2. Bijlage 1: Gedaan en geleed: Afronding programma nieuwe democratie doorstart versterken lokale democratie

Nieuwe Democratie: Gedaan en Geleerd

Inhoud Nieuwe Democratie: Gedaan en Geleerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Bijlages:

Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet . . . . . . . . . . . . . 14 Bijlage 2: Evaluatie uitdaagrecht. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Bijlage 3: Evaluatie Wijkforum Zijlweg-West . . . . . . . . 36 Bijlage 4: Evaluatie Wijkcontract(en) . . . . . . . . . . . . . . 43

DOE

M

VAN D EE AAN D E DEM E MAAN OCRA D TIE

Wijkforum Zijlweg West

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

2

Nieuwe Democratie: Gedaan en Geleerd Inleiding De start van het programma Nieuwe Democratie was de Maand van de Democratie in januari 2019. Wethouders, raadsleden en ambtenaren trokken de stad in en spraken met inwoners, wijkraden, stadmakers, ondernemers en vele anderen. De maand werd afgesloten met het drukbezochte Democratisch Café. Met de input van de Maand van de Democratie werd het Actieprogramma Nieuwe Democratie opgesteld voor 2019-2022. In het Actieprogramma Nieuwe Democratie zijn vier pijlers benoemd: Samen Stadmaken, Faciliteren Stadmakers, Experimenteren met Wijkdemocratie en Het Fundament. Binnen deze vier pijlers zijn verschillende activiteiten en projecten opgezet om de doelstellingen van het programma te bewerkstelligen. De afgelopen drie jaar is Gemeente Haarlem actief bezig geweest met het versterken van de lokale democratie door met name in te zetten op het betrekken of stimuleren van bewoners bij hun eigen leefomgeving. Het Actieprogramma Nieuwe Democratie gaf de ruimte om het faciliteren van maatschappelijke initiatieven in de stad vanuit de gemeente verder vorm te geven en te

zoeken naar manieren waarop dit het beste kon. Daarnaast is ingezet op het stimuleren van jongerenparticipatie. En er is gewerkt aan het bestendigen van de digitale participatiemogelijkheden op haarlem.nl en openstad.org Ook is er geëxperimenteerd met nieuwe vormen van participatie waarbij overdragen van zeggenschap en eigenaarschap in de wijk centraal stonden. Helaas brak in 2020 de wereldwijde covid-pandemie uit. Dit heeft uiteraard ook effect gehad op de uitvoering van het programma Nieuwe Democratie. Lange tijd konden er geen bijeenkomsten worden georganiseerd. Terwijl het actieprogramma juist gericht is op het ontmoeten, in gesprek zijn, en plannen en ideeën ontwikkelen. Toch bleek er ook onder deze geheel nieuwe omstandigheden voldoende energie in de stad te zitten. Zo ontstonden er stadsbreed verschillende corona­-initiatieven. In dit document vind u een overzicht van wat er de afgelopen vier jaar gedaan is binnen het programma Nieuwe Democratie en/of vanuit de gedachte van Nieuwe Democratie. En wat daarvan het fundament is waarop verder gebouwd kan worden in het versterken van de lokale democratie.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

3

Programma Nieuwe Democratie Aanpak 2019-2022

Samen stadmaken 3

Waar zetten we op in?

2 ... verbeteren we partici­ patie bij besluitvorming Activiteiten: • standaard participatie­ paragraaf bij beleids­ stukken • Gebruik PIP door ambtenaren • vooraf managen van ver­ wachtingen participatie • verbeteren communicatie naar bewoners over het participatie project • vroeg in het traject begin­ nen met de participatie • uitwerken participatie bij de omgevingswet

... organiseren we meer gesprekken met de stad

... besteden we meer aandacht aan het betrekken van alle Haarlemmers Activiteiten: • project jongeren­ participatie • vaker bewonersadvies o.b.v. loting of anders • per participatieproject doelgroepgerichte participatie • bij projecten in de fysieke ruimte infobord met link naar participatie­ mogelijkheden

Ondersteunen stadmakers

Activiteiten: • 1x per jaar Meet & Share met actieve Haarlemmers • (meer) werkbezoeken en college spreekuren in de wijk • ambtenaren en politici gaan vaker de wijk in • inzet participatiebankje • 1 x per jaar wijkraden­ conferentie • 2 wijkcontracten per jaar

Activiteiten: • uitbreiding digitale participatietools • training ambtenaren in digitale participatietechnieken

Om dat te bereiken… 1

4 ... creëren we meer mogelijk­ heden voor digitale participatie

We ontwikkelen een betere dialoog tussen inwoners en gemeente om samen verantwoorde­ lijkheid te nemen voor het samenleven en de ontwikkeling van Haarlem.

Waar zetten we op in? We maken nog meer gebruik van de energie uit de stad, om met inwoners, ondernemers, partners en gemeente maatschappelijke doelstellingen te realiseren. Om dat te bereiken… 1

Experimenten met overdragen van zeggenschap • Haarlemse initiatieven dagen uit • digitale (wijk)begroting • gelote wijkraad

2 ... ondersteunen we bewonersinitiatieven

... vergroten we kennis en kunde van ambtenaren om initiatiefnemers beter te kunnen faciliteren

Activiteiten: • 3 á 4 Initiatievencafe’s per jaar • Initiatievennieuwsbrief • opzetten initiatievenschool • doorontwikkeling HaarlemLink & toolkit • samenwerking met onder­ steunende initiatieven­ platforms in de stad versterken • deskundigheidsbevordering wijkraden

Activiteiten: • verbeteren rolduidelijkheid initiatiefnemer/gemeente • opzet pool ambtenaren die initiatieven begeleiden • kennis uit de stad inzetten • inzet middelen Participatie en Leefbaarheid • verbeteren communicatie naar initiatiefnemers • ontwikkelen waardekompas

Het fundament Waar zetten we op in?

We gaan actief aan de slag met het veranderen van houding en gedrag van ambtenaren, Haarlemmers en partners in de stad om het vertrouwen in elkaar te vergroten.

Om dat te bereiken…

1

... gaan college en ambtelijke organisatie samen werken aan de hervorming van het lokaal bestuur om de nieuwe balans te vinden tussen hiërarchisch bestuur en bottom up stadmaken.

Activiteiten: • gesprekken over nieuwe rollen, houding en gedrag bij vernieuwing van de democratie. • leernetwerk voor ambtenaren zowel via landelijke netwerken als binnen de organisatie

• O­meting ‘stand van de lokale democratie’ via de VNG • ambassadeursnetwerk opbouwen van ambtenaren, bewoners, college en raad • in samenwerking met wijkraden heldere rollen en randvoorwaarden wijkraden opstellen

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

• betrekken ‘nieuwe Nederlanders’ bij participatie • betekenis geven aan ‘samen maken we de stad’ door te doen • cursussen voor Haarlemmers over de lokale democratie intensiveren • structureren overleg gemeente/wijkraden

4

Samen Stadmaken Doel: We ontwikkelen een betere dialoog tussen inwoners en gemeente om samen verantwoordelijkheid te nemen voor het samenleven en de ontwikkeling van Haarlem.

Wat hebben we gedaan? Participatieparagraaf Bij beleidsstukken is vanaf 2020 een standaard participatieparagraaf toegevoegd. Op deze wijze kan het college en de gemeenteraad expliciete keuzes maken op het gebied van participatie en inspraak.

Digitale participatie

Jeugdparticipatie Jongerenraad

Op het gebied van digitale participatie is gewerkt aan het verder uitwerken van de digitale mogelijkheden om te participeren op Haarlem.nl. Daarnaast is met het aangaan van een samenwerking tussen OpenStad met Schalkwijk aan Zet een aanvullende mogelijkheid van stemmen, kiezen en liken toegevoegd. Ook zijn onder invloed van corona de mogelijkheden van online participatiebijeenkomsten gerealiseerd.

Bewonersadvies op basis van loting of anders Er is gewerkt aan de doorontwikkeling van vragenlijsttooling en panels. Waarmee de mening van inwoners en ondernemers wordt opgehaald en de gemeente makkelijk grote groepen Haarlemmers kan bereiken en betrekken. Denk aan de inwonerspeiling maar ook specifieke bevraging via het Digipanel of specifieke enquêtes op onderwerpen. Op het gebied van loting worden steeds meer stappen gezet. In januari 2021 is een gelote wijkraad gestart in 2022 gestart met de voorbereidingen van een pilot Burgerberaad.

Andere participatie middelen Onder anderen vanuit de Quick Scan Lokale Democratie en de feedback van de zelforganisaties op de communicatiemiddelen van de gemeente is gewerkt aan andere participatiemiddelen dan geschreven tekst. Zo zijn er actieve app groepen ontstaan en wordt meer gecommuniceerd via beeld, onder anderen door filmpjes.

In het schooljaar 2021-2022 participeerden 3 Haarlemse middelbare scholen, in totaal ongeveer 20 jongeren, in de jongerenraad. De jongeren hielden zich in deze periode bezig met een zelfgekozen thema. Het afgelopen jaar was het thema de mentale weerbaarheid van Haarlemse jongeren. De raad kreeg gastcolleges en ging onderling in debat over de beste manier om deze mentale weerbaarheid te versterken. Uiteindelijk gaven zij een presentatie aan de gemeenteraad en de wethouder.

Kinderraad & - burgemeester De kinderraad bestaat uit 14 leerlingen van 7 scholen uit verschillende wijken in Haarlem. De raad bestaat uit 2 leerlingen per school en hieruit wordt op democratische wijze de kinderburgemeester gekozen. Zij komen 1x per drie weken bij elkaar om te praten over nieuwe ideeën voor de stad en acties die zij kunnen uitvoeren aan de hand van thema’s die ze belangrijk vinden, bijvoorbeeld discriminatie en meer groen in de stad.

Kinderwijkraden Schalkwijk en Rozenprieel Schalkwijk en het Rozenprieel hebben een kinderwijkraad die bestaat uit kinderen van de PO-scholen uit de buurt. Deze wijkraden komen wekelijks samen en voeren lokaal acties uit om de wijk een stukje beter te maken, denk aan een opruimdag of zaadjes planten op school.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

5

Organiseren van gesprekken in de stad De publieke start van het programma werd gekenmerkt door De Maand van de Democratie. Wethouders, raasleden en ambtenaren trokken de stad in en spraken met inwoners, stadmakers, ondernemers en vele anderen. De maand werd afgesloten met het drukbezochte Democratisch Café. Met de input van de Maand van de Democratie werd het actieprogramma gefinetuned. Het resultaat was een mooi en veelzijdig programma.

Hoe komen deze lessen terug in het programma versterken lokale democratie? • In de actualisatie van het participatiebeleid.

De wethouders en burgemeester hebben verschillende keren wijkbezoeken gebracht met wijkspreekuren in de verschillende stadsdelen van Haarlem. Onder invloed van de coronamaatregelen zijn vooral de activiteiten om de stad in te gaan en regelmatig in gesprek te zijn met de inwoners van Haarlem, de laatste twee jaar onvoldoende uit de verf gekomen. Binnen de mogelijkheden die de maatregelen gaven zijn wel activiteiten georganiseerd in de wijk.

Wat hebben we geleerd? • Bij participatietrajecten is het verwachtings­ management heel belangrijk: waar kunnen mensen over meepraten en waarover niet?​ • Bewoners, bestuur en organisatie hebben vaak verschillende beelden bij participatie. Een duidelijk verslag van het participatietraject en de input wat aan college, raad en inwoners kan worden aangeboden is belangrijk als basis om besluiten op te nemen. • Blijvende aandacht voor de niet-gehoorde stem is nodig. ​ • Lerend vermogen van de organisatie stimuleren zodat met de opgedane kennis de uitvoeringspraktijk kan worden verbeterd.​ • Democratie is verschillende meningen en belangen afwegen. Volledige tevredenheid bij alle betrokkenen is een utopie. 

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

6

Ondersteunen Stadmakers Doel: We maken nog meer gebruik van de energie uit de stad, om met inwoners, ondernemers, partners en gemeente maatschappelijke doelstellingen te realiseren.

Wat hebben we gedaan? Initiatievenloket Een belangrijk knelpunt voor initiatiefnemers was dat men niet weet waar een initiatief te melden bij de gemeente. Ook was het lastig de juiste ingang te vinden. Daarom is door de gemeente een online initiatievenloket ingericht. Ook is een Haarlems Kompas voor initiatiefnemers, het Initiatievenkompas, ontwikkeld om hen verder te helpen hun vraag aan de gemeente helder te krijgen en hun inzage te geven in wat de gemeente belangrijk vindt .

Initiatievencafé

Initiatievenschool De Initiatievenschool biedt diverse workshops die interessant zijn voor initiatiefnemers. De trainingen gaan over financieringsvraagstukken/crowdfunding, pitchen, kennis over politiek en bestuur etc. Met deelname aan deze trainingen hebben Haarlemmers gratis de mogelijkheid om met opgedane kennis een idee voor de stad uit te werken of realiseren.

Wijkradenconferentie

In november 2022 vond het 16e Initiatievencafé plaats. Gedurende de coronapandemie heeft het Initiatievencafé online plaatsgevonden dat te beluisteren en te bekijken was via Haarlem105. Inmiddels zijn vele initiatiefnemers geholpen met het realiseren van hun initiatief, mede met hulp van het VSB fonds, Rabobank, Stichting Hulpactie Haarlem en het netwerk in de stad. Het Initiatievencafé is een laagdrempelige manier om bewoners met initiatief voor de stad een podium te bieden en te helpen hun initiatief verder vorm te geven. Het is een druk bezochte en zeer positieve en energieke bijeenkomst.

Wijkraden hadden de wens om regelmatig met elkaar bijeen te kunnen komen. Er zijn drie wijkradenconferenties gefaciliteerd door de gemeente. De wijkraden hebben onder anderen geformuleerd hoe zij de rol van de wijkraad voor zich zien. En er is een nieuwe wijkradenverordening opgesteld.

Campagne Samen Stadmaken In samenwerking met fotograaf & Joyce zijn verschillende stadmakers op de foto gezet om andere Haarlemmers te inspireren. Een mooie collage hiervan heeft in de abri’s door de hele stad gehangen met veel positieve reacties.

Nieuwsbrieven Vanuit het programma zijn twee periodieke nieuwsbrieven gestart. De nieuwsbrief Samen Stadmaken en de nieuwsbrief Nieuwe Democratie. De nieuwsbrief Samen Stadmaken is gericht op de ontwikkelingen en activiteiten in de stad op het gebied van initiatieven. De nieuwsbrief Nieuwe Democratie is gericht op de ontwikkelingen van het programma Nieuwe Democratie en is gestopt.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

7

Meet & Share

Wat hebben we geleerd?

Om wijkraadsleden en stadmakers te bedanken voor hun inzet is een Meet & Share georganiseerd in samenwerking met de gemeenteraad. Door middel van improvisatietheater is gesproken over de verschillende perspectieven en belangen van actieve inwoners, raadsleden, wethouders en ambtenaren.

Training samenwerken met de stad In 2021 is gestart met een opleidingsprogramma voor ambtenaren. De werkplaats van Buiten naar Binnen is voor het zomerreces 2021 van start gegaan. Onderdeel van de training was hoe om te gaan met initiatieven uit de stad.

Middelen Participatie en Leefbaarheid Vanuit de Middelen Participatie en Leefbaarheid zijn de afgelopen jaren meer dan 100 initiatieven en projecten financieel ondersteund met een startsubsidie. Denk hierbij aan verschillende vergroeningsinitiatieven, experimenten Nieuwe Democratie, Spaargas en de Buurtcamping.

Stadmakerscongres Op 10 en 11 juni 2022 vond het eerste Stadmakerscongres in Haarlem plaats. Geïnitieerd door enthousiaste stadmakers en bedoeld voor initiatiefrijke bewoners en professionals. Vanuit het programma Nieuwe Democratie is dit evenement ondersteund en is meegewerkt om een gevarieerd programma te maken rond thema’s als zorg, groen, ontwikkeling in de stad, voedsel en samen met de buurt.

• Gemeentelijke organisatie: van buiten naar binnen werken vraagt een andere werkwijze van ambtenaren en politiek -> flexibiliteit en beleids- & regelruimte​. • Experimenteren en leren is ook zoeken en ontdekken dat je de verkeerde weg in bent geslagen. Dit toestaan en stimuleren om ervan te leren en door te gaan. • Initiatiefnemers: een goed idee betekent niet altijd een goed plan. Eigenaarschap, kennis en kunde is niet altijd voldoende aanwezig bij initiatiefnemers.​ • Maatschappelijk middenveld: het stimuleren van initiatief in de wijk stuit ergens ook op de grens van het subsidiëren van organisaties vanuit de maatschappelijke ondersteuning. • De belangen en invloed van de wijkraden als traditionele belangenbehartigers van bewoners staan soms op gespannen voet met die van wijkinitiatieven. Meer rolduidelijkheid is hierin gewenst voor alle partijen.

Waar komen deze lessen in terug? • In de actualisatie van het participatiebeleid. • In realiseren van wijkplatforms. • In het doorontwikkelen van het gebruik van democratische wijkbudgetten. • In de samenwerking met partners van de gemeente Haarlem. • Organisatiekompas en lopende programma organisatieontwikkeling van de gemeente Haarlem.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

8

Het Fundament Op Pad door de Stad

Doelstelling We gaan actief aan de slag met houding en gedrag van ambtenaren, politiek, Haarlemmers en partners in de stad om het vertrouwen in elkaar te vergroten.

Wat hebben we gedaan? Om collega’s te inspireren op het gebied van Nieuwe Democratie zijn veel acties ondernomen. Door bij diverse afdelingen langs te gaan en te vertellen over het gedachtegoed en de activiteiten die vanuit Nieuwe Democratie georganiseerd worden, is het programma gemeente breed onder de aandacht gebracht.

Ambassadeursnetwerk Een netwerk van ambtenaren, inwoners en bestuurders die fungeren als klankbordgroep. Deze groep heeft meegedacht met het programma Nieuwe Democratie en de kaders van de experimenten Nieuwe Democratie vormgegeven.

Democratiefestival Vanuit de VNG werd in augustus 2019 het Democratiefestival georganiseerd in Nijmegen. Vanuit Haarlem is een groep bewoners en ambtenaren met de bus richting Nijmegen gegaan. Het was een inspirerende dag, waarbij ook aandacht was voor ontmoeting tussen bewoners en ambtenaren.

In september 2021 is een ochtend vol Nieuwe Democratie georganiseerd. De ochtend startte met een quiz over de lokale democratie werd afgesloten met een inspirerende fietstocht langs verschillende initiatieven in de stad. Ambtenaren van allerlei afdelingen waren hierbij aanwezig. In mei 2022 is mee gedaan aan De Dag van de Buurt en is in Haarlem een rondleiding door Schalkwijk en de wijkaanpak Rozenprieel georganiseerd voor geïnteresseerden.

Bestuur op Maat Het wekelijkse bestuur op maat overleg van ambtenaren en college om te bepalen of de gemeente een maatschappelijk initiatief mogelijk kan maken of niet heeft van 2018-2022 plaats gevonden. Door de initiatieven in een integrale groep te bespreken en het college hierover te informeren en te laten sturen zijn initiatieven sneller op weg geholpen.

Werkbezoek Groningen Een groep met verschillende Haarlemmers en ambtenaren heeft een bezoek gebracht aan de gemeente Groningen. Doel was om met elkaar de leden en betrokken ambtenaren van de Coöperatieve Wijkraad te bezoeken ter lering en inspiratie.

Leernetwerken Door deelname aan verschillende leernetwerken (Democratie in Actie en leernetwerk in de regio) is de gemeente blijvend in contact geweest met andere gemeenten voor kennisdeling en inspiratie. Daarbij is de link gelegd met het ministerie van Binnenlandse Zaken en de VNG. De gemeente Haarlem wordt als een van de voorlopende gemeenten gezien op dit vlak. Ook is er een netwerk opgezet van ambtenaren in de regio die elkaar inspireren en informeren over voortgang op dit thema.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

9

Quick Scan Lokale Democratie In maart 2020 is de Quick Scan Lokale Democratie uitgevoerd. Het onderzoek richtte zich op de huidige staat van de democratie in de gemeente Haarlem. Werkt gemeente Haarlem aan de juiste zaken om het lokale democratische samenspel vorm te geven en te vernieuwen? Conclusie van het onderzoek was dat met het programma Nieuwe Democratie aan de juiste zaken werkt en ook dat er veel werk aan de winkel is.

Waar komen deze lessen in terug? • De actualisatie van het participatiebeleid. • Het realiseren van wijkplatforms. • Het doorontwikkelen van wijkbudgetten. • Samenwerking met partners in de wijk.

Programma Dienstverlening en organisatieontwikkeling Een spin off van het Actieprogramma Nieuwe Democratie is dat de gemeente Haarlem aan de slag is gegaan met een visie op dienstverlening. Deze is gericht op de leidraad waarmee ambtenaren werken aan de dienstverlening van de organisatie. Daarnaast zijn de principes van de visie op Dienstverlening en het Actieprogramma Nieuwe Democratie ook vastgelegd in het organisatiekompas van de gemeente Haarlem en Zandvoort.

Wat hebben we geleerd? • Het is goed om elkaars belangen in beeld te zien • Het is moeilijk om uit de eigen ‘bubbel’ te komen​en afwegingen transparant met elkaar te bespreken. Dit geldt voor alle partijen: bewoners, politiek, ambtenaren, partners. • Bewoners zien raad, wethouder en ambtelijke organisatie als een geheel, de gemeente. ​ • Blijven sturen en enthousiasmeren in het ‘van buiten naar binnen werken’ gedachtengoed. Neem de bewoner/buurt mee in zoeken naar oplossingen, ga naar buiten, kijk en luister…. 

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

10

Experimenten Wijkcontracten (zie bijlage 4 evaluatie wijkcontract Bosch & Vaart)

Doelstelling: We experimenteren met het overdragen van zeggenschap en eigenaarschap aan wijk en buurt.

Schalkwijk aan Zet (democratische wijkbegroting) (zie bijlage 1 Evaluatie Schalkwijk aan Zet) In 2020 en 2021 is Schalkwijk aan Zet uitgevoerd. Veel inwoners van Schalkwijk kwamen met ideeën om hun wijk of straat een stukje mooier te maken op de thema’s duurzaamheid, sociaal en groen. Buurtbewoners van 16 jaar en ouder konden stemmen op de haalbare plannen en een budget van €70.000 verdelen. Een geslaagd experiment voor Schalkwijk en de gemeente, met leerpunten om verder uit te werken.

Uitdaagrecht (Right to challenge) (Zie bijlage 2 Evaluatie Uitdaagrecht) Afgelopen jaar hebben drie partijen de gemeente uitgedaagd via één Initiatievenloket. De drie uitdagingen zijn ingediend op verschillende thema’s: Submission op het thema duurzaamheid, het Posthuis op de herbouw van het pand en het Zaanenpark voor groen. Tot nu toe blijkt het concept ingewikkeld. Het vereist een grote mate van expertise vanuit de initiatiefnemer en flexibiliteit vanuit de gemeente. En daarnaast vraagt het veel capaciteit vanuit de gemeentelijke organisatie om heel duidelijk te hebben waarop uitgedaagd wordt en wat voor budget daar tegenover zou kunnen staan. En welke taken de gemeente toch nog zelf moet doen. Hierdoor lijkt het meer op co-creatie dan het overnemen van een taak. Toch biedt het ervaren bewonersinitiatieven ruimte om een stap verder te maken in hun ontwikkeling. Daarom behoudt de gemeente het uitdaagrecht als instrument.

Het Wijkforum in Zijlweg-West (Zie bijlage 3 Evaluatie Wijkforum Zijlweg-West) Het Wijkforum is in januari 2021 gestart. De leden van het Wijkforum zijn geloot. Er zijn 7 bewoners die zich hebben aangemeld om samen de kern van het Wijkforum te vormen. De afgelopen maanden hebben zij zich georiënteerd op hun taak en hebben zij in de wijk geïnventariseerd aan welke onderwerpen de komende twee jaar gewerkt moet worden. Samen met het gelote wijkpanel hebben zij een agenda opgesteld om een budget van €30.000 te verdelen.

In maart 2021 is het eerste wijkcontract ondertekend door de wijkraad Bosch & Vaart en de gemeente Haarlem. Met dit wijkcontract wordt ingezet op het verduurzamen van de huizen in Bosch & Vaart en het werken aan oplossingen voor de grondwaterproblematiek in de wijk. Vrijdag 25 april 2022 werd het honderdste lid van de wijkorganisatie om duurzaamheid te bevorderen verwelkomd. Met de wijkraden Burgwal en Welgelegen wordt gewerkt aan het opstellen of uitvoeren van een wijkcontract. In Delftwijk is het de bedoeling te komen tot een wijkcontract als onderdeel van de wijk­ aanpak om vooral de diverse bewonersorganisaties en initiatieven meer ruimte te geven en beter te positioneren. En om de sociale betrokkenheid te vergroten.

Wat hebben we geleerd? 1. Bewoners 2. Onderwerpen 3. Gemeentelijke ondersteuning 4. Overig.

1. Bewoners Experimenten om zeggenschap en eigenaarschap in wijken te versterken slaan aan. De experimenten trekken meer en andere bewoners dan gebruikelijk, zowel in aantal als in achtergrond. Zeggenschap ging bij de uitgevoerde experimenten over de prioritering en invulling of verdeling van de aanwezige financiële middelen. Het ging niet over de gehele eigen leefomgeving. ​ Door bewoners zelf plannen voor hun eigen leefomgeving te laten indienen en daar zelf over te laten beslissen worden trends in behoeften en wensen goed zichtbaar. Bewoners zijn uitstekend in staat om die behoeften te formuleren, vaak ook in een plan met een meerwaarde voor de buurt. Maar het zetten van een volgende stap, het zelf uitvoeren van plannen en het nemen van eigenaarschap, vraagt verdere ontwikkeling. Eigenaarschap gaat niet vanzelf. Dat heeft met tal van omstandigheden te maken: van het ontbreken van vaardigheden om een realistisch projectplan op te zetten en te trekken, een gebrekkig inzicht in ambtelijke en andere processen tot het niet of nauwelijks hebben van relevante netwerken. Eigenaarschap brengt verantwoordelijkheden met zich mee: financiële

Nieuwe democratie

11

verantwoordelijkheden en draagvlak in de wijk, maar ook zorgen voor toegankelijkheid en inclusiviteit.

heldere kaders die begrijpelijk zijn en als rechtvaardig worden beschouwd.

Hier ligt een interessant, nog uit te werken vraagstuk: wat hebben bewoners nodig om eigenaarschap in de wijk invulling te geven?

In tweede instantie is in nieuwe contracten met belangrijke partners in de wijk ruimte nodig voor bewonersinitiatief. Bewonersinitiatieven komen ten eerste niet binnen op ruim van tevoren geplande tijdstippen. En ten tweede vallen ze vaak buiten vastgelegde protocollen (van bijvoorbeeld aanschaf en onderhoud). Bij het contract van VanHier is deze ruimte opgenomen. Bij die met Spaarnelanden wordt daaraan gewerkt. Bij beide moet de nieuwe werkwijze nog vorm krijgen in samenwerking tussen bewoners, gemeente en contractpartijen.

Bij het uitdaagrecht komt dit extra sterk naar voren. Het vereist een grote mate van al bestaande expertise vanuit de initiatiefnemer. Daarnaast vraagt het bovendien een grote flexibiliteit vanuit de gemeente.

2. Onderwerpen Plannen van bewoners zelf zijn veelal concreet en overzichtelijk. Ze beogen vrijwel zonder uitzondering een directe verbetering van de onderlinge contacten en het aangezicht van de wijk. ​ Wanneer het echter gaat om het overdragen van eigenaarschap komen niet alle onderwerpen in aanmerking. Met de voor de experimenten gekozen thema’s duurzaamheid, sociaal en groen kunnen bewoners actief uit de voeten (soms met enige hulp van gemeentelijke partners, zoals Spaarnelanden). Maar bij een thema als verkeersveiligheid ligt dat anders. De eindverantwoordelijkheid hiervoor ligt altijd bij de gemeente. Daarnaast zijn eventuele voorzieningen en aanpassingen vaak duur en niet door bewoners zelf uit te voeren, en zijn de effecten doorgaans wijkoverstijgend. Alhoewel dit thema zowel bij het Wijkforum Zijlweg als bij Schalkwijk aan Zet naar voren kwam, zien we het niet als iets waar eigenaarschap en/of zeggenschap op te organiseren valt binnen de context van de buurt of wijk. Wellicht geldt dit ook voor andere thema’s; de relatie tussen eigenaarschap en inhoud is daarom altijd een afwegingspunt. Als bijvangst geeft het echter wel inzicht in de zorg en betrokkenheid van de bewoners.

3. Gemeentelijke ondersteuning Overdragen van zeggenschap en eigenaarschap gaan niet zonder ondersteuning. De vraag is echter: aan welke ondersteuning is behoefte en wie kan dat bieden? Naast het al dan niet zelf opzetten van de democratische instrumenten waarmee we hebben geëxperimenteerd, zijn twee andere vormen van ondersteuning kritische succesfactoren. In eerste instantie hebben bewoners van de gemeente een snel antwoord nodig op de vraag of hun initiatief haalbaar is, of haalbaar gemaakt kan worden. Vanuit de experimenten, en met name vanuit Schalkwijk aan Zet, is gebleken dat een integrale ambtelijke haalbaarheidscheck binnen een tijdsbestek van 6 weken essentieel is. Vanuit de houding: ‘Jullie initiatief kan worden uitgevoerd, mits….’ (en dus niet: ‘Nee, want…’). Om zo vaart en ruimte te creëren voor de realisatie van de plannen en de energie in de wijk vast te houden, binnen

Beide aspecten hebben gevolgen voor onze huidige manier van werken, plannen en budgetteren. De uitwerking hiervan moet onderdeel worden van onze voortgaande zoektocht.

4. Maatschappelijk effect Tenslotte is verbinding in de buurt zelf nodig. Juist het overdragen van zeggenschap en eigenaarschap biedt een uitgelezen kans om die verbindingen te versterken. Voor een groter en langer lopend initiatief is een actief netwerk nodig om het tot stand te brengen en draaiend te houden. Eigenaarschap vraagt dan ook om verbinding en kennis delen. Hoe brengen we bewoners met een goed plan in contact met potentiële hulpbronnen, bij voorkeur in de naaste omgeving? Hoe betrekken we de kennis en de vaardigheden in de buurt bij door de buurt zelf gekozen plannen? Met andere woorden: bewonersinitiatieven voor de eigen wijk zijn potentieel in staat de sociale cohesie in een buurt te versterken. De voorwaarden hiervoor moeten verder worden uitgezocht.

Waar komen deze lessen in terug? • De actualisatie van het participatiebeleid • Het realiseren van wijkplatforms. • Het doorontwikkelen van het gebruik van wijkbudgetten. • Samenwerking met partners in de wijk.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd

12

Eindbeschouwing Wat hebben bewoners, bestuurders en ambtenaren gemeen? Ze zoeken allemaal voortdurend naar manieren om zich tot elkaar te verhouden in het spel dat ‘de democratie’ heet. Een prachtig spel, met als doel een fijne samenleving, waarin iedereen een plaats vindt. Maar ook een spel dat voortdurend wordt beïnvloed door de context waarin het wordt gespeeld. Waarin de spelregels en de deelnemers veranderen, en waar we iedere keer weer opnieuw worden bevraagd op de rechtvaardigheid van de regels, op de voorwaarden, op het speelveld. Als iets na 4 jaar Nieuwe Democratie duidelijk is geworden, is dat het speelveld van de lokale democratie in vergelijking met een aantal decennia geleden ingrijpend is veranderd. Een speelveld waar overheden zich efficiënt zijn gaan inrichten en de burger als klant zijn gaan zien, waar het gezag van het maatschappelijk middenveld is verdwenen, waar nieuwe technologieën ervoor hebben gezorgd dat we 24 uur per dag met elkaar in verbinding kunnen staan en waar de bevolkingssamenstelling diverser en de mondigheid groter is geworden. Het spel van de lokale democratie is daardoor meer gefragmenteerd en gepolariseerd geworden.

We zien dat in wijken, naast wijkraden, nieuwe gespreks­ partners voor de gemeente opstaan. Ze noemen zich stadmaker, zelforganisatie, social designer of wijkvertegenwoordiger. Of gewoon betrokken buurtbewoner. Ze vragen om meer inspraak bij gemeentelijke projecten in hun wijk, ze nemen zelf meer initiatieven om hun wijk naar hun eigen zin in te richten. Ze willen gehoord en serieus worden genomen. Met het programma Nieuwe Democratie zijn we de afgelopen vier jaar op zoek gegaan naar de ruimte die bewoners binnen deze context zoeken. Naar hoe ze willen samenwerken met de gemeente aan hun leefomgeving, aan onze stad. We hebben onderzocht wat ze nodig hebben van ons, en wat de gemeente daarin kan doen. We hebben gediscussieerd, gemeten, geëxperimenteerd en geleerd. En we zijn van mening dat we een schat aan inzichten hebben opgedaan om nieuwe stappen te zetten. Om nieuwe samenwerkingsverbanden te gaan ontwikkelen, om het geleerde in praktijk te brengen. Omdat in een nieuwe open verhouding tussen bewoners, partners, ondernemers en gemeente veel potentie aanwezig is om samen verder te bouwen aan Haarlem.

Nieuwe democratie

13

Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet 2 jaar experimenteren met een democratisch wijkbudget

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

14

Schalkwijk aan Zet: experiment met een democratisch wijkbudget Twee jaar Schalkwijk aan Zet: het experiment met een democratisch wijkbudget, een van de onderdelen van het Actieprogramma Nieuwe Democratie. Na een oproep meldden de 4 Schalkwijkse wijkraden zich aan als partners. De gemeenteraad besloot het experiment twee keer uit te voeren (in 2020 en 2021). Beide edities werden uitgevoerd in Schalkwijk, vanwege de betrokkenheid van de wijkraden en om te kunnen ervaren of een dergelijke werkwijze kan wortelen in een gebied. Een democratisch wijkbudget is een van de meest concrete en dichtst bij bewoners staande uitwerkingen van participatief begroten: een democratisch instrument ter aanvulling op de representatieve democratie. Het biedt burgers de mogelijkheid om middelen toe te wijzen, prioriteiten te stellen voor het beleid van de overheid en mede de overheidsuitgaven te bepalen. Met behulp van participatief begroten krijgen bewoners de mogelijkheid om zeggenschap (beslissen), eigenaarschap (verantwoordelijkheid nemen), zelforganisatie en sociale cohesie in de wijk vorm te geven.

Voor het experiment stelde de gemeenteraad tweemaal een budget van 70.000 euro ter beschikbaar. Naast de spelregels (die vooral over transparantie, regelgeving en praktische realiseerbaarheid gingen) moesten de ingediende plannen aansluiten bij een of meer van de drie thema’s: Elkaar ontmoeten, Op straat & groen, en Duurzaamheid. De plannen moesten eveneens binnen een jaar door de indieners zelf worden uitgevoerd (met steun van gemeente/contractpartners bij plannen in de openbare ruimte). Na 2 jaar experimenteren met Schalkwijk aan Zet kunnen we stellen dat een democratisch wijkbudget een waardevolle manier is om bewoners meer invloed te geven op hun buurt of straat. Het sluit aan bij onze stellige gedachte dat Haarlemmers zelf wel weten wat goed is voor hun eigen omgeving. In dit document zetten we de resultaten en lessen van het experiment op een rij en reflecteren we op de toekomst van wijkbudgetten in Haarlem.

Bij het wijkbudget ligt de nadruk op samen plannen ontwikkelen voor de buurt, dialoog tussen bewoners onderling en samen beslissen over toekennen of verdelen van (overheids-)geld.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

15

Opzet Schalkwijk aan Zet Democratische wijkbudgetten worden inmiddels op veel plaatsen ter wereld ingezet. Begonnen in Porto Alegre, Brazilië (1989), verspreidde het zich als een olievlek. Bij de inrichting van het experiment konden we daardoor terugvallen op veel ervaringen en voorbeelden. De Haarlemse aanpak is gebaseerd op de wijkbudgetten in Amsterdam, Antwerpen en Den Haag. We sloten aan bij de digitale plan- en budgetteringstool OpenStad, die inmiddels met succes beproefd was in Amsterdam en Den Haag. Het experiment werd begeleid door een gemeentelijk projectleider en actief ondersteund door Team Schalkwijk aan Zet, waarin de vier Schalkwijkse wijkraadsvoorzitters en de gebiedsverbinder vaste waarden waren. Het team werkte actief samen in de communicatie en campagnevoering vooraf, het aanboren en inzetten van contacten en netwerken in de vier wijken, het leveren van gebiedsgerelateerde kennis en inzicht bij ingediende plannen en het stimuleren van bewoners hun plannen voor de buurt in te dienen. De werkwijze bij een democratisch wijkbudget verloopt volgens een heldere fasering.

Een editie Schalkwijk aan Zet bestaat uit 5 fasen. In de eerste fase (de planfase) mocht elke Schalkwijker (en iedereen met 1. hart voor het gebied) een plan voor Plan indienen Schalkwijk indienen. Waar mogelijk werd een plannenmaker in die eerste fase al benaderd om zijn plan aan te scherpen of zich te verbinden met een vergelijkbaar initiatief.

2. Likes verzamelen

In de tweede fase verzamelden de plannenmakers ondersteuning voor hun plannen. Ideeën met minimaal 50 likes gingen door naar de volgende fase.

In deze derde fase (de haalbaarheidsfase) checkte een team vakspe3. cialisten van de gemeente en Haalbaarheidscheck Spaarnelanden of een plan juridisch, financieel en praktisch uitvoerbaar was met de ‘Wat kan er wel?’-insteek. Ook werd met de wijkraden een laatste blik op de plannen geworpen. De haalbare plannen gingen door naar de volgende ronde. Iedere Schalkwijker (2020: van 18 jaar en ouder; 2021: van 16 jaar en ouder) kon in de vierde fase (de stemfase) met een persoonlijke pincode (die men op het huisadres ontving) het budget van 70.000 euro verdelen over 1 of meer plannen. 4. 4. De wijk stemt

5. Plan uitvoeren

De gekozen plannen moesten vervolgens binnen 1 jaar worden gerealiseerd door de indieners: de vijfde fase (uitvoering).

De eerste vier fasen namen 4 maanden (september-december) in beslag, zodat een volledige cyclus van plan indienen tot opleveren 16 maanden in beslag nam.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

16

Resultaten Schalkwijk aan Zet 2020

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

17

Gekozen plannen Schalkwijk aan Zet 2020

6.

Foodcoop Haarlem Schalkwijk

7.

Verkeersveiligere Bernadottelaan

8.

Dubbelbelicht megafoto’s Da Vinciplein gezelliger

1.

Molenplas lekker opgeruimd

9.

2.

Relaxen aan het Spaarne

10. Onderwijsloket Schalkwijk

3.

Fruitbomen in de Europawijk

11. Verkeersveiligere Boerhaavelaan

4.

Schalkse honing

12. Kunstclub Boerhaavewijk

5.

Best Friends Schalkwijk

13. Mooizooi Talentplek

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

18

Resultaten Schalkwijk aan Zet 2021

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

19

Gekozen plannen Schalkwijk aan Zet 2021

1. Fleurige entree Molenwijk 2. Eenzaamheid bestrijden door gezonde buurtmaaltijden 3. Groene stoep Bernadottelaan 4. Speelplek Duitslandlaan, het vervolg 5. Lees- en taalclub Schalkwijk

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

20

Wat hebben we geleerd?

Focus op bewoners

Een aanpak als Schalkwijk aan Zet maakt energie los in een wijk, dat heeft het experiment in ieder geval laten zien. Bewoners weten heel goed wat er nodig is in hun leefomgeving en zijn vaak ook bereid daar zelf aan mee te werken. De belangrijkste lessen uit de twee edities Schalkwijk aan Zet hebben we kort samengevat in vier focuspunten. In de focus op bewoners gaan we in op wat bewoners verwachten en nodig hebben om zelf aan de gang te gaan met wijkinitiatieven. In de focus op resultaten laten we zien welke initiatieven inhoudelijk aan de orde komen en hoe die aansluiten bij de mogelijkheden van de gemeente. In de focus op het proces geven we aan wat het belangrijkste aandachtspunt voor de gemeentelijke organisatie is in het werken met bewonersinitiatieven. En in de focus op maatschappelijke effecten gaan we in op de neveneffecten van het experiment en wat dat kan betekenen voor het werken in de gebieden.

Bewoners zijn uitstekend in staat te formuleren wat nodig is om hun buurt socialer, gezelliger en aantrekkelijker te maken. Dat mag geen verrassing heten, zeker niet voor Schalkwijk waar bewonersinitiatieven al jaren worden ontplooid. Ondanks de start in een moeilijke periode (bij de eerste editie was corona nog maar net begonnen) leverde het experiment beide keren een keur aan plannen op uit de gehele dwarsdoorsnede van de Schalkwijkse bevolking. Daaronder bevond zich een grote groep van mensen die zelden of nooit deelnemen aan acties van de gemeente. Om het democratische wijkbudget verder te brengen constateren we de volgende aandachtspunten. Eerste punt van aandacht is het eigenaarschap. Plannenmakers wisten vanaf het begin dat zij zelf verantwoordelijk waren voor de opzet en uitvoering van hun plan (als dat zou worden gekozen). Toch is dat voor veel indieners een grote stap. Vooral genoemd werden het maken van een projectplan en een begroting, het opzetten van een campagne- of communicatieplan (hoe eenvoudig ook), het zoeken naar medestanders of vrijwilligers bij de uitvoering. Daarbij is ook het voortbestaan van een gerealiseerd plan een punt van aandacht: in praktische zin (onderhoud) en in bedrijfsmatige zin. Tweede aandachtspunt is de achtergrond van de plannenmakers. Elke groep staat anders in de race.

‘Nieuwe’ Nederlanders hadden soms moeite met de taal, maar bleken via zelforganisaties uitstekend te kunnen campagnevoeren en stemmen te winnen voor plannen uit hun gelederen. Kinderen en jongeren daarentegen dienden veel plannen in, maar geen enkel plan werd gekozen. Voor ouderen leverde het digitale plan- en stemproces wat problemen op. Met spreekuren en het ophalen van persoonlijke stemkaarten kon dat worden verholpen.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

21

Laatste aandachtspunt is de herkenbaarheid van plannen voor de bewoners. Dit geldt voor de herkenbaarheid onderling (jongerenplannen versus gezinsplannen bijvoorbeeld), voor de gekozen thema’s, maar ook voor andere zaken, zoals de geografische betrokkenheid. Schalkwijk is een relatief groot stadsdeel met vier afzonderlijke wijken. Bewoners kennen elkaars wijken vaak niet. Juist die herkenbaarheid werd door veel Schalkwijkers als reden gegeven om mee te stemmen.

Focus op resultaten Met de ingediende plannen lieten bewoners zien hoe zij denken over het inrichten van een wijk waar het fijn is om te leven. Vanuit de gemeente waren de thema’s Elkaar ontmoeten, Op straat en Groen & duurzaam als indieningscategorieën vastgesteld, maar de plannen­makers konden daar een veelheid aan plannen uitstekend in kwijt. We constateerden een duidelijke trend. Verkeersveiligheid, speelvoorzieningen en groene ontmoetingsplekken, en sociale activiteiten (vooral voor meiden en vrouwen) kwamen in de eerste editie als prioriteiten naar voren.

Omdat we verkeersveiligheid als een duidelijke verantwoordelijkheid van de gemeente zien, en het wijk­budget niet werd ingezet voor achterstallige gemeentelijke activiteiten, hebben we plannen op dit gebied in de tweede editie direct doorgestuurd naar de verantwoordelijke afdeling als actiepunt, buiten het wijkbudget om. De andere onderwerpen kwamen opnieuw duidelijk terug: er is behoefte aan ruimtes in de wijk waar gemeenschappelijke dingen kunnen gebeuren. Met de bouw van een groot aantal woningen verwachten we dat dat in de toekomst alleen maar meer zal worden. Vrijwel alle ingediende plannen lieten veel betrokkenheid en ondernemerschap zien. De gekozen plannen zijn allemaal gerealiseerd (soms met ondersteuning door Spaarnelanden of een Haarlemse organisatie). De niet gekozen plannen mochten zich verheugen in interesse van verschillende kanten. Ook kregen de indieners van deze plannen ondersteuningsmogelijkheden aangereikt om zelfstandig door te kunnen gaan. Op deze manier zijn inmiddels ook de Kwiekbeweegroute en het Schalkwijkse Meidenfeest gerealiseerd. Niet gekozen plannen in de openbare ruimte werden door de wijkraden met het gebiedsteam Schalkwijk besproken op eventuele opname in de Wijk-Top 3.

Schalkwijk aan Zet heeft een goed inzicht opgeleverd in de onderwerpen die belangrijk zijn voor de inwoners en werkt zo als een interessante agenderingstool voor gemeente, wijkraden en andere organisaties die in de wijk werken. Dit biedt mogelijkheden voor verdere uitwerking die aansluit bij de actieve betrokkenheid van veel Schalkwijkers en de slagkracht van de wijkraden.

Focus op proces Bij de uitvoering van een democratisch wijkbudget komen de leefwereld van bewoners en de systeemwereld van de lokale overheid bij elkaar. Dat levert regelmatig misverstanden en drempels op, maar ook nieuwe inzichten en kansen. Zeggenschap en eigenaarschap overdragen aan bewoners betekent ook dat bewoners ideeën hebben over hoe hun plannen eruit moeten zien en met wie ze willen samenwerken. Dat strookt niet altijd met de gemeentelijke praktijk, waarin we werken met standaarden en contractpartners. Gemeentelijke processen zijn niet echt ingericht op initiatieven van bewoners. Een bank laten ontwerpen door een houtbewerker, een uitgang van een parkeergarage laten betegelen door een kunstenaar of het aanleggen van een plukbomenstrook langs een wandelpad leveren tal van vraagstukken op die om een creatieve houding vragen van de gemeente.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

22

Focus op maatschappelijke effecten De waarde van een democratisch wijkbudget ligt niet alleen in de ingediende plannen en het verdelen van een som geld door de bewoners zelf. De bijvangst is minstens zo waardevol. Zo laten de resultaten duidelijk zien wat de trends en behoeften in de wijk zijn als het gaat om leefbaarheid en inrichting. Het helpt wijkraden en gemeente bij het bepalen van prioriteiten op die gebieden, maar het stelt ook vragen naar verbondenheid en samenwerking in de wijk. Tussen bewoners onderling, en tussen bewoners, gemeente, organisaties en ondernemers.

Een centrale rol hierin was weggelegd voor de checkers: gemeentelijke vakspecialisten die in een pressure cooker-opzet alle ingediende plannen met 50 likes of meer moesten beoordelen op haalbaarheid. In feite experimenteerden we hier met een nieuwe aanpak: de ‘Ja, tenzij’-aanpak, adviseren met het doel een plan mogelijk te maken. Een aanpak die aansluit bij al eerder in gang gezette processen als de BOM-aanpak en de omgekeerde toets in het sociaal domein, maar ook bij de bedoeling van de nieuwe Omgevingswet. Samen aan tafel, samen vanuit de eigen expertise komen tot een gedragen ondersteuning van een bewonersplan. Ondanks de werkdruk (iedereen deed het naast zijn of haar reguliere taken), de tijdsdruk en de gevraagde creativiteit is het team een eind gekomen. Maar het serieus nemen van bewonersinitiatieven betekent werk maken van deze manier van toetsen. Van een integrale en transparante manier van beoordelen, van kansen zien, maar ook van de gevolgen die het heeft voor contracten en langere termijnplanningen voor investeringen, vervangings- en onderhoudsbudgetten. Maar ook van alternatieven bedenken en ruimte zoeken. Zo kan een plantsoen dat aan bewoners als buurttuin wordt overgedragen minder kosten aan onderhoud door Spaarnelanden.

De eerste experimenten met het wijkbudget waren niet expliciet gericht op het verbeteren van de sociale cohesie. Daarvoor was het werkproces nog teveel ingericht op de plannen zelf en het competitie-element daarbinnen. Maar het samen werken aan een wijkbudget biedt mogelijkheden voor versterken van de verbondenheid in de buurt. Zo werd op het platform zinnig en veelal positief gereageerd op de ingediende plannen. Ook werd er advies gegeven en hulp aangeboden. Bij één plan ontstond er een stevige buurtdiscussie: een plan over het opknappen van een speelplek leidde tot een stevige woordenwisseling tussen generaties. Het speelterreintje, in de jaren ’70/’80 voor jonge gezinnen geschikt, was in de loop van de jaren een groene oase geworden. De kinderen van toen zijn allang het ouderlijk huis uit, de ouders van toen koesteren de rust. Met de komst van nieuwe jonge gezinnen komt er ook een nieuwe, andere speelbehoefte. Via het platform Schalkwijk aan Zet kwam er een discussie op gang die uiteindelijk leidde tot een aangepast voorstel: een die overleg tussen alle omwonenden als uitgangspunt nam, mocht het idee in de stemfase worden gekozen. Het plan haalde het uiteindelijk niet. Wel geeft de gang van zaken een inkijk in elkaars standpunten en zorgen.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

23

Het oppakken van niet-gekozen plannen door instellingen in de buurt is een andere mogelijkheid om te werken aan de sociale cohesie. Samenwerking met wijkraden, (zelf-)organisaties en scholen in de wijk is daarbij van grote waarde: bij het opzetten en uitwerken van het idee, bij het creëren van draagvlak voor een plan en bij de uitwerking. Als we in een vroeg stadium van ideeënvorming de plannen kunnen toetsen aan de wijk en verbinden met relevante partners zetten we een volgende stap in de goede richting.

Checkpoints Werken met een democratisch wijkbudget roept veel nieuwe vragen op. We onderscheiden twee soorten aandachtspunten: algemene zaken die met de procesinrichting van een democratisch wijkbudget te maken hebben. En zaken die met de werkwijze van de gemeente te maken hebben. De belangrijkste punten zetten we hier op een rij. Voor wat betreft de procesinrichting nemen we tevens enkele praktische uitwerkingen op in een leidraad Democratisch Wijkbudget.

Aandachtspunten procesinrichting Voorbereiding 1. Begroting: belangrijkste kostenposten bij het opstellen van een projectbegroting zijn communicatie, inzet projectmedewerkers en verzenden stemcodes, 2. Uitgebreide communicatie vooraf is cruciaal. Het meest effect hebben visuele plekken waar bewoners veel komen (supermarkten, de markt, zwembad/ sportveld, ontmoetingsplekken, scholen), (zelf-) organisaties en rolmodellen in de wijk. Bij voldoende budget: h-a-h flyeren door de wijk. Daarnaast: buurt-social media, huis-aan-huisbladen en wijkraadsorganen. 3. Investeren in persoonlijke contacten/netwerken is essentieel om buurtbewoners te enthousiasmeren. 4.  Samenwerking met de wijkraad is onontbeerlijk voor het netwerk, communicatie, inhoudelijke duiding, draagvlak en ondersteuning. 5. Zorg voor duidelijke spelregels (test ze!) en heldere thema’s die aansluiten bij de leefwereld van de bewoners. 6. Neem de tijd voor inrichten en testen van de projectwebsite. Organiseer een testpanel met bewoners.

Plan- en haalbaarheidsfase 1. Zorg voor een wekelijkse check op de binnenkomende plannen en leg snel contact met de indiener wanneer het: om een duidelijk onhaalbaar plan gaat, om gelijke plannen die gecombineerd kunnen worden, om plannen waar snel verbetering mogelijk is of om plannen met veel maatschappelijke impact. Zorg voor projectmedewerkers die dit snel en vakkundig oppakken (ook via fysieke spreekuren of plannenlabs in de wijk). 2. Bewoners kunnen veel meer dan je denkt, maar vaak is ondersteuning nodig bij het omzetten van een idee in een haalbaar plan plus begroting. 3. Zorg voor een enthousiast haalbaarheidsteam (met oa gebiedsverbinder en wijkraad), en faciliteer ze. Maak werkwijze en rolinvulling vroeg helder, bv in een kick off- meeting. Plan ruim vooraf 2-3 plenaire bijeenkomsten tijdens de haalbaarheidsfase en richt ze zo in dat checkers binnen deze setting hun oordeel kunnen geven. 4. Zorg voor een ondersteunende terugkoppeling naar de indieners. Geef suggesties hoe afvallers eventueel verder kunnen. Ondersteun plannenmakers die door gaan naar de stemfase met praktische tips en voorbeelden (communicatie, offertes).

Stemfase 1.  Het versturen van persoonlijke stemcodes is (nu nog) de grootste kostenpost. Bedenk vooraf welke (leeftijds-)groepen je wilt laten stemmen en bereken daarmee je projectbudget. 2. Zorg ervoor dat de stemwebsite operationeel is als de stemcodes bij bewoners worden bezorgd. Men kan dan direct stemmen. 3. Zorg (afhankelijk van thema’s en doelgroep) voor alternatieve stemmethodes (bv. handtekeninglijsten met inleveren stemcode of fysiek stemlokaal met inleveren van kaart en keuzes).

Nazorg 1.  Maak snel na de stemming heldere en praktische afspraken met de indieners van de gekozen plannen. 2. Houd vinger aan de pols in het uitvoeringstraject. Niet iedere indiener weet de weg in gemeente- of organisatieland. 3. Betrek collega’s en partners die nodig zijn bij de uitvoering van een plan snel bij de afspraken. 4.  Communiceer de aanpak gedurende het hele uitvoeringsjaar.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

24

Aandachtspunten werkwijze gemeente Met een wijkbudget zetten we in op bewonersinitiatieven, vanuit het idee dat bewoners heel goed weten wat nodig is om hun leefomgeving te verbeteren, We willen (zoals dat in systeemtermen heet) zeggenschap en eigenaarschap overdragen. Dat geeft ruimte, maar het schept ook verantwoordelijkheden en verplichtingen. We vragen echt iets aan bewoners. Tegelijk hebben we geconstateerd dat een wijkbudget ook iets aan ons, de gemeente, vraagt. Ook wij zullen aan het werk moeten gaan om bewonersinitiatieven mogelijk te maken. Twee checkpoints. In de eerste plaats ligt dat bij de check op haalbaarheid. In de eerste editie van Schalkwijk aan Zet probeerden we dat in 4 weken te doen; in de tweede editie reserveerden we daarvoor 6 weken. Ambtelijke molens malen langzaam: het kost tijd om alle ins en outs rondom een plan snel in beeld te krijgen. Het kost moeite om iedereen tegelijk aan tafel te krijgen. En het kost inspanning om op een andere manier te toetsen. We hebben de haalbaarheidscheck in de vorm van een ‘ja, mits’- tafel georganiseerd: alle experts tegelijk aan tafel en volgens een stroommodel met vaste vragen snel en gezamenlijk tot een oordeel komen.

Dat vraagt vooraf om een flinke inspanning (het opstellen van een sneltoets met toepasbare vragen). Vervolgens vraagt het om een duidelijk mandaat van de aanwezige checkers: de deelnemende checkers moeten zelfstandig en in korte tijd kunnen beslissen. En tenslotte vraagt het om te kunnen omgaan met de ‘ja, mits’- denkwijze: kunnen formuleren van de voorwaarden waaronder een plan wel kan worden gerealiseerd in plaats van redenen aangeven waarom een idee niet kan worden uitgevoerd. Daarnaast verwachten we van een checker dat hij/zij kansen ziet om plannen te verbinden met de buurt (organisaties, verenigingen, andere buurtinitiatieven). Een wijkbudget mag nooit een competitie zijn met winnaars en verliezers. Plannen met potentie moeten ook kunnen landen in de wijk als ze niet bij de gekozen ideeën zitten. Een tweede ontwikkelpunt zijn onze investerings-, onderhouds- en afschrijvingsprotocollen en de contracten met uitvoeringspartners (zoals Spaarnelanden). Voor burgerinitiatieven is flexibiliteit in denken en doen nodig. Ander gebruik door bewoners zelf van bijvoorbeeld een plantsoen levert ander eigenaarschap en een ander kostenplaatje op. Het plaatsen van een door een kunstenaar ontworpen bank aan het Spaarne levert een ander onderhoudsbeeld op. Binnen onze financiële structuur zullen we hiervoor ruimte moeten gaan inbouwen.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

25

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 1: Evaluatie Schalkwijk aan Zet

26

Bijlage 2: Evaluatie uitdaagrecht Leerpunten en eerste ervaringen met het uitdaagrecht

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 2: Evaluatie uitdaagrecht

27

Inleiding

meegenomen in de evaluatie.

Haarlem is rijk aan initiatiefrijke inwoners. Haarlemmers willen en kunnen steeds meer verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving. Met het vergroten van eigenaarschap in de buurten ontstaat een grotere betrokkenheid en worden meer Haarlemmers actief. Dit is een landelijke trend waarop het instrument van het uitdaagrecht aansluit. Door het uitdaagrecht kan de gemeente, initiatieven in de buurt ruimte geven en eigenaarschap overdragen aan de buurt. Ook kan de gemeente door dit soort instrumenten responsiever inspelen op behoeftes die leven in de samenleving. Door het uitdaagrecht kunnen inwoners namelijk de gemeente uitdagen op taken die ze beter, efficiënter of goedkoper denken uit te kunnen voeren. Hierbij valt te denken aan initiatieven op het gebied van groen in de openbare ruimte, wonen, klimaat- en energietransitie, jongerenwerk en sociaal/ontmoeten. Sinds 2020 is de gemeente Haarlem aan het experimenteren met het uitdaagrecht, in totaal zijn er drie uitdagingen de revue gepasseerd, gericht op thema’s zoals openbaar groenonderhoud, duurzame afvalverzameling en ontmoeten in de wijk. In het coalitieakkoord 2022-2026 Actie! Aan de slag voor een sociale, groene en leefbare stad geeft het college aan bewoners te waarderen die zich inzetten voor hun wijk en daarnaast verder te willen experimenteren met het uitdaagrecht voor bewezen en succesvolle bewonersinitiatieven.

In dit verslag volgt een terugblik op de afgelopen twee jaar waarin de gemeente Haarlem heeft geëxperimenteerd met het uitdaagrecht. Wat zijn de eerste ervaringen met het uitdaagrecht en zijn er opvallende aspecten of die bijsturing nodig hebben?

Opzet Evaluatie Voor de evaluatie is gesproken met ambtenaren en initiatiefnemers van Posthuis en Supmission. Hiervoor is in de zomer van 2022 een interview gehouden met de bestuursleden van de stichting het Posthuis Zaanenpark (HPZP). Los daarvan is ook gesproken met de vakinhoudelijke ambtenaren die betrokken waren bij het Posthuis. Voor de Supmission is gesproken met de vakinhoudelijke ambtenaar. Toen de initiatiefnemer van de Supmission zich terugtrok in 2021 is er kort geëvalueerd in een persoonlijk gesprek. Al deze gesprekken zijn

Naast de inhoudelijk betrokkenen is ook gesproken met gemeente Amsterdam die al meerdere uitdagingen heeft gehad en hiermee ook ervaring heeft opgebouwd. Er is hiervoor een interview gehouden met de ambtenaar Buurtrechten. Ook het beleidskader dat de gemeente Amsterdam eind 2021 heeft gepubliceerd, is gebruikt voor deze evaluatie.

Waar komt het uitdaagrecht vandaan? Wat voor soort rechten zijn er voor bewoners? Het uitdaagrecht of het Right to Challenge is ontstaan in Engeland. Het uitdaagrecht is opgepikt in Nederland en vanuit de rijksoverheid worden gemeenten gestimuleerd om hiermee te werken. Het uitdaagrecht valt onder de paraplu van verschillende buurtrechten waar bijvoorbeeld ook het biedingsrecht (Right to Bid) en het buurtplanrecht (Right to Plan) onder vallen. Het biedingsrecht is het recht om een bod te doen op de huur of koop van een pand of de huur van grond. Bij het buurtplanrecht heb je als inwoner het recht om een ontwerp in te dienen voor de openbare ruimte. Haarlem is in 2020 gestart met het Uitdaagrecht als een van de experimenten binnen het programma Nieuwe Democratie. Dit is tevens ook het meest gebruikte buurt­recht binnen Nederlandse gemeentes.

Uitdaagrecht in Haarlem In Haarlem zijn een aantal voorwaarden gesteld aan het Uitdaagrecht in het Actieprogramma Nieuwe Democratie. Deze voorwaardes zijn voor initiatiefnemers te vinden op de website van de gemeente Haarlem onder Uitdaagrecht zie: https://haarlem.nl/ idee-plan#nodig-bij-uw-idee-2647.

Hoge mate van participatie De participatieladder (een model van Edelenbos en Monninkshof, 2001) bestaat uit zes treden met verschillende niveau’s van participatie, zie onderstaande illustratie. Het uitdaagrecht bevind zich op de bovenste trede van de ladder, het zelf organiseren. In dit rapport is te lezen wat dit betekent voor de initiatiefnemers en de gemeente.

Nieuwe democratie: Gedaan en Geleerd Bijlage 2: Evaluatie uitdaagrecht

28

Uitdaging: Herbouw van het Posthuis

Figuur 1: Participatieladder, Edelenbos en Monninksshof 2001

Wat zijn de eerste ervaringen met het uitdaagrecht? Terugkijkend op de afgelopen twee jaar onderscheidt het uitdaagrecht zich duidelijk van de reguliere bewoners initiatieven. Het overnemen van een publieke taak vraagt in de praktijk om deskundigheid en een lange adem van de initiatiefnemer. Deze moet in staat zijn om een organisatie op te zetten en collectief te opereren en daarnaast kennis hebben van wat er speelt in het gebied. Een organisatie die al meerder jaren bestierd wordt door actieve bewoners, is succesvoller in het aangaan van een uitdaging. Dit komt doordat de organisatie al bestaansrecht heeft en ervaring en expertise heeft opgebouwd in het werkveld.

Uitdaging: Groenvoorzieningen Zaanenpark De initiatiefnemer klopte aan bij de gemeente omdat hij een opgave zag in het verbeteren van het groenbeheer in het Zaanenpark en dit ook wilde koppelen aan sociale werkgelegenheid. Echter het initiatief stond nog in de kinderschoenen. Op dat moment ontbrak het nog aan een organisatie en draagvlak in de buurt en het initiatief moest nog verder tot wasdom komen om uit de ideefase naar een maatschappelijke business case te komen. Uiteindelijk trok de initiatiefnemer zich terug.

Draagvlak Het uitdaagrecht brengt voor de initiatiefnemers erantwoordelijkheden met zich mee die anders door de gemeente worden gedaan. Bijvoorbeeld het participeren met de omgeving, zoals het zoeken van draagvlak en communicatie naar de buurt. Maar ook het waarborgen dat iedereen welkom is deel te nemen in het initiatief (inclusiviteit).

Stichting het Posthuis is een club bewoners die zich inzet voor het buurthuis het ‘Posthuis’ gelegen aan het Zaanenpark. Het pand betrof maatschappelijk vastgoed, maar is niet strategisch van aard. Dit betekende in dit geval dat het pand in een vitale wijk stond, waar de gemeente geen maatschappelijke opgave heeft. Nadat het pand afbrandde zag de stichting kansen voor de herbouw, zodat het pand beter zou aansluiten bij de exploitatiewens. Het beschikbare budget bestond uit het verzekeringsgeld en de eigen middelen die de stichting bij elkaar wilde brengen. De initiatiefnemer betrof een stichting die al een aantal jaar actief was en bestaansrecht had opgebouwd in de programmering van maatschappelijk aanbod, maar niet op bouwtechnisch vlak. Hiervoor heeft de stichting expertise aangetrokken in de vorm van (bestuurs)leden met bouwtechnische achtergrond. Hetgeen erg belangrijk was in de voortgang van de uitdaging.