2. Bijlage 1 Haarlemse Transitievisie Warmte

Haarlemse transitievisie warmte Samen op weg naar aardgasvrij

HTVw

1

Voorwoord Voor u ligt de transitievisie warmte. We maakten de visie samen met betrokken Haarlemmers. In deze visie staan de plannen waarmee we Haarlem steeds gasvrijer gaan maken. Het klimaatprobleem is urgent. Door de snelle opwarming van de aarde ontstaan er voedseltekorten, bosbranden, overstromingen en orkanen. Diersoorten sterven uit en mensen vluchten voor het klimaat. Om het tij te keren, kunnen we niet snel genoeg iets doen. In de wereld. Maar juist ook in onze gemeente. Daarom roept Haarlem de klimaatcrisis uit en wil Haarlem in 2040 aardgasvrij zijn. De gemeente ziet het als haar plicht om zorg te dragen voor een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad. De plannen in de visie zijn gemaakt op basis van onderzoek naar welke alternatieven voor aardgasvrij de beste optie kunnen zijn. Haarlem zet in op plannen en goede oplossingen die – vaak – al gestart zijn.

We helpen zoveel mogelijk Haarlemmers die zelf aan de slag gaan met het energiezuinig maken van de woning. Dat gebeurt op logische momenten zoals het kopen van een huis, een verbouwing of groot onderhoud. In dit plan wordt duidelijk waar in de stad de keus is voor een collectief warmtenet en waar het aannemelijk is dat een individuele warmtetechniek de beste manier is om aardgasvrij te worden. Dat kan op ieder moment, als de huiseigenaar er aan toe is. Huiseigenaren kunnen meteen aan de slag met betere isolatie. Het college legt de visie ter inspraak zodat inwoners hun mening kunnen geven over het plan. Daarna wordt de visie aangeboden voor besluitvorming aan de gemeenteraad. Daarmee krijgt deze visie ook formeel status als hét kompas voor onze plannen. De warmteuitvoeringsplannen gaan we samen met de bewoners en bedrijven maken.

innovatieve oplossingen. Daar zitten we bovenop en betrekken we bij onze plannen. Daarom stellen we de transitievisie warmte elke 2 tot 5 jaar bij. Het urgente klimaatprobleem levert druk op. We moeten aan de slag, en snel ook! Het geeft ons ook een kans om het verschil te maken. Om later te kunnen vertellen wat onze stad deed toen het erop aan kwam. Ik hoop dat u en met u steeds meer Haarlemmers de beschikbare mogelijkheden benutten om zelf al aan de slag te gaan. Staat u op het punt om te verbouwen, te verhuizen of een nieuwe keuken te kopen? Denk dan aan isolatie, elektrisch koken of zonnepanelen. Samen maken we Haarlem steeds gasvrijer! Haarlem, 16 februari 2021 Robbert Berkhout Wethouder Duurzaamheid

De ontwikkelingen en inzichten staan niet stil, integendeel! Er komen ongetwijfeld nog vele

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

“

Als het gaat om duurzaamheid zijn we volop actief in Haarlem, al meer dan tien jaar. De gemeente doet dat samen met Haarlemmers, bewoners en ondernemers. De Haarlemse transitievisie warmte kwam dan ook tot stand samen met experts, stakeholders, initiatiefnemers, klankbordgroepen en vele geïnteresseerde Haarlemmers.”

2 2

Samenvatting Haarlem wil een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad zijn. Met de ambitie om in 2040 van het aardgas af te zijn, staat de gemeente voor de opgave om de komende twintig jaar circa 76.000 woningen en 11.000 andere gebouwen van het aardgasnet los te koppelen. Deze transitievisie warmte geeft richting aan de uitvoering van de warmtetransitie in Haarlem voor de komende jaren. Elke twee à vijf jaar wordt de transitievisie warmte vernieuwd om deze aan te passen aan de nieuwste inzichten. Het is dus ook mogelijk dat keuzes in de huidige transitievisie warmte later worden bijgesteld. De keuzes in deze transitievisie zijn gemaakt vanuit de uitgangspunten Duurzaamheid, Betrouwbaarheid, Betaalbaarheid en Samen met de stad. Deze uitgangspunten komen overeen met de uitgangspunten die de Haarlemmers aan de gemeente hebben meegegeven bij het opstellen van de transitievisie warmte. Ruim 800 Haarlemmers

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

dachten hierbij mee tijdens bewonersbijeenkomsten, expertsessies en via een online vragenlijst. Het toekomstbeeld aardgasvrij verwarmen Er zijn verschillende warmtetechnieken om de woning aardgasvrij te verwarmen. Deze oplossingen zijn omschreven in bijlage 2 bij deze visie. De Warmtekaart op de volgene pagina laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen, in 2030 en in 2040. Deze transitievisie geeft voor elk van de oplossingen concreet aan wat een woningeigenaar kan doen om zijn of haar woning voor te bereiden op deze transitie. Wat gaan we doen? Haarlem begint met de meest kansrijke plannen. In Meerwijk wonen veel mensen in een sociale huurwoning en deze mensen willen we als eerste helpen tegen de hogere energieprijs die in de toekomst wordt verwacht.

3 3

Kaart met mogelijke alternatieven voor aardgasvrij wonen in 2030

Klik op om gebied aan en op om gebied uit te zetten

Collectieve warmtetechnieken:

Klik op om gebied aan en op om gebied uit te zetten

Kaart met mogelijke alternatieven voor aardgasvrij wonen in 2040

Collectieve warmtetechnieken:

W  armtenet-MT (in gebruik voor 2030)

W  armtenet-MT (in gebruik voor 2030) W  armtenet-MT (in gebruik voor 2035)

 armtenet-MT (in W gebruik voor 2035, onderzoeksgebied) ZonneWarmteNet

 armtenet-MT (in W gebruik voor 2040, onderzoeksgebied)

Individuele warmtetechnieken:

 armtenet-MT met W verhoogde kans (onderzoeksgebied)

E  lektrische warmtepomp

ZonneWarmteNet

Individuele warmtetechnieken:

Meerdere warmte­technieken mogelijk:

E  lektrische warmtepomp

H  ybride warmte­pomp, Elektrische warmtepomp, ZonneWarmteNet of Warmtenet-MT (onder­zoeksgebied)

Hybride warmtepomp P  VT warmtepomp mogelijk, neem con­tact op met SpaarGas

P  VT warmtepomp mogelijk, neem con­tact op met SpaarGas

Meerdere warmte­technieken mogelijk:

Gebieden met nieuwbouw­ woningen die voor 2030 aardgasvrij zullen zijn:

Elektrische warmtepomp, ZonneWarmte­Net of Warmtenet-MT (onderzoeksgebied)

O  ntwikkelgebieden

Gebieden met nieuw­bouw­­ woningen die voor 2030 aardgasvrij zullen zijn:

Gebouwtypes die voor 2035 aardgasvrij kunnen zijn: W  oningen gebouwd na 1995

Figuur 1. Deze kaart laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen. Deze kaart laat het toekomstbeeld in 2030 zien. Dit betekent niet dat alle gebouwen in de buurt overschakelen naar dezelfde gasvrije warmtetechniek.

K  antoren voor 2030 met een A label of hoger

Alle gebieden aan: Alle gebieden uit:

O  ntwikkelgebieden

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

Gebouwtypes die voor 2035 aardgasvrij kunnen zijn:

Figuur 2. Deze kaart laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen. Deze kaart laat het toekomstbeeld in 2040 zien. Dit betekent niet dat alle gebouwen in de buurt overschakelen naar dezelfde gasvrije warmtetechniek.

W  oningen gebouwd na 1995 K  antoren voor 2030 met een A label of hoger Alle gebieden aan: Alle gebieden uit:

4 4

In Meerwijk kan het collectieve warmtenet starten omdat er groot onderhoud gepland staat voor de openbare ruimte. De straten worden vernieuwd en warmtebuizen kunnen meteen worden aangelegd. Ook zijn de huurwoningen binnenkort toe aan het vernieuwen van de verwarmingsketels. Met de woningcorporaties Elan Wonen, Pré Wonen en Ymere wordt al lange tijd samengewerkt om dit moment te benutten en over te gaan op duurzame warmte via een warmtenet. De huursector is de startmotor voor de energietransitie, zoals vastgelegd in het landelijke Klimaatakkoord. Daarnaast is bedrijventerrein de Waarderpolder kansrijk voor een warmtenet. Op het bedrijventerrein staat een datacenter dat hier voldoende warmte voor kan leveren. Voor dit warmtenet wordt een concessie uitgegeven in samenwerking met het bedrijfsleven. Haarlem heeft veel oudere woningen waarvoor de beste keuze nog niet vaststaat. Daarom beginnen we met de woningen die vanaf 1995 zijn gebouwd. Deze woningen zijn vaak al goed geïsoleerd en eenvoudig

aardgasvrij te maken. We gaan ook aan de slag met het ZonneWarmteNet in het Ramplaankwartier. Dat is een kleinschalig collectief warmtenet dat geschikt is voor woningen die rond 1930 gebouwd zijn. In Haarlem zijn veel wijken in de jaren ’30 gebouwd en het ZonneWarmteNet kan in de toekomst uitgebreid worden naar deze wijken. Voor sommige buurten hebben we nog geen goede oplossing. In het centrum staan veel historische gebouwen en ligt er veel archeologische waarde onder de grond. Het aanleggen van een warmtenet onder de grond lijkt hierdoor niet kansrijk. We wachten de technologische ontwikkelingen af. Mogelijk is het gebruik van de huidige gasleidingen voor groen gas hier een goede oplossing. Waar een collectieve techniek niet passend is, is een individuele techniek voor nu de beste keuze. Dit kan het beste tijdens de natuurlijke momenten zoals verhuizen of verbouwen. Isoleren, zonnepanelen plaatsen en over stappen op elektrisch koken is en blijft de beste maatregel om de energievraag te verminderen.

Hoe gaan we dat aanpakken? De gemeente heeft al een start gemaakt met de warmtetransitie met verschillende plannen en wil voor de initiatieven samen met bewoners en andere belanghebbenden warmteuitvoeringsplannen gaan opstellen. Het gaat om de volgende plannen: • een warmtenet in Schalkwijk (Meerwijk) met de woningcorporaties; • een ZonneWarmteNet in het Ramplaankwartier met de bewoners; • een warmtenet in de Waarderpolder met de ondernemers; • gerichte ondersteuning voor het aardgasvrij maken van woningen van na 1995; • ondersteunen van individuele bewoners en ondernemers bij verduurzaming; • verduurzamen van kantoren (energielabel C in 2023 en A in 2030).

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

5 5

De gemeente Haarlem trekt hierbij op met de woningcorporaties Elan Wonen, Pré wonen en Ymere, netbeheerder Alliander, de ondernemers van bedrijventerrein Waarderpolder en bewoners­ initiatieven, zoals SpaarGas en de energiecoöperaties. Een groeistrategie voor collectieve warmtenetten Collectieve warmtenetten slagen alleen als de bronnen, de infrastructuur en het aantal aan te sluiten woningen tegelijkertijd en in samenhang worden ontwikkeld. Op een aantal plaatsen in Haarlem is al een start gemaakt met de ontwikkeling van collectieve warmtenetten: het warmtenet in Meerwijk samen met de woningcorporaties en een warmtenet in de Waarderpolder

met de ondernemers. Vanuit deze basis is het mogelijk om de warmtenetten in de toekomst verder uit te breiden. Op korte termijn bekijkt de gemeente de mogelijkheden om het warmtenet in Meerwijk uit te breiden naar andere delen van Schalkwijk. Europawijk en het noordelijke deel van Molenwijk lijken hiervoor de meest logische gebieden. Daarvoor moet eerst het warmtenet in Meerwijk zijn gerealiseerd. Dit betekent dat deze uitbreiding op zijn vroegst rond 2030 kan worden opgestart. Vervolgens kan de gemeente kijken of buurten in Oost kunnen aansluiten op de aangelegde warmteleiding. Realisatie van deze netten wordt later verwacht dan het warmtenet in Schalkwijk, omdat voor deze gebieden de

onderzoeken nog moeten starten. Tot slot kijkt de gemeente of verdere uitbreiding richting Haarlemmerhout kansrijk is en kan mogelijk worden gestart met het ontwikkelen van een warmtenet in Noord. De Bronnenstrategie Haarlem brengt de relatie tussen de ontwikkeling van de warmtebehoefte en het aanbod van duurzame warmte in beeld. De bronnenstrategie is als bijlage 1 opgenomen bij deze transitievisie.

Haarlem wordt steeds gasvrijer!

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

6 6

Inhoud Voorwoord��������������������������������������������������������������������������������������������� 2 1.

5.

Samenvatting���������������������������������������������������������������������������������������� 3

5.1 ZonneWarmteNet in het Ramplaankwartier������������������������������ 32

Inleiding������������������������������������������������������������������������������������������������� 8

5.2 Warmtenet Schalkwijk����������������������������������������������������������������� 32

1.1 Aanleiding������������������������������������������������������������������������������������� 8

5.3 Warmtenet Waarderpolder��������������������������������������������������������� 34

1.2 Waarom aardgasvrij verwarmen?����������������������������������������������� 8

5.4 Woningen gebouwd vanaf 1995������������������������������������������������ 35

1.3 Wat is de transitievisie warmte?��������������������������������������������������� 9

5.5 Ondersteuning van individuele bewoners en ondernemers bij verduurzaming������������������������������������������������ 36

1.4 Hoe is deze transitievisie warmte tot stand gekomen?�������������� 11

5.6 Verduurzamen van kantoren������������������������������������������������������ 37

1.5 Voor wie is de transitievisie warmte?������������������������������������������ 12

5.7 Waar we in 2030 staan��������������������������������������������������������������� 38

1.6 Uitvoering van de plannen��������������������������������������������������������� 12 2.

Onze uitgangspunten������������������������������������������������������������������������� 13 2.1 Uitgangspunten vanuit de Haarlemmers����������������������������������� 13 2.2 Uitgangspunten van de gemeente Haarlem����������������������������� 14

3.

Alternatieven voor verwarmen met aardgas������������������������������������ 16 3.1 Beschikbare alternatieven���������������������������������������������������������� 16 3.2 Warmtekaart aardgasvrij verwarmen���������������������������������������� 19

4.

Met welke plannen gaan we de komende jaren aan de slag?��������� 31

6.

Samen op weg naar aardgasvrij������������������������������������������������������� 39 6.1 Samen met partners������������������������������������������������������������������� 39 6.2 Samen met bewoners en bedrijven�������������������������������������������� 40 6.3 Op weg naar de definitieve transitievisie warmte��������������������� 41 Referenties������������������������������������������������������������������������������������������ 42 Begrippenlijst�������������������������������������������������������������������������������������� 43

De transitie naar aardgasvrij������������������������������������������������������������ 25 4.1 Leidende principes���������������������������������������������������������������������� 25 4.2 Individuele warmtetechnieken��������������������������������������������������� 27 4.3 Ontwikkeling en uitbreiding warmtenetten�������������������������������� 27 Foto op cover: In het huis van Linde in de Haarlemmer Kweektuin kunnen mensen duurzame inspiratie opdoen. Meer inspirerende verhalen op haarlem.nl/gasvrijer (foto: Bibi Veth)

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

7 7

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Haarlem wil een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad zijn. Om hieraan bij te dragen wil Haarlem in 2040 van het aardgas af. Daarnaast is de ambitie om in 2040 circulair te zijn en in 2050 klimaatbestendig. Met de ambitie om in 2040 van het aardgas af te zijn, staat de gemeente voor de opgave om de komende twintig jaar circa 76.000 woningen en 11.000 andere gebouwen van het aardgasnet los te koppelen. Dat kan door energie te besparen, de warmtebehoefte die overblijft uit duurzame warmtebronnen te halen en schone elektriciteit zo veel mogelijk lokaal op te wekken. De transitievisie warmte richt zich op energiebesparing en duurzame warmte, dat heet de warmtetransitie. Voor het opwekken van schone elektriciteit heeft de gemeente Haarlem het Actieplan Schone Energie (2020/891686) gemaakt. In deze transitievisie warmte geeft de gemeente Haarlem haar visie op de warmtetransitie in de stad. De transitievisie warmte bestaat

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

uit dit document en drie bijlagen: 1.  De bronnenstrategie van Haarlem. Deze strategie beschrijft hoe de gemeente Haarlem strategisch omgaat met het realiseren van warmtebronnen voor de collectieve warmtenetten in Haarlem; 2. Een overzicht van mogelijk­ heden om aardgasvrij te verwarmen; 3. Het participatieverslag.

1.2 Waarom aardgasvrij verwarmen? Nederland gaat van het aardgas af om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In 2015 heeft Nederland in het Akkoord van Parijs afgesproken om hiervoor de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. In het nationale Klimaatakkoord hebben de Nederlandse overheden, organisaties en bedrijven hiervoor acties afgesproken. Dit Klimaatakkoord heeft een centraal doel: in 2030 moet de uitstoot van broeikasgassen in

8 8

Nederland minstens 49% lager zijn dan de uitstoot in 1990. Ongeveer de helft van de landelijke uitstoot van de gebouwde omgeving wordt veroorzaakt door gebruik van aardgas voor verwarming, warm water en om te koken. Voor het behalen van de CO2-reductiedoelstellingen is de warmtetransitie dus noodzakelijk. In de transitievisie warmte leggen gemeenten hun plannen voor de warmtetransitie vast.

1.3 Wat is de transitievisie warmte? In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle Nederlandse gemeenten uiterlijk eind 2021 een transitievisie warmte vaststellen door de gemeenteraad. Hierbij moet voor alle wijken die vóór 2030 van het aardgas gaan het beoogde alternatief voor aardgas bekend zijn. Haarlem kiest voor een projectmatige aanpak. De gemeente heeft al een start gemaakt met de warmtetransitie

met verschillende plannen en gaat voor de initiatieven samen met bewoners en andere belanghebbenden warmteuitvoeringsplannen opstellen. Het gaat om de volgende plannen: • een warmtenet in Schalkwijk (Meerwijk) met de woningcorporaties; • een ZonneWarmteNet in het Ramplaankwartier met de bewoners; • een warmtenet in de Waarderpolder met de ondernemers; • gerichte ondersteuning voor het aardgasvrij maken van woningen van na 1995; • ondersteunen van individuele bewoners en ondernemers bij verduurzaming; • verduurzamen van kantoren (energielabel C in 2023 en A in 2030).

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

9 9

Warmteuitvoeringsplannen In een warmteuitvoeringsplan wordt een definitieve keuze gemaakt voor een aardgasvrije warmtetechniek en het moment waarop het aardgas wordt afgesloten. Een warmteuitvoeringsplan geeft inzicht in de gevolgen voor bewoners, zowel financieel als wat het voor de huizen betekent. Ook wordt in de warmteuitvoeringsplannen de financiële consequenties voor de gemeente Haarlem in beeld gebracht. De plannen worden samen met bewoners en andere belanghebbenden gemaakt. Pas na vaststelling van het warmteuitvoeringsplan in de gemeenteraad start de gemeente met het uitvoeren van het plan.

Relatie met de Regionale Energiestrategie en Regionale Structuur Warmte Haarlem werkt samen met 28 andere gemeenten in de regio Noord-Holland Zuid aan een Regionale Energiestrategie (RES). De concept-RES beschrijft de mogelijkheden voor het grootschalig opwekken van hernieuwbare elektriciteit met wind- en zonne-energie. Haarlem heeft het RES aanbod verder uitgewerkt in het Actieplan Schone Energie. Hernieuwbare elektriciteit is o.a. nodig voor het verwarmen van gebouwen met een elektrische warmtepomp. Daarnaast is in het RES-traject gekeken naar vraag en aanbod

Klimaatakkoord: wijkuitvoeringsplannen Landelijk wordt er gesproken over wijkuitvoeringsplannen. Dit komt doordat in het Klimaatakkoord is afgesproken dat in de transitie naar aardgasvrij verwarmen wordt gekozen voor een wijkgerichte aanpak. Dit houdt in dat gemeenten wijk voor wijk aan de slag zouden moeten gaan met de warmtetransitie en op wijk-/buurtniveau bepalen wat de beste oplossing is als gebouwen niet langer met de cv-ketel worden verwarmd. Een wijkgerichte aanpak betekent in veel gevallen echter niet dat een hele wijk of buurt volledig en in dezelfde periode overschakelt naar dezelfde aardgasvrije warmtetechniek. Er zijn uitzonderingen. Wanneer een gebouw sterk afwijkt van de bebouwing in de rest van de buurt bijvoorbeeld, kan een

gebouweigenaar kiezen voor een andere warmtetechniek. Ook kunnen voor utiliteitsgebouwen andere technieken interessant zijn dan voor woningen. De gemeente Haarlem kiest daarom voor een aanpak met (vaak al eerder ingezette) plannen in plaats van wijken. Hierbij wordt bijvoorbeeld gekeken naar het realiseren van een warmtenet voor delen van een buurt of wijk of een specifieke aanpak voor een bepaald woningtype. Op deze manier kunnen wij gerichter aan de slag met de warmtetransitie. Om verwarring over het begrip wijkuitvoeringsplannen verder te voorkomen, spreken we over warmteuitvoeringsplannen. Deze warmteuitvoeringsplannen gaan soms over een geografisch gebied (een wijk, een buurt of een straat), maar soms ook over een specifiek woningtype of gebouw.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

van hernieuwbare warmte in de regio. Voor duurzame warmte kijken we over de gemeentegrenzen heen. Zo is het voorstelbaar dat we in de toekomst samenwerken met buurgemeenten voor warmtenetten en duurzame bronnen. De basis hiervoor staat in de Regionale Structuur Warmte (RSW). Deze kennis over de beschikbaarheid van regionale warmtebronnen hebben we gebruikt bij het opstellen van de transitievisie warmte. Deze transitievisie warmte is zelf ook weer input voor volgende versies van de RSW. De RSW kan de gemeentelijke transitievisies warmte op regionaal niveau in beeld brengen, zodat op regionaal niveau inzicht ontstaat

10 10

in buurten waar de gemeente een voorkeur heeft voor warmtenetten, waar kansen liggen voor clustering van omgevingen waar mogelijk een tekort aan warmte ontstaat die regionaal opgepakt kan worden. De transitievisie warmte en de RSW werken zo samen aan de warmtetransitie. Relatie met de Omgevingswet In 2022 wordt de nieuwe Omgevingswet van kracht. Deze wet bundelt de wetten voor de leefomgeving. Hierbij gaat het onder meer om wet- en regel­geving over bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening en natuur. De overheid moet deze verschillende belangen voortaan integraal afwegen. In de Omgevingsvisie staat de ruimtelijke impact van de energietransitie. Deze transitievisie warmte en het Actieplan Schone Energie worden onderdeel van de gemeentelijk omgevingsvisie, en de toekomstige warmteuitvoeringsplannen worden opgenomen in het omgevingsplan.

1.4 Hoe is deze transitievisie warmte tot stand gekomen? Bewoners, woningcorporaties en bedrijven(organisaties) in Haarlem zijn al sinds 2009 samen met de gemeente actief aan het werk met de verduurzaming van huizen en andere gebouwen. Denk aan lokale initiatieven in het Ramplaankwartier en het Garenkokerskwartier en het verkennen van een collectief warmtenet samen met de woning­corporaties in Schalkwijk (Meerwijk). Deze transitievisie warmte bouwt dan ook voort op de kennis en uitgangspunten die de gemeente de afgelopen jaren heeft opgedaan. Bij het opstellen van deze transitievisie warmte dachten experts en andere stakeholders mee tijdens meerdere discussietafels. Zij lazen ook mee met de tussenproducten van de transitievisie. Daarnaast heeft de gemeente adviesbureau CE Delft gevraagd om de gemeente te ondersteunen bij het opstellen van de visie. CE Delft deed onderzoek naar de toekomstige warmtetechnieken voor Haarlem, de betaalbaarheid en het doelbereik van de gekozen aanpak. Ook is gekeken welke

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

11 11

warmtebronnen wanneer nodig zijn voor de collectieve warmtenetten in Haarlem. We raadpleegden onze partners over de uitgangspunten voor de warmtetransitie. Ook vroegen we met een online enquête hoe bewoners tegen aardgasvrij wonen aankijken en of zij willen meedenken (zie bijlage 3: het participatieverslag). Begin 2020 zijn er bewonersavonden georganiseerd in Meerwijk, Ramplaankwartier en Schoolenaer (buurt met woningen van na 1995) over aardgasvrij wonen. De lessen uit deze bijeenkomsten hebben we meegenomen bij het opstellen van deze visie (zie ook Hoofdstuk 2: onze uitgangspunten).

1.5 Voor wie is de transitievisie warmte? De transitievisie warmte is een stedelijke visie die richting geeft aan de uitvoering van de warmtetransitie in de komende jaren. De transitievisie warmte heeft uiteindelijk gevolgen voor alle Haarlemmers. Bewoners willen weten: wat zijn de plannen van de gemeente om in 2040 geen aardgas meer te gebruiken voor

het verwarmen van gebouwen? En wat betekent dit voor mij? De transitievisie warmte geeft antwoord op deze vragen. De gemeente vertaalt de bevindingen uit deze transitievisie warmte naar toegankelijke teksten en beelden om alle inwoners actief te informeren over de transitievisie warmte en wat zij kunnen doen om aardgasvrij te wonen.

1.6 Uitvoering van de plannen Capaciteit (mensen en middelen) van de gemeente Het uitvoeren van de plannen vraagt extra capaciteit van de gemeente. Met het onderzoek Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord heeft de Raad voor Openbaar Bestuur (ROB) uit laten zoeken dat een G40 gemeente als Haarlem 39-43 mede­werkers nodig heeft om de extra taken uit het Klimaatakkoord uit te voeren. Dit onderzoek heet een artikel 2 onderzoek. Na de coalitieonderhandelingen van een nieuw kabinet in het voorjaar van 2021 wordt bekend of - en zo ja hoeveel capaciteit de gemeenten financieel gecompenseerd krijgen voor deze taken. Deze middelen

voor extra capaciteit zullen op zijn vroegst in 2022 ingezet kunnen worden. Het rapport van het artikel 2 onderzoek is hier te vinden. Om de plannen uit te voeren heeft Haarlem deze capaciteit nodig. Iedere 2 à 5 jaar herijken De transitievisie warmte is een adaptief document dat regelmatig een update krijgt. De warmtetransitie is namelijk volop in ontwikkeling en er is momenteel nog niet voor elke woning in Haarlem een haalbare en betaalbare oplossing. Voor

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

woningen waar een oplossing binnen bereik ligt, gaat de gemeente aan de slag om deze mogelijk te maken. Hierbij hanteert de gemeente een lerende aanpak. Elke twee à vijf jaar wordt de transitievisie warmte vernieuwd om deze aan te passen aan de nieuwste inzichten. Hiermee is het mogelijk de voortgang te volgen, nieuwe warmtetechnieken mee te nemen, nieuwe warmteuitvoeringsplannen te benoemen en tijdig bij te sturen op de gestelde doelen. Het is dus ook mogelijk dat keuzes in de huidige transitievisie warmte later worden bijgesteld.

12 12

2. Onze uitgangspunten De gemeente hanteert bij deze transitievisie warmte een aantal uitgangspunten. Eerst beschrijven we de uitgangspunten die de Haarlemmers aan de gemeente hebben meegegeven bij het opstellen van de transitievisie warmte. Vervolgens gaan we in op de uitgangspunten die wij hebben gedefinieerd voor de transitievisie warmte.

2.1 Uitgangspunten vanuit de Haarlemmers Tijdens de verschillende participatiemomenten spraken we over wat Haarlemmers denken over gasvrij wonen. Uit de bijeenkomsten kwam naar voren dat betaalbaarheid het meest belangrijk is. Voor Haarlemmers gaat het er om wie het gaat betalen en wat zij dan eventueel zelf moeten gaan betalen. Ook vinden Haarlemmers dat een aardgasvrije warmtetechniek betrouwbaar en duurzaam moet zijn. En dat je moet zorgen dat je de mensen met een krappe beurs eerder aan de beurt laat.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

In Meerwijk staan de wijkraad en de klankbordgroep positief tegenover de aanleg van een warmtenet, mits het haalbaar en betaalbaar is. Er is behoefte aan kennisopbouw (duidelijkheid over wat er concreet in woningen gaat gebeuren), informatie over subsidie- en financieringsmogelijkheden en duidelijkheid over de kosten, nu en in de toekomst. In het Ramplaankwartier zijn buurtbewoners de trekker van de warmtetransitie. De gemeente is hier actief bij betrokken, het is een co-creatie. Gezamenlijk is het technisch ontwerp gemaakt, de organisatievorm uitgewerkt en zijn de uitgangspunten geformuleerd. De betrokken buurtbewoners vinden het volgende belangrijk: haalbaar en betaalbaar, goed voor het milieu en dat je je woningwaarde verhoogt door meer warmtecomfort. In november 2020 vroegen wij Haarlemmers hun mening over gasvrij wonen met een online vragenlijst. In totaal vulden ruim 380 inwoners de vragenlijst in. Doel van de vragenlijst was het

13 13

onder de aandacht brengen van gasvrij wonen en om met meerdere Haarlemmers in gesprek te kunnen gaan. Wat opviel was dat ‘milieu’ de belangrijkste reden was om gasvrij te willen wonen en dat het merendeel vindt dat de gemeente moet beginnen in een wijk waar je ‘werk met werk’ kan maken, dus waar bijvoorbeeld de straat al opengaat voor werkzaamheden aan de riolering.

2.2 Uitgangspunten van de gemeente Haarlem Op basis van reacties uit de stad, onze partners en de gemeenteraad heeft Haarlem uitgangspunten geformuleerd voor de warmtetransitie (zie ook de notitie Uitgangspunten en criteria voor volgorde wijken gasvrij maken). De vier centrale uitgangspunten zijn Duurzaamheid, Betrouwbaarheid, Betaalbaarheid en Samen met de stad. Hieronder worden deze uitgewerkt. Duurzaamheid In 2040 wil Haarlem van het aardgas af. Daarnaast is de ambitie om in 2040 circulair te zijn en in 2050 klimaatbestendig.

De duurzaamheid van warmtebronnen is dan ook een belangrijk uitgangspunt in de warmtetransitie. Dit geldt vooral voor de buurten die overgaan op collectieve warmtenetten. Deze netten worden gevoed met duurzame warmtebronnen. Duurzame warmtebronnen zijn onder andere geothermie en restwarmte van bijvoorbeeld datacenters. De gemeenteraad heeft zich in 2019 al uitgesproken tegen de inzet van houtige biomassa als duurzame warmtebron (het amendement Biomassa snijdt geen hout). (Gemeente Haarlem, 2019). Bij de aanleg van een warmtenet legt de gemeente de beoogde mix van duurzame bronnen voor aan de gemeenteraad (2019/393567). In bijlage 1 is de Bronnenstrategie van de gemeente Haarlem opgenomen. Deze strategie beschrijft hoe de gemeente Haarlem strategisch omgaat met het realiseren van warmtebronnen voor de collectieve warmtenetten in Haarlem. De bronnenstrategie wordt periodiek herzien zodat ontwikkelingen en innovaties erin opgenomen kunnen worden.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

Betrouwbaarheid De gemeente wil voor alle Haarlemmers een betrouwbaar duurzaam alternatief voor aardgas. Echter, er is niet altijd een eenduidige oplossing voor het aardgasvrij maken van gebouwen. Daarom vindt de gemeente het belangrijk om betrouwbare en duidelijke informatie aan bewoners te verstrekken en goede begeleiding te bieden. De gemeente communiceert open en transparant naar de stad over wat er te gebeuren staat en welke keuzes zij nog niet maken, wat bewoners zelf al kunnen doen en welke onzekerheden er nog zijn. Voor onafhankelijk advies kunnen Haarlemmers terecht bij verschillende energieloketten. In deze transitievisie warmte zijn enkel technieken opgenomen die op de korte en middellange termijn realiseerbaar zijn: bewezen en betrouwbaar. De gemeente houdt rekening met wat nu mogelijk en bekend is. In volgende versies van de transitievisie warmte worden nieuwe ontwikkelingen meegenomen.

14 14

Betaalbaarheid In het Haarlemse coalitieakkoord Duurzaam Doen (Gemeente Haarlem, 2018) wordt nadrukkelijk benoemd dat iedereen mee moet kunnen doen aan de energietransitie1. Daarom is het belangrijk dat de woonlasten van inwoners van Haarlem betaalbaar blijven. De gemeente vindt het niet acceptabel als de energietransitie leidt tot onevenredige kostenverschillen tussen groepen bewoners. Daarom wil de gemeente huishoudens met lagere inkomens relatief het meest ontzien (Gemeente Haarlem, 2020). Om de warmtetransitie betaalbaar te houden, is het van belang om bij de keuze van een warmteoptie rekening te houden met zowel de nationale kosten voor de hele keten als de eindgebruikerskosten (zie kader). In het landelijke Klimaatakkoord (Rijksoverheid, 2019) is woonlastenneutraliteit als uitgangspunt opgenomen. Dit houdt in dat de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie en financiering of huur gelijk blijven of lager worden, in vergelijking met als er geen maatregelen in de woning zouden worden genomen.

Nationale kosten vs. eindgebruikerskosten Nationale kosten (ook wel maatschappelijke kosten) zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn om in een gebied over te stappen op een andere manier van verwarmen, ongeacht door wie deze kosten worden betaald. Het zijn kosten over de hele keten: productie, distributie, besparing en consumptie. Nationale kosten geven dus een beeld van de totale kosten van de warmtetransitie, zonder de belangen van één partij voorop te stellen. Eindgebruikerskosten zijn de kosten die ten laste komen voor de bewoners. De eindgebruikerskosten bestaan uit de energierekening en de kosten van de benodigde investeringen (bijv. in een andere warmte-installatie, isolatie of de aansluitingsbijdrage wanneer het gebouw op een warmtenet wordt aangesloten).

Door bijvoorbeeld werkzaamheden slim te combineren kan geld worden bespaard. Toch blijkt uit een recent rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving dat woonlastenneutraliteit

onder het huidige voorgenomen beleid een lastig te realiseren uitgangspunt is (PBL, 2020). Waar het met het huidige beleid niet lukt om woonlastenneutraliteit te realiseren, moet dus gerichte aanvullende ondersteuning komen. Nog veel zaken zijn onzeker over warmtetechnieken en financiering. Daarom is het nog niet mogelijk om voor de hele stad aan te geven hoe en in hoeverre de ambitie van betaalbaarheid gerealiseerd kan worden. Per uitvoeringsplan werken we dit uit, voordat we starten met het uitvoeren van het plan. Samen met de stad De warmtetransitie is een opgave die alleen gezamenlijk aangepakt kan worden. Iedereen is nodig om de warmtetransitie succesvol te laten verlopen: individuele woningeigenaren, huurders, corporaties en andere verhuurders, organisaties en bedrijven. Daarnaast is de gemeente zelf in bezit van

gebouwen verspreid door de stad. Bovendien is de verscheidenheid in gebouwen groot: van nieuwbouwcomplexen tot vooroorlogse woningen en van stadsappartementen tot vrijstaande villa’s. Daarom maakt de gemeente ruimte voor maatwerk. Verspreid over de stad worden al veel duurzame initiatieven genomen. De gemeente ziet deze initiatieven als belangrijke partners in de energietransitie. Daarom vraagt de gemeente aan Haarlemmers om niet alleen bij te dragen aan de uitvoering, maar betrekt hen ook bij het opstellen van de transitievisie warmte (en straks de warmteuitvoeringsplannen). De gemeente werkt samen met inwoners en stakeholders in de stad, met als doel een zo passend mogelijke aanpak te ontwikkelen die aansluit bij de verschillende buurten en gebouwtypen. De manier waarop gemeente en Haarlemmers samenwerken verschilt per plan.

1 Dit sluit aan bij het Klimaatakkoord: de duurzame transformatie van de gebouwde omgeving slaagt “alleen als iedereen mee kan doen. Daarvoor moet ze ook voor iedereen betaalbaar zijn” (Rijksoverheid, 2019, p. 15).

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

15 15

3. Alternatieven voor verwarmen met aardgas Dit hoofdstuk laat zien wat de alternatieven voor verwarmen met aardgas zijn. De verschillende aardgasvrije warmtetechnieken en de technieken die op dit moment voorzien zijn in de buurten van Haarlem komen aan bod.

3.1 Beschikbare alternatieven Er bestaan verschillende alternatieven voor het verwarmen van gebouwen met een cv-ketel op aardgas. Deze alternatieven zijn hieronder verdeeld in collectieve technieken (warmtenetten) en individuele technieken die woning­eigenaren zelfstandig kunnen realiseren. Voor alle alternatieven geldt dat om volledig aardgasvrij te worden, overgeschakeld moet worden op elektrisch koken. In bijlage 2 lichten we de verschillende warmtetechnieken in detail toe.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

Warmtebehoefte in kWh/m2/jaar Per 1 januari 2021 is er in Nederland een nieuwe versie van het energielabel en is de methode hoe het label bepaald wordt veranderd. De nieuwe bepalingsmethode heeft een nieuwe indicator voor de energieprestatie (in kWh/m2 per jaar). Op het nieuwe energielabel staat ook aangegeven wat de warmtebehoefte van een woning of bedrijfsgebouw is, in kWh/m2 per jaar. De isolatieadviezen in deze transitievisie warmte zijn gegeven in deze warmtebehoefte, gelijk aan deze nieuwe methodiek.

Collectieve technieken Warmtenetten zijn collectieve technieken. Voor deze techniek worden er buizen in de straat aangelegd die warmte naar de woningen en andere gebouwen transporteren. Een initiatiefnemer voor een warmtenet bekijkt welke

16 16

woningen interessant zijn om aan te sluiten op een warmtenet. Indien een woning of gebouw in aanmerking komt, wordt in een uitvoeringsplan bekeken wanneer de woning kan aansluiten op een warmtenet en wat deze aansluiting zou kosten. Uiteindelijk is het aan de woningeigenaar om te besluiten om wel of niet te willen aansluiten op een warmtenet, maar het moment waarop dit besluit kan worden genomen is niet altijd iets waar een eigenaar van een woning of gebouw over kan besluiten. In de tussentijd kan je als woningeigenaar wel alvast een aantal maatregelen treffen om te zorgen dat de woning gereed is voor aansluiting. Het gaat hier om overstappen naar elektrisch koken en de woning naar het benodigde isolatieniveau brengen. Dit isolatie­niveau hangt af van de temperatuur van het warmtenet. Als het initiatief voor een warmtenet nog ver weg is, dan kan je in de tussentijd het aardgasgebruik nog flink verlagen door tijdelijk een hybride warmtepomp te plaatsen (zie individuele technieken).

Warmtenet op middentemperatuur Bij dit warmtenet wordt een groep van gebouwen verwarmd met een warmtenet gevoed door lokale of regionale warmtebronnen. Een warmtenet met temperaturen van 55-75 °C (middentemperatuur) kunnen gevoed worden door bijvoorbeeld restwarmte uit datacenters of door geothermie (aardwarmte). Een warmtenet met deze temperaturen is warm genoeg voor het verwarmen van de huidige radiatoren in de woning en het verzorgen van warm tapwater. Wel moeten de woningen worden geïsoleerd naar een maximale warmtebehoefte van 70 kWh/m2/jaar. Warmtenet op lagere temperaturen Een lagetemperatuurwarmtenet (LT-warmtenet) heeft een temperatuur tussen de 30 en 55 °C. Het water in een LT-warmtenet wordt verwarmd door bijvoorbeeld aquathermie (warmte uit oppervlaktewater). Voor het verwarmen van een woning met warmte met deze temperatuur moet de woning eerst zeer goed worden geïsoleerd naar een warmte­ behoefte van maximaal

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

17 17

50 kWh/m2/jaar. Daarnaast moet worden overgeschakeld op een lage­temperatuurafgiftesysteem en is er een aparte voorziening nodig voor warmtapwater. Een warmtenet op zeer lage temperatuur maakt gebruik van temperaturen lager dan 30 °C. Een specifiek Haarlems voorbeeld van een ZLT-warmtenet is het ZonneWarmteNet, dat is ontwikkeld door SpaarGas in het Ramplaankwartier. Bij dit concept wordt de temperatuur van het water in het warmtenet met behulp van een warmtepomp in de woning nog verder verwarmd. Deze warmtepomp levert ook het warmtapwater. Daar is nog een boilervat voor nodig. Geadviseerd wordt om woningen te isoleren tot een maximale warmtebehoefte van 70 kWh/m2/jaar. Individuele technieken Bij een individuele techniek bepaal je als gebouweigenaar zelf het moment waarop je aardgasvrij wordt. Er zijn twee belangrijke warmtetechnieken die individueel kunnen worden toegepast. Dit zijn de elektrische warmtepomp en de hybride warmtepomp. De hybride warmtepomp is een combinatie van een warmtepomp en een

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

hr-ketel en gebruikt daardoor nog steeds aardgas. De hybride warmtepomp is daarmee vooral een tussenoplossing richting aardgasvrij. Volledig elektrische warmtepompen De luchtwarmtepomp, de bodemwarmtepomp en de PVT-warmtepomp zijn drie vormen van elektrische warmtepompen. Elektrische warmtepompen gebruiken warmte uit de lucht, de bodem of de zon, en elektriciteit om een gebouw te verwarmen. Voor het toepassen van een elektrische warmtepomp is het essentieel dat een gebouw eerst zeer goed wordt geïsoleerd, naar een warmtebehoefte van maximaal 50 kWh/m2/jaar. Ook moeten de woningen overschakelen op elektrisch koken en moeten de radiatoren worden vervangen door vloerverwarming of laagtemperatuurradiatoren. Hybride warmtepomp De hybride warmtepomp combineert een elektrische warmtepomp met een hr-ketel op gas. Deze warmtepomp kan voor ongeveer de helft van de

18 18

warmtebehoefte zorgen. Dit gaat zeer efficiënt, omdat de warmtepomp energie haalt uit de buitenlucht of ventilatielucht. Hoe meer je in de woning isoleert, hoe minder vaak de hr-ketel hoeft bij te springen en hoe groter de vermindering van het aardgasverbruik. Bestaande radiatoren in je woning kun je blijven gebruiken. Een hybride warmtepomp is nog niet aardgasvrij: er wordt gebruik gemaakt van aardgas op die momenten dat de hr-ketel bijspringt. Op de langere termijn (naar verwachting na 2030) zou groengas of waterstof dit aardgas mogelijk kunnen vervangen. Het is echter nog zeer de vraag of, en zo ja wanneer, deze gassen beschikbaar komen. De hybride warmtepomp is dan ook vooral een techniek die tijdelijk ingezet kan worden om het aardgasverbruik te verlagen, voordat wordt overgestapt op een van de aardgasvrije warmtetechnieken.

3.2 Warmtekaart aardgasvrij verwarmen Op basis van de beschikbare warmtetechnieken is een kaart opgesteld welke warmtetechnieken waar worden verwacht als Haarlem in 2040 van het aardgas af is. Allereerst leest u hoe de warmtekaart tot stand is gekomen. Vervolgens wordt de warmtekaart gepresenteerd. Tot slot wordt beschreven wat deze warmtekaart betekent voor de Haarlemmer. Hoe is de warmtekaart tot stand gekomen? De warmtekaart is tot stand gekomen door de uitkomsten van verschillende studies met elkaar te combineren: • De Energiestrategie Haarlem (CE Delft, 2019) en de Startanalyse (PBL, 2019) wijzen met modelberekeningen warmtetechnieken toe aan de Haarlemse buurten, op basis van de laagste nationale kosten. De modellen hanteren een verschillende aanpak en geven daardoor verschillende resultaten. In een aantal buurten hebben beide modellen dezelfde uitkomst, of

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

komt het temperatuurniveau van de technieken overeen. In het centrum lijkt de inzet van een hybride warmtepomp (verwarming op hoge temperatuur) voor de hand te liggen. Een warmtenet op midden­temperatuur lijkt hier niet kansrijk omdat er veel archeologische waarde in de ondergrond ligt. Verschillende buurten ten zuiden en ten zuidoosten van het centrum zijn mogelijk interessant voor een grootschalig warmtenet. • CE Delft heeft de kosten voor bewoners (eindgebruikerskosten) van verschillende aardgasvrije warmtetechnieken berekend. Hieruit blijkt dat de cv-ketel op aardgas voor bijna alle eindgebruikers momenteel de financieel meest gunstige manier om te verwarmen is. Daarnaast laat deze studie zien dat in kleine of recent gebouwde woningen de luchtwarmtepomp de goedkoopste aardgasvrije warmtetechniek is, omdat deze woningen beperkte isolatie en woningaanpassing nodig hebben. Dit geldt bijvoorbeeld voor een groot deel van de jaren ’95-woningen in Haarlem. Het ZonneWarmteNet is voor 90% van de woningen

19 19

in het Ramplaankwartier de voordeligste keuze van de aardgasvrije warmtetechnieken. Wellicht kan het ZonneWarmteNet ook in andere buurten gunstige resultaten opleveren. • Daarnaast kunnen er andere redenen zijn waarom een bepaalde warmtetechniek in een buurt voor de hand ligt, zoals de aanwezigheid van een gezamenlijk bewonersinitiatief of een (geplande) warmtetransportleiding in de nabijheid.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

De warmtekaart De kaarten op de volgende pagina laten voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechniek voor de hand ligt. Hierbij benadrukken we dat de meest kansrijke warmtetechniek voor een gehele buurt niet de meest logische optie hoeft te zijn voor alle gebouwen in een buurt. Zeker wanneer de bebouwing in een buurt divers is kan de warmtetechniek per gebouwtype verschillen. In de warmtekaart is voor collectieve warmtetechnieken ook weergegeven of de aanleg van een warmtenet verwacht wordt voor of na 2035. Dit is van belang voor het handelingsperspectief voor de Haarlemmer: buurten waar na 2035 aan de slag wordt gegaan met een warmtenet kunnen in de tussentijd aan de slag met isolatie en eventueel het plaatsen van een hybride warmtepomp. Dit wordt hierna voor ieder alternatief op de warmtekaart verder uitgewerkt.

20 20

Kaart met mogelijke alternatieven voor aardgasvrij wonen in 2030

Klik op om gebied aan en op om gebied uit te zetten

Collectieve warmtetechnieken:

Klik op om gebied aan en op om gebied uit te zetten

Kaart met mogelijke alternatieven voor aardgasvrij wonen in 2040

Collectieve warmtetechnieken:

W  armtenet-MT (in gebruik voor 2030)

W  armtenet-MT (in gebruik voor 2030) W  armtenet-MT (in gebruik voor 2035)

 armtenet-MT (in W gebruik voor 2035, onderzoeksgebied) ZonneWarmteNet

 armtenet-MT (in W gebruik voor 2040, onderzoeksgebied)

Individuele warmtetechnieken:

 armtenet-MT met W verhoogde kans (onderzoeksgebied)

E  lektrische warmtepomp

ZonneWarmteNet

Individuele warmtetechnieken:

Meerdere warmte­technieken mogelijk:

E  lektrische warmtepomp

H  ybride warmte­pomp, Elektrische warmtepomp, ZonneWarmteNet of Warmtenet-MT (onder­zoeksgebied)

Hybride warmtepomp P  VT warmtepomp mogelijk, neem con­tact op met SpaarGas

P  VT warmtepomp mogelijk, neem con­tact op met SpaarGas

Meerdere warmte­technieken mogelijk:

Gebieden met nieuwbouw­ woningen die voor 2030 aardgasvrij zullen zijn:

Elektrische warmtepomp, ZonneWarmte­Net of Warmtenet-MT (onderzoeksgebied)

O  ntwikkelgebieden

Gebieden met nieuw­bouw­­ woningen die voor 2030 aardgasvrij zullen zijn:

Gebouwtypes die voor 2035 aardgasvrij kunnen zijn: W  oningen gebouwd na 1995

Figuur 1. Deze kaart laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen. Deze kaart laat het toekomstbeeld in 2030 zien. Dit betekent niet dat alle gebouwen in de buurt overschakelen naar dezelfde gasvrije warmtetechniek.

K  antoren voor 2030 met een A label of hoger

Alle gebieden aan: Alle gebieden uit:

O  ntwikkelgebieden

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

Gebouwtypes die voor 2035 aardgasvrij kunnen zijn:

Figuur 2. Deze kaart laat voor alle buurten in Haarlem zien welke aardgasvrije warmtetechnieken voor de hand liggen. Deze kaart laat het toekomstbeeld in 2040 zien. Dit betekent niet dat alle gebouwen in de buurt overschakelen naar dezelfde gasvrije warmtetechniek.

W  oningen gebouwd na 1995 K  antoren voor 2030 met een A label of hoger Alle gebieden aan: Alle gebieden uit:

21 21

Wat betekent de warmtekaart voor de Haarlemmer? De warmtekaart onderscheidt verschillende aardgasvrije warmtetechnieken. Hieronder vindt u de toelichting wat deze techniekkeuze betekent voor de Haarlemmer. Wat is er al bekend en wat kunt u als woningeigenaar nu al doen? Voor alle buurten geldt dat om volledig aardgasvrij te worden, overgeschakeld moet worden op elektrisch koken. Individuele warmtetechniek Elektrische warmtepomp Buurten in Haarlem die het meest geschikt lijken voor een elektrische warmtepomp, zijn buurten die aan de rand van Haarlem liggen. Dit zijn dun bebouwde gebieden, waardoor het aanleggen en onderhouden van een warmtenet te kostbaar is. In deze buurten kunnen gebouweigenaren zelf aan de slag gaan met het plaatsen van warmtepompen, of wanneer hun woning nog niet het juiste isolatieniveau heeft, het isoleren van hun woning. Het is mogelijk om met het plaatsen van een hybride warmtepomp als overgangstechniek het aardgasgebruik ook op korte termijn sterk

te verminderen, terwijl er meer tijd genomen kan worden om het gebouw goed te isoleren. Hierdoor zijn er ook meer natuurlijke momenten te benutten. Hybride warmtepomp In het centrum voorzien we een oplossing op hogere temperatuur. Dit komt doordat kosten van het isoleren van de (monumentale en historische) gebouwen in het oude centrum hoog zijn. De mogelijke warmtetechnieken zijn een hybride warmtepomp, in combinatie met een hr-ketel op een duurzaam gas. Het is altijd goed om woningen en gebouwen te isoleren (naar een warmtebehoefte van maximaal 70 kWh/m2/ jaar) en een hybride warmtepomp te plaatsen. Op termijn wordt gekeken of de hybride warmtepomp ook een eindoplossing is, maar daarvoor moet eerst meer duidelijk zijn over de toekomstige beschikbaarheid van duurzaam gas. Dat is op dit moment nog zeer onzeker. Samen met andere gemeenten met een historische binnenstad zal de gemeente lobbyen richting het Rijk om duurzaam gas beschikbaar te krijgen voor het centrum. Een MT-warmtenet lijkt in het historisch centrum

niet mogelijk. De ruimte in de ondergrond voor het aanleggen van een warmtenet is waarschijnlijk zeer beperkt, wat realisatie van zo’n net moeilijk maakt, en duurder dan in andere delen van de stad. Collectieve warmtenetten ZLT-warmtenet: ZonneWarmteNet Het ZonneWarmteNet is een buurtwarmtenet ontwikkeld door SpaarGas in het Ramplaankwartier. Het is een Haarlems voorbeeld van een ZLT-warmtenet. Bewoners en gemeente gaan een uitvoeringsplan opstellen voor de realisatie van dit ZonneWarmteNet. De gemeente wil leren van dit initiatief en ervaringen uit dit project worden meegenomen naar andere buurten. MT-warmtenet In Schalkwijk (Meerwijk) werkt de gemeente Haarlem samen met de corporaties en een aantal andere partners aan de voorbereiding van een collectief warmtenet. In de Waarderpolder faciliteert de gemeente Haarlem de ondernemers door bijvoorbeeld het aanbesteden van een concessie

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

22 22

voor een warmtenet op het bedrijventerrein. Als woningeigenaar word je door de initiatiefnemer van het warmtenet geïnformeerd over de voortgang van dit initiatief. Uiteindelijk krijgt de woningeigenaar een aanbod voor het aansluiten op een warmtenet. Het is aan de eigenaar zelf om dit bod wel of niet te accepteren. Tot de tijd dat het warmtenet gerealiseerd wordt kunnen woningeigenaren en gebouweigenaren wel alvast starten met het isoleren van hun gebouwen en het plaatsen van zonnepanelen. Voor particulieren is het advies te isoleren naar een warmtebehoefte van maximaal 70 kWh/ m2/jaar. Als een nieuwe keuken wordt geplaatst kan worden overgestapt op elektrisch koken. Corporatiewoningen vallen onder de prestatieafspraken, waarin is afgesproken dat zij toewerken naar een energiezuinige woningvoorraad. Voor het warmtenet Schalkwijk zijn hierover nadere afspraken gemaakt zodat corporaties in de komende jaren kunnen toewerken naar het benodigde isolatieniveau van hun panden, terwijl het warmtenet al wel kan worden gerealiseerd. Huurders

van deze woningen kunnen in de tussentijd ook overstappen naar elektrisch koken. In een aantal buurten kan een warmtenet voor de lange termijn kansrijk zijn. Paragraaf 4.2 beschrijft de strategie van de gemeente voor het uitbreiden van de geplande warmtenetten in Schalkwijk en de Waarderpolder naar andere buurten. Tot de tijd dat het warmtenet gerealiseerd wordt kunnen woningeigenaren en gebouweigenaren wel alvast starten met het isoleren van hun gebouwen (naar een warmtebehoefte van maximaal 70 kWh/m2/jaar) en het plaatsen van zonnepanelen. Als een nieuwe keuken wordt geplaatst ligt het voor de hand om over te stappen op elektrisch koken. Ook kunnen woningeigenaren in de tussentijd een hybride warmtepomp aanschaffen om het aardgasverbruik in hun woning te verminderen. Meerdere oplossingen mogelijk Elektrische warmtepomp, warmtenet MT of LT Voor woningen in de lichtblauw gekleurde wijken zijn er nog geen

concrete plannen voor een warmtenet. Uit de gehanteerde studies komt geen duidelijke voorkeur voor een warmtetechniek naar voren. Dit betekent echter niet dat een woningeigenaar niet nu al aan de slag kan met verduurzaming. Bij al deze oplossing geldt dat energie besparen door het verbeteren van het isolatieniveau een verstandige keuze is. Een hybride warmtepomp (zie hieronder) kan een slimme tussenoplossing zijn voor woningen in deze gebieden waarvan de cv-ketel aan vervanging toe is. In de tussentijd kan het isolatieniveau van de woning worden verbeterd. Het gebruik van een hybride warmtepomp De techniek van de hybride warmtepomp is op korte termijn een goede tussenoplossing om het aardgasverbruik in slechter geïsoleerde woningen sterk te verminderen. Op de lange termijn is er geen aardgas meer beschikbaar voor huizen en andere gebouwen. De alternatieven (groengas en waterstof) zijn schaars, en het is onbekend of en zo ja wanneer, we op deze gassen kunnen rekenen. Als hernieuwbare gassen beschikbaar komen

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

23 23

willen wij deze inzetten voor het verwarmen van het historisch centrum van de stad. Voor wijken waar op korte termijn al aan de slag wordt gegaan met het aardgasvrij maken van de woningen, is het niet verstandig om nu nog een hybride warmtepomp aan te schaffen. Dit geldt in Haarlem met name voor de bewoners in Schalkwijk. Ook in het Ramplaankwartier wordt gestart met het aardgasvrij maken van woningen, maar hier zou een specifieke variant van een hybride warmtepomp (een water/ water warmtepomp) kunnen helpen bij het realiseren van het Zonnewarmtenet. Advies voor bewoners van het Ramplaankwartier is om contact op te

nemen met SpaarGas wanneer zij de aanschaf van een hybride warmtepomp overwegen.

Hybride warmtepompen Hybride warmtepomp in eindbeeld

Ook bewoners met een voldoende geïsoleerde woning voor het plaatsen van een elektrische warmtepomp (maximaal 50 kWh/ m2/jaar) wordt afgeraden om een hybride warmtepomp te plaatsen. Dit geldt sowieso voor bewoners met een huis met een bouwjaar van na 1995.

Hybride warmtepomp tussenoplossing Hybride warmtepomp niet geadviseerd Neem contact op met SpaarGas

In het rechter figuur is dit advies op kaart weergegeven. Bij het updaten van de transitievisie warmte bekijken we of er meer buurten zijn waar een hybride warmtepomp niet langer wordt aanbevolen doordat er zicht is op een aardgasvrij alternatief.

Figuur 3. Advies aanschaf hybride warmtepomp in Haarlem. Dit advies geldt voor woningeigenaren met een energielabel slechter dan B, en een bouwjaar van voor 1995.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

24 24

4. De transitie naar aardgasvrij Haarlem heeft de ambitie om tussen nu en 2040 aardgasvrij te worden. In dit hoofdstuk gaan we in op de fasering en het tempo van de warmtetransitie. De aanpak voor collectieve warmtenetten of individuele technieken verschilt. Collectieve warmtenetten hebben een planmatig karakter en groeien gestaag vanuit een basis. Individuele warmtetechnieken, zoals een elektrische warmtepomp kennen natuurlijke transitiemomenten, waarbij de gebouweigenaren in belangrijke mate het tempo bepalen. Voor de fasering en het tempo van de transitie naar aardgasvrij beschrijven we in dit hoofdstuk de leidende principes. Ook beschrijven we onze visie op de benodigde ondersteuning bij individuele technieken en de ontwikkeling en uitbreiding van de collectieve warmtenetten.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

4.1 Leidende principes Voor de transitie naar aardgasvrij zijn de volgende principes leidend voor de fasering en het tempo: Bundeling van de vraag Als de overgang naar aardgasvrije warmtetechnieken georganiseerd kan plaatsvinden is de kans van slagen groter. Bijvoorbeeld als er in een buurt veel corporatiebezit is of als woningen vergelijkbaar zijn. De vraag naar warmte kan dan gebundeld plaatsvinden. Collectieve warmtetechnieken vormen in die situatie vaak een passende warmteoplossing. Initiatieven van bewoners Als bewoners zelf initiatieven ontwikkelen en er een breder draagvlak is voor een gezamenlijke warmteoplossing, ontstaat er beweging. In sommige buurten nemen bewoners het initiatief om gezamenlijk van het aardgas

25 25

af te gaan. Bewonersinitiatieven beschouwen we als vliegwiel voor de warmtetransitie in de gemeente. Daarnaast lopen verbouwingen succesvoller als buren hierin met elkaar en de gemeente optrekken. We kiezen ervoor om deze initiatieven met raad en daad te ondersteunen. Natuurlijke transitiemomenten Als een groot deel van een wijk of buurt in een natuurlijk transitiemoment verkeert, kan de overstap naar aardgasvrij makkelijker te maken zijn. Natuurlijke transitiemomenten zijn bijvoorbeeld groot onderhoud, grootschalige renovatie, nieuwbouw of ingrepen aan de infrastructuur en openbare ruimte. Ook voor individuele woningeigenaren is het voordelig om werk met werk te maken. Natuurlijke transitiemomenten zijn dan bijvoorbeeld een verhuizing, verbouwing of groot onderhoud. Nabijheid infrastructuur De nabijheid van warmte-infrastructuur, bijvoorbeeld een warmtenet of warmtetransportleiding, maakt de overgang naar een vergelijkbare techniek meer laagdrempelig. Dit biedt

1

aanknopingspunten voor een naastgelegen wijk of buurt om te starten.

Bewoner­s­ initiatieven Energietransitie Duurzaam Garenkokerskwartier

Basisisolatie aanwezig

SpaarGas

Als voldoende basisisolatie van woningen of gebouwen aanwezig is kan de overstap naar een aardgasvrije warmteoplossing zonder ingrijpende bouwkundige maatregelen worden gezet. Daarmee kan het uitvoeringstempo worden vergroot. In Hoofdstuk 3.1 is de benodigde basisisolatie per warmtetechniek weergegeven. Werk met werk maken Wanneer werkzaamheden gecombineerd kunnen worden uitgevoerd en er een gunstige verhouding is tussen extra inspanningen en maatschappelijke opbrengsten, vergroot dit de haalbaarheid. Het gaat dan om werk met werk maken. Als bijvoorbeeld de riolering of het gasnet aan vervanging toe is biedt dit kansen om deze ingrepen te koppelen met de aanleg van warmteleidingen. Of bij groot onderhoud van de openbare ruimte in een wijk of buurt. Door slim af te stemmen kunnen desinvesteringen worden

De Groene Kroon Duurzaam

2

5

1

Stadsbreed: Energie­ pioniers Haarlem, Stichting Kennemer Energie, Coöperatie Kennemer Kracht

5

6

3

Witte Heren

5

Collectieve Zonprojecten

8 4

8 7

1

Coöperatie Kennemer Kracht

2

de Krim / Zonneplaneet

3

Duurzaam Garenkokerskwartier

4

Energiecoöperatie DE Ramplaan

5

Haarlem Noorderlicht

6

Kweekzon

7

Spaarnecollectief

8

Spaarnezaam

Figuur 4. Bewoners­ initiatieven in Haarlem.

Haarlemse transitievisie warmte | Samen op weg naar aardgasvrij HTVw

In Oost is initiatief de Groene Ambassade actief

26 26

voorkomen, wat de kosten van de warmtetransitie drukt. Ook zorgt het benutten van deze meekoppelkansen voor minder overlast voor Haarlemmers (de straat hoeft immers maar één keer opengebroken te worden), wat de leefbaarheid van de stad ten goede komt. Betaalbare oplossingen binnen bereik Op het moment dat er een betaalbare oplossing binnen bereik is wordt het voor gebouweigenaren eenvoudiger om aan de slag te gaan. De bundeling van de vraag, het benutten van natuurlijke transitiemomenten, de aanwezigheid van basisisolatie en werk met werk maken dragen allemaal bij aan de betaalbaarheid voor de gebouweigenaren en de eindgebruikers. Beoogde einddatum; 2040 De fasering en het tempo van de warmtetransitie worden niet in het minst bepaald door het jaar waarin Haarlem uiteindelijk aardgasvrij moet zijn gemaakt. Haarlem heeft de ambitie uitgesproken om de transitie naar aardgasvrij in 2040 af te ronden.

4.2 Individuele warmtetechnieken Bij een individuele warmtetechniek bepaalt de woningeigenaar zelf in grote mate het tempo van de verduurzaming. De gemeente kan dit tempo versnellen door plannen op te schalen die zorgen dat betaalbare oplossingen binnen bereik zijn, en dat bij geplande werkzaamheden in woningen en gebouwen de benodigde maatregelen kunnen worden meegenomen. Aangezien het ondersteunen van individuele bewoners en ondernemers bij verduurzaming niet wijk- of buurtgebonden is, vraagt dit om een aanpak voor de hele stad. De gemeente biedt deze ondersteuning door het opschalen van de bestaande informatiecampagne. Ook bundelen we de vraag naar maatregelen waar mogelijk, waardoor kosten kunnen dalen en de maatregelen betaalbaar worden. Op basis van berekeningen van CE Delft blijkt dat voor woningen met een bouwjaar van na 1995 de betaalbaarheid binnen bereik ligt. Hier liggen dus kansen voor opschaling. In hoofdstuk 5 beschrijven we onze aanpak in meer detail.