2 Bijlage 1 Evaluatie Burgerberaad
Tekst van het document
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
25 van 74
Eerdere ervaring met burgerparticipatie De resultaten laten verder zien dat een ruime meerderheid van de deelnemers die de enquête invulden (79 %) in de afgelopen drie jaar niet eerder heeft meegedacht of meegepraat met gemeente Haarlem, bijvoorbeeld in de vorm van het bijwonen van bijeenkomsten, een ontwerpsessie en/of het invullen van een vragenlijst van de gemeente.
5.2
Verwachtingen van deelnemers vooraf
De vragen over de verwachtingen van deelnemers aan het burgerberaad zijn onder te verdelen in drie dimensies: (1) houding ten aanzien van het burgerberaad, (2) zeggenschap en invloed van inwoners en (3) vertrouwen in het proces. Houding ten aanzien van het burgerberaad: meer dan acht op de tien deelnemers staan positief tegenover het burgerberaad. Niemand is het met deze stelling oneens. Een derde van de deelnemers weet niet zo goed wat ze moeten verwachten van het burgerberaad en een kwart geeft aan wel een idee te hebben wat men moet verwachten van het burgerberaad. De rest van de deelnemers is ‘neutraal’. Figuur 5.2 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=101)
Ik sta positief tegenover het burgerberaad
16%
Ik weet niet zo goed wat ik van het burgerberaad moet verwachten 0% (Helemaal) oneens
84%
24%
42%
34%
20% Neutraal
40% 60% (Helemaal) eens
80%
100%
Voorafgaand aan de bijeenkomsten vindt ongeveer de helft (52%) van de deelnemers het duidelijk wat er van hen verwacht wordt tijdens het burgerberaad, tegelijkertijd vindt bijna een vijfde (17%) dit onduidelijk. Voor meer dan driekwart van de deelnemers (77%) is het doel van het burgerberaad duidelijk. Figuur 5.3 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n= 98, 3 = n.v.t.)
Ik vind het duidelijk wat er van mij wordt verwacht tijdens het burgerberaad
17%
Het is voor mij duidelijk wat het doel van het burgerberaad is
7%
0% (Helemaal) oneens
31%
16%
20% Neutraal
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
52%
77%
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
26 van 74
Zeggenschap en invloed van inwoners: een ruime meerderheid (82 %) verwacht dat door het burgerberaad de kennis van inwoners gebruikt wordt die normaal gesproken onbenut blijft. Een kleiner deel, maar nog steeds een meerderheid - namelijk 64 procent van de deelnemers – heeft de verwachting dat het burgerberaad inwoners invloed geeft op het klimaatbeleid van gemeente Haarlem. Figuur 5.4 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=101)
Ik verwacht dat door het burgerberaad kennis van inwoners gebruikt wordt die normaal gesproken onbenut blijft
16%
Ik verwacht dat het burgerberaad inwoners invloed geeft op het klimaatbeleid van gemeente Haarlem
82%
8%
0% (Helemaal) oneens
28%
64%
20%
Neutraal
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
Vertrouwen in het proces en vervolgstappen: ongeveer driekwart van de deelnemers heeft voorafgaand aan het burgerberaad vertrouwen in de wijze waarop de gemeente het burgerberaad organiseert. Een vergelijkbaar deel (74 %) verwacht dat de uitkomsten van het burgerberaad bijdragen aan betere besluiten van de gemeente. Het vertrouwen in opvolging van uitkomsten door de gemeente ligt relatief gezien iets lager – 64 procent van de deelnemers heeft er vertrouwen in dat de gemeente iets doet met de uitkomsten van het burgerberaad. Figuur 5.5 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=101)
Ik heb vertrouwen in de wijze waarop de gemeente het burgerberaad organiseert Ik verwacht dat de uitkomsten van het burgerberaad bijdragen aan betere besluiten van de gemeente
4%
Ik heb vertrouwen dat de gemeente iets doet met de uitkomsten van het burgerberaad
11%
0% (Helemaal) oneens
5.3
22%
76%
21%
74%
25%
20%
Neutraal
64%
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
Ervaringen van deelnemers achteraf
De enquête achteraf werd door 54 deelnemers ingevuld – een stuk minder dan het aantal deelnemers aan de enquête vooraf.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
27 van 74
Algemene tevredenheid over het burgerberaad: aan deelnemers is gevraagd om het burgerberaad als geheel een cijfer te geven. Het burgerberaad wordt gemiddeld genomen goed beoordeeld en krijgt van deelnemers gemiddeld een 8,1 als rapportcijfer. Er is een keer een onvoldoende (rapportcijfer 4) en een keer het rapportcijfer 6 gegeven. De rest van de deelnemers beoordeelt het burgerberaad met een rapportcijfer 7 of hoger. Bijna iedereen geeft aan een volgende keer weer deel te nemen aan een burgerberaad. Na deelname aan het burgerberaad staat een ruime meerderheid zeer positief tegenover burgerberaad. Deelnemers zijn na afloop net zo positief als vooraf. In de toelichting geven deelnemers aan dat zij het fijn vinden om met elkaar samen te werken en zo in contact te komen met verschillende soorten mensen: ‘Een echte opsteker vind ik het contact met Haarlemmers uit alle wijken en sociale lagen, echt een pré!’ Ook de bevlogenheid en betrokkenheid van zowel mede deelnemers als de organisatie worden veel genoemd: ‘Het enthousiasme en de tomeloze inzet van de organisatie heb ik als zeer prettig ervaren.
Gemeente Haarlem heeft zich van z'n beste kant laten zien.’ Twee deelnemers geven als aandachtspunt dat de adviesvraag te veelomvattend was: ‘Ik had het fijner gevonden als de adviesvraag kleiner was, bijvoorbeeld: hoe kan de gemeente helpen met minder consumeren.’ Organisatie en faciliteiten: deelnemers kijken erg positief terug op de wijze waarop het burgerberaad is georganiseerd. ‘De planning was duidelijk, de samenvattingen overzichtelijk, iedereen werd met respect behandeld. De faciliteiten zijn goed verzorgd.’ Aldus een deelnemer. Als verbeterpunt noemen enkele deelnemers in hun toelichting dat er onvoldoende variatie in de lunch aanwezig was. Hun verzoek is om ook een niet-vegetarische lunch aan te bieden. Daarnaast komt de akoestiek van de locatie aan bod als men het heeft over wat er beter kan: ‘De tafels waaraan gediscussieerd werd stonden dichtbij elkaar en de ruimte was vrij rumoerig.’ Opbouw van het programma: een aantal deelnemers deelt in hun opmerkingen dat er winst valt te behalen in de opbouw en indeling van de bijeenkomsten. Hun advies is om meer tijd te besteden aan de laatste bijeenkomsten. Ze vonden de laatste twee bijeenkomsten rommelig en hadden meer tijd willen hebben voor het bedenken, het overleggen en het schrijven van de adviezen en de herziening ervan. Een deelnemer licht toe: ‘De eerste twee bijeenkomsten werd er vooral veel informatie verstrekt.
Ik vond dat echt zonde van de tijd. Vooral omdat na de derde bijeenkomst pas de adviezen werden besproken. De derde bijeenkomst vond ik rampzalig, we mochten eindelijk wat, er was super weinig tijd om dat te doen. Ik adviseer om meer tijd te reserveren voor het individueel maken van adviezen en meer tijd om samen de adviezen te bespreken. De proefronde stemmen ging in een veel te rap tempo, waardoor ik mijn aanvullingen en opmerkingen niet heb kunnen opschrijven.’ Meer tijd in de laatste fase (aan het einde van de bijeenkomsten) had volgens enkelen ook geleid tot betere adviezen. Een deelnemer stelt: ‘De verschillende ideeën hadden nog beter kunnen worden geëvalueerd, tot de achterliggende kern, waardoor er mijns inziens concretere voorstellen uit gedistilleerd hadden kunnen worden.’
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
28 van 74
Als verbetertip hierbij geven twee deelnemers ook aan om niet van groepjes te wisselen in de laatste fase: ‘Ik zou deelnemers een thema laten kiezen bij het moment van opstellen van adviezen. Het groepje bij dit thema blijft vervolgens vanaf het begin tot het eind van het advies bij elkaar en wisselt niet tussen de subgroepjes of andere thema's. Dat scheelt tijd en geeft meer rust.’ Vormen van adviezen en stemmen: deelnemers zijn te spreken over de manier waarop er gestemd kon worden over de deeladviezen. Negen op de tien deelnemers zijn hier (zeer) tevreden over. Het samenvoegen van deeladviezen wordt relatief gezien iets minder goed beoordeeld. Driekwart is hier (zeer) tevreden over en een tiende (12 %) (zeer) ontevreden. Een deelnemer licht toe: ‘Het stemmen over de deeladviezen verliep tamelijk rommelig (waarschijnlijk door de hoeveelheid). Ik denk dat er iets minder tijd besteed had kunnen worden aan het door-discussiëren van de adviezen binnen de clusters en in plaats daarvan er meer ruimte had moeten zijn voor het plenair behandelen en ondersteunen van de deeladviezen.’ Figuur 5.6 In de een-na-laatste sessie op 13 januari werden de deeladviezen samengevoegd. In de laatste sessie is er gestemd op de deeladviezen. In hoeverre ben je tevreden met de manier waarop dit is gebeurd? (n= 52, 2 = n.v.t.)
Het samenvoegen van de deeladviezen
Het stemmen over de deeladviezen
12%
12%
76%
9%
0% (Zeer) ontevreden
91%
20%
40%
Neutraal
60%
80%
100%
(Zeer) tevreden
Tijdsinvestering: met betrekking tot de tijdsinvestering geeft driekwart (76 %) aan dat ze het aantal bijeenkomsten (namelijk 5) precies goed vonden. 17 procent vond het te weinig. Een deelnemer stelt: “Een dag extra zou de druk wat van de ketel nemen in de laatste fase.” De duur van de bijeenkomsten, van 10.00 tot 16.00 uur, vond een ruime meerderheid (78 %) precies goed, terwijl 20 procent van de deelnemers de dagen (veel) te lang vond. “Informatie kwam minder goed binnen na zo'n lange dag.” Geeft een deelnemer aan. De duur van het hele traject – 5 bijeenkomsten in 3 maanden tijd – wordt door 81 procent als precies goed ervaren, een kleiner deel vindt het te lang (7 %) of te kort (11 %).
Ervaren deelnemers het proces als rechtvaardig? Dat deelnemers het proces als rechtvaardig hebben ervaren, is terug te zien in de diverse onderdelen van procedurele rechtvaardigheid; ‘respect’, ‘voice’ & ‘explanation’. Respect: deelnemers geven aan zich zeer welkom en gehoord te voelen. Ook spreken ze zeer expliciet hun waardering uit over omgangsvormen van de organisatie; beleefd en prettig. Het contact met andere deelnemers verliep volgens velen ook prettig: ‘Een grote groep mensen, die elkaar niet kenden is op een positieve en constructieve manier met elkaar in gesprek gegaan over het naar oplossingen zoeken van een prangend probleem. Opvallend was de eensgezindheid van de groep.’
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
29 van 74
Er was geen enkele deelnemer (van degenen die de vragenlijst achteraf invulde), die het oneens was met deze aspecten. Voice: vrijwel alle deelnemers zijn positief over de ruimte die er geboden werd om hun mening te geven en spreken hun waardering uit over de aandacht waarmee er naar hen werd geluisterd. De dagvoorzitter liet volgens velen (92 %) zijn mening niet merken. Ook was er over het algemeen voldoende ruimte voor verschillende meningen en ideeën. De gesprekleiders luisterden met aandacht naar iedereen in het groepje en de feedback op het dagprogramma werd serieus genomen. Hoewel het overgrote deel aangeeft te verwachten dat hun bijdrage aan het burgerberaad ertoe heeft gedaan, is men hier relatief minder uitgesproken over. Ook zijn deelnemers minder uitgesproken over de mate van invloed die zijzelf hebben gehad op de uitkomsten van het burgerberaad. Figuur 5.7 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=54) Ik kon mijn mening voldoende geven
96%
Er is met aandacht naar mijn mening geluisterd
96%
De dagvoorzitter liet zijn/haar mening niet merken
8%
92%
Feedback op het dagprogramma werd serieus genomen
8%
92%
De gespreksleiders luisterden met aandacht naar iedereen in het groepje
9%
91%
Er was voldoende ruimte voor verschillende meningen en ideeën
7%
91%
Ik verwacht dat mijn bijdrage aan het burgerberaad ertoe heeft gedaan
10%
88%
Ik heb voldoende invloed gehad op de uitkomsten van het burgerberaad
10%
86%
0% (Helemaal) oneens
20%
Neutraal
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
Explanation: Het overgrote deel van de deelnemers geeft aan voldoende informatie te hebben gehad over de opzet en het programma en wat er uiteindelijk gebeurt met de adviezen van het burgerberaad. Tegelijkertijd geeft bijna een tiende aan onvoldoende geïnformeerd te zijn over wat er gebeurt met de adviezen van het burgerberaad. Een grote meerderheid van de deelnemers geeft aan dat het duidelijk was wat er van hen werd verwacht tijdens het burgerberaad (83%). Ook vond 87 procent de informatie die zij kregen voor het bedenken van adviezen bruikbaar. In de toelichting die deelnemers konden geven, benoemen enkelen als verbeterpunt het beschikbaar stellen van informatie en de diversiteit aan informatie: ‘Ik had graag vooraf meer informatie over het onderwerp gekregen’.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
30 van 74
Figuur 5.8 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=54)
Ik heb voldoende informatie gekregen over de opzet en het programma
94%
Ik heb informatie gekregen die bruikbaar was voor het bedenken van adviezen
11%
87%
Het was duidelijk wat er van mij werd verwacht tijdens het burgerberaad
15%
83%
Ik heb voldoende informatie gekregen over wat er gebeurt met de adviezen van het burgerberaad
8%
15%
0% (Helemaal) oneens
20%
Neutraal
77%
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
Acceptatie van de uitkomst: Acht op de tien deelnemers zijn tevreden met de adviezen van het burgerberaad. Een ruime meerderheid steunt de adviezen, ook als deze niet helemaal overeenkomen met wat zijzelf vinden dat er moet gebeuren. Een relatief kleinere groep namelijk 67 procent van de deelnemers - geeft aan dat de adviezen overeenkomen met wat zijzelf vinden dat er moet gebeuren. Een kwart antwoordt neutraal op de vraag of de adviezen overeenkomen met wat zij vinden dat er moet gebeuren. Figuur 5.9 In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? (n=54)
Ik ben tevreden met de adviezen van het burgerberaad
6%
13%
Ik steun de adviezen van het burgerberaad, ook als ze niet helemaal overeenkomen met wat ik vind dat er moet gebeuren
6% 8%
De adviezen van het burgerberaad komen overeen met wat ik vind dat er moet gebeuren
8%
0% (Helemaal) oneens
81%
87%
25%
20% Neutraal
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
67%
40%
60%
80%
100%
(Helemaal) eens
31 van 74
5.4
Houding van deelnemers t.o.v. van het beraad, het klimaatbeleid en gemeente Haarlem
Naast de ervaringen van deelnemers over het verloop van het burgerberaad, is er ook gekeken of na deelname de houding ten opzichte van het beraad, het onderwerp en vraagstuk, het beleid en de aanpak van de gemeente is veranderd*. Houding ten opzichte van vervolgstappen en opvolging adviezen: de houding van deelnemers ten opzichte van de vervolgstappen en opvolging van adviezen is na het burgerberaad gelijk aan de houding van voor het burgerberaad. In de eerste en de tweede meting verwacht driekwart van de deelnemers dat de uitkomsten van het burgerberaad bijdragen aan betere besluiten van de gemeente. Een meerderheid heeft het vertrouwen dat de gemeente iets doet met de uitkomsten van het burgerberaad. Een vergelijkbaar deel van de deelnemers houdt ook de verwachting dat het burgerberaad inwoners invloed geeft op het klimaatbeleid van gemeente Haarlem. Houding tegenover klimaatverandering: voorafgaand aan het burgerberaad voelen de meeste deelnemers de urgentie van de klimaatverandering. Bijna iedereen (96 %) geeft aan dat er klimaatverandering is en dat dit deels of volledig komt door toedoen van de mens. De houding ten opzichte van klimaatverandering lijkt niet te zijn veranderd door het burgerberaad. Na afloop geeft een vergelijkbaar deel aan dat de klimaatverandering hen zorgen baart, snel gaat en als heel dichtbij voelt.
Ook het aandeel dat zich zorgen maakt over de klimaatverandering en er een hulpeloos gevoel bij krijgt, blijft tijdens de eerste en laatste meting gelijk. Na deelname aan het burgerberaad blijven deelnemers de klimaatverandering zien als iets dat moeilijk oplosbaar is. Figuur 5.10 Hieronder staan over klimaatverandering steeds twee uitersten. Welk gevoel heb jij hierbij? De klimaatverandering .. (meting 1 (n=101) vs. meting 2 (n=54) – gemiddelde per item) .. baart me helemaal geen zorgen / baart me heel veel zorgen
4,0 3,8 3,7
.. gaat heel langzaam / gaat heel snel
3,7
.. geeft me geen hulpeloos gevoel / geeft me een hulpeloos gevoel
.. voelt als heel dichtbij / voelt als heel ver weg
2,1
.. is heel moeilijk op te lossen / is heel makkelijk op te lossen
2,1
3,1
Meting 1 (voor)
3,1
Meting 2 (na)
2,2
2,4
Kennis en houding onderwerp en klimaatvraagstuk: Voorafgaand aan het burgerberaad weet een derde van de deelnemers naar eigen zeggen weinig van verminderen van CO2-uitstoot. De rest van de deelnemers heeft hier redelijk (58%) tot veel (9%) kennis van. Voordat de bijeenkomsten plaatsvonden, is de interesse onder deelnemers in het klimaatvraagstuk hoog. Een groot deel (80%) is (zeer) geïnteresseerd in het klimaatvraagstuk.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
32 van 74
Interesse in verminderen van de CO2-uitstoot in het algemeen (74 %) en in Haarlem (72 %) liggen iets lager. Bijna een tiende van de deelnemers is (helemaal) niet geïnteresseerd in het verminderen van de CO2-uitstoot in Haarlem. Na afloop van het burgerberaad geven deelnemers aan dat hun kennisniveau over het klimaatbeleid en het klimaatvraagstuk (sterk) is toegenomen. Een deelnemer deelt: ‘Wat blijkt er al veel te kunnen in Haarlem op dit gebied, helaas is het nog zo weinig bekend bij velen. Hoe krijg je dit bij eenieder "tussen de oren"?’ Het vertrouwen in het klimaatbeleid van de gemeente is voor de meesten ook toegenomen. Figuur 5.11 In hoeverre zijn de volgende aspecten toegenomen, gelijk gebleven of afgenomen door het burgerberaad? (n=54) Mijn kennis over het klimaatbeleid van de gemeente
15%
Mijn kennis over het klimaatvraagstuk Mijn vertrouwen in het klimaatbeleid van de gemeente
24%
Afgenomen
24%
61%
15%
2% 2%
0% Sterk afgenomen
61%
28%
61%
20%
40%
Gelijk gebleven
60%
Toegenomen
7%
80%
100%
Sterk toegenomen
Vertrouwen in de klimaataanpak van de gemeente Het vertrouwen van deelnemers in de manier waarop de gemeente het klimaatvraagstuk aanpakt lijkt door deelname aan het burgerberaad iets veranderd. Achteraf is er een duidelijker beeld ontstaan; de groep ‘neutrale’ deelnemers is kleiner. Daarnaast lijken meer deelnemers na afloop van het beraad vertrouwen te hebben in de manier waarop de gemeente het klimaatvraagstuk aanpakt dan vooraf. Figuur 5.12 Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt? meting 1 (n=84, 17 = n.v.t.) vs. meting 2 (n= 53, 1 = n.v.t.) Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt? (meting 1, voor)
6%
Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt? (meting 2, na)
9%
0% Helemaal geen vertrouwen (1)
2
46%
37%
19%
57%
20% 3
10%
40% 4
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
60%
15%
80%
100%
Heel veel vertrouwen (5)
33 van 74
6
Hoe verliep het burgerberaad?
In dit onderdeel staan de observaties van de onderzoekers tijdens het burgerberaad centraal. Eerst worden een aantal praktische aspecten beschreven. Daarna volgt een beschrijving van het verloop aan de hand van de elementen van procedurele rechtvaardigheid (explanation, respect, voice en suspending).
6.1
Praktische aspecten
Tolk Er maakten in totaal 3 deelnemers gebruik van een tolk die vertaalde naar het Engels. Tijdens de eerste bijeenkomst was een tolk voor drie personen beschikbaar. Dit bleek onvoldoende: de tolk kon zich lastig verstaanbaar maken voor deze drie personen zonder de andere deelnemers af te leiden en de tolk moest 6 uur lang vertalen. Tijdens de tweede en daaropvolgende bijeenkomsten waren er daarom twee tolken aanwezig (zij wisselden elkaar af) en was er een fluisterheadset beschikbaar waardoor de tolken meer achterin de zaal konden gaan staan.
Akoestiek De akoestiek in de zaal was suboptimaal. Dit kwam tijdens de eerste bijeenkomst aan het licht, waar het niet goed mogelijk was elkaar te verstaan tijdens de tafelsessies. Deelnemers buigen naar elkaar toe om elkaar proberen te verstaan. Een aantal deelnemers haakt na een poos af tijdens de tafelsessies, omdat het voor hen onmogelijk is om het gesprek te volgen. Deelnemers kaarten dit probleem aan bij tafelleiders en de organisatie. De externe partij zoekt naar een oplossing en stelt voor om bij de volgende tafelsessies meer gebruik te maken van andere ruimtes die aanwezig zijn op de locatie; bijvoorbeeld op de begane grond en in andere zalen aan de rand van de ‘grote zaal’. Dit verhelpt het probleem van de akoestiek deels waardoor deelnemers elkaar beter kunnen verstaan, iets wat de deelname en onderlinge sfeer positief beïnvloedt.
Handgebaren Het externe bureau maakt gebruik van handgebaren om de communicatie tijdens de plenaire sessies te ondersteunen. Het handgebaar om de zaal stil te krijgen werkt goed (de ‘stille giraffe’). Er wordt in het begin ook gebruik gemaakt van getallen maken met je vingers om de beurt te krijgen (als je de tweede bent die een hand opsteekt steek je twee vingers in de lucht) en van het stil applaudisseren voor deelnemers door met de handen te zwaaien. Deze handgebaren werden alleen gebruikt als er door de moderatoren expliciet om werd gevraagd. Er werden wellicht te veel handgebaren geïntroduceerd die deelnemers niet allemaal konden onthouden en niet allemaal even nuttig bleken te zijn, zoals het handgebaar T voor technisch punt.
6.2
Explanation
Ruim de tijd voor uitleg van het programma Tijdens alle bijeenkomsten heeft de dagvoorzitter vanuit het externe bureau ruim de tijd uitgetrokken om de verschillende programmaonderdelen toe te lichten. Er was een visualisatie gemaakt van de verschillende onderdelen die dag (Figuur 6.1) en het proces van het burgerberaad als geheel. Het politieke besluitvormingsproces (na afloop van het beraad) was niet gevisualiseerd opgenomen.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
34 van 74
Het dagprogramma werd meerdere keren tijdens een bijeenkomst op een PowerPoint slide getoond. Op dag 5 lag het stappenplan met de bedoeling van de dag uitgeprint op iedere tafel. Figuur 6.1 - Programma van bijeenkomst 1
Daarnaast meldt de dagvoorzitter bij de start van de bijeenkomsten - waarbij dit van toepassing was - dat journalisten en onderzoekers aanwezig zijn en wat hun taak is tijdens deze bijeenkomst. Bij de vijfde bijeenkomst wordt meermaals benoemd dat de wethouder later die dag aanwezig zal zijn. De dagvoorzitter legt tevens de gedragsregels voor het burgerberaad uit tijdens de eerste bijeenkomst: “Luister naar elkaar en onderbreek de ander niet. Probeer anderen te begrijpen, stel verduidelijkende vragen. Spreek vanuit jezelf. Respecteer elkaars mening.”
Acceptatie van gemaakte afspraken Tijdens de eerste bijeenkomst is middels een unanieme stemronde met deelnemers afgesproken dat zij zelf niets over het burgerberaad zullen delen op sociale media tot de laatste bijeenkomst van het burgerberaad geweest is. Daarnaast is de aanwezigheid van de pers tijdens de start of aan het begin van iedere bijeenkomst aangekondigd. Gepubliceerde artikelen in dagbladen en regionale kranten zijn op het deelnemersplatform gedeeld, zodat deze toegankelijk zijn voor alle deelnemers aan het beraad. Tijdens bijeenkomst 5 stemden deelnemers over alle voorstellen die ingediend waren. De dagvoorzitter herhaalde voor de deelnemers dat in de eerste bijeenkomst is afgesproken dat een advies is ingestemd bij een twee derde meerderheid (67%). Hierover ontstond geen discussie in de zaal. Ook later - toen een advies werd afgewezen met 65 procent van de stemmen - ontstond geen discussie. Bij de derde dag stelde een deelnemer de vraag: “Is het mogelijk om iemand te machtigen om voor jou te stemmen als je er niet bij kunt zijn bij de vijfde bijeenkomst?” De dagvoorzitter geeft aan dat dit niet kan. Als je er niet bent kun je ook niet stemmen. Ook dit gegeven werd door de deelnemers geaccepteerd.
Onduidelijkheid over procedure bij het stemmen Tijdens bijeenkomst 5 heerst onduidelijkheid over wat er gebeurt met de voorstellen die niet ingestemd worden.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
35 van 74
Een indiener van een afgewezen plan vroeg aan de dagvoorzitter of alle plannen worden aangeboden aan de gemeenteraad, waarop de dagvoorzitter instemmend antwoordde en de vraagsteller gerustgesteld was. Uiteindelijk werden de plannen die ingestemd waren in een map gedaan en de plannen die het niet gehaald hadden, niet. Het uiteindelijk stemmen op de adviezen moest ook relatief snel gebeuren. Hierdoor hadden deelnemers nauwelijks tijd om op de adviesbriefjes voor hen te noteren waarom zij een advies bezwaarlijk vonden of wat zij nog nodig hadden om met een advies te kunnen instemmen. Dit zorgde voor frustratie onder deelnemers. De observatoren merkten dit op doordat deelnemers na een aantal adviezen stopten met het invullen van de adviesbriefjes. Of doordat deelnemers hoorbaar zuchtten terwijl een aantal adviezen al voorbij waren gekomen in de stemronde, maar deelnemers deze gemist hadden terwijl zij op de adviesbriefjes aan het schrijven waren.
Onduidelijkheid over de bedoeling van specifieke programmaonderdelen Een aantal programmaonderdelen lijkt (te) ingewikkeld voor deelnemers om te begrijpen, omdat ze uit meerdere processtappen bestaan. Zo begrepen niet alle deelnemers wat de bedoeling was van de ‘roddel-ronde’ tijdens bijeenkomst 4.3 Dit leidde ertoe dat een aantal deelnemers zich bezighield met het aanscherpen van advies en dit direct communiceerde met de gespreksleider, terwijl anderen verbaasd om zich stonden heen te kijken of zeiden “Ik snap niet wat hier de bedoeling is.” Weer anderen zijn met elkaar in gesprek over de adviezen en sloten zich af van het gesprek met de tafelleider.
Onduidelijkheid over het mandaat Deelnemers voelden zich bij de eerste bijeenkomst enigszins onzeker met betrekking tot het mandaat. Dat bleek uit vragen die aan de dagvoorzitter werden gesteld, bijvoorbeeld “Wat doet de gemeenteraad uiteindelijk met onze adviezen? Worden deze overgenomen? Of toch niet?” Een aanwezig raadslid probeerde deze onzekerheid weg te nemen door uit te leggen dat het burgerberaad een pilot is om zo te kijken of dit in de participatieverordening van Haarlem opgenomen kan worden. Hij benadrukt: “We zijn heel benieuwd naar de uitkomsten, adviezen, aanbevelingen waar jullie binnen het burgerberaad mee komen. Deze zullen we in de commissie en in de gemeenteraad bespreken en al dan niet aannemen. De meerderheid van de gemeenteraad heeft gezegd ‘we committeren ons aan de uitkomst van dit burgerberaad’. We erkennen dat jullie veel tijd investeren en dat de uiteindelijke uitkomsten een breed gedragen sentiment zijn.” Deelnemers benoemden na afloop van de laatste bijeenkomst dat het een gemiste kans zou zijn ‘als er nu niks met de plannen gebeurt’. Dit lijkt ook de grootste zorg van de deelnemers.
3
Het doel van de roddel-ronde: adviezen kritisch bekijken en verbeteren. De 8 adviezen waar het meeste twijfel over was vallen hieronder. Per advies zijn er 2-4 schrijvers en maximaal 8 mensen die gaan ‘roddelen’.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
36 van 74
Behoefte aan overzicht Een beleidsadviseur van gemeente Haarlem heeft tijdens de eerste bijeenkomst een presentatie heeft gehouden waaraan hij deelnemers vertelt wat de huidige doelstellingen van gemeente Haarlem zijn ten opzichte van CO2-reductie en wat gemeente Haarlem concreet doet op het vlak van CO2-reductie (bijv. op het gebied van wonen, verkeer, elektriciteit en consumeren). Dit was onderdeel van het mandaat dat aan het beraad is meegegeven (zie bijlage H, punt 1). Tijdens het formuleren van adviezen voor gemeente Haarlem (bijeenkomst 4 en 5), kaartten deelnemers meermaals aan dat zij behoefte hebben aan dit overzicht van maatregelen die gemeente Haarlem momenteel treft als het gaat om de aanpak van CO2-reductie, of een (geprint) overzicht van alle reeds opgestelde adviezen door deelnemers.
6.3
Voice
Ruimte voor eigen inbreng deelnemers Tijdens de vierde bijeenkomst meldt een deelnemer zich bij de tafelleider bij de groep ‘consumeren’. Zij heeft thuis, na de vorige bijeenkomst, zelf een aantal aanvullende adviezen geformuleerd. De tafelleider kijkt samen met haar naar de A4’tjes die ze heeft afgedrukt. De tafelleider geeft aan het einde van deze bijeenkomst tijdens de evaluatie van de dag aan dat ze zich hierdoor niet meer met de andere deelnemers bezig kan houden, dat ze dit niet had verwacht en het verstoorde de opzet van dit onderdeel van het burgerberaad. Op het moment dat de deelnemer zich bij de tafelleider meldt, gaat de tafelleider met deelnemer in gesprek om samen te kijken binnen welk cluster (o.a. verkeer, consumeren, groen, communicatie, educatie en wonen) haar adviezen passen. De tafelleider luistert actief naar de deelnemer. Deelnemer zegt: “Dankjewel voor het meedenken” en loopt uiteindelijk door naar andere clusters om adviezen daar af te geven. Daarnaast sprak een klein aantal deelnemers de wens uit om de adviezen thuis verder aan te scherpen (‘de schrijfgroep’). Deze deelnemers geven aan het ‘overkoepelende’ verhaal van alle adviezen momenteel te missen. Ze benoemden dat zij behoefte hadden aan aanscherping van de adviezen en willen hier graag zelf kartrekker in zijn.
De dagvoorzitter vraagt vervolgens plenair aan deelnemers: “Zijn jullie akkoord met de schrijfgroep en hun plan van aanpak?” Hierover wordt gestemd en de mensen die het oneens zijn met dit idee krijgen de mogelijkheid om hun zorgen te uiten of vragen te stellen. Vervolgens wordt opnieuw gestemd. Na een unaniem stembesluit is besloten dat ‘de schrijfgroep’ en leeswijzer gaat schrijven en suggesties zal doen om de adviezen aan te scherpen, maar dat zij de adviezen zelf niet zullen herschrijven. Op het eigen initiatief van deelnemers zijn uiteindelijk twee groepen opgericht: (1) de ‘schrijfgroep’ die een leeswijzer heeft toegevoegd aan de geformuleerde adviezen en (2) de ‘taskforce vinger aan de pols’. Deze laatste groep gaat het komende jaar monitoren wat gemeente Haarlem gaat doen met de adviezen van deelnemers aan het beraad. Ook bij de ‘taskforce vinger aan de pols’ werd gestemd door alle deelnemers: vind iedereen dit een goed idee? Pas na (unanieme) instemming mochten de nieuw gevormde groepen aan de slag.
Deelnemers bieden andere deelnemers kans op inbreng Op dag drie ontstaat in iedere groep vaak van nature een notulist omdat er zaken ingevuld moeten worden op een formulier in een vast format.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
37 van 74
Deze personen checken regelmatig: “Heb ik dat zo goed begrepen?”, “Kan ik dat zo opschrijven?” Op de vijfde dag wordt deze rol nadrukkelijk vervuld door de tafelleiders en niet meer door de deelnemers. De tafelleiders houden deze dag allemaal de laptop bij zichzelf om zo de definitieve formulering van het plan in te vullen.
Eigenaarschap tijdens stemmen adviezen Op dag vijf mogen mensen voor de laatste keer schrappen en wijzigen in de voorstellen (in het ochtenddeel). Mensen maken zich hierdoor zorgen dat er iets wijzigt in ‘hun’ plan wat ze niet willen. Mensen voelen een sterk eigenaarschap van sommige plannen. Ook heerste een sterk eigenaarschap onder deelnemers met betrekking tot het stemmen op adviezen. Bij ieder plan dat wordt aangenomen wordt er geapplaudisseerd, bij het verwerpen van een plan zijn teleurgestelde geluiden te horen in de zaal.
Inbreng deelnemers tijdens stemmen adviezen Daarnaast bestaat een aantal plannen uit meerdere sub-plannen, waardoor er tijdens de stemming (bijeenkomst 5) wordt opgemerkt dat het moeilijk is om geheel vóór of tegen deze adviezen te zijn. Deelnemers wilden verder dat de uitslag per plan, als dat bestond uit meerdere sub-plannen, pas getoond zou worden op het scherm als iedereen zijn stem had uitgebracht, omdat men anders een stem strategisch zou kunnen aanpassen, zo was het gevoel.
Groepen te groot Er zijn ook aspecten op het vlak van inhoudelijke inbreng van deelnemers die minder goed verliepen. Bijvoorbeeld bij een kringgesprek tijdens de derde dag. De groep deelnemers in de kring is dusdanig groot dat er mensen tweede rang moeten zitten. Mogelijk verhindert dit hen ervan om hun mening te durven geven. Eenzelfde soort verschijnsel ontstaat tijdens de vierde bijeenkomst gedurende de ‘roddel-ronde’. Sommige deelnemers geven aan dat tafelleiders slecht zicht hadden op de groepsdynamiek en dat de communicatie beter had gekund. Zo zegt een deelnemer het volgende: “Bij die groep was de communicatie niet goed geregeld. Er waren 10 mensen en wie het hardst roept die wordt alleen gehoord.”
6.4
Respect
Ruimte voor vragen Tijdens het plenaire programma krijgt iedereen de kans om zijn of haar mening te uiten en om eventuele vragen te stellen. Wanneer er geen ruimte is om een vraag direct te stellen, vertelt de dagvoorzitter dat hier na afloop of na de bijeenkomst nog ruimte voor is. “Als er nog andere vragen zijn, zet deze op de mail, dan kunnen we buiten deze bijeenkomst om de vragen ook nog beantwoorden.” (dagvoorzitter, bijeenkomst 1)
Respectvolle omgang tussen deelnemers en moderatoren Deelnemers onderbreken de dagvoorzitter niet en steken hun hand op wanneer zij tijdens het plenaire gedeelte iets willen vragen. Men luistert naar de dagvoorzitter wanneer hij spreekt. Bij de derde bijeenkomst zijn ambtenaren aanwezig om vragen aan te stellen. Van deze mogelijkheid wordt veel gebruik gemaakt.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
38 van 74
Deelnemers onderling behandelen elkaar ook met respect; de sfeer onder deelnemers kwam over als luchtig en joviaal. Men luistert naar elkaar, praat niet door elkaar heen en vraagt zo nu en dan expliciet naar de mening van anderen aan tafel of stelt een vraag aan een andere deelnemer. De deelnemers benadrukken een aantal keren tijdens het burgerberaad dat zij het naar hun zin hebben. Deelnames maken grapjes onderling, lachen met elkaar, maar gaan ook serieus in gesprek over de onderwerpen waarmee zij aan de slag moeten. De meeste deelnemers ogen gemotiveerd en zijn tijdens het groepsprogramma actief bezig met de opdracht die de dagvoorzitter hen heeft gegeven. Daarnaast bevond respect zich ook op het vlak van de empathie van tafelleiders en gastsprekers. Een voorbeeld: een gastspreker wordt geconfronteerd met een deelneemster die emotioneel werd na het vertellen van haar verhaal. De gastspreker gaat hier begripvol mee om waarna de deelneemster instemmend knikt bij zijn reactie. Ook praten ze na met zijn tweeën.
Procedureel respect Er is ook sprake van respect naar deelnemers door hoe de procedure is ingericht. Voorbeelden hiervan zijn de gastspreker in de derde bijeenkomst (een klimaatpsycholoog) die is gevraagd naar aanleiding van de wens van deelnemers om meer kennis te krijgen over gedragsverandering. Dit werd door de deelnemers gewaardeerd.
Gedragspsycholoog - Nadat een begin is gemaakt aan schrijven van adviezen aan de gemeente, is er een kort college van gedragspsycholoog Niels de Boer. Hij vertelt hoe je door middel van communicatie gedragsverandering in gang kan zetten. Het gaat om het stimuleren van duurzaam gedrag én het ontmoedigen van niet duurzaam gedrag. De psycholoog geeft tips om de adviezen aan de gemeente te richten op de motieven achter het (niet) duurzame gedrag.
Ook tijdens de aanloop naar de stemming door middel van Mentimeter was er sprake van ‘respect’. Bij deze methode van stemmen is het nodig dat een deelnemer een mobiel device bij zich heeft (zoals een smartphone) en hier vaardig mee is. Er was ruim de tijd ingepland om geduldig hulp te bieden aan minder digitaal vaardige deelnemers en er waren toestellen beschikbaar voor hen die er niet eentje bij zich hadden. Hierdoor was het voor ieder individu mogelijk om deel te nemen aan de stemming.
6.5
Suspending
Suspending houdt in dat tafelleiders open vragen stellen, deelnemers ‘waarom-vragen’ aan elkaar stellen, tafelleiders doorvragen op hetgeen deelnemers zeggen, tafelleiders ruimte geven aan moeilijke onderwerpen en/of spanning tussen deelnemers en dat zij vragen stellen zonder acht te slaan op rollen of posities (Postma et al., 2022). Bij dit burgerberaad valt het de observatoren op dat tafelleiders de deelnemers aankijken, met heen mee knikken terwijl zij praten, een open houding aannemen (bijv. armen open in plaats van over elkaar geslagen, lichaam naar de deelnemers toegedraaid). Daarnaast valt op dat tafelleiders op verschillende wijze modereren. De een houdt strakker de regie en checkt sneller bij wat stillere deelnemers aan tafel of zij nog iets willen bijdragen, de ander laat de teugels wat meer vieren en gaat uit van de veronderstelling dat het op die manier “meestal vanzelf ook goedkomt”.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
39 van 74
Sub-gesprekken Het valt daarnaast op dat er vaak sub-gesprekken ontstaan. Er is dan een gespreksleider nodig om het gesprek in de groep weer samen te brengen. Zonder gespreksleider kan een groepje te lang blijven hangen op een bepaald onderdeel waardoor men niet aan alle onderdelen toekomt en/of er geen knopen worden doorgehakt. Ook lijkt het erop dat er in groepjes zonder een moderator de spreektijd minder goed verdeeld wordt tussen de deelnemers en een of twee personen dominant worden in het gesprek.
Dubbele rol tafelleider Er zijn ook momenten waarop een aantal tafelleiders de deelnemers minder actief kan betrekken bij de opdracht. Bijvoorbeeld wanneer men de opdracht krijgt om de adviezen van het burgerberaad aan te scherpen (bijeenkomst 4). Sommige tafelleiders zijn op dit moment actief bezig met het invoeren van aangescherpte adviezen op hun laptop en vergeten of hebben de tijd niet om de wat stillere deelnemers te betrekken. Zij moesten op dat moment meerdere taken vervullen, waardoor zij zich niet volledig konden richten op het modereren. Dit leidde ertoe dat deze deelnemers zich verplaatsten naar een andere groep waarin een ander onderwerp centraal stond en waarbij een andere gesprekleider aanwezig is.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
40 van 74
7
Hoe zag de deelnemersgroep eruit?
Op de eerste dag van het burgerberaad waren daar 94 deelnemers van aanwezig. Op de vijfde en laatste dag van het burgerberaad waren 78 deelnemers aanwezig.
7.1
Demografische kenmerken deelnemers (bijeenkomsten)
Tijdens de verschillende bijeenkomsten bleef de verdeling over alle kenmerken dichtbij de oorspronkelijke verdeling van de inwoners uit de stad. Op de laatste dag waren er relatief meer deelnemers uit Noord en deelnemers met een havo, vwo of mbo -opleiding aanwezig (respectievelijk 8% en 7% verschil met het aandeel in Haarlem). In vergelijking met het oorspronkelijke aandeel zijn er in de laatste bijeenkomst iets meer 65-plussers en minder deelnemers uit Schalkwijk aanwezig (respectievelijk +5% en -5%). Tabel 7.1 - Verdeling samenstelling groep burgerberaad vergeleken met Haarlemse bevolking Bevolking 16+
% ingelote
% deelnemers
% deelnemers
Haarlem (%)
deelnemers
bijeenkomst 1
bijeenkomst 5
16 t/m 24 jaar
10%
11%
11%
13%
25 t/m 34 jaar
16%
14%
15%
12%
35 t/m 49 jaar
26%
25%
22%
22%
50 t/m 64 jaar
25%
26%
28%
26%
65 jaar of ouder
23%
24%
24%
28%
Centrum
9%
8%
6%
5%
Zuid-West
21%
21%
20%
22%
Oost
14%
15%
15%
14%
Noord
34%
36%
39%
42%
Schalkwijk
22%
20%
19%
17%
Man
49%
46%
44%
49%
Vrouw
51%
53%
56%
51%
Anders
1%
1%
0%
0%
Geen diploma, basisonderwijs, praktijk, vmbo
22%
18%
16%
18%
Havo, vwo, mbo
34%
37%
36%
41%
Hbo, wo
44%
46%
48%
41%
Doe ik al + wil ik wel
86%
87%
93%
90%
Wil ik niet + niet mogelijk in mijn situatie +
14%
13%
7%
10%
Leeftijd
Stadsdelen
Geslacht
Opleiding
Houding t.o.v. duurzaamheid: Zo min mogelijk (proberen te) consumeren*
weet niet *Op basis van de resultaten uit de Inwonerspeiling Haarlem 2022. In de enquête van dit onderzoek kunnen deelnemers middels een lijst van initiatieven – bijvoorbeeld ‘’zo min mogelijk (proberen te) consumeren’’ - aangeven op welke manier zij rekening (willen) houden met duurzaamheid.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
41 van 74
7.2
Demografische kenmerken deelnemers (vragenlijst)
Deelnemers met verschillende leeftijden en opleidingsniveaus namen deel aan de vragenlijsten. Bij de tweede vragenlijst (achteraf) valt op dat de vragenlijst achteraf relatief vaak is ingevuld door deelnemers van 65 jaar en ouder en door hoogopgeleiden. Deze percentages liggen hoger dan het werkelijke aandeel in Haarlem. Tabel 7.2 - Demografische kenmerken deelnemers burgerberaad (vragenlijsten) Vooraf
Achteraf
Aantal
Aandeel
Aantal
Aandeel
Aandeel in
deelnemers
deelnemers (%)
deelnemers
deelnemers (%)
bevolking Haarlem 16+ (%)
Leeftijd 16 t/m 24 jaar
13
13%
4
7%
10%
25 t/m 34 jaar
12
12%
6
11%
16%
35 t/m 49 jaar
24
24%
11
20%
26%
50 t/m 64 jaar
28
28%
14
26%
25%
65 jaar of ouder
23
23%
19
35%
23%
15
15%
5
9%
22%
Havo, vwo, mbo
34
34%
20
37%
34%
Hbo, wo
51
51%
29
54%
44%
Opleiding* Geen diploma, basisonderwijs, praktijk, vmbo
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
42 van 74
Bijlagen
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
43 van 74
A
Vragenlijst vooraf
1) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Ik vind het duidelijk wat er van mij wordt verwacht tijdens het burgerberaad
Het is voor mij duidelijk wat het doel van het burgerberaad is
2) Wat verwacht je van het burgerberaad? Open vraag + Weet niet/geen mening 3) Wat waren voor jou redenen om je aan te melden voor het burgerberaad? Kies de meest belangrijke reden(en). Je kunt maximaal 3 antwoorden kiezen
Om invloed uit te oefenen op het klimaatbeleid van Haarlem Om mijn mening over het klimaat te geven Omdat ik een vergoeding krijg Omdat ik me betrokken voel bij de gemeente Om (nieuwe) sociale contacten te leggen Om meer te leren over gemeentelijke politiek Om meer te leren over hoe een burgerberaad werkt Omdat ik het als een plicht zie om een bijdrage te leveren aan de maatschappij Een andere reden, namelijk: Ik had geen specifieke reden
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
44 van 74
4) Om zoveel mogelijk mensen de kans te geven om mee te doen, biedt de gemeente enkele voorzieningen. In hoeverre hebben de volgende zaken invloed gehad op jouw aanmelding voor het burgerberaad?
Helemaal geen invloed 1
2
3
4
Heel veel invloed 5
Niet van toepassing
Mogelijkheid tot kinderopvang Gebruik kunnen maken van een tolk Het krijgen van een financiële vergoeding
5) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Ik sta positief tegenover het burgerberaad Ik weet niet zo goed wat ik van het burgerberaad moet verwachten Ik heb vertrouwen in de wijze waarop de gemeente het burgerberaad organiseert Ik verwacht dat door het burgerberaad kennis van inwoners gebruikt wordt die normaal gesproken onbenut blijft
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
45 van 74
6) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Ik verwacht dat het burgerberaad inwoners invloed geeft op het klimaatbeleid van gemeente Haarlem
Ik heb vertrouwen dat de gemeente iets doet met de uitkomsten van het burgerberaad
Ik verwacht dat de uitkomsten van het burgerberaad bijdragen aan betere besluiten van de gemeente
7) Hoeveel weet je, naar eigen zeggen, van het onderwerp ’verminderen van CO2 uitstoot’? Ik weet hier veel van Ik weet hier redelijk wat van Ik weet hier weinig van 8) In hoeverre ben je geïnteresseerd in:
Het klimaatvraagstuk Verminderen van de CO2 uitstoot in het algemeen Verminderen van de CO2 uitstoot in Haarlem
Helemaal niet geïnteresseerd 1
2
3
4
Helemaal wel geïnteresseerd 5
Weet niet/ geen mening
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
46 van 74
Hieronder staan over Klimaatverandering steeds twee uitersten. Welk gevoel heb jij hierbij? 9) De klimaatverandering .. 1
2
3
4
5
.. voelt als heel dichtbij
voelt als heel ver weg
.. gaat heel langzaam
gaat heel snel
.. baart me helemaal geen zorgen .. geeft me geen hulpeloos gevoel .. is heel moeilijk op te lossen
baart me heel veel zorgen geeft me een hulpeloos gevoel is heel makkelijk op te lossen
10) Er wordt veel over klimaatverandering gesproken. Hoe denk je hierover? Kies één antwoord
Er is geen klimaatverandering Ik weet niet of er klimaatverandering is Er is wel klimaatverandering, maar dit komt niet door toedoen van de mens Er is wel klimaatverandering, maar ik weet niet of dit komt door toedoen van de mens Er is wel klimaatverandering, en dit komt deels door toedoen van de mens Er is wel klimaatverandering, en dit komt volledig door toedoen van de mens
11) Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt?
Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt?
Helemaal geen vertrouwen 1
2
3
4
Heel veel vertrouwen 5
Weet niet/ geen mening
12) Heb je in de afgelopen 3 jaar eerder meegedacht of meegepraat met gemeente Haarlem? Bijvoorbeeld in de vorm van het bijwonen van bijeenkomsten, een ontwerpsessie en/of het invullen van een vragenlijst van de gemeente Ja Nee
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
47 van 74
13) Wat is jouw leeftijd?
16 t/m 24 jaar 25 t/m 34 jaar 35 t/m 49 jaar 50 t/m 64 jaar 65 jaar of ouder
14) Wat is de hoogste opleiding die je hebt behaald?
Basisonderwijs Praktijkonderwijs LBO, VMBO, MAVO MBO HAVO, VWO HBO WO, Universiteit
15) Wil je nog iets kwijt? Of heb je nog tips voor de gemeente ten aanzien van het burgerberaad? Open antwoord + Nee Hartelijk dank voor je deelname. Je antwoorden zijn verstuurd.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
48 van 74
B
Vragenlijst achteraf
1) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Ik voelde me welkom bij het burgerberaad Ik ben op een beleefde manier behandeld tijdens het burgerberaad Het contact met de mensen van de organisatie verliep prettig Ik kon mijn mening voldoende geven Er is met aandacht naar mijn mening geluisterd Ik heb voldoende invloed gehad op de uitkomsten van het burgerberaad
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
2) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Het was duidelijk wat er van mij werd verwacht tijdens het burgerberaad Er was voldoende ruimte voor verschillende meningen en ideeën Het contact met andere deelnemers verliep prettig De gespreksleiders luisterden met aandacht naar iedereen in het groepje Feedback op het dagprogramma werd serieus genomen De dagvoorzitter liet zijn/haar mening niet merken
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
49 van 74
3) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Ik heb informatie gekregen die bruikbaar was voor het bedenken van adviezen Ik heb voldoende informatie gekregen over de opzet en het programma Ik heb voldoende informatie gekregen over wat er gebeurt met de adviezen van het burgerberaad
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
4) Wat vond je van het aantal bijeenkomsten?
Veel te weinig Te weinig Precies goed Te veel Veel te veel
5) Wat vond je van de duur van de (meeste) bijeenkomsten?
Veel te kort Te kort Precies goed Te lang Veel te lang
6) Er zijn 5 bijeenkomsten geweest in 3 maanden tijd. Wat vond je van hoe lang het traject heeft geduurd?
Veel te kort Te kort Precies goed Te lang Veel te lang
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
50 van 74
7) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen? Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Ik ben tevreden met de adviezen van het burgerberaad De adviezen van het burgerberaad komen overeen met wat ik vind dat er moet gebeuren Ik steun de adviezen van het burgerberaad, ook als ze niet helemaal overeenkomen met wat ik vind dat er moet gebeuren
8) In de een-na-laatste sessie op 13 januari werden de deeladviezen samengevoegd. In de laatste sessie is er gestemd op de deeladviezen. In hoeverre ben je tevreden met de manier waarop dit is gebeurd?
Het samenvoegen van de deeladviezen Het stemmen over de deeladviezen
Zeer ontevreden 1
2
3
4
Zeer tevreden 5
Weet niet/ geen mening
9
10
9) Welk rapportcijfer geef je het burgerberaad? 1 staat voor zeer slecht en 10 staat voor uitstekend
1
2
3
4
5
6
7
8
Weet niet/ geen mening
10a) Wat kan er volgens jou beter? ______________________________ 10b) Wat ging er goed? ______________________________
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
51 van 74
11) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Ik sta positief tegenover het burgerberaad Ik verwacht dat mijn bijdrage aan het burgerberaad ertoe heeft gedaan Ik zou een volgende keer weer willen deelnemen aan een burgerberaad Ik ben positief over de wijze waarop de gemeente het burgerberaad heeft georganiseerd
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
12) In hoeverre ben je het eens met de volgende stellingen?
Ik verwacht dat het burgerberaad inwoners invloed geeft op het klimaatbeleid van gemeente Haarlem Ik heb vertrouwen dat de gemeente iets doet met de uitkomsten van het burgerberaad Ik verwacht dat de uitkomsten van het burgerberaad bijdragen aan betere besluiten van de gemeente
Helemaal oneens 1
2
3
4
Helemaal eens 5
Weet niet/ geen mening
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
52 van 74
13) In hoeverre zijn de volgende aspecten toegenomen, gelijk gebleven of afgenomen door het burgerberaad?
Mijn kennis over het klimaatbeleid van de gemeente Mijn kennis over het klimaatvraagstuk Mijn vertrouwen in het klimaatbeleid van de gemeente
Sterk afgenomen
Afgenomen
Toegenomen
Gelijk gebleven
Sterk toegenomen
14) Hoeveel vertrouwen heb je in de manier waarop gemeente Haarlem het klimaatvraagstuk aanpakt? Helemaal geen vertrouwen 1
2
3
4
Heel veel vertrouwen 5
Weet niet/ geen mening
Hieronder staan over klimaatverandering steeds twee uitersten. Welk gevoel heb jij hierbij? 15) De klimaatverandering ..
.. voelt als heel dichtbij
1
2
3
4
5
voelt als heel ver weg
.. gaat heel langzaam
gaat heel snel
.. baart me helemaal geen zorgen .. geeft me geen hulpeloos gevoel .. is heel moeilijk op te lossen
baart me heel veel zorgen geeft me een hulpeloos gevoel is heel makkelijk op te lossen
16) Wat is jouw leeftijd?
16 t/m 24 jaar 25 t/m 34 jaar 35 t/m 49 jaar 50 t/m 64 jaar 65 jaar of ouder
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
53 van 74
17) Wat is de hoogste opleiding die je hebt behaald?
Basisonderwijs Praktijkonderwijs LBO, VMBO, MAVO MBO HAVO, VWO HBO WO, Universiteit Geen opleiding
18) Wil je nog iets kwijt? Of heb je nog tips voor de gemeente op basis van jouw ervaring met het burgerberaad? Open antwoord + Nee Hartelijk dank voor je deelname. Je antwoorden zijn verstuurd.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
54 van 74
C
Observatieschema plenair
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
55 van 74
D
Observatieschema tafels
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
56 van 74
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
57 van 74
E
Beschrijving procedure loting
Uitgangspunt Het beoogde eindresultaat van de lotings- en selectieaanpak is een groep Haarlemmers die representatief is op basis van de vijf gekozen kenmerken en daarbinnen de gekozen categorieën. Het is niet haalbaar om een perfecte afspiegeling te waarborgen.4 Gemeente Haarlem streeft daarom naar een deelnemersgroep waarin de Haarlemmer zichzelf kan herkennen. De gemeente beoogt een representatieve afspiegeling van Haarlemmers te vormen op basis van de volgende kenmerken: • • • • •
Leeftijd Geslacht Stadsdeel Opleiding Houding ten opzichte van het vraagstuk
De deelnemersgroep is samengesteld door middel van loting in twee rondes met behulp van een getrapte steekproef. Bij de aanpak en uitwerking van deze steekproef zijn andere gemeenten en experts geraadpleegd om zo tot een weloverwogen steekproef te komen.
Steekproeftrekking (1e loting) De afdeling Data, Informatie en Analyse van gemeente Haarlem trok een willekeurige steekproef uit de gemeentelijke Basisadministratie Personen (BRP) op leeftijd, geslacht en stadsdeel. 16.000 inwoners van 16 jaar en ouder kregen per brief een uitnodiging om zich in te schrijven voor het burgerberaad. Op basis van informatie van het Bureau Burgerberaad werd een respons van ca. 4 procent verwacht (600 aanmeldingen). Bij het trekken van de steekproef werden de volgende uitgangspunten gehanteerd: • • • • •
Totaal aantal: 16.000 Leeftijd 16 jaar en ouder Maximaal één brief per huishouden (ontdubbelen op huishouden) Inwoners die onderdeel zijn van institutionele huishoudens5 worden uitgesloten Inwoners die zijn uitgenodigd voor de Inwonerspeiling 1 Haarlem worden uitgesloten om te voorkomen dat deze groep binnen korte tijd meerdere uitnodigingen ontvangt
Om te bepalen in hoeverre deelnemers een afspiegeling zijn van de bevolking Haarlemmers, is inzicht nodig in de samenstelling van deze bevolking. Via het BRP is informatie bekend en beschikbaar bij de gemeente over de leeftijd, geslacht en woonplaats van Haarlemmers.
4
Dit heeft meerdere oorzaken: Binnen de beoogde kenmerken is ruimte voor verschillende samenstellingen (bijvoorbeeld: deelnemers uit het stadsdeel Schalkwijk kunnen voornamelijk uit een bepaalde wijk komen). De afmeldingen uit de groep geselecteerde deelnemers kunnen mogelijk vaker voorkomen onder bepaalde subgroepen, waardoor deze subgroep toch ondervertegenwoordigd raakt. 5 Eén of meer personen die samen een woonruimte bewonen en daar bedrijfsmatig worden voorzien in dagelijkse levensbehoeften. Ook de huisvesting vindt bedrijfsmatig plaats. Het gaat om personen in instellingen zoals verpleeg-, verzorgings- en kindertehuizen, gezinsvervangende tehuizen, revalidatiecentra en penitentiaire inrichtingen, die daar in principe voor langere tijd (zullen) verblijven.
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
58 van 74
De volgende drie kenmerken zijn gebruikt om de juiste afspiegeling van Haarlemmers te bepalen binnen het burgerberaad: leeftijd, geslacht en woonplaats (stadsdeel).
Oversampling Het is bekend dat niet alle groepen evenredig reageren op een uitnodiging voor een burgerberaad of andere onderzoeks- en participatietrajecten. Daarom werd gebruik gemaakt van ‘oversampling’ voor groepen waarvan de verwachting is dat deze minder geneigd zijn mee te doen aan een burgerberaad (bijvoorbeeld jongeren). Oversampling is een steekproefstrategie waarbij bepaalde groepen doelbewust vaker worden geselecteerd dan anderen, om een steekproef te verkrijgen die groot genoeg is voor een effectieve analyse waaruit betrouwbare onderzoeksresultaten gehaald en beschreven kunnen worden. Het is bij gemeente Haarlem bekend dat (a) mannen en (b) mensen boven de vijftig zich vaker opgeven voor participatietrajecten. Jongeren zijn over het algemeen moeilijker te bereiken. Daarnaast is bij gemeente Haarlem bekend in welke stadsdelen de respons op eerdere onderzoeken lager lag dan gemiddeld (Noord, Oost en Schalkwijk). Dit betekent dat vrouwen, jongeren en inwoners van deze stadsdelen meer kans hadden om een uitnodiging te ontvangen tijdens de eerste lotingsronde. Tijdens de eerste loting stuurden we 16.000 uitnodigen, waarvan: • • •
55% werd verstuurd naar vrouwen (51% vrouwen populatie 16 jaar en ouder) 20% werd verstuurd naar jongeren (16-24 jaar) (12% leeftijd populatie) 80% werd verstuurd naar inwoners uit stadsdelen Oost, Noord en Schalkwijk (69% som stadsdelen populatie)
Deze percentages waren nodig om na de eerste loting te eindigen met een groep aanmeldingen (600-uitgaande van 4% responspercentage) met voldoende variatie in geslacht, leeftijd en stadsdelen. Tabel 1. Samenstelling steekproef 1 naar leeftijd, stadsdelen en geslacht (inclusief oversampling)
Aantal inwoners 16 jaar en
Omvang 1e steekproef
ouder*
(16.000)
16 tot en met 24 jaar
12574
3200
25 tot en met 34 jaar
19233
2263
35 tot en met 44 jaar
21654
2548
45 tot en met 54 jaar
21040
2476
55 tot en met 64 jaar
19189
2258
65 jaar en ouder
27660
3255
Totaal
121350
16000
1. Centrum
10833
943
2. Zuid-West
25932
2257
3. Oost
17169
2598
4. Noord
41317
6252
Leeftijd
Stadsdelen
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
59 van 74
5. Schalkwijk
26099
3949
Totaal
121350
16000
Man
59260
7200
Vrouw
62090
8800
Totaal
121350
16000
Geslacht
* Deze kolom geeft het aantal inwoners van 16 jaar en ouder dat op 30 augustus 2023 stond geregistreerd in de BRP.
Tweede loting Achtergrondkenmerken Naar aanleiding van de uitnodigingsbrief (of via andere wervingskanalen tijdens de eerste loting) konden inwoners zich aanmelden om mee te doen aan het burgerberaad. De gemeente heeft vanuit deze eerste ronde een groep mensen ingeloot die zoveel als mogelijk een afspiegeling vormen van de Haarlemse bevolking. Met het inschrijfformulier tijdens deze eerste ronde, zijn achtergrondkenmerken van inschrijvers in kaart gebracht. Hierdoor was het mogelijk om een dergelijke aanpak te hanteren met afspiegeling van de Haarlemse bevolking. De antwoorden op de vragen in dit inschrijfformulier vormden de basis voor de criteria waarop de tweede getrapte loting plaatsvond. De achtergrondkenmerken waren: -
Geslacht Leeftijd Woonlocatie (stadsdeel) Opleiding Houding ten opzichte van het vraagstuk
Er is gekozen voor een selectie aan achtergrondkenmerken om inwoners niet het hemd van het lijf te vragen in het inschrijfformulier. Daarnaast wordt het te complex voor het algoritme als er teveel kenmerken worden gebruikt; er ontstaan dan te veel subgroepen. Zo is er voor gekozen om het kenmerk ‘inkomen’ niet mee te nemen, omdat er een grote samenhang tussen inkomen en opleidingsniveau is. Vragen naar migratieachtergrond - en het indelen van mensen daarnaar ligt gevoelig en is daarom niet gedaan. De uitnodiging werd door de projectgroep gericht verspreid via plaatselijke netwerken. Hiermee hoopte de gemeente te bereiken dat bovengenoemde doelgroepen zich aanmeldden en via de gewogen loting een plek kregen in het burgerberaad. Opleidingsniveau (15-74 jaar) Ook een afspiegeling naar opleidingsniveau was van belang, naast de afspiegeling naar stadsdeel, geslacht en leeftijdscategorie. Voor het opleidingsniveau in de populatie werd gebruik gemaakt van Haarlem in Cijfers – CBS Kerncijfers wijken en buurten. De volgende opleidingsniveaus - conform CBS indeling - worden onderscheiden: Laag opgeleid: Basisonderwijs, Praktijkonderwijs LBO, VMBO, MAVO, geen diploma Middelbaar opgeleid: MBO, HAVO, VWO Hoog opgeleid: HBO, WO, Universiteit
Evaluatie burgerberaad klimaatbeleid gemeente Haarlem
60 van 74
Opleidingsniveau werd in het inschrijfformulier via de volgende vraag opgehaald: Vraag 1. Wat is de hoogste schoolopleiding waar u een diploma van hebt?* • • • • • • • •
Basisonderwijs Praktijkonderwijs MBO HBO WO, Universiteit LBO, VMBO, MAVO HAVO, VWO Geen diploma
Houding ten opzichte van vraagstuk Het streven was om tot een definitieve groep deelnemers te komen waarin verschillende houdingen t.o.v. het vraagstuk vertegenwoordigd zijn. Om zo te voorkomen dat alleen mensen die zich hard maken voor een bepaalde richting meedoen. De meeste inwoners van Haarlem zijn naar eigen zeggen veel bezig met duurzaamheid en het klimaatvraagstuk, blijkt uit de Inwonerspeiling Haarlem.6 De gemeente maakte gebruik van de resultaten uit de Inwonerspeiling Haarlem 2022 om ervoor te zorgen dat de definitieve groep deelnemers een goede afspiegeling is van de inwoners van Haarlem. In de enquête van dit onderzoek konden deelnemers middels een lijst van initiatieven aangeven op welke manier zij rekening (willen) houden met duurzaamheid. Om het inschrijfformulier behapbaar te houden, selecteerden we 3 concrete initiatieven (zie hieronder).
Per optie werd gekeken naar: ‘’doe ik al’’ + ‘’wil ik wel’’ vs. ‘’wil ik niet’’ + ‘’niet mogelijk in mijn situatie’’ + ‘’weet niet’’. Daarmee is er een groep die bereid is, niet bereid is en een groep waarbij het niet mogelijk is.
Loting met behulp van het algoritme De uiteindelijke willekeurige selectie van deelnemers vond plaats met behulp van een algoritme. Het gebruik van een algoritme zorgt ervoor dat er minder handelingen aan te pas komen. Dit betekent dat de representativiteitstoetsing, loting en selectie sneller uitgevoerd kunnen worden.