2 Bijlage 1 Economische monitor 2023

november 2023 Data, Informatie en Analyse In samenwerking met Afdeling Economie, Cultuur, Duurzaamheid en Wonen

Economische Monitor Onderzoeksrapport 2023

Inleiding

Achtergrond De economische monitor geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem. In de monitor worden de meest recente data gebruikt, meestal uit 2022.

Overkoepelende beschouwing Nederlandse economie Het Centraal Planbureau heeft in de Macro Economische Verkenning veel aandacht voor de toenemende inflatie, de terughoudende investeringen vanuit bedrijven en de krappe arbeidsmarkt.

De monitor is in 2020 vernieuwd en volgt sindsdien dezelfde aanpak. Er is een duidelijke koppeling met de doelstellingen uit de Economische visie uit 2020. Niet alle doelstellingen zijn cijfermatig te staven. Het rapport maakt daarom ook gebruik van kwalitatieve indrukken (‘verhalen uit het veld’)of contextinformatie om een beeld te schetsen van de ontwikkelingen of de ontwikkeling op doelen in perspectief te plaatsen. Deze zijn terug te vinden in de lichtgroene blokken door het gehele rapport, zoals de beschouwing op de Nederlandse economie hiernaast.

Nederland kende een relatief snel economisch herstel kende vanuit de coronacrisis. Dit krachtige herstel is in 2022 geremd door oplopende inflatie, veroorzaakt door de oorlog in Oekraïne en de verstoringen door de coronacrisis. Prijzen van consumentengoederen- en diensten waren in 2022 gemiddeld 10,0 procent hoger dan in 2021 (CBS). Deze inflatie zet de huishoudbestedingen onder druk. Hierdoor komt de consumptiegroei de komende kwartalen tot stilstand. De inflatie en de daarmee gepaard gaande onzekerheid, en ook de renteverhogingen door centrale banken om de inflatie te beteugelen, remmen wereldwijd de economische groei. De verslechterde economische vooruitzichten maken bedrijven terughoudend om te investeren. Investeringen groeien nauwelijks. Dit past in een wereldwijde trend van dalende investeringsquotes. Dit is opvallend gegeven de dalende rente en stijgende afschrijvingen. Een lagere rente maakt het goedkoper om geld te lenen voor investeringen en wordt in de economische theorie als een aanjager van investeringen gezien.

De gemeente Haarlem heeft recent een nieuwe Economische agenda 20232026 vastgesteld. Deze Economische agenda is het tweede uitvoeringsprogramma dat uitvoering geeft aan de ambitie uit de Economische visie Haarlem. De transitie naar een circulaire economie en meer impact ondernemerschap staan hierbij centraal. De komende jaren staan in het teken van opschaling, versnelling en meer ruimte voor innovatie en experiment om de transitie te helpen vormgeven. De vastgestelde actieprogramma’s Circulaire Economie 2023 t/m 2025 en Impact Ondernemen 2020-2024 vormen hiervoor de basis.

Economische Monitor

Overkoepelende beschouwing Metropoolregio Amsterdam (MRA) In de MRA vertaalt dit beeld zich in een sterke werkgelegenheidsgroei (3,1%), blijkt uit de Monitor Plabeka ‘22-’23. Omdat dit met name door eenmanszaken wordt veroorzaakt, neemt kantoorgebruik ondanks de groei af. Momenteel is de kantorenleegstand echter nog onder frictieniveau. In de regio zijn wel plannen voor uitbreiding. Hiermee is er een risico op toekomstig overaanbod, maar dit is ook afhankelijk van de ontwikkeling van de feitelijke transformatievolumes. Pagina 7 gaat verder in op de economische situatie in de MRA. 2

Samenvatting Inleiding De economische monitor 2023 geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem aan de hand van de doelen, zoals die zijn geformuleerd in de Economische Visie. De monitor richt zich op de ontwikkelingen in de afgelopen periode. Economische ontwikkeling • In Haarlem ligt de woon-werkratio in 2022 op 0,46. Dit is onder het gemiddelde van de middelgrote steden, maar ruim boven de ondergrens van 0,43, zoals bepaald in de Economische Visie. • In 2022 zijn er per saldo 2.495 banen bijgekomen, ruim meer dan voorgaande jaren. Dit komt vooral door banengroei in de groot- en detailhandel, het onderwijs en zakelijke dienstverlening. In 2022 nam het aantal banen vooral af in de industrie, vervoer en opslag en bij financiële instellingen. • In Haarlem is 17% van de werkenden ZZP’er (+12 u/w, LISA). Het afgelopen jaar was er een grote toename van ZZP’ers in de zorg (+21%), het onderwijs (+20%) en de sector vervoer en opslag (+22%). • De vooraf vastgestelde ‘kansrijke sectoren’ laten, op de procesindustrie na, over de afgelopen tien jaar een gestage groei zien, met name in het onderwijs (+39%). • In 2017 is gestart met 8 ontwikkelzones waar een kwalitatieve impuls wordt gegeven aan de stad. In 2022 is er in de meeste gebieden sprake geweest van een toename van de werkgelegenheid.

De Spaarnesprong is procentueel de grootste stijger (+41%) vanwege de vestiging van een groot aantal bedrijven in de Koepel. Oostpoort kent in absolute aantallen de grootste groei (+646 banen). Economische Monitor

• Het aantal Haarlemmers dat in Haarlem zelf werkt is al enkele jaren stabiel (33%). Het zijn met name theoretisch geschoolden die pendelen naar locaties buiten Haarlem (70%), maar óók praktisch geschoolden werken vaker buiten de gemeente (58%) dan in Haarlem zelf. Daarbij moet opgemerkt worden dat thuiswerken inmiddels een vast onderdeel is van de werkweek. Twee op de drie Haarlemmers geeft aan wel eens thuis te werken. Ondernemerschap • Het oordeel over het ondernemersklimaat in Haarlem is in 2022 licht gestegen naar een 6,6. Dat is hoger dan het landelijke gemiddelde (6,4). Ondernemers maken zich al langer zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem. De bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) scoren lager dan gemiddeld in Nederland. De parkeermogelijkheden worden wel beter beoordeeld dan in 2021 (een 6,3 t.o.v. een 6,1). De bereikbaarheid per OV scoort beter dan het gemiddelde in Nederland, maar de waardering neemt af van een 7,0 in 2020 naar een 6,5 in 2022. • Ondernemers beoordelen de algehele gemeentelijke dienstverlening in 2022 met een 6,4, vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde (6,5) en beduidend hoger dan vorig jaar (5,8). Op bijna alle onderdelen van het dienstverleningsproces is een hogere waardering zichtbaar, die in lijn ligt met het Nederlands gemiddelde. Uitzonderingen hierop zijn de afhandeling van vergunningsaanvragen (4,9) en de regeldruk.

Ruim één op de drie ondernemers (37%) vindt de regeldruk te hoog.

3

Samenvatting Ruimte

Talent

• In totaal staat 7,2% van het totale winkelvloeroppervlak in Haarlem leeg. Deze leegstand ligt een fractie boven het landelijke gemiddelde. Het Haarlems aanbod aan winkelvloeroppervlak is relatief klein, mede ingegeven door de historische binnenstad en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan. • Haarlemmers beoordelen het winkelaanbod in de stad met een 7,3. Het aanbod van horecagelegenheden scoort een 8,1. Door het aantrekkelijke karakter van de Haarlemse binnenstad worden ook mensen van buiten de stad aangetrokken. Uit het Randstedelijk koopstromenonderzoek 2021 blijkt dat 45% van de recreatieve aankopen door niet-Haarlemmers wordt gedaan. Bezoekers beoordelen de Haarlemse binnenstad boven het benchmarkgemiddelde (8,1 t.o.v. 7,8). Aandachtspunten zijn de bereikbaarheid met de auto, parkeermogelijkheden en fietsenstallingen. • In de regio Zuid-Kennemerland huisvesten 6 bedrijventerreinen in totaal 17% van de werkgelegenheid. De afgelopen jaren is er echter geen sprake meer geweest van uitgifte van bedrijventerrein en er is momenteel ook geen planaanbod voor uitbreiding. Het bedrijventerrein met de meeste economische waarde is ‘de Waarderpolder’, goed voor een vijfde van de Haarlemse banen. • Het aantal vierkante meter kantoren in Haarlem neemt sinds 2018 af, mede door de transformatie van incourante kantoren naar woningen.

Vanwege deze transformatie kent Haarlem een relatief lage leegstand. De leegstand benadert inmiddels de minimale doorstroomleegstand van 8%.

• In de regio Zuid-Kennemerland & IJmond is er sprake van een zeer krappe arbeidsmarkt. Dit vraagt om een groei in de arbeidsparticipatie. In Haarlem was er sinds 2018 een afname in de arbeidsparticipatie, maar sinds 2021 stijgt deze weer. De netto arbeidsparticipatie was in 2022 hoger dan ooit (73,7%). Dit is hoger dan het Nederlandse gemiddelde. Een nuancering op de toename van arbeidsparticipatie is de opkomst van parttime werk. Uit de inwonerspeiling blijkt dat het gemiddelde aantal gewerkte uren per week de afgelopen jaren afneemt, van 35,5 uur in 2019 naar 34 uur in 2022. • In Haarlem is sprake van een groeiende mismatch tussen het banenaanbod en het profiel van de beroepsbevolking. Er zijn relatief veel praktisch geschoolde banen tegenover veel theoretisch geschoolde inwoners en dit verschil neemt toe.. • Er studeren ca. 5.000 studenten op de Haarlemse hogescholen (Global School for Entrepreunership en Hogeschool Inholland), die deels vanuit andere gemeenten naar Haarlem reizen. De gemeente wil jongeren graag aan zich binden vanwege tekorten en vergrijzing op de arbeidsmarkt. Daarnaast versterkt dit de innovatiekracht. Ongeveer 17% van de Haarlemmers valt in de leeftijdscategorie 15-30 jaar. Tien jaar geleden was dit nog 18%. Met name de groep 25-29-jarigen is sinds 2018 sterk aan het afnemen (van 7,4% naar 6,6%).

Economische Monitor

4

Samenvatting Innovatie en verduurzaming economie

Toerisme

• Per 1 januari 2023 moeten kantoorlocaties groter dan 100 m2 minimaal energielabel C hebben. Locaties die niet aan deze verplichting voldoen, mogen niet meer als kantoor gebruikt worden. Zo’n 100 Haarlemse kantoren voldoen nog niet, waarvan een deel al wel gebruik maakt van begeleiding bij de verduurzaming door de gemeente. • Haarlem moet in 2040 een circulaire stad zijn. Hiervoor is een actiegericht programma opgesteld waarin Haarlem focust op vijf actielijnen. • Zowel in het coalitieakkoord van Haarlem als in de MRA is veel aandacht voor het begrip ‘Brede Welvaart’. De Brede Welvaart in de MRA kent een relatief sterk verdienvermogen, grote vermogens en een uitstekende bereikbaarheid van voorzieningen (zoals cafés en basisscholen). Dit leidt onder andere tot grote ongelijkheden met enerzijds grote vermogens, maar ook hoge schulden en relatief hoge werkloosheid. In de regio ZuidKennemerland zijn deze extremen nog groter. • In de doorontwikkeling naar een duurzaam en circulair bedrijventerrein is Waarderpolder Haarlem Business Park een van de landelijke koplopers. Belangrijk in deze doorontwikkeling zijn de innovatiehubs C-District en de Koepel. Het C-District is gericht op de transitie naar een duurzame en circulaire economie en Haarlem vervult hiermee een voortrekkersrol in de MRA.

Het MKB-innovatiecentrum in de Koepel ontwikkelt zich tot een Techcampus voor toegepaste digitale technologie.

• Het aantal Nederlandse dagbezoeken aan Haarlem is in 2022 toegenomen t.o.v. 2021, maar is nog niet op het niveau van de jaren voor de coronacrisis. Dit blijkt wel het geval bij het aantal overnachtingen. Dit is in 2022 toegenomen tot ca. 545.000 overnachtingen. In 2019 ging het nog om 500.000 overnachtingen. • De wens om grip te kunnen houden op de toeristische ontwikkeling was aanleiding voor de opstart van de Toeristische Koers. De Toeristische Koers heeft drie ontwikkellijnen: inzetten op waardevolle bezoekers, versterken kwalitatief (toeristisch) aanbod en maatregelen om bezoekers te sturen.

Economische Monitor

5

Economische ontwikkeling

We willen dat Haarlem ook in de toekomst een woon-werkstad blijft. Om de woonwerkbalans te duiden, rekenen we met ‘baan per inwoner’. We werken met een bandbreedte van 0,43 (ondergrens) tot 0,5 (streefgetal) baan per inwoner. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor

6

Economische ontwikkeling MRA Regionale context Haarlem, als centrumgemeente van Zuid-Kennemerland, is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Daarmee is Haarlem afhankelijk van regionale ontwikkelingen. Voor de coronacrisis groeiden sectoren in de MRA over het algemeen sneller dan dezelfde sectoren in de rest van Nederland. Door de coronacrisis werden sectoren (met name luchtvaart, horeca, toerisme) in de MRA harder geraakt dan in de rest van het land. Toch is er nog steeds sprake van een sterkere economische groei dan landelijk. Dit komt doordat de MRA is gespecialiseerd in sectoren met gemiddeld een sterkere economische groei (informatie en communicatie, zakelijke diensten en financiële diensten (zie ook figuur links). Deze trend zet zich naar verwachting voorlopig voort. De Rabobank stelt dan ook vast dat vooral regio’s die zijn gespecialiseerd in (kennis)diensten relatief sterk groeien, zoals Groot-Amsterdam (zie ook kaart). Ook in Zuid-Kennemerland wordt een bovengemiddelde groei verwacht.

Verwachte economische groei en omvang sectoren in MRA, 2023 (bron: CBS, bewerking SEO Economisch Onderzoek)

Economische Monitor

Verwachte economische groei in 2023 (bron: Grootstedelijke regio’s groeien in 2023 harder dan de rest, Rabobank)

7

Woon- werkbalans Ontwikkeling woon-werkratio Haarlem 2012-2022 (bron: BRP en Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA, meetmoment mei 2023) Behoud van de woon-werkbalans Haarlem is van oudsher een woon-werkstad. In vergelijking met vergelijkbare steden scoort Haarlem dan ook relatief laag op het aantal banen per inwoner. Het gemiddelde van Nederland is een woon-werkratio van 0,5 baan per inwoner, waarbij dit in landelijk gebied vaak nog veel lager ligt. In vergelijkbare, middelgrote steden ligt de woon-werkratio tussen de 0,50 (Dordrecht) en 0,72 ('s-Hertogenbosch). In Haarlem ligt de woon-werkratio in 2022 op 0,46. Dit is onder het gemiddelde van de middelgrote steden, maar ruim boven de ondergrens van 0,43, zoals bepaald in de Economische Visie. In 2016 lag de woonwerkratio nog op 0,41. Vanaf 2016 en tussen 2019 en 2022 is het aantal banen harder toegenomen dan het aantal inwoners, waarbij met name het laatste jaar in positieve zin opvalt. Een deel van deze banengroei komt door de toename van ZZP’ers (zie ook pagina 11). In de rest van dit hoofdstuk is er meer aandacht voor de ontwikkeling van het aantal banen in de stad.

Economische Monitor

2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022

banen 65.783 65.397 64.979 65.037 65.199 66.459 68.939 70.523 71.885 72.226 74.721

inwoners 152.461 154.119 155.896 157.379 158.663 159.460 160.489 162.076 162.709 162.692 164.135

woonwerkratio 0,43 0,42 0,42 0,41 0,41 0,42 0,43 0,44 0,44 0,44 0,46

Bevolkingsprognose In 2023 wonen er ruim 165.000 mensen in Haarlem. De gemeentelijke bevolkingsprognose gaat uit van een groei tot ca.182.700 mensen in 2030 (+10%). Tussen 2030 en 2040 neemt vervolgens het aantal inwoners nog met ca 10.000 inwoners toe (+6%) tot 192.800 inwoners 2040, 17% meer dan in 2023. Wanneer de balans tussen bevolking en banen behouden moet blijven, dan zal ook het aantal banen moeten blijven toenemen tot ca. 87.000 banen in 2040. Hierbij geldt de nuance dat de bevolkingsprognoses op deze langere termijn met meer onzekerheid gepaard gaan. 8

Werkgelegenheid

Aantrekken werkgelegenheid De gemeente Haarlem streeft in de nabije toekomst naar een aantal banen tussen de 75.500 en 88.000 om de woon-werkratio in balans te behouden, ook als het aantal inwoners van de stad gaat groeien. Om dit te bereiken moet huidige werkgelegenheid worden behouden en nieuwe werkgelegenheid worden aangetrokken. Banengroei, vooral in groot- en detailhandel, onderwijs en zakelijke dienstverlening Tussen 2012 en 2022 groeide het aantal banen in Haarlem met 14 procent. In 2022 zijn er per saldo 2.495 banen bijgekomen, ruim meer dan voorgaande jaren toen ook sprake was van een toename, maar deze rond de 500 banen lag. Het afgelopen jaar nam vooral het aantal banen in groot- en detailhandel (466), onderwijs(440) en advisering en onderzoek (433) toe. Procentueel was de grootste toename in de sector die zich bezig houdt met productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht (+16%). Over de periode van de afgelopen tien jaar nemen vooral het aantal banen in informatie en communicatie (+52%), vervoer en opslag (+48%) en onderwijs (+39%) toe. Groot deel van de banen in consumentverzorgende sectoren Haarlem beschikt vooral over sectoren die meegroeien met de bevolkingspopulatie en/of consumentbestedingen, de zogenaamde consumentverzorgende sectoren.

Het gaat om ongeveer 59% van het totaal, bijvoorbeeld in sectoren als de (detail)handel, horeca, onderhoud, onderwijs, schoonmaak en zorg. Dat is een beeld dat past bij een stad als Haarlem, die ook een regionaal verzorgende functie heeft. Grote regionale werkgevers, zoals de provincie en het ziekenhuis, vallen bijvoorbeeld in deze categorie. Economische Monitor

Aantal banen in Haarlem per sector (2022) incl. ontwikkeling tussen 2012 en 2022 (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Groei in % 2012 2021 2022 2012-2022 Gezondheids- en welzijnszorg Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Advisering, onderzoek, specialistische zakelijke dienstverlening Onderwijs Openbaar bestuur, overheid, verplichte sociale verzekeringen Industrie Informatie en communicatie Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Verhuur roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening Bouwnijverheid Vervoer en opslag Cultuur, sport en recreatie Overige dienstverlening

11.666 12.510 12.835 11.957 11.914 12.380

10% 4%

6.787 8.336 8.769 4.864 6.340 6.780

29% 39%

5.082 5.066 2.571 3.214

5.454 5.020 3.625 3.611

5.548 4.984 3.897 3.717

9% -2% 52% 16%

3.191 2.640 1.955 2.456 1.470

3.315 2.866 2.913 2.727 1.481

3.492 2.952 2.889 2.784 1.555

9% 12% 48% 13% 6%

Financiële instellingen Verhuur van en handel in onroerend goed Productie, distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, e.d. Winning, distributie water; afval- en sanering Landbouw, bosbouw en visserij Winning van delfstoffen

1.013 540

804 585

745 611

-26% 13%

628 318 46 6

341 342 41 1

395 347 40 1

-37% 9% -13% -83%

TOTAAL

65470 72226 74721

14%

9

Werkgelegenheid

Belangrijke creatieve sector groeit door De creatieve sector (zie kader voor toelichting) doet het in Haarlem beter dan het gemiddelde. De creatieve sector omvat 5.920 banen, ongeveer 8% van het totaal aantal banen in de stad. Hierbij kan gedacht worden aan architecten, grafische industrie, kunstenaars, theatermakers en uitgevers. In de creatieve sector is het aantal banen met 12,3% toegenomen tussen 2019 en 2022. Stuwende sectoren groeien wel in vestigingen, niet in banen Waar de verzorgende banen het hardst zijn gegroeid in aantal banen, is bij stuwende sectoren een toename zichtbaar in het aantal vestigingen (+25%) en de toegevoegde waarde. Stec Groep constateert in haar data-analyse voor de nieuwe economische actieagenda (2023) dat het aantal banen mogelijk achterblijft bij de ontwikkeling van de toegevoegde waarde en het aantal vestigingen door automatisering van werkzaamheden in deze sectoren. Hoewel deze trend wereldwijd minder sterk doorzet dan verwacht (zie kader) kan het zijn dat in Haarlem wegens grotere krapte deze trend al wel is geland.

Economische Monitor

Het belang van de creatieve sector De groei van de creatieve sector in Haarlem heeft een doorwerking in de aantrekkelijkheid van de stad voor talent en andere ondernemers. Met ‘The rise of the creative class’ kwam er in 2002 wereldwijd aandacht voor de creatieve industrie. Dit boek benadrukte het belang van de creatieve klasse voor stedelijke ontwikkeling en stelde zelfs dat de werkgelegenheid in creatieve beroepen een drijvende kracht is achter economische groei. Dit gedachtegoed wordt nog steeds omarmd. De creatieve sector is belangrijk voor de voortdurende ontwikkeling van samenlevingen en staat centraal in de nieuwe economie. De sector is kennisintensief en gebaseerd op individuele creativiteit en talent en genereren aanzienlijke economische welvaart. Belangrijker nog is dat ze cruciaal zijn voor een gedeeld gevoel van Europese identiteit, cultuur en waarden. Economisch gezien groeit deze sector bovengemiddeld en zorgt zij voor nieuwe werkgelegenheid, met name voor jongeren, terwijl tegelijkertijd de sociale cohesie wordt versterkt. Verwachte automatisering door krapte op arbeidsmarkt blijft nog uit Aanvankelijk werd verwacht dat de automatisering zou versnellen door de coronapandemie en het tekort aan werknemers. Uit recent onderzoek van het World Economic Forum blijkt dat deze ontwikkeling achterblijft.

Nog altijd verwacht men echter dat werk dat eenvoudig is te standaardiseren zal verdwijnen. Uit landelijk onderzoek van het UWV onder werkgevers blijkt dat ongeveer een op de tien werknemers verwacht dat er de komende vijf jaar banen zullen verdwijnen door technologische ontwikkelingen, waarbij werkgevers in het openbaar bestuur vaker aangeven dat technologische ontwikkelingen in de komende jaren zullen leiden tot banenverlies (29%). In verzorgende sectoren, zoals het onderwijs en de gezondheidszorg, verwacht men het minst vaak dat de komende jaren door automatisering banen zullen verdwijnen.

10

Werkgelegenheid

Aandeel ZZP’ers blijft groeien Landelijk blijft het aandeel ZZP’ers groeien. Dit beeld zien we ook in Haarlem. De beroepsbevolking van Haarlem kenmerkt zich sowieso door een relatief groot aandeel zzp’ers. Wanneer wordt gekeken naar werknemers die tenminste 12 uur in de week werken, wordt 17% van deze banen ingevuld door ZZP’ers. Aandeel ZZP’ers grootst in bouwnijverheid, maar groei in vrijwel alle sectoren We zien zzp’ers in vrijwel iedere sector terug. Procentueel zijn de bouwnijverheid, de (zakelijke) dienstverlening, de ‘cultuur, sport en recreatie’ en de ICT de sectoren waarin het grootste aandeel van de werkgelegenheid uit zzp’ers bestaat. Zo is in de bouwnijverheid meer dan de helft van de banen een zelfstandige zonder personeel. In de grootste sectoren - gezondheids- en welzijnszorg (8%) en groot- en detailhandel (9%) - ligt het aandeel ZZP’ers lager. Het afgelopen jaar was er wel een grote toename van ZZP’ers in de zorg (+21%). Ook in het onderwijs (+20%) en vervoer en opslag (+22%) was sprake van een bovengemiddelde groei. Stec Groep stelt in een analyse voor de gemeente Haarlem hierbij twee groepen vast.

In onder meer de bouwnijverheid, de (zakelijke) dienstverlening, de zorg en het onderwijs zijn meer mensen voor zichzelf begonnen, omdat de directe revenuen hoger zijn dan in loondienst, waarbij aanvullend mee heeft gespeeld dat mensen hiermee een mogelijkheid zagen om meer flexibiliteit te krijgen. In de detailhandel geeft het groeiend zzp-schap daarentegen een vertekend beeld. Het gaat daar om mensen die voor zichzelf zijn begonnen, maar óók deels om mensen die tijdens de coronacrisis afscheid hebben moeten nemen van personeel en daardoor met hun zaak plotseling op één werknemer geregistreerd staan. Het aandeel ‘bewuste’ zzp’ers ligt in deze sector dus naar verwachting lager. Economische Monitor

Ontwikkeling ZZP’ers (2012-2022) (ZZP’er is in deze berekening een bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Absoluut aantal in % van totaal

2022

6.291 6.291 7.079 7.540 8.197 8.961 9.197 9.692 10.347 10.926 11.486 10% 11% 12% 13% 14% 14% 14% 15% 15% 16% 17%

Kwetsbaarheid ZZP’ers aangepakt door landelijke wetgeving Hierbij is onduidelijk in hoeverre deze trend gepaard gaat met verborgen werkloosheid* of schijnzelfstandigheid**. Het gros van de zzp’ers in Haarlem valt volgens Stec Groep te beschouwen als beperkt kwetsbaar, vanwege de krappe arbeidsmarkt, de hogere tarieven in de sectoren waarin zij zich bevinden en de persoonlijke situatie van zzp’ers (meer reserves). Het wegnemen van de kwetsbaarheid van zzp’ers is voornamelijk een aangelegenheid van landelijke wet- en regelgeving. Landelijk wordt verkend of er een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen gaat komen. De verplichte verzekering moet zelfstandige ondernemers (inclusief zzp’ers) beter beschermen bij ziekte en arbeidsongeschiktheid. Dat wil zeggen, op de ontwikkeling van het aantal zzp’ers heeft de gemeente weinig invloed. *de beschrijving van het probleem dat ZZP’ers in tijden van een economische crisis soms (bijna) als werkloos kunnen worden gezien, maar niet als zodanig geregistreerd staan. Daarbij komt dat er voor ZZP’ers geen sprake is van een sociaal vangnet, pensioensopbouw niet altijd plaatsvindt en er geen recht is op een WW-uitkering. ** de situatie waarin werknemers worden aangenomen als ondernemer, terwijl er op basis van gezagsverhouding sprake zou moeten zijn van reguliere loondienst.

11

Werkgelegenheid Economische kansenkaart (bron: EIB (2022), CBS (2022), LISA (2023), Stec Groep (2023), bewerking Stec Groep (2023)) Versterken kansrijke sectoren Stec Groep heeft in 2023 een analyse gemaakt van de meest kansrijke sectoren. Het ontbreekt Haarlem aan grootschalige ontwikkelruimte voor groei van bedrijven. Daarnaast is Haarlem niet gunstig gelegen voor goederenvervoer. Dat maakt Haarlem relatief onaantrekkelijk voor bedrijven in de kernen van de sectoren bouw, industrie en logistiek. Voor de bedrijven in de schillen van het cluster daaromheen – dienstverleners, onderwijs en onderzoek – heeft Haarlem wél een aantrekkelijkere propositie door de hoge kwaliteit van leven, een hoog aandeel mensen met een hbo+/wo-opleidingsachtergrond, een regionaal verzorgende functie en sterke economische verbanden, zoals Parkmanagement Waarderpolder, de CMG en BIZ-Binnenstad. Dit wordt samengevat in de economische kansenkaart (zie figuur rechts). Het afgelopen jaar was er zelfs sprake van groei in alle kansrijke sectoren, waarbij de groei in het onderwijs (+7%) het meest opvalt.

De groene vlakken zijn het meest kansrijk, omdat deze naar verwachting een positieve marktdynamiek hebben én omdat Haarlem voor deze sectoren een goede concurrentiepositie heeft. Deze sectoren worden al langer als kansrijke sectoren bestempeld en kennen – op de procesindustrie na - een groei over de afgelopen 10 jaar.

Banengroei per kansrijke sector gemeente Haarlem (2012-2022) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Procesindustrie

2012

2021

2022

Groei 2012-2022

Groei 2021-2022

2.866

2.395

2.481

-13%

4%

Bouwnijverheid

2.640

2.866

2.952

12%

3%

Handel & Reparatie

11.957

11.914

12.380

4%

4%

Detailhandel

7.723

8.208

8.545

11%

4%

Horeca

3.214

3.611

3.717

16%

3%

Onderwijs

4.864

6.340

6.780

39%

7%

Zorg

11.666

12.510

12.835

10%

3%

Cultuur, Sport & Recreatie

2.456

2.727

2.784

13%

2%

Economische Monitor

12

Werkgelegenheid

Groei werkgelegenheid in ontwikkelzones In 2017 is gestart met de ontwikkelzones; 8 zones waarin ongeveer 7.500 nieuwe woningen worden gerealiseerd tot en met 2025, als onderdeel van de bredere woningbouwopgave. De woonvisie gaat uit van 15.000 nieuwe woningen tot en met 2040. Deze zones dienen naast de woningbouwopgave ook een kwalitatieve impuls te geven aan de stad. Hierbij gaat het dus niet alleen om de groei van het aantal woningen, maar o.a. ook om mobiliteit, maatschappelijke- en commerciële voorzieningen, duurzaamheid, energietransitie, klimaatadaptatie én werkgelegenheid. De meeste ontwikkelgebieden lieten – onder de invloed van de coronacrisis - een licht negatieve of stabiele trend zien over 2021, maar in 2022 is er in de meeste gebieden sprake van groei van werkgelegenheid. In de tabel is de werkgelegenheid geïndiceerd op het aantal banen in 2017; de start van de ontwikkelzones. De Spaarnesprong is procentueel de grootste stijger vanwege de vestiging van een groot aantal bedrijven in de Koepel. Dit gebied kenmerkt zich van oudsher door monofunctionaliteit. Wonen, werken en winkelen zijn strikt gescheiden. Met de nieuwe ontwikkelingen wordt ingezet op gemengde woon-werk gebieden en worden oude kantoorpanden getransformeerd naar een gemixt stedelijk programma met een combinatie van wonen, werken en voorzieningen.

Omdat ontwikkelgebied Spaarnesprong relatief weinig banen herbergt, is het in absolute aantallen niet de grootste groei. Deze is te vinden in ontwikkelzone Oostpoort, waar een groei van 22% voor 646 extra banen zorgde. Een verklaring hiervoor is de groei van bestaande bedrijvigheid, zoals TEVA, IKEA en Joh. Enschede. In het gebied zijn nog geen nieuwe bedrijven bijgekomen.

Banengroei in ontwikkelzones (2017 - 2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Spaarnesprong Oostpoort Schipholweg Europaweg Planetenlaan/Orionweg Spaarndamseweg Zijlweg Spoorzone Zuid-West

2017 2018 2019 2020 2021 2022 299 226 298 324 331 466 2.969 2.941 3.017 3.608 3.493 3.615 1.043 1.069 1.057 1.050 1.035 1.014 5.229 5.105 4.457 4.478 4.572 4.616 780 796 789 823 824 853 1.013 1.180 1.191 1.231 1.190 1.256 952 935 991 1.066 1.080 1.069 1.054 1.073 1.569 1.567 1.581 1.513

Banengroei in ontwikkelzones, geïndiceerd (2017 - 2021) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA: cijfers geïndiceerd vanaf 2017) 150 130 110 90 70 2017

Economische Monitor

2018

2019

2020

2021

2022

Spaarnesprong

Oostpoort

Schipholweg

Europaweg

Planetenlaan/Orionweg

Spaarndamseweg

Zijlweg

Spoorzone Zuid-West

13

Pendel Beperken pendel In de MRA-verkenningen wordt de pendel per regio in de MRA in kaart gebracht. Zuid-Kennemerland kent een netto uitgaande pendelstroom van ca. 20 duizend personen. De grootste uitgaande pendelstromen gingen naar Amsterdam (28 duizend personen), Amstelland-Meerlanden (16 duizend personen) en overig Nederland (17 duizend personen). Ongeveer 40 procent van de werkzame beroepsbevolking van Zuid-Kennemerland, 48 duizend personen, werkt in de regio zelf. De inkomende pendelstromen kwamen vooral uit overig Nederland (17 duizend personen), IJmond (13 duizend personen) en Amstelland-Meerlanden (10 duizend personen). Uit de Haarlemse inwonerspeiling blijkt dat het aantal Haarlemmers dat in Haarlem zelf werkt al enkele jaren stabiel is (33%). Het zijn met name theoretisch geschoolden die pendelen naar locaties buiten Haarlem (70%), maar óók praktisch geschoolden werken vaker buiten de gemeente (58%) dan in Haarlem zelf. Met de opkomst van thuiswerken is er wel een nuance aan te brengen op het werken buiten Haarlem. Het landelijk reizigersonderzoek 2022 constateert dat thuiswerken een vast onderdeel is gebleven van de werkweek. Gemiddeld werkten mensen in 2022 ongeveer 1,1 dag per week thuis. Dat is lager dan in 2021, maar nog altijd meer dan voor de coronacrisis.

Deze trend is in Haarlem nog sterker zichtbaar, mogelijk doordat veel theoretisch geschoolden hun werk ook vanuit huis kunnen doen. Uit de inwonerspeiling 2022 blijkt dat twee op de drie Haarlemmers wel eens thuis werkt. Eén op de drie werkt zelfs vaker thuis dan op de officiële werklocatie. Uit de inwonerspeiling blijkt dat meer dan de helft van de Haarlemmers die buiten de gemeente werkt tenminste 25% thuiswerkt. Ook ligt het gebruik van de auto (35%) lager dan in coronajaren 2020 en 2021 (respectievelijk 42% en 41%), maar voor de grootste afstand in het woon-werkverkeer wordt nog steeds het meeste de auto gebruikt, voor fiets of E-bike (33%) en trein of bus (26%).

Economische Monitor

Woon-werkverkeer binnen de MRA en met overige delen van Nederland (2020) (bron: CBS, bewerking SEO Economisch Onderzoek)

Pendel (2017-2022) (bron: inwonerspeiling gemeente Haarlem, bewerking DIA) 2017

2018

2019

2020

2021

2022

Werkend in Haarlem

36%

39%

34%

33%

33%

33%

Regio Amsterdam

23%

22%

25%

24%

24%

27%

Regio Haarlemmermeer

10%

10%

10%

11%

11%

9%

Overig

31%

29%

31%

32%

32%

31% 14

Ondernemerschap

Ondernemerschap Strategie: Faciliteren, stimuleren en verbinden. Uitvoeringslijnen: • Behouden en versterken aantrekkelijke stad. • Benutten en versterken kansrijke sectoren. • Stimuleren ondernemerschap en publiekprivate samenwerking. • Adequaat accountmanagement. • Gerichte acquisitie. • Optimaliseren ondernemersdienstverlening. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor

15

Ondernemings- en vestigingsklimaat

Goed ondernemers- en vestigingsklimaat In de Economische Visie wordt het belang van een goed ondernemersklimaat onderstreept. Na twee jaar waarin het oordeel op het landelijk gemiddelde lag (6,4) is in 2022 sprake van een lichte toename onder de Haarlemse ondernemers (6,6). Het oordeel was het hoogst bij bedrijven op een bedrijventerrein of kantorenlocatie (7,0). Bedrijven die niet aan huis zijn, maar wel in de bebouwde kom, hebben het minst positieve oordeel (5,9).

Rapportcijfers en Aspecten van het ondernemersklimaat die het zwaarst meetellen, uitgesplitst naar locatie (bron: VNG Ondernemerspeiling 2022) Haarlem

Nederland

Range NL

Ondernemersklimaat

6,6

6,4

5,6 – 6,9

Vestigingsklimaat

6,5

6,4

5,3 – 7,2

Aspecten van het ondernemingsklimaat die het zwaarst meetellen (maximaal 3) (bron: VNG Ondernemerspeiling 2022)

Ondernemers konden drie aspecten aangeven die het zwaarst meewegen in hun waardering voor het ondernemersklimaat. Bereikbaarheid, inclusief parkeren, wordt net als in 2021 en 2020 het vaakst genoemd, met een toename ten opzichte van eerdere jaren (46%). Een op de drie (32%) vindt de samenwerking/inzet voor ondernemers belangrijk bij de waardering van het ondernemingsklimaat, net als leefbaarheid en veiligheid (30%). Laatstgenoemde wordt wel minder genoemd dan eerdere jaren. Het vestigingsklimaat gaat over hoe aantrekkelijk een gemeente is om er een bedrijfsvestiging te openen. Denk daarbij aan de infrastructuur, de beschikbaarheid van personeel, de aanwezigheid van andere bedrijven en de vestigingsmogelijkheden. Dit krijgt – net als in voorgaande jaren – een 6,5 van de Haarlemse ondernemers. Gemiddeld in Nederland geven ondernemers hiervoor een 6,4. In onderzoek van Bureau Louter (2022) staat de gemeente Haarlem op de 73e plek op de ranglijst van Nederlandse gemeenten als economische toplocaties. Stec Groep (2023) stelt dat beschikbaarheid van arbeid een steeds belangrijkere factor wordt in het vestigingsbeleid van bedrijven. Steden met een hoge kwaliteit van leven - die makkelijker talent behouden en aantrekken - zijn aantrekkelijker voor bedrijven in de blijvende krappe arbeidsmarkt, waarover meer in het hoofdstuk ‘Talent’. Economische Monitor

16

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving In de Economische Visie wordt ook aandacht besteed aan de randvoorwaarden voor een goed ondernemers- en vestigingsklimaat. Onderdelen hiervan worden ook jaarlijks voorgelegd aan ondernemers: • Het woon- en leefklimaat is al enkele jaren stabiel beoordeeld met een 7,2. • Ondernemers maken zich al langer zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem. De bereikbaarheid per auto (incl. parkeermogelijkheden) scoort lager dan gemiddeld. De parkeermogelijkheden worden wel beter beoordeeld dan in 2021 (een 6,3 t.o.v. een 6,1). • De bereikbaarheid per ov scoort beter dan gemiddeld in Nederland, maar hier neemt de waardering af van een 7,0 in 2020 naar een 6,5 in 2022.

Rapportcijfers (bron: VNG Ondernemerspeiling 2021) Haarlem

Nederland

Range NL

Woon- en leefklimaat

7,2

7,2

6,5 – 7,8

Bereikbaar van de gemeente, per auto

6,9

7,8

5,1 – 8,5

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, per ov

6,5

6,2

4,5 – 7,7

Bereikbaarheid van de bedrijfslocatie, voor bevoorrading en transport

6,9

7,3

6,5 – 7,9

Parkeermogelijkheden in de directe bedrijfsomgeving

6,3

7,0

5,9 – 7,8

Staat van de openbare ruimte

7,0

7,2

6,4 – 7,7

Veiligheid van de bedrijfsomgeving

7,1

7,2

6,4 – 7,8

• De staat van de openbare ruimte (bijv. onderhoud van wegen, fietspaden, stoepen en het openbare groen) (7,0) en de veiligheid van de bedrijfsomgeving (7,1) krijgen van de ondernemers een hogere beoordeling dan in 2021. Het niveau uit 2020 wordt hiermee weer benaderd. Mogelijk hebben de corona-maatregelen effect gehad op de waardering.

Economische Monitor

17

Ondernemersdienstverlening

Adequate collectieve dienstverlening Ondernemers verwachten dat de gemeentelijke dienstverlening op orde is. Dat betekent dat de processen en de informatievoorziening op maat moeten zijn en dat de gemeente meedenkt en flexibel omgaat met regels en procedures. De ondernemers beoordelen de algehele dienstverlening in 2022 met een 6,4, vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde (6,5) en beduidend hoger dan bij de voorgaande meting uit 2021(5,8). Toen was de balie vanwege corona niet altijd open, waardoor een deel van de ondernemers mogelijk gedwongen werd om zaken digitaal af te handelen. Op bijna alle onderdelen van het dienstverleningsproces is een hogere waardering zichtbaar die in lijn ligt met het Nederlands gemiddelde. Uitzonderingen hierop zijn: - De afhandeling van vergunningsaanvragen: Dit oordeel lag in 2020 met een 5,9 al onder het Nederlands gemiddelde (6,1), maar in 2022 was het gemiddelde oordeel een 4,9. Men geeft vooral vaker dan destijds aan dat de kosten en inspanningen om aan de informatieverplichtingen te voldoen niet acceptabel zijn. - De regeldruk: Ruim één op de drie ondernemers (37%) vindt de regeldruk te hoog. Een op de zes (17%) ondernemers vindt dat de gemeente zich voldoende flexibel opstelt als dat nodig is. Het Nederlands gemiddelde ligt op 28%.

Met name op het gebied van parkeren zou men graag een meer eenvoudige of soepele regelgeving ervaren (zie figuur).

Aspecten regelgeving met ruimte voor verbetering (maximaal drie) (bron: VNG Ondernemerspeiling 2022)

Adequate individuele dienstverlening In de Economische Visie staat benoemd: we werken professioneel, zijn proactief en denken mee. De professionaliteit van de gemeentelijke organisatie krijgt een 6,4 (NL gemiddelde = 6,3). Dit is een toename ten opzichte van 2021. Ondernemers zijn vooral vaker tevreden over de tijd die de afhandeling in beslag nam.

Economische Monitor

18

Optimale ondernemersdienstverlening

Prioriteiten in dienstverlening Het belang van de verschillende aspecten is in de prioriteitenmatrix (rechts) afgezet tegen de waardering. Op deze manier ontstaan vier kwadranten waarmee de gemeente prioriteiten kan bepalen. Aspecten die zich in (of nabij) het kwadrant rechtsonder bevinden, dienen met voorrang te worden verbeterd. Deze zijn voor ondernemers belangrijk en worden relatief laag gewaardeerd. De regelgeving en dienstverlening rond vergunningen komen als verbeterpunten naar voren.

Prioriteitenmatrix ondernemerspeiling Haarlem (bron: VNG Ondernemerspeiling 2022)

Onderzoek naar MKB-top 10 In het coalitieakkoord is als actiepunt opgenomen om onderzoek te doen hoe Haarlem naar de top 10 kan stijgen van MKB-vriendelijke gemeenten. In de afgelopen jaren heeft de gemeente de nodige ervaring opgedaan tijdens het ondernemersspreekuur als gevolg van de Corona-pandemie en de gehouden ondernemerspeilingen. Ook hebben we extra capaciteit aangetrokken voor accountmanagement om dichter bij de ondernemers te staan, met name gericht op ruimtelijke vraagstukken. Mede op basis hiervan, en in lijn met het gemeentelijke Dienstverleningskompas, zal nader onderzoek worden uitgevoerd met bijbehorende acties wat nodig is om te stijgen naar de top 10 van MKB-vriendelijke gemeenten.

Economische Monitor

19

Ruimte

Ruimte Strategie: Borgen ruimte voor werken. Uitvoeringslijnen: • Bestaande werkgebieden behouden en intensiveren. • Inzetten op nieuwe multifunctionele woonwerkgebieden. • Versterken economische structuur. • Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor

20

Winkelmarkt Behoud en intensivering bestaand winkelgebied De Haarlemse dagelijkse sector (supermarkten, drogisterijen) omvat bijna 60.000 m². De recreatieve sector is qua oppervlakte groter (ca. 68.000 m²). Hieronder vallen de branches mode & luxe en vrije tijd, vaak te vinden in de binnenstad. De doelgerichte sector heeft het grootste aantal m²(ca. 95.000). Hieronder vallen onder andere woongerelateerde branches als bouwmarkten, tuincentra, meubelzaken en woonwarenhuizen. Deze sector is met name te vinden op grootschalige concentraties en bedrijventerreinen. Het aanbod aan winkelvloeroppervlak van de gemeente Haarlem is relatief klein ten opzichte van andere gemeenten van vergelijkbare omvang. Dit komt door de kleinschalige structuur, mede ingegeven door de historische binnenstad, en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) alleen op de Spaarndamseweg worden toegestaan. Zo hebben gemeenten als Alkmaar en Zaanstad enigszins vergelijkbare omvang in dagelijkse en recreatieve oppervlakte, maar hebben respectievelijk 130.000 en 180.000 m² winkelvloeroppervlak in de doelgerichte sector, tegenover de 95.000m² in Haarlem. Aantrekkelijke binnenstad Uit de Haarlemse inwonerspeiling 2022 blijkt dat inwoners het winkelaanbod in de hele gemeente met een 7,3 beoordelen. Het aanbod aan cafés en restaurants scoort een 8,1 en het cultureel aanbod een 7,7.

Uit het Randstedelijk koopstromenonderzoek 2021 (zie ook kader) blijkt dat 45% van de recreatieve aankopen door bezoekers van buiten Haarlem wordt gedaan. Deze bezoekers beoordelen de aantrekkelijkheid van de Haarlemse binnenstad al jaren met een 8,1, ruim boven het benchmarkgemiddelde (7,8). Met name de sfeer en uitstraling en het winkelaanbod zijn sterke punten. De aandachtspunten zijn vooral op mobiliteit georiënteerd: de bereikbaarheid met de auto, openbaar groen, parkeermogelijkheden en fietsenstallingen. Economische Monitor

Koopstromenonderzoek 2021 Het koopstromenonderzoek wordt één keer per vier jaar gehouden. De volgende meting staat voor 2025 op de planning. In de vorige editie van de economische monitor is uitgebreid stilgestaan bij de resultaten van het koopstromenonderzoek. Omdat dit onderzoek de basis vormt voor de visie- en beleidstukken die in deze periode worden geschreven, de belangrijkste hoofdpunten: • Landelijk is de trend dat winkels vaker plaatsmaken voor horeca, diensten en ontspanning en (transformatie naar) woningen. • De opmars van internetwinkelen zet onverminderd door; in 2021 zijn in alle bestedingscategorieën - van boodschappen tot mode en interieur - de internetbestedingen verder toegenomen, in absolute en in relatieve zin. • Recreatief winkelen kreeg onder invloed van corona een minder recreatief en meer functioneel karakter. Het aantal recreatieve bezoeken nam af, maar de gemiddelde besteding per binnenstadbezoeker nam toe. Marktruimteonderzoek Detailhandel 2022 Provincie Noord-Holland Op basis van de inzichten uit het Koopstromenonderzoek 2021 is een nieuw provinciaal marktruimteonderzoek ontwikkeld, waar zicht wordt gecreëerd op de mogelijkheden voor nieuwe detailhandelsontwikkelingen tot 2030. Belangrijkste conclusies zijn: • In de dagelijkse sector is – mede door de bevolkingsgroei - naar de toekomst toe meer marktruimte nodig.

• In de recreatieve sector wordt ook geprofiteerd van de bevolkingsgroei, maar zal door de negatieve effecten van online winkelen geen sprake zijn van additionele vraag. Per saldo wordt krimp verwacht in de provincie. Eventuele lokale groei zal samenhangen met bovengemiddelde bevolkingsgroei en/of groei van toeristische bestedingen. • In de doelgerichte sector zal naar verwachting nog sprake zijn van groei in het fysieke winkelaanbod, maar omdat deze sector sterk conjunctuurgevoelig is wordt gemeenten geadviseerd voorzichtig om te gaan met uitbreiding.

21

Winkelmarkt

Behoud en intensivering bestaand winkelgebied De leegstand in Haarlem ligt op 7,2% en ligt hiermee hoger dan omliggende gemeenten. Deze leegstand ligt een fractie boven het landelijke gemiddelde. Ter vergelijking: in 2022 was de leegstand in andere Noord- Hollandse steden vaak op vergelijkbare hoogte, zoals in Amsterdam (6,6%), Hoorn (6,6%), Alkmaar (6,7%) en Hilversum (7,7%). Een gezonde frictieleegstand bedraagt zo’n 4-5%. Werkgelegenheid in detailhandel en horeca Een andere indicator van een gezonde winkelmarkt is het aantal banen in detailhandel en horeca. Dit is – ondanks de krimp in de coronajaren - de afgelopen tien jaar met 12% toegenomen (zie tabel). In absolute zin komt een groot deel van deze groei van de werkgelegenheid bij supermarkten en warenhuizen (zoals Hema, Casa, Kwantum, Action). De grootste groei zit echter in de detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. Deze ‘detailhandel die niet via winkel of markt’ plaatsvindt is in de afgelopen tien jaar meer dan verdubbeld, van 504 naar 1355 banen. Ook het afgelopen jaar was hier de grootste toename zichtbaar. Dit sluit aan bij het landelijk beeld. Het CBS berekende dat er in 2021 voor het eerst meer webwinkels dan fysieke winkels in Nederland waren.

Economische Monitor

Aanwezige leegstand per gemeente (2022) (bron: Marktruimteonderzoek Detailhandel 2022 Provincie Noord-Holland)

Banen in detailhandel en horeca in de gemeente Haarlem (2012-2022) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2012 2021 2022 Supermarkten, warenhuizen en dergelijke winkels 2.676 3.012 3.005 Gespecialiseerde winkels in voedings- en genotmiddelen 447 469 527 Benzinestations 53 40 40 Winkels in consumentenelektronica 197 96 105 Winkels in overige huishoudelijke artikelen 967 960 943 Winkels in lectuur, sport-, kampeer- en recreatieartikelen 454 388 384 Winkels in overige artikelen 2.291 2.043 2.119 Markthandel 134 84 67 Detailhandel niet via winkel of markt 504 1.116 1.355 Hotels e.d. 290 323 379 Verhuur vakantiehuisjes, kampeerterr., logiesverstr. 22 33 22 Restaurants, cafetaria's e.d. 2.023 2.159 2.216 Kantines en catering 321 495 544 Cafés 558 599 554 TOTAAL 10.937 11.817 12.260

2012-2022 12% 18% -25% -47% -2% -15% -8% -50% 169% 31% 0% 10% 69% -1% 12%22

Winkelmarkt Vitaliteitsplan binnenstad In 2021 is aan Stec Groep opdracht gegeven om onderzoek te doen naar toekomstig perspectief voor de Haarlemse hoofdwinkelstraten, met daarin aandacht voor kansen en mogelijkheden voor verbreding van functies en/of winkelformules. In vervolg hierop is in 2022 het Adviesrapport vitaliteit binnenstad Haarlem opgesteld door Stec Groep. In nauw overleg met de partners in de binnenstad zijn acties gedefinieerd voor de versterking, vergroening en verduurzaming van de binnenstad. Met dit Adviesrapport heeft het college de kaders en stappen vastgelegd om te komen tot een plan voor de binnenstad hoe de aantrekkingskracht en levendigheid in de stad te behouden en te vergroten. Uit het Adviesrapport Vitaliteit binnenstad Haarlem blijkt bovendien dat er in de binnenstad van Haarlem geen noodzaak is voor grootschalige transformatie. Het Adviesrapport Vitaliteitsplan binnenstad is een belangrijke drager van het Convenant Binnenstad Haarlem 20232027 (zie kader onder). Convenant Binnenstad 2023-2027 In het Convenant Binnenstad 2023-2027 staan de gezamenlijke ambities, afspraken en concrete actiepunten voor de komende jaren. Met als doel een toekomstbestendige binnenstad: vitaal, leefbaar en duurzaam.

Prioriteiten zijn de ontwikkeling van hotspots zoals de Nieuwe Groenmarkt, een integrale leegstandsaanpak, het stimuleren van impact ondernemen, de verduurzaming van vastgoed, vergroening van de binnenstad en de mobiliteitstransitie. Ook wordt deze convenantperiode benut om de samenwerking binnen de CMG verder te professionaliseren en de uitvoeringskracht te vergroten.

Economische Monitor

Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 Vanwege de coronacrisis was er meer behoefte aan een actiegerichte aanpak. Daarom is samen met de detailhandel en horecaondernemers, vastgoedeigenaren en overige stakeholders het Actieplan Detailhandel en Horeca opgesteld. Het Actieplan Detailhandel en Horeca 2020 t/m 2022 is in november 2020 door het college van B & W vastgesteld. De afgelopen jaren is gebleken dat de detailhandel- en horecaondernemers, vastgoedeigenaren en de gemeente elkaar goed weten te vinden om samen te werken aan de uitvoering van de acties uit het actieplan Detailhandel en Horeca. Al met al zijn er de afgelopen jaren in totaal 47 acties uitgevoerd, 11 acties opgestart. Monitor Detailhandel Noord-Holland 2021-2022 De Monitor Detailhandel concludeert dat de detailhandelsstructuur in Noord-Holland mede door de COVID-19 steunmaatregelen van het Rijk - redelijk overeind is gebleven. De leegstand is in bijna alle gemeenten gedaald, mede door aankoop en transformatie. Alleen in Haarlem neemt de leegstand toe, van 5,2% in 2021 naar 7,1% in 2022. Dit komt met name door de leegstand in winkelcentrum Schalkwijk, die met 33% van de winkelvloeroppervlakte het hoogste van de provincie is. Dat heeft te maken met de verbouwing die plaatsvond ten tijde van het onderzoek (zie kader onder).

Het centrum Haarlem is qua aantal winkels nog altijd het tweede winkelgebied van de provincie, na het centrum van Amsterdam. Door het meer kleinschalige karakter van de winkels staat het centrum qua oppervlakte op plek 6. Transformatie Schalkwijk Centrum Schalkwijk Centrum wordt getransformeerd van monofunctioneel winkelcentrum naar multifunctioneel stadsdeelcentrum. Een centrum waar het naast een volledig winkelaanbod, prettig wonen, werken en verblijven is. Het mengen van verschillende functies heeft als doel een levendig en dynamisch gebied te creëren met een groot aantal bezoekmotieven. Het masterplan wordt eind 2023 vastgesteld. 23

Bedrijventerreinenmarkt Opties, reserveringen en beschikbare harde planvoorraad per deelregio (per 1/1/23) (bron: Provincie Noord-Holland en Flevoland) Beschikbaar bedrijventerrein Bedrijventerreinen zijn belangrijke vestigingslocaties voor hoofdzakelijk groothandel, bouw, industrie en nutsbedrijven en vervoer en opslag. Ook werkgelegenheid in sectoren als zakelijke dienstverlening en ICT zijn op deze locaties te vinden. In de regio Zuid-Kennemerland huisvesten 6 bedrijventerreinen in totaal 17% van de werkgelegenheid. De hoeveelheid uitgegeven hectare op bedrijventerreinen in ZuidKennemerland kende een piek in 2017 met de doorontwikkeling van de Waarderpolder (zie ook volgende pagina). De afgelopen jaren is er echter geen sprake meer geweest van uitgifte van bedrijventerrein en er is momenteel ook geen hard planaanbod voor uitbreiding in de regio Zuid-Kennemerland. Banengroei komt dus door intensivering van de beschikbare ruimte en groei van de bestaande bedrijven. Ook in de komende periode zal groei met name op deze manier plaatsvinden. De markt van bedrijfsgebouwen blijft provinciaal erg krap met een leegstand van 3,5%, waarbij de leegstand in de regio Zuid-Kennemerland nog onder het provinciaal gemiddelde ligt met ca. 2,4%. Uit data van Fundainbusiness blijkt dan ook dat de aangeboden bedrijfsruimte in Zuid-Kennemerland beperkt is.

Economische Monitor

Aangeboden bedrijfsruimte per deelregio per locatietype op 1 januari 2023 in m² (bron: Fundainbusiness)

24

Bedrijventerreinenmarkt

Behoud en intensivering Waarderpolder Het bedrijventerrein van Zuid-Kennemerland met de meeste impact en economische waarde is het gezoneerde bedrijventerrein Waarderpolder Haarlem Business Park, kortweg ‘de Waarderpolder’. De Waarderpolder is al jarenlang goed voor ca. een vijfde van de Haarlemse banen. De ambitie is om de kwaliteiten van de Waarderpolder als hoogwaardig bedrijventerrein verder te versterken, met aandacht voor creatieve- en maakindustrie, 3D-printing, ict/tech, circulaire economie, life sciences en health.

Ontwikkeling aantal banen in Waarderpolder (2012-2022) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland)

Omdat het planaanbod op de bedrijventerreinen zeer beperkt is, wordt het ruimtegebruik in de Waarderpolder geïntensiveerd door te verdichten en meer de hoogte in te bouwen. Met name in de Zuidstrook (zie ook kaart) van de Waarderpolder is het, naast de drie ov-knooppunten, essentieel om (kennis)intensieve en stapelbare werkfuncties toe te voegen. Op het gebied van bedrijventerreinen kent de regio Haarlem nu al het meest intensieve ruimtegebruik van de MRA.

(Links: Blauwe stippen zijn OV-knooppunten, groene vlak is Zuidstrook Waarderpolder binnen gemeente Haarlem. Rechts: in paars detailoverzicht Zuidstrook Waarderpolder)

Economische Monitor

2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Banen Waarderpolder Banen Haarlem % banen in Waarderpolder

2022

13.711 13.735 12.963 12.983 13.206 13.116 14.060 14.271 14.520 14.524 15.122 65.470 65.397 64.979 65.037 65.199 66.459 68.939 70.523 71.885 72.226 74.721 21%

21%

20%

20%

20%

20%

20%

20%

20%

20%

20%

Kaart Waarderpolder

25

Kantorenmarkt Ontwikkeling betrokken kantorenmeter in Haarlem per locatietype 20132022 (in m² bvo) (bron: Kantorenmonitor) Beschikbare kantorenlocaties Een kwart van de werkgelegenheid in de provincie is te vinden op kantorenlocaties, stelt de Monitor Werklocaties Noord Holland. De coronapandemie heeft een aantal trends die al waren ingezet een extra impuls gegeven, blijkt uit onderzoek van de Rijksoverheid: Door toename van thuiswerken en meer digitalisering zijn minder kantoormeters nodig. Ook de inrichting van het kantoorgebouw verandert. Kantoren worden meer en meer een plek om elkaar te ontmoeten. Het aantal vierkante meter kantoorruimte neemt in Haarlem sinds 2018 af, mede door de transformatie van incourante kantoren naar woningen. Sinds corona ligt de betrokken kantoorruimte rond de 20.000 vierkante meter, waarvan een groot deel op de Waarderpolder (zie figuur rechtsboven). In 2017 en 2018 lag dit nog tussen de 40.000 en 50.000 vierkante meter. Dit sluit aan bij het provinciaal beeld dat de verhuisdynamiek op kantorenlocaties lager is dan voorheen. Mede vanwege de transformatie van incourante kantoren naar woningen kent Haarlem een relatief lage leegstand. Het courante leegstandspercentage in Zuid-Kennemerland is het afgelopen jaar wel toegenomen tot 7,2% (zie figuur rechtsonder), en kwam zo nabij de benodigde doorstroomleegstand van 8% (frictieleegstand).

Om de kantorenmarkt gezond te houden is in dit geval nieuwbouw van kantoren nodig, zeker omdat er ook aan de huidige voorraad onttrokken zal worden. In absolute zin nam de leegstand toe met circa 6.000 m². Met name op bedrijventerrein Waarderpolder is de courante leegstand toegenomen, wat op die locatie samengaat met een forse afname van incourante leegstand en veel nieuwbouw. In zijn totaliteit is de incourante leegstand afgenomen met 5.000 m². De langdurige leegstand neemt af. Vanwege de ruimtedruk vanuit andere functies zoals wonen leidt veroudering van kantoren in toenemende mate tot transformatieplannen ten koste van herstructureringsplannen.

Economische Monitor

Onverhuurde leegstand van kantoorruimte in Haarlem per januari naar periode leegstand (bron: Kantorenmonitor)

26

Kantorenmarkt

Nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden Vanuit de Economische Visie wordt ingezet op het toevoegen van werkgelegenheid en het ontwikkelen van multifunctionele woonwerkgebieden. Naast de ontwikkelzones is er rondom de drie OV-knooppunten (NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Nieuw Zuid) voldoende mogelijkheid om ruimte voor werken te creëren, met name gericht op kennisintensieve en stapelbare werkfuncties. In de MRA Verstedelijkingsstrategie en Bereikbare steden zijn deze drie OV-knooppunten ook verankerd voor de ontwikkeling van multifunctionele woon-werkgebieden.

Ontwikkeling werkgelegenheid in de 800-meter rond OV-knooppunten (2018-2022) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking DIA) % groei 20182018 2019 2020 2021 2022 2022 NS-station Haarlem Spaarnwoude (Oostpoort)

4.556

5.496

21%

NS-station Haarlem Centrum

11.173 11.522 11.179 11.352 11.813

6%

HOV Nieuw Zuid

4.967

-6%

4.776 4.538

5.513 4.543

5.384 4.489

4.668

Vanuit het MRA-project Bereikbare steden wordt op deze locaties ingezet op het toevoegen van 8.000 arbeidsplaatsen. Tussen 2018 en 2022 zijn er op deze locatie 1281 banen bijgekomen, mede doordat rond HOV Nieuw Zuid er – met name tussen 2018 en 2019 – sprake is geweest van een afname in banen. Bij deze locatie én bij station Haarlem Centrum zijn grote fysieke ontwikkelingen voorzien, waardoor er momenteel nog geen ruimte is voor groei. Pas na fysieke ontwikkeling is dit weer mogelijk. Er is daarom vooral rond NS-station Haarlem Spaarnwoude, ook wel de Oostpoort genoemd, sprake van een groei in werkgelegenheid bij de bestaande bedrijven (21%).

Economische Monitor

27

Gemengde werkmilieus

Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan Waar mogelijk brengt de gemeente Haarlem wonen en werken dichter bij elkaar, in zogeheten gemengde werkmilieus (zie kader). Het overgrote deel van de banen is te vinden in gemengde werkmilieus. De werkgelegenheid nam hier in 2022 toe met 1.000 banen (of 1,7%), met name in woonwijken. Deze trend speelt landelijk, maar geldt in het bijzonder voor Haarlem vanwege het hoge voorzieningenniveau in de Haarlemse binnenstad en een hoog aandeel ZZP’ers die aan huis werkzaam zijn. Daar waar het kan wordt er vanuit de gemeente op gestuurd om werkfuncties in de woonwijk te behouden om het voorzieningenniveau op peil te houden en voor een gezonde spreiding van werkgelegenheid over de stad. De ontwikkeling past in de langjarige trend, gemiddeld groeide de werkgelegenheid op gemengde werklocaties de afgelopen 10 jaar met 1,1% per jaar. Dit is echter wel minder dan de groei van de totale werkgelegenheid in deze periode (1,3% per jaar). De regio Zuid-Kennemerland wijkt daarin af van de andere deelgebieden in de MRA.

Ontwikkeling werkgelegenheid gemengde werkmilieus per segment 2012-2021 (bron: LISA)

Gemengde werkmilieus Er worden meerdere typen gemengde woonmilieus onderscheiden: 1. Werkgelegenheid in woonwijken: het type bedrijvigheid dat binnen een woonwijk gevestigd is. Dit zijn onder meer zzp’ers, bedrijven aan huis, scholen/ onderwijsinstellingen, zorgfuncties, horeca en buurtwinkelcentra. 2. Centrumvoorzieningen: kenmerkend is de concentratie aan voorzieningen. Veel voorkomend type bedrijvigheid zijn retail, horeca, (overige) dienstverlening. 3. Creatieve wijken: woon-werkgebieden in (grote) steden die door menging met zelfstandige kantoorruimtes voorzien in een behoefte aan informeel stedelijk werkmilieu en leiden tot bedrijvigheid in de creatieve industrie (moderne maakindustrie, mode, cultuur). 4. Productieve wijken: woon-werkgebieden in (grote) steden die bedrijven integreren in het stedelijk woonmilieu, en zo divers ondernemerschap voor de stad behouden. Type bedrijvigheid: moderne maakindustrie, stadsverzorgende bedrijvigheid en retail. 5. Stadsstraten: economische functielinten met een duidelijke verkeersfunctie, maar ook een nadrukkelijke verblijfsfunctie. Onder meer de retail, de horeca en vele diensten in kantoren zijn hier gevestigd. 6. Landelijk gebied is alles buiten het bestaand stedelijk gebied, met onder meer landbouw en leisure. Dit komt in de gemeente Haarlem in zeer beperkte mate voor.

Ruimte voor experiment Om ruimte te geven aan ondernemerschap werken we, daar waar het kan, mee aan ruimte om te experimenteren en place making. Voorbeelden hiervan zijn Tenminste Houtbaar en de speeltuin Playground in de Waarderpolder en de tijdelijke padelbanen bij Haarlemmerstroom.

Economische Monitor

28

Talent

Talent Strategie: Talent behouden, ontwikkelen en aantrekken. Uitvoeringslijnen: • Verbeteren aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs. • Kwalitatieve match tussen beroepsbevolking en banen. • Talent boeien en binden. • Inspelen op internationalisering Economische Visie Haarlem

Economische Monitor

29

Arbeidsmarkt

Beperken personeelstekorten Eind 2021 was de arbeidsmarkt al krapper dan ooit gemeten. In 2022 werd dat record verbroken en in de eerste maanden van 2023 blijft er sprake van extreme krapte. Zuid-Kennemerland & IJmond is één van de 25 regio’s waar de spanningsindicator op ‘zeer krap’ staat. Voor de andere 10 regio’s staat deze op ‘krap’, zo blijkt uit data van het UWV. Stec Groep (2023) stelt vast dat de beschikbaarheid van arbeid een steeds belangrijkere factor wordt van het economisch succes: “Steden en regio’s met een sterke human capital-agenda en beschikbaar arbeidspotentieel worden steeds aantrekkelijker ten opzichte van hun tegenhangers die een minder sterk antwoord formuleren op deze uitdagingen.” Passend opgeleide werknemers op alle niveaus In Haarlem is sprake van een groeiende mismatch tussen het banenaanbod en het profiel van de beroepsbevolking (zie ook figuur rechtsboven). Er zijn relatief veel praktisch geschoolde banen tegenover veel theoretisch geschoolde inwoners. De mismatch is terug te zien in de krapte per beroepsgroep. In de regio ZuidKennemerland & IJmond is er met name krapte onder beroepsgroepen waar (deels) praktisch geschoolden nodig zijn; zorg- en welzijn beroepen en technische beroepen.

De krapte onder managers, ICT beroepen en bedrijfseconomische beroepen is significant minder groot dan landelijk, mogelijk door de theoretisch geschoolde beroepsbevolking (zie ook figuur rechtsonder). Op de volgende pagina is meer aandacht voor de krapte op de arbeidsmarkt.