het Museum van de Geest, het Frans Hals Museum en het Teylers museum zijn de bekendste. Maar ook nieuwe culturele initiatieven zoals Haarlem Stripstad, de Illustratie Biënnale of het Golf festival voor audiovisuele kunst laten zien dat kunst een belangrijke positie inneemt in Haarlem. De Haarlemse Toneelschuur was het eerste vlakke vloer theater in Nederland. Theatergezelschappen of muzikanten (Patronaat of Philharmonie) testen graag hun voorstellingen in Haarlem omdat het kritische publiek direct aangeeft of de voorstelling een succes zal zijn.

Of het nou gaat over het bouwen aan een kwalitatieve leefomgeving, het vervaardigen van innovatieve producten of het presenteren van kunst en cultuur, Haarlemmers hebben oog voor kwaliteit.

5.3 Oog voor ontspanning Haarlem is ook de stad voor mensen die willen wonen op een plek met ruimte voor ontspanning. Omgeven door weelderige landschappen; voorzien van een prachtig historisch centrum vol cafés, restaurants, winkels, musea, podia en andere voorzieningen; en nabij het metropolitane Amsterdam waar grootstedelijke voorzieningen zijn die Haarlem zelf niet heeft. Haarlem biedt het geborgde van ‘thuis zijn’ en het ongedwongen gevoel van vakantie maar met de dynamiek van een stad en metropolitane voorzieningen en werk nabij. De goede verbindingen met Amsterdam, Leiden en Den Haag dragen hier­ aan bij. De spoorverbinding tussen Haarlem en Amsterdam was de eerste van Nederland en de verbinding van Haarlem naar Leiden de tweede. Daarvoor al was Haarlem onderdeel van een netwerk van trekvaarten. De eerste Nederlandse trekvaart die speciaal voor reizigersvervoer werd

“Of het gaat over het bouwen aan een kwalitatieve leefomgeving, het vervaardigen van innovatieve producten of het presenteren van kunst en cultuur, Haarlemmers hebben oog voor kwaliteit” 39

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

gegraven was de Haarlemmertrekvaart tussen Haarlem en Amsterdam. Ook vandaag de dag zijn de goede regionale verbindingen van groot belang voor de stad. Maar ook de nabijheid van werk en dynamiek binnen de stad hebben niet aan belang verloren. Die bereikbaarheid en nabijheid zorgen voor korte reistijden waardoor meer tijd resteert om van de stad te genieten. De Haarlemmer Hout is altijd populair geweest als plek om te ontspannen. Vroeger was er een muziekopvoering of werd er gewandeld. Tegenwoordig is ook populair om te sporten of met vrienden af te spreken. Elders in de stad zijn er het Kenaupark, de Bolwerken, het Schoter­bos of het Reinaldapark. De behoefte aan ruimte voor ontspanning in parken is groot. Dat is goed te zien bij het recente bewonersinitiatief om rond de Bavo in Zuid West een stadspark te creëren. Die ontspanning wordt niet alleen gezocht in het groen, ook op het water. Het Spaarne, de Leidsevaart, de Schotersingel en de Nieuwe Gracht, de Molenplas, de Veerplas zijn populaire wateren. Met bootjes, of op sub-planken gaan mensen rond

IDENTITEIT

door de stad, maar ook richting Spaarndam en de Mooie Nel, of zuidwaarts naar de Ringvaart. Ook het landschap om de stad heen is altijd zeer populair geweest. In 1804 schreef Adriaan Loosjes over ‘Hollands Arkadia of Wandelingen in de Omstreeken ­van Haarlem’. Loosjes was niet de enige die lovend over de natuur rondom Haarlem sprak. Nog steeds zijn de natuurgebieden rondom Haarlem zeer populair onder wandelende en fietsende recreanten. De Binnenduinrand aan de westzijde van Haarlem bruist op mooie dagen van de recreanten. Haarlem leeft in de zin van cultuur, horeca, recreatie en met hier en daar ruimte voor een rafelrandje. Het is een mooie historische stad om te bezoeken maar zeker ook om in te wonen: de parel aan het Spaarne. Haarlemmers hebben oog voor ontspanning.

“Haarlem leeft in de zin van cultuur, horeca, recreatie en met hier en daar ruimte voor een rafelrandje.” Ontspanning in de stad

40

41

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

06

Trends & ontwikkelingen

42

43

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

‘De wereld verandert voortdurend en dat heeft invloed op de manier waarop we de leefomgeving gebruiken en dus moeten inrichten.’ De Duitse cineast Fritz Lang maakte in 1927 de film Metropolis. Deze science fiction film vertelt over een 21ste eeuw waarin de steden tot de hemel groeiden, waar niemand ooit hoefde te werken, omdat het werk werd gedaan door machines en waar we ons via een drie­dimensionaal wegennet door de stad zouden bewegen. We zijn nu bijna honderd jaar verder. De revolutionaire vergezichten van Lang zijn weliswaar niet letterlijk waargemaakt, maar we begeven ons wel dagelijks over een digitale snel­ weg en onze woningen reiken niet zelf naar de hemel, maar de vraag ernaar wel! Feit is dat de wereld voortdurend verandert en dat gegeven heeft invloed op de manier waarop we de leefomgeving gebruiken en dus moeten inrichten. Om helder te krijgen waar de Haarlemse leef­ omgeving in de nabije toekomst op voorbereid moet zijn, omschrijven we welke grote en belangrijke trends en ontwikkelingen gaande zijn. Aan de hand van deze beelden kunnen we de opgaven waar Haarlem voor staat bepalen.

6.1 Globalisering De wereld ligt aan ieders voeten. Verbeterde reismogelijkheden en openstelling van grenzen hebben ertoe geleid dat mondiale, sociale, economische en politieke systemen steeds meer met elkaar zijn geïntegreerd. Veel productie, consumptie, investeringen en communicatie vinden plaats op mondiaal niveau. Nederland heeft binnen het mondiale systeem vooral een rol gekregen als kenniseconomie. De productie van goederen is veelal naar buiten Nederland verschoven. Mede door de specialisatie op kennis is de koopkracht van de Nederlander toegenomen. De focus op de kenniseconomie heeft een sterke impact op stedelijke regio’s. De Metropoolregio Amsterdam (MRA), waar Haarlem onderdeel van uitmaakt, is hier bij uitstek een voorbeeld van. De kenniseconomie concentreert zich met name hier omdat de hoge bewonersdichtheid en de aanwezigheid van onderwijs en andere voorzieningen garanderen dat hier getalenteerde arbeidskrachten zijn of zich vestigen. Dat heeft wel tot gevolg dat een steeds hogere concentratie van woningen en bedrijven in de MRA leidt tot schaarste van ruimte en dus hogere grondprijzen.

Druk op de woningmarkt neemt toe

De woningmarkt is op dit moment redelijk overspannen. De gemiddelde WOZ-waarde in Haarlem in 2020 is het met 47% gestegen ten opzichte van 2013. Deze trend zorgt ervoor dat (soms kwetsbare) mensen met een laag of middelhoog inkomen moeilijker aan een woning kunnen komen. Dit leidt tot sociaal maatschappelijke tweedeling waardoor samenhang in buurten verloren gaat met als gevolg dat mensen elkaar niet meer kennen. Daarnaast kunnen mensen met hogere inkomens wel in de stad

44

01

02

wonen terwijl mensen met een krappere portemonnee steeds meer naar buiten de stad worden gedreven. Die druk op de woningmarkt heeft ook andere gevolgen. Voor publieke voorzieningen zoals scholen en ziekenhuizen wordt het steeds moeilijker om personeel in de regio te vinden. Het gevolg kan zijn dat deze voorzieningen minder goed kunnen functioneren.

Een stad is gebaat bij werkgelegenheid. Een stad waar je alleen kan wonen is geen stad. Veel mensen willen werken dicht bij hun woning, om zo min mogelijk reistijd te hebben. Als er geen werk is in Haarlem, is de stad voor hen niet interessant. En als er geen woningen zijn, krijg je moeilijker personeel voor nabije voorzieningen, zoals leraren en mensen in de zorg. Verdwijnt er te veel werkgelegenheid uit de stad dan kan dat invloed hebben op de vitaliteit van de stad. Ook zijn veel voorzieningen die bijdragen aan de (woon)kwaliteit van de stad voor hun voortbestaan gedeeltelijk afhankelijk van de aanwezigheid van lokale bedrijven.

Lokale voorzieningen onder druk

Hogere grondprijzen leiden er ook toe dat minder lucratieve functies uit de stad dreigen te worden verdrukt door economisch sterkere functies. Denk aan culturele voorzieningen zoals muziekscholen, maatschappelijke voorzieningen zoals buurthuizen, kleinschalige commerciële voorzieningen zoals buurtsupermarkten maar ook stadsparken en ruimte waar initiatieven vanuit de stad zich kunnen ontplooien. Veel van deze minder lucratieve functies zijn cruciaal voor het goed functioneren van de stad.

Concentratie van werkgelegenheid

Werkgelegenheid concentreert zich steeds meer in het centrum van metropolen als Amsterdam. Meer mensen richting deze centra betekenen meer verkeersstromen tussen Haarlem en de plek waar mensen werken, met name in de spits. Dat legt een druk op de infrastructuur rond die centra, terwijl de ruimte schaars is. Door die schaarste aan ruimte in de stad lopen de kosten voor de aanleg van nieuwe infrastructuur, onder of boven bestaand wegdek, steeds verder op. Nieuwe woningen vragen bijvoorbeeld extra toegangswegen, parkeerplaatsen en groen. Dit soort nieuwe ingrepen worden steeds ingewikkelder om in te passen en dat leidt tot hogere kosten.

01 Plaza West in aanbouw 02 Deliterrein

Toerisme neemt toe

Voor corona zagen we dat globalisering ook leidde tot een toename in toerisme. Toenemende mondiale welvaart en snellere en goedkopere reisopties zorgen voor ongeëvenaarde reizigersstromen. Ook Haarlem heeft een grote aantrekkingskracht en trekt steeds meer toeristen. Het aantal bezoeken aan Haarlem is tussen 2013 en 2020 met ruim 15% toegenomen. Deze bezoekers dragen enerzijds bij aan het in stand houden van een vitale binnenstad en (culturele) voorzieningen zoals de musea en podia, maar kunnen ook ten koste gaan van de leefbaarheid doordat het in delen van het centrum bijvoorbeeld te druk kan worden.

45

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

03

dan moeten we nadenken over verandering van ontwerp, inrichting en gebruik van de ruimte, zoals waterberging op straat, ruimte voor gezonde bomen in de straat, groene daken en het ontharden van de openbare ruimte. Energietransitie: minimaliseren CO2-uitstoot Om te voorkomen dat de aarde meer dan twee graden opwarmt, moeten we wereldwijd de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen minimaliseren. Dit betekent ons energieverbruik verlagen, efficiënter omgaan met onze energie en overstappen op hernieuwbare energiebronnen. De regie voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving, met warmtevoorziening als belangrijkste component, is belegd bij gemeenten. Dit vraagt om zowel energiebesparing als om duurzame energieproductie. Waar het bij energiebesparing gaat om stevige isolatie van de woning en meer energie-efficiënte mobiliteit, gaat het bij opwekking van energie vooral om het vinden van ruimte voor windmolens, zonnepanelen en bodemenergiesystemen. Verduurzaming betekent ook een nog groter beslag op ondergrondse ruimte. Enerzijds ruimte voor bodemwarmtesystemen en anderzijds voor transportleidingen voor warm water en extra elektriciteit.

01

Mobiliteitstransitie voor leefbaarheid en bereikbaarheid

Mobiliteit is verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de CO2-uitstoot. Behalve op het klimaat heeft mobiliteit veel impact op de gezondheid (luchtkwaliteit, geluid, beweging), en ruimtelijke kwaliteit (autowegen en parkeerplaatsen nemen een buitenproportioneel groot deel van de openbare ruimte in). Goede bereikbaarheid van werkplekken, sociale contacten en voorzieningen zijn belangrijke verworvenheden van de moderne samenleving en een belangrijk aspect van de leefen woonkwaliteit. In het belang van een gezondere leefomgeving, een lagere uitstoot van Co2, een zuiniger gebruik van schaarse energiebronnen en een efficienter, eerlijker en aantrekkelijker gebruik van openbare ruimte is het nodig om ons op een andere manier te gaan verplaatsen. Een dichtbebouwde omgeving vraagt om gezonde, duurzame en ruimte-efficiënte vormen van mobiliteit zoals fietsen, wandelen en reizen met het openbaar vervoer. Dit krijgt in de toekomst een steeds belangrijker rol in Haarlem. We noemen dit de mobiliteitstransitie. Deze transitie sluit aan bij de ontwikkeling dat het autogebruik in de stad al jaren niet meer groeit en in binnensteden zelfs afneemt.

Haarlem heeft de afgelopen honderd jaar al meerdere mobiliteitstransities doorgemaakt. 03 Grote Markt 1928 04 Grote Markt 1918 05 Grote Markt nu

04

02

6.2 Duurzaamheid en circulair

01 Milieuplein Waarderpolder 02 Zonnepanelen op dak Waarderpolder 03 Windmolen Schoteroog 04 Wateroverlast bij de Zijlweg na een hevige regenbui

46

Industrialisering en ongeremde economische groei hebben ertoe geleid dat we een te groot beslag op de aarde leggen. Als we met de vaart waarmee we de afgelopen decennia doorgaan met het gebruiken van fossiele brandstoffen, het kappen van bossen en het uitputten van grondstoffen, zal dat effect hebben op het leven, nu en in de toekomst. Haarlem is een versteende stad. De komende jaren gaan we steeds meer moeite krijgen met hitte en waterafvoer. Een dichtbebouwde stad, gebruikt veel energie en zorgt voor veel CO2 uitstoot. Daarom moeten we maatregelen nemen die de samenleving bewuster maken van het energieverbruik. We moeten duurzamer met onze bronnen omgaan. We kunnen niet alleen kijken naar de levensbehoeften van de huidige generatie, maar willen ook kijken naar die van de toekomstige generaties.

Klimaatadaptatie steeds urgenter

De klimaatverandering betekent dat we te maken krijgen met steeds extremere weersomstandigheden. De zomers worden heter en droger, regenbuien worden heviger; het risico op droogte, maar ook wateroverlast en overstromingen neemt toe. Ook in Haarlem hebben we de laatste jaren hevige regenbuien meegemaakt en waren er periodes van langdurige hitte. Voor de toekomst is de verwachting dat de buien en hittegolven steeds vaker voorkomen. Als we als samenleving niet ingrijpen kan de schade aan publiek en privaat eigendom oplopen tot honderden miljoenen euro’s. Denk aan waterschade en funderingsschade. De klimaatverandering heeft ook grote impact op de leefbaarheid in de stad en op de productiviteit. Bij langdurige hitte en droogte kan stress ontstaan; mensen hebben minder energie om te werken, bruggen functioneren minder goed, en er is de dreiging van watertekort. Dit alles kan leiden tot economische schade. Klimaatadaptatie gaat over het aanpassen aan het veranderende klimaat om de negatieve effecten te beperken. Willen we de effecten van de klimaatverandering opvangen,

03

05

04

47

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

“Een circulaire economie zet afvalstromen om in grondstoffen en zorgt op deze manier dat er geen afval ontstaat.” Biodiversiteit neemt af

In 2019 publiceerde de Verenigde Naties een rapport over biodiversiteit. De belangrijkste conclusie is dat de biodiversiteit wereldwijd in een ongekend snel tempo achteruit gaat. Het aantal plant- en diersoorten neemt per jaar sterk af. Dat heeft ook gevolgen voorsteden; veel biodiversiteit is te vinden in de stad, zoals in parken, tuinen, bermen of water. Voordat we onze gebouwen goed isoleerden, groeiden in de hoeken en kieren van gebouwen diverse plantjes, of huisden daar kleine dieren. Door goede isolatie neemt die biodiversiteit in de stad dus af. Omdat steden een steeds groter deel van de wereld in beslag nemen, is het belangrijk om ook in versteende gebieden weer ruimte te bieden aan diverse flora en fauna.