2 Bijlage 1 Economische monitor 2023-2024

Oktober 2024 Data, Informatie en Analyse In samenwerking met Afdeling Economie, Cultuur, Duurzaamheid en Wonen

Economische Monitor Onderzoeksrapport 2023 - 2024

Inleiding

Achtergrond De economische monitor is een jaarlijks terugkerend product dat een beschouwing biedt van de economie in de gemeente Haarlem. In de monitor worden de meest recente data gebruikt, meestal uit 2023. De monitor is opgesteld aan de hand van de pijlers uit de Economische visie Haarlem – zie roze vlak hiernaast. Daarmee is er een koppeling met de doelstellingen uit de Economische visie uit 2020, waarbij de samenwerking in de regio (‘pijler profileren’) geen apart hoofdstuk heeft maar terugkomt binnen de andere thema’s. Niet alle doelstellingen zijn cijfermatig te staven. Het rapport maakt daarom ook gebruik van kwalitatieve indrukken (‘verhalen uit het veld’) of contextinformatie om een beeld te schetsen van de ontwikkelingen of de ontwikkeling op doelen in perspectief te plaatsen. Deze zijn terug te vinden in de lichtgroene blokken door het gehele rapport. De gemeente Haarlem heeft in 2023 een nieuwe Economische agenda 2023- 2026 vastgesteld. Deze Economische agenda is het tweede uitvoeringsprogramma dat uitvoering geeft aan de ambitie uit de Economische visie Haarlem. De transitie naar een circulaire economie en meer impact ondernemerschap staan hierbij centraal en komen terug in het hoofdstuk ‘Innovatie en verduurzaming economie’.

Economische Monitor 2024

2

Inleiding Overkoepelende beschouwing Nederlandse economie Na een jaar van stagnatie keert de Nederlandse economie terug naar een gematigd groeipad. Dit blijkt uit de nieuwste raming van het Centraal Planbureau, het Centraal Economisch Plan 2024 (CEP) dat op 22 februari is gepubliceerd. De economie groeide hard na de coronacrisis, wat niet alleen leidde tot oververhitting in aanvoerketens die toch al verstoord waren, maar ook tot historische krapte op de arbeidsmarkt. De oorlog in Oekraïne ging gepaard met een energiecrisis en een forse stijging van voedselprijzen. Onder druk van de mondiaal opgelopen inflatie en de reactie daarop van centrale banken koelde de economie in 2023 wat af, maar de arbeidsmarkt bleef zeer krap. De komende jaren normaliseert de economische groei, na een turbulente periode. Uit het koopstromen onderzoek blijkt dat de fors oplopende schuldenlast in de detailhandel, zoals winkels in kleding en de horecasector, zijn doorwerking heeft (meer informatie op pagina 20). In 2024 herstelt de koopkracht van Nederlandse huishoudens. De inflatie neemt verder af, terwijl de lonen nog met een inhaalslag bezig zijn. Dit, samen met koopkrachtmaatregelen van de overheid, maakt dat huishoudens meer te besteden krijgen in 2024. De hogere consumptie die hieruit volgt, wakkert de economische groei aan.

Qua sectoren verwacht men dat met name de groot- en detailhandel en de horeca zullen groeien. De economische groei blijft op de middellange termijn gematigd, en er zijn duidelijke restricties op de arbeidsmarkt, in de overheidsfinanciën, en op het gebied van ruimte en milieu. Ten aanzien van de diverse uitdagingen op de middellange termijn (zoals bijvoorbeeld onderwijskwaliteit, woningbouw, energietransitie, toenemende zorgvraag) zijn scherpe keuzes daarom noodzakelijk.

Economische Monitor 2024

Beeld regionale economie Haarlem maakt deel uit van de Metropoolregio Amsterdam (MRA). De economische situatie is daarmee ook afhankelijk van de regionale ontwikkeling. De economische verkenningen MRA uit 2024 geven een beeld van deze regionale economische situatie: • In termen van brede welvaart kenmerkt de MRA zich als een sterke economische motor met een groot verdienvermogen en een zeer goede toegankelijkheid van (publieke) voorzieningen, maar ook met uitdagingen voor sociaal kapitaal, onveiligheid en verduurzaming. In het afgelopen decennium is op veel indicatoren van brede welvaart vooruitgang geboekt, ook ten opzichte van Nederland. Dit geldt met name voor de verbetering van de luchtkwaliteit, de verduurzaming van de energievoorziening en voor het vergroten van veiligheid. Tevredenheid met de woning, vrijwilligerswerk en stikstofemissies van de landbouw drukken steeds meer op brede welvaart. Meer over brede welvaart komt terug in hoofdstuk ‘Innovatie en verduurzaming economie’. • De economische groei van de MRA was in de voorbije decennia Ontwikkeling BNP/BRP (1996-2024) (bron: EVMRA24) hoger dan die van Nederland, de EU-27 en andere Europese metropolen. De groei ligt ongeveer 0,5 procentpunt hoger dan het Nederlandse gemiddelde, maar ook gemiddeld ongeveer 0,5 procentpunt lager dan in het voorbije decennium, zie figuur rechts.

• Zowel nationaal als internationaal is de (geo-)politieke onzekerheid groot. Dit zien we onder andere terug in een aanhoudend laag consumentenvertrouwen en een dalend producentenvertrouwen. 3

Samenvatting Inleiding De economische monitor 2023-2024 geeft een beschouwing van de economie in de gemeente Haarlem aan de hand van de doelen, zoals die zijn geformuleerd in de Economische visie Haarlem. Economische ontwikkeling • De laatste jaren is de woon-werkratio toegenomen. Er zijn 0,47 banen per inwoner. Dit is boven de kritische ondergrens van 0,43 zoals bepaald in de Haarlemse Economische visie. • Een groot deel van de banengroei komt voor rekening van de ZZP’ers, een landelijke trend die in Haarlem bovengemiddeld sterk is. Het aantal ZZP’ers in Haarlem is tussen 2014 en 2023 meer dan verdubbeld. ZZP’ers zijn daarmee verantwoordelijk voor de helft van de banengroei in deze periode. Het afgelopen jaar kwamen er bijna 1.200 ZZP’ers bij, waarmee er nu bijna 14.000 ZZP’ers zijn; 18% van het totale aantal banen. Wanneer de trend van de groei van ZZP’ers wordt verrekend is er echter nog steeds sprake van een groei van de woon-werkratio in deze periode, maar veel minder sterk. • Haarlem heeft een relatief laag aantal banen per inwoner ten opzichte van referentiegemeenten. Met de inzet op nieuwe woningen en een geprognosticeerde groei tot 190.000 inwoners in 2040 blijft de woonwerkratio onder druk staan, mede vanwege de beperkte ruimte (zie ook thema ‘Ruimte’).

• In 2023 was er – net als in 2022 – sprake van groei in alle acht vastgestelde kansrijke sectoren, waarbij de groei in de bouwnijverheid (+10%) het meest opvalt.

Economische Monitor 2024

• In 2017 is gestart met 8 ontwikkelzones waar een kwalitatieve impuls wordt gegeven aan de stad. Sinds de start is er met name in de Spoorzone Zuidwest en Spaarndamseweg sprake van groei in banen, voornamelijk door toename van de verzorgende economie. Drie ontwikkelzones laten voorlopig nog een negatieve trend zien in banengroei tussen 2014 en 2023: Europaweg, Schipholweg en Oostpoort. • Met name theoretisch geschoolden pendelen naar locaties buiten Haarlem (69%), maar óók praktisch geschoolden werken vaker buiten de gemeente (54%) dan in Haarlem zelf. Zij werken wel vaker thuis dan praktisch geschoolden. Het aantal uur dat de gemiddelde Haarlemmer werkt loopt eveneens terug. In 2019 was dit 35,5 uur, in 2023 nog 33,9. Toename in deeltijdbanen heeft impact op de piekbelasting van de pendel Ondernemerschap • Het ondernemersklimaat staat landelijk onder druk, maar is in Haarlem relatief stabiel en wordt beoordeeld met een 6,2. In onderliggende componenten zijn wel verschuivingen zichtbaar over de jaren. De waardering voor de digitale dienstverlening neemt toe, maar de communicatie vanuit de gemeente wordt een fractie minder beoordeeld dan vorig jaar. Ondernemers maken zich al langer zorgen over de bereikbaarheid van Haarlem.

• Bij het aandragen van verbeterpunten voor de directe bedrijfsomgeving noemen ondernemers het vaakst de parkeergelegenheid rondom hun bedrijf of organisatie (35%) en de verzorging van de openbare ruimte, zoals zwerfvuil en graffiti (31%). Andere verbeterpunten zijn de kwaliteit van de openbare ruimte (inrichting, voorzieningen) (22%) en verkeersveiligheid- en overlast (21%). 4

Samenvatting Ruimte

Talent

• Het Haarlems aanbod aan winkelvloeroppervlak is relatief klein, mede ingegeven door de historische binnenstad en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) zeer beperkt worden toegestaan. Toch is de detailhandel en horeca in Haarlem goed voor ruim 12.500 banen. Ondanks de krimp in de coronajaren betekent dit dat het aantal banen in de sector over de afgelopen tien jaar met 16% is toegenomen. De groei komt wel voor meer dan de helft op conto van detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. • Waarderpolder Haarlem Business Park is het grootste bedrijventerrein in de regio, goed voor een vijfde van de Haarlemse banen (ruim 15.600). Er is geen planaanbod voor uitbreiding van bedrijventerrein; banengroei moet met name voortkomen uit intensivering van de ruimte. Over de afgelopen 4 jaar is de leegstand op bedrijventerreinen in Zuid-Kennemerland gedaald. Dit volgt de trend in de MRA, maar de leegstand in Zuid-Kennemerland ligt met minder dan 2% ver onder het MRA-gemiddelde. • Het aantal vierkante meter kantoorruimte in de gemeente neemt sinds 2018 af door de transformatie van incourante kantoren naar woningen. Dit gaat niet automatisch ten koste van banen, door intensivering van het ruimtegebruik.

Spoorzone Zuidwest heeft ondanks een bijna halvering van het bedrijfsoppervlak, ondanks een flinke groei van het aantal banen. Vanwege deze transformatie kent Haarlem een relatief lage leegstand. Deze zit inmiddels een fractie onder de benodigde doorstroomleegstand van 8% (frictieleegstand).

• De Nederlandse arbeidsmarkt is historisch krap, en hoewel de krapte in regio Zuid-Kennemerland een fractie onder het landelijk gemiddelde ligt zijn er grote arbeidstekorten in de regio, met name in de zorg en techniek. • De Economische Verkenningen MRA verwacht een stijging van het aantal banen t.o.v. de potentiële beroepsbevolking. Dit vraagt om een groei in de arbeidsparticipatie. In 2023 ligt de arbeidsparticipatie in Haarlem op het hoogste punt ooit (75%), boven het landelijk gemiddelde (73%). De afgelopen jaren kwam deze groei uit de toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen. Uit Haarlems én landelijk onderzoek blijkt dat na jaren van groei het percentage vrouwen met betaald werk voor het eerst licht afneemt en het gemiddeld aantal uren in de week dat vrouwen werken stabiliseert. • In Haarlem wonen ca 5.700 studenten. De gemeente wil jongeren graag aan zich binden vanwege tekorten en vergrijzing op de arbeidsmarkt. Daarnaast versterkt dit de innovatiekracht. Met name de groep 25-29-jarigen is echter sinds 2018 aan het afnemen, al wordt de dalende trend in 2024 voor het eerst gebroken. Mogelijk worden deze cijfers nog verstoord door het effect van de wooncrisis. Jongvolwassenen wonen vaker en langer ‘thuis’ dan vroeger en een groot deel van deze groep wil verhuizen wanneer dit mogelijk is.

Economische Monitor 2024

5

Samenvatting

Innovatie en verduurzaming economie • Zowel in het Haarlemse Coalitieakkoord als in de Metropoolregio Amsterdam is veel aandacht voor het begrip ‘brede welvaart’. Hier zitten complexe rekenmethoden en output achter. Het resulteert in cijfermatige uitkomsten op 8 hoofdthema’s, met meerdere onderliggende indicatoren. De aanwezigheid van de kuststreek en de natuurgebieden zorgt ervoor dat Zuid-Kennemerland aan relatief veel economische activiteit kent in de sectoren Detailhandel, Horeca en Cultuur, Sport en Recreatie. Het hoge aandeel van HBO- en WOopgeleiden in de beroepsbevolking is terug te zien in het inkomen van huishoudens en hun mediaan vermogen. Ook hebben inwoners van Zuid-Kennemerland een relatief goede gezondheid, ervaren zij hun woonomgeving als prettig, met korte afstanden tot onderwijs en is men positief over de ervaren veiligheid. Wel is de gemiddelde schuld van huishoudens relatief hoog, hetgeen een relatie heeft met hoge huizenprijzen en hypotheekschulden. • In Nederland wordt gewerkt aan een duurzamere, circulaire economie. De gemeente Haarlem onderschrijft dit en werkt er met het Actieprogramma Circulaire Economie aan om de transitie naar een duurzame en circulaire economie te versnellen en op te schalen.

Economische Monitor 2024

• Per 1 januari 2023 moeten kantoren groter dan 100 m2 minimaal energielabel C hebben (monumenten zijn hiervan uitgesloten). Locaties die niet aan deze verplichting voldoen, mogen niet meer als kantoor gebruikt worden. Gemeente Haarlem biedt kantooreigenaren gratis ondersteuning bij het verduurzamen van hun panden. • Haarlem heeft de ambitie zich te ontwikkelen tot creatieve stad van toegepaste innovatie. Essentieel in deze doorontwikkeling zijn de bestaande innovatiehubs rondom de Waarderpolder: C-District (gericht op circulaire maakindustrie) en De Koepel (gericht op digitalisering/ Tech). Toerisme/ bezoekers • De verwachting is wereldwijd dat toerisme de komende jaren toeneemt. De wens om grip te kunnen houden op de toeristische ontwikkeling was aanleiding voor de Toeristische Koers (2021), waarbij de balans tussen vitaliteit van de binnenstad en leefbaarheid voor inwoners voorop staat. • Uit onderzoek blijkt dat het aantal Nederlandse dagbezoeken in 2023 iets is gedaald en minder is dan voor corona. Het aantal hotelovernachtingen steeg ten opzichte van 2022. De door inwoners ervaren overlast door toerisme is in 2023 9%.

6

Economische ontwikkeling

We willen dat Haarlem ook in de toekomst een woon-werkstad blijft. Om de woon-werkbalans te duiden, rekenen we met ‘baan per inwoner’. We werken met een bandbreedte van 0,43 (ondergrens) tot 0,5 (streefgetal) baan per inwoner. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2024

7

Economische ontwikkeling in de regio Regio’s met productiviteitsontwikkeling onder de 1 procent per jaar (1995-2021) (bron: CBS) Bovenregionale context Haarlem, als centrumgemeente van Zuid-Kennemerland, is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Daarmee is Haarlem afhankelijk van regionale ontwikkelingen. De concurrentiepositie van de MRA is sterk. Hoewel de economie van de MRA in vergelijking met de landelijke economie meer te lijden heeft gehad onder de coronapandemie, veerde deze daarna ook weer sneller op. Dit past bij de historische ontwikkeling van de MRA: de regio heeft een bloeiende economie maar is ook gevoelig voor economische tegenspoed, wordt geconcludeerd in de Economische Verkenningen MRA (EVMRA). Binnen de MRA verschuift een steeds groter deel van het bruto regionaal product (brp) naar Amsterdam en de regio Amstelland-Meerlanden, waar in 2021 samen bijna 72 procent van het brp van de MRA werd verdiend. De werkgelegenheid in Zuid-Kennemerland neemt wel toe, maar blijft achter bij de groei in Amsterdam en de regio Amstelland-Meerlanden.

Groei MRA per sector (2024) (bron: CBS, bewerking TNO)

De meeste economische sectoren in de MRA groeien, zowel in toegevoegde waarde als in werkgelegenheid. De toegevoegde waarde groeide in de MRA in de periode 2015-2022 gemiddeld met 3,1 procent per jaar en de werkgelegenheid met 2,2 procent per jaar. In Nederland groeide de werkgelegenheid in dezelfde periode met 2,0 procent per jaar en de toegevoegde waarde met 2,2 procent per jaar. Daarmee was er in de MRA sprake van een sterkere arbeidsproductiviteitsontwikkeling dan in de rest van Nederland. Wel constateert Raboresearch dat de regio’s om Amsterdam achterblijven in arbeidsproductiviteit.

Economische Monitor 2024

8

Woon- werkbalans

Aantal banen per 1.000 inwoners (bron: CBS Bevolkingsstatistiek / LISA, bewerking ABF Research) Aantal per 1.000 inwoners van 15-74 jaar Zwolle

Behoud van de woon-werkbalans Haarlem – van oudsher een woon-werkstad – had tot 2015 een dalend aantal banen ten opzichte van het inwonertal. Vanaf 2016 gaat het economisch beter en neemt het aantal banen relatief gezien sneller toe dan het aantal inwoners. Ook in 2023 zet de stijging van de woon-werkratio door tot 0,47. Daarmee ligt de woon-werkratio boven de ondergrens van 0,43 zoals bepaald in de Economische visie Haarlem. Een vertekend beeld geeft de groeiende trend van ZZP’ers – veelal ingeschreven op hun woonadres – die eveneens in deze banen zijn meegenomen. Wanneer de trend van de groei van ZZP’ers wordt verrekend is er echter nog steeds sprake van een groei van de woon-werkratio, zij het minder sterk (zie ook tabel onder). Het aantal banen per 1.000 inwoners in de werkzame leeftijd is – ondanks de groei van de woonwerkratio de afgelopen jaren – sterk ondergemiddeld wanneer naar andere gemeenten van vergelijkbare grootte wordt gekeken (zie tabel rechts).

's-Hertogenbosch

Ontwikkeling woon-werkratio Haarlem 2014-2023 (bron: BRP en Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA)

Dordrecht

2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

inwoners

banen

banen zonder zzp

155.896 157.379 158.663 159.460 160.489 162.076 162.709 162.692 164.135 166.516

64.450 64.498 64.649 65.881 68.510 70.255 71.795 72.352 74.875 77.554

56.900 56.287 55.673 56.665 58.797 59.886 60.849 60.838 62.114 63.598

Economische Monitor 2024

Arnhem Apeldoorn Leeuwarden Breda Amersfoort

Maastricht Nijmegen Enschede Leiden Deventer Tilburg Alkmaar Ede Haarlem

woonwerkratio

Woonwerkratio zonder ZZP

0,41 0,41 0,41 0,41 0,43 0,43 0,44 0,44 0,46 0,47

0,36 0,36 0,35 0,36 0,37 0,37 0,37 0,37 0,38 0,38

Emmen Zaanstad Almere Alphen aan den Rijn Zoetermeer

1090,2 951,7 910,3 868,3 853,9 818,8 810,5 808,3 786,3 763,5 754,3 744,7 734 720,9 712,8 691,6 622,7 613,6 604,4 592,7 591,7 579,4

Bevolkingsprognose 2024

In juni 2024 is er een nieuwe bevolkingsprognose uitgevoerd. De afgelopen jaren is gebleken dat door vertraging en wegvallen van plannen ca. 70% van de plannen doorgaat. Hierdoor is er minder groei van bevolking geprognosticeerd dan in de prognose van 2022. Desalniettemin blijft er sprake van een structurele groei. In 2030 worden bijna 178.000 inwoners geprognosticeerd. In 2040 is dit doorgegroeid tot om 190.000 inwoners. Om de woon-werkratio in stand te houden, moeten het aantal banen navenant meegroeien.

9

Werkgelegenheid

Aantrekken werkgelegenheid De gemeente Haarlem heeft de ambitie om vanaf 2022 tot en met 2030 ruim 10.000 woningen te bouwen. Hiervan zijn er inmiddels een kleine 2.000 gebouwd. Dat betekent dat er de komende jaren nog bijna 8.000 woningen toegevoegd worden. Om de woon-werkratio in evenwicht te houden moet de huidige werkgelegenheid worden behouden en nieuwe werkgelegenheid worden aangetrokken. Haarlem beschikt vooral over sectoren die meegroeien met de bevolkingspopulatie en/of consumentbestedingen, de zogenaamde consumentverzorgende sectoren. Het gaat om sectoren als de (detail)handel, horeca, onderhoud, onderwijs, schoonmaak en zorg. De zorg is qua banenomvang zelfs de grootste sector in de stad, met bijna 14.000 banen. Waarvan het Spaarne Gasthuis met ruim 5.000 banen de grootste werkgever is. Laatste tien jaar groei vooral in informatie en communicatie en onderwijs Tussen 2013 en 2023 groeide het aantal banen in Haarlem met 19 procent. In 2023 zijn er per saldo 2.679 banen bijgekomen. Dit is in lijn met vorig jaar, maar ruim meer dan de jaren daarvoor. Ook toen was er een toename, maar lag rond de 500 banen. Het afgelopen jaar nam – net als vorig jaar - vooral het aantal banen in advisering en onderzoek (415) toe. In mindere mate is er ook groei in de gezondheids- en welzijnszorg (306), informatie en communicatie (285) en bouwnijverheid (280).

Omdat laatstgenoemde sector qua omvang kleiner is, zit hier de grootste relatieve groei (+10%). Over de periode van de afgelopen tien jaar zit de grootste groei van het aantal banen in informatie en communicatie (+58%) en onderwijs (+44%).

Aantal banen in Haarlem per sector (2023) incl. ontwikkeling tussen 2013 en 2023 (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Groei in % 2013 2022 2023 2013-2023 Gezondheids- en welzijnszorg 11.449 13.590 13.896 Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s 11.491 12.381 12.581 Advisering, onderzoek, specialistische zakelijke dienstverlening 6.907 8.776 9.191 Onderwijs 4.903 6.768 7.037 Openbaar bestuur, overheid, verplichte sociale verzekeringen 5.620 4.929 5.112 Industrie 4.969 4.935 5.056 Informatie en communicatie 2.660 3.926 4.211 Logies-, maaltijd- en drankverstrekking 3.106 3.774 3.908 Verhuur roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening 3.043 3.423 3.675 Bouwnijverheid 2.487 2.941 3.221 Cultuur, sport en recreatie 2.299 2.809 2.956 Vervoer en opslag 2.482 2.890 2.879 Overige dienstverlening 1.419 1.558 1.619 Financiële instellingen 1.046 730 735 Verhuur van en handel in onroerend goed 496 662 661 Productie, distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, e.d. 679 395 424 Winning, distributie water; afval- en sanering 288 347 344 Landbouw, bosbouw en visserij 46 40 47 Winning van delfstoffen 7 1 1 TOTAAL

Economische Monitor 2024

65.397 74.875 77.554

21% 9% 33% 44% -9% 2% 58% 26% 21% 30% 29% 16% 14% -30% 33%

-38% 19% 2% -86% 19% 10

Werkgelegenheid

Aandeel ZZP’ers blijft groeien Het aantal ZZP’ers is tussen 2014 en 2023 meer dan verdubbeld (factor 2,09). Als we kijken naar ZZP’ers die meer dan 12 uur werken, zoals de tabel hiernaast, is het een groei van factor 1,85. Van de ruim 13.000 ‘fulltime’ banen die tussen 2014 en 2023 zijn toegevoegd aan de Haarlemse arbeidsmarkt, is bijna de helft ZZP’er. Het afgelopen jaar zijn dit vooral ZZP’ers in de sectoren advisering, onderzoek en specialistische zakelijke dienstverlening (213), gezondheids- en welzijnszorg (181) en verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening (176). Opvallend is dat het aantal ZZP’ers het hardst is gegroeid in Schalkwijk. Mogelijk hangt dit samen met de oplevering van veel nieuwe woningen in Schalkwijk. De toename in ZZP’ers in Schalkwijk gaat niet gepaard met een groei in werkgelegenheid. In Oost is eveneens sprake van een bovengemiddelde groei van het aantal ZZP’ers, maar groeit de werkgelegenheid mee. De samenstelling van de ZZP’ers verschilt sterk per stadsdeel. Schalkwijk kent een relatief laag aandeel in de sector ‘advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening’. Slechts 14% van de ZZP’ers is in deze sector actief. Men is meer actief in de bouwnijverheid, vervoer & opslag en gezondheids- en welzijnszorg.

Oost heeft ook relatief veel ZZP’ers in de bouwnijverheid, maar ook in groot- en detailhandel en reparatie van auto’s. De andere stadsdelen hebben een meer vergelijkbare samenstelling, met een groot aandeel ZZP’ers in advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening. Ondanks dat er door ZZP’ers snel ingespeeld kan worden op een veranderende economie, maakt het de lokale economie ook kwetsbaar. Er kan sprake kunnen zijn van verborgen werkloosheid , maar ook als dit niet het geval is kan de ZZP’er in tijden van economische tegenspoed kwetsbaar zijn. COVID-19 heeft dit laten zien. Daarnaast staan veel ZZP’ers ingeschreven op het Haarlemse woonadres, terwijl het niet vanzelfsprekend is dat er in de stad wordt gewerkt. Met name de hoogopgeleide ZZP’er werkt buiten Haarlem. Dit zet een kanttekening bij de woonwerkratio, en is tevens van belang voor de pendelbewegingen (zie ook pagina 15). Economische Monitor

Ontwikkeling ZZP’ers (2014-2023) (ZZP’er is in deze berekening een bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Absoluut aantal in % van totaal

2023

7.550 8.211 8.976 9.216 9.713 10.369 10.946 11.514 12.761 13.956 12% 13% 14% 14% 14% 15% 15% 16% 17% 18%

Samenstelling ZZP’ers over tien grootste sectoren per stadsdeel (ZZP’er is in deze berekening een bedrijf met 1 werknemer die tenminste 12 uur per week werkt, bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Centrum Zuidwest Oost Noord Schalkwijk

Advisering, onderzoek en specialistische zakelijke dienstverlening Bouwnijverheid Gezondheids- en welzijnszorg Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Cultuur, sport en recreatie Informatie en communicatie Onderwijs Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Vervoer en opslag

32%

35% 21% 28%

14%

6% 7% 10% 11% 9% 6%

7% 15% 12% 10% 8% 9% 6% 12% 7% 10% 7% 9% 8% 9% 8% 8% 6% 9%

18% 11% 9% 5% 6% 6%

5%

4% 7%

6%

8%

5% 1%

3% 4% 1% 4%

4% 2%

5% 11%

Meer ZZP’ers dan referentiegemeenten Uit data van CBS (2022) blijkt dat Haarlem relatief veel ZZP’ers kent. Gemeenten van vergelijkbare grootte hebben gemiddeld zo’n 2.500 tot 3.000 ZZP’ers minder. 11

Werkgelegenheid

Aandeel ZZP’ers grootst in bouwnijverheid, maar groei in vrijwel alle sectoren De ontwikkeling van het aantal ZZP’ers tussen 2014 en 2023 laat met name in de sector vervoer & opslag een bovengemiddelde groei zien. Deze kan deels worden verklaard door de vraag naar vervoer sinds corona sterk is toegenomen. Ook in het onderwijs, de gezondheids- en welzijnszorg en de logies-, maaltijd- en drankverstrekking een bovengemiddelde groei van het aantal ZZP’ers zien. De bouwnijverheid laat een minder scherpe trend zien, maar dit is mede doordat deze sector in 2014 al een groot aantal ZZP’ers kende. Bouwnijverheid blijft de sector met het hoogste aandeel ZZP’ers in de totale werkgelegenheid (aantal banen) (61%).*

Ontwikkeling ZZP’ers per sector (2014-2023) (bron: geïndexeerd op 2014, Vestigingenregister Noord-Holland)

Aandeel ZZP’ers per sector (2023) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Winning van delfstoffen Bouwnijverheid Cultuur, sport en recreatie Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening Overige dienstverlening Landbouw, bosbouw en visserij Informatie en communicatie Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening Verhuur van en handel in onroerend goed Vervoer en opslag Onderwijs Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Gezondheids- en welzijnszorg Financiële instellingen Industrie Winning en distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verplichte sociale verzekeringen

aantal banen (2023) 1 3.221 2.956

aantal ZZP’ers (2023) 1 1.977 1.529

% ZZP 100% 61% 52%

9.191 1.619 47 4.211

4.728 702 18 1.430

51% 43% 38% 34%

3.675 661 2.879 7.037 3.908 12.581 13.896 735 5.056

1.034 159 608 1.314 483 1.427 1.576 59 349

28% 24% 21% 19% 12% 11% 11% 8% 7%

344

6

2%

424

3

1%

5.112

4

0%

*Met uitzondering van winning van delfstoffen waar een bedrijf staat ingedeeld, wat een ZZP’er is.

Economische Monitor

12

Werkgelegenheid Versterken kansrijke sectoren Stec Groep heeft in 2023 een analyse gemaakt van de meest kansrijke sectoren. Belangrijke context hierbij is dat Haarlem beperkte (grootschalige) ontwikkelruimte heeft voor de groei van bedrijven. Daarnaast is Haarlem niet gunstig gelegen voor goederenvervoer. Dat maakt Haarlem bijvoorbeeld relatief onaantrekkelijk voor bedrijven in de logistiek. Voor dienstverleners, onderwijs en onderzoek heeft Haarlem wél een aantrekkelijkere propositie door de hoge kwaliteit van leven, een hoog aandeel mensen met een HBO+/WO-opleidingsachtergrond, een regionaal verzorgende functie en sterke economische verbanden. Dit wordt samengevat in de economische kansenkaart (zie figuur rechts), waaruit 8 kansrijke sectoren zijn vastgesteld.

OV-knooppunten en Zuidstrook Waarderpolder (bron: gemeente Haarlem)

Het afgelopen jaar was er – net als vorig jaar – sprake van groei in alle vastgestelde kansrijke sectoren, waarbij de groei in de bouwnijverheid (+10%) het meest opvalt. Over de afgelopen 10 jaar is de groei het grootste in het onderwijs en in de bouwnijverheid. De maak- en procesindustrie is de enige kansrijke sector die geen groei in banen laat zien over de afgelopen 10 jaar. Groeiende creatieve sector De creatieve sector is belangrijk voor de voortdurende ontwikkeling van samenlevingen en staat centraal in de creatieve economie. De creatieve sector in Haarlem kent een gestage groei en de sector omvat in 2023 ruim 6.000 banen. Hierbij kan gedacht worden aan architecten, grafische industrie, kunstenaars, theatermakers en uitgevers. Economische Monitor

Banengroei per kansrijke sector gemeente Haarlem (2013-2023) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2013

Maak – en procesindustrie

2022

2023 Groei 2013-2023 Groei 2023-2023

2.883 2.410 2.478 2.487 2.941 3.221 Bouwnijverheid 11.491 12.381 12.581 Handel & Reparatie 7.706 8.531 8.648 Detailhandel 3.106 3.774 3.908 Horeca 4.903 6.768 7.037 Onderwijs 11.449 13.590 13.896 Zorg Cultuur, Sport & Recreatie 2.299 2.809 2.956

-14% 30% 9% 12% 26% 44% 21% 29%

3% 10% 2% 1% 4% 4% 2% 5%

Ambitie: (kennis)intensieve werkgelegenheid rondom de OV-knooppunten en Zuidstrook Waarderpolder Een klein deel van de banen komt als gevolg van de groei van de stad – de verzorgende economie. Het overgrote deel, zo’n 8.000 banen, willen we realiseren op vier locaties in de stad: rondom de drie OV-knooppunten en de Zuidstrook Waarderpolder. Haarlem zet voornamelijk in op (kennis)intensieve werkgelegenheid passend bij de lokale en regionale economie. 13

Werkgelegenheid Groei werkgelegenheid in ontwikkelzones In 2017 is gestart met de ontwikkelzones; 8 zones waarin ongeveer 7.500 nieuwe woningen worden gerealiseerd tot en met 2025. In het coalitieakkoord 2022 – 2026 wordt het streven benoemd 10.000 nieuwe woningen voor 2030 te realiseren. De woonvisie gaat uit van 15.000 woningen tot en met 2040. Deze zones dienen naast de woningbouwopgave ook een kwalitatieve impuls te geven aan de stad. Hierbij gaat het dus niet alleen om de groei van het aantal woningen, maar o.a. ook om mobiliteit, maatschappelijke- en commerciële voorzieningen, duurzaamheid, energietransitie, klimaatadaptatie én werkgelegenheid.

Banengroei in ontwikkelzones, geïndiceerd (2014 - 2023) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking door DIA: cijfers geïndiceerd op 2014, met tussen haakjes het aantal banen in 2023) 2,00 1,80 1,60 1,40 1,20 1,00 0,80 0,60 0,40 0,20 0,00 2014

De grootste banengroei is te zien in de ontwikkelzones Spoorzone Zuidwest (factor 1,70) en Spaarndamseweg (factor 1,60). Banengroei komt voornamelijk door toename van de verzorgende economie. Drie ontwikkelzones laten een negatieve trend zien in banengroei tussen 2014 en 2023: Europaweg (0,82), Schipholweg (0,80) en Oostpoort (0,94). Toename bedrijfsoppervlak leidt niet altijd tot banengroei Het bedrijfsoppervlakte laat een zeer wisselend beeld zien: vijf ontwikkelgebieden laten een groei zien tussen 2014 en 2023 en drie ontwikkelgebieden een afname van het totaal bedrijfsoppervlak. Opvallend genoeg gaan deze ontwikkelingen niet altijd hand in hand met de ontwikkeling van het aantal banen. Op de Planetenbaan/Orionweg is een forse toename van bedrijfsoppervlak (x2,09) die maar beperkt effect heeft op de banengroei (x1,09). Hetzelfde geldt voor Zijlweg, waar een groei van het oppervlak (factor 4,51) - verklaart door de in ontwikkeling zijnde campus Inholland/ Nova College - nauwelijks zorgt voor banengroei (factor 1,04). Spoorzone Zuidwest heeft juist een afname van het bedrijfsoppervlak (x0,55), ondanks een groei van het aantal banen (x1,70). Meer over het bedrijfsoppervlak in het hoofdstuk ‘ruimte’. Economische Monitor 2024

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Planetenlaan/Orionweg (905)

Spoorzone Zuid-West (1490)

Spaarnesprong (565)

Europaweg (5264)

Zijlweg (1064)

Spaarndamseweg (1319)

Schipholweg (793)

Oostpoort (2958)

Bedrijfsoppervlak (in m2, x1.000) in ontwikkelzones (2014 - 2023) (bron: BAG, bewerking door DIA) 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Planetenlaan/Orionweg

73

76

76

81

82

81

82

121

191

194

Spoorzone Zuid-West

230

481

383

150

127

131

126

122

138

126

Spaarnesprong

57

59

57

94

17

18

38

39

138

169

Europaweg

557

560

638

742

500

391

402

362

310

277

Zijlweg

66

94

76

100

107

119

132

166

197

299

Spaarndamseweg

92

123

120

125

139

126

122

127

116

140

Schipholweg

71

66

70

79

71

72

78

79

77

76

Oostpoort

269

299

267

321

328

341

300

255

258

258 14

Pendel Beperken pendel De werkgelegenheid in de stad wordt in de Haarlemse inwonerspeiling steeds beter beoordeeld. In 2019 scoorde dit nog een 6,6, maar de afgelopen drie jaar is hier een 7,0 gescoord. Het percentage Haarlemmers dat in de eigen gemeente werkt is echter al enkele jaren stabiel op 33%. Wel is er een lichte groei van pendel richting Amsterdam, vooral ten koste van de pendel richting Haarlemmermeer. Hoewel ook praktisch geschoolden vaker buiten de gemeente (54%) werken dan in Haarlem zelf, zijn het met name theoretisch geschoolden die op locaties buiten Haarlem (69%) werken. Zij werken wel weer vaker thuis dan praktisch geschoolden. Het thuiswerken is na de coronacrisis teruggelopen, maar nog steeds werkt een kwart ten minste de helft van de (werk)tijd thuis. De thuiswerkeconomie lijkt hiermee steeds meer ingebed. Ruim eenderde (34%) werkt nooit thuis. Dit aandeel is beduidend hoger in Schalkwijk, waar 46% helemaal niet thuiswerkt. Het aantal uur dat de gemiddelde Haarlemmer werkt loopt eveneens terug. Aan de inwoners met betaald werk is in de inwonerspeiling gevraagd hoeveel uur in de werk zij werken. In 2019 was dit 35,5 uur, maar dit loopt al jaren terug tot 33,9 in 2023. In Zuidwest maken werkende inwoners gemiddeld het minste uren in de week (32,6). Toename in deeltijdbanen heeft impact op de piekbelasting van de pendel.

Uitgaande pendel gemeente Haarlem (2017-2023) (bron: inwonerspeiling gemeente Haarlem, bewerking DIA) 2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Werkend in Haarlem

36%

39%

34%

33%

33%

33%

33%

Amsterdam

23%

22%

25%

24%

24%

27%

27%

Haarlemmermeer

10%

10%

10%

11%

11%

9%

9%

Overig

31%

29%

31%

32%

32%

31%

31%

Pendel deelregio’s MRA (2017-2023) (bron: CBS, bewerking SEO)

Thuiswerken (2020-2023) (bron: inwonerspeiling gemeente Haarlem, bewerking DIA) 2023 2022 2021 2020

34% 33% 28% 24% 0%

10%

20%

15% 15% 30%

25% 20% 10% 10% 40%

16% 15% 13% 19%

50%

60%

14% 17% 24% 25%

70%

80%

niet thuis werken

1-25% thuis werken

25-50% thuis werken

50-75% thuis werken

75-100% thuis werken

volledig thuis werken

Economische Monitor 2024

8% 3% 11% 4% 10% 6% 90%

100%

15

Ondernemerschap

Ondernemerschap Strategie: Faciliteren, stimuleren en verbinden. Uitvoeringslijnen: • Behouden en versterken aantrekkelijke stad. • Benutten en versterken kansrijke sectoren. • Stimuleren ondernemerschap en publiekprivate samenwerking. • Adequaat accountmanagement. • Gerichte acquisitie. • Optimaliseren ondernemersdienstverlening. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2024

16

Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving Goed ondernemers- en vestigingsklimaat In de Economische visie Haarlem wordt het belang van een goed ondernemers- en vestigingsklimaat onderstreept. En in het Haarlems coalitieakkoord staat de ambitie om tot de top 10 van MKB-vriendelijke gemeenten te stijgen. Het Nederlandse ondernemersklimaat staat onder druk. Volgens het ondernemersonderzoek van Ipsos I&O uit 2024 vindt meer dan de helft van de ondernemers dat het Nederlandse ondernemingsklimaat de afgelopen vijf jaar is verslechterd, waarbij ZZP’ers doorgaans minder kritisch zijn dan de overige bedrijven, zie kader voor meer informatie. Ondernemers in Haarlem waarderen het ondernemingsklimaat met een magere voldoende (6,0). Er is een vergelijkbare waardering voor de aantrekkelijkheid voor bedrijven om zich te vestigen in de gemeente (het vestigingsklimaat) (6,1). Hoogwaardige stedelijke bedrijfsomgeving In de Economische visie wordt ook aandacht besteed aan de randvoorwaarden voor een goed ondernemers- en vestigingsklimaat. Onderdelen hiervan worden ook voorgelegd aan ondernemers: • Het woon- en leefklimaat krijgt de hoogste beoordeling, namelijk een 6,9. • Ondernemers de bereikbaarheid van hun bedrijfslocatie beoordeeld.

Het meest tevreden zijn ondernemers over de bereikbaarheid per openbaar vervoer (6,9) en het minst tevreden zijn zij over de parkeermogelijkheden voor auto en fiets (5,8). • Het aspect dat het zwaarst meeweegt in het oordeel over ondernemers- en vestigingsklimaat is de bereikbaarheid inclusief parkeren in de buurt van het bedrijf/de vestiging. • Bij het aandragen van verbeterpunten voor de directe bedrijfsomgeving noemen ondernemers het vaakst de parkeergelegenheid rondom hun bedrijf of organisatie (35%) en de verzorging van de openbare ruimte, zoals zwerfvuil en graffiti (31%). Andere verbeterpunten zijn de kwaliteit van de openbare ruimte (inrichting, voorzieningen) (22%) en verkeersveiligheid- en overlast (21%). Economische Monitor 2024

Welke (eventuele) verbeterpunten ten aanzien van de directe bedrijfsomgeving wilt u de gemeente meegeven? (bron: Ondernemerspeiling 2023)

Ondernemersklimaat landelijk onder druk Onvoorspelbare regelgeving wordt vaak genoemd als het belangrijkste investeringsobstakel. Werkgeversorganisatie VNO-NCW onderschrijft dit als factor voor het teruglopende ondernemersklimaat. Zij halen onder meer de onverwachte aankondiging van een hogere CO2-heffing in de voorjaarsnota aan, maar ook strenge stikstofmaatregelen en afwijzen van uitbreidingsvergunningen vanwege een overvol elektriciteitsnet. Hoewel regelgeving vanuit overheden op dit moment als grote uitdaging wordt gezien zijn ondernemers positief over de toekomst. Drie op de tien ondernemers verwachten dat de omzet de komende twaalf maanden zal stijgen, een vijfde verwacht een daling, blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O.

17

Optimale ondernemersdienstverlening

Ondernemersdienstverlening De algehele dienstverlening van de gemeente beoordelen ondernemers in de ondernemerspeiling met een 6,2. De waardering van de dienstverlening is daarmee vergelijkbaar met voorgaande jaren. De waardering voor de digitale dienstverlening krijgt een gemiddeld rapportcijfer van een 6,3. In 2022 kreeg de digitale dienstverlening nog een 5,8. Ondernemers zijn het vaakst tevreden over de juistheid en volledigheid van de ontvangen en beschikbare informatie bij het aanvragen van een product of dienst of het voorleggen van een vraag of probleem (45%). Ruim een kwart is niet tevreden (28%). De waardering over het gemak waarmee men de juiste persoon bij de gemeente te spreken krijgt over een specifieke vraag of specifiek probleem is juist relatief laag (25%). De helft van de ondernemers is hierover niet tevreden (49%). Ondernemers blijven kritisch op samenwerking met gemeente Ondernemers waarderen de samenwerking en de wijze waarop de gemeente ondernemers betrekt bij de totstandkoming en uitvoering van beleid met een gemiddeld rapportcijfer van een 5,3. Voorgaande jaren was dit nog net een voldoende met een 5,5. Ook de communicatie vanuit de gemeente wordt een fractie minder beoordeeld dan vorig jaar (5,6). Verreweg de meeste ondernemers hebben de voorkeur om per e-mail informatie van de gemeente te ontvangen (74%).

Economische Monitor

Ondernemersdienstverlening: eerder en beter in contact met onze ondernemers Om ondernemers beter te informeren en te betrekken worden er plannen uitgewerkt om de informatie en beschikbare dienstverlening naar de ondernemers beter inzichtelijk te maken. De handreikingen uit de recentelijk gepubliceerde actieagenda MKB-dienstverlening van het ministerie van EZK worden hierin meegenomen. Met de recente aanstelling van 2 accountmanagers bedrijven, die zich met name richten op de ruimtevragen van bedrijven in de ontwikkelzones, kunnen we gerichter en persoonlijker ondersteuning bieden aan ondernemers. Actieplan MKB-vriendelijke stad In het Convenant Binnenstad Haarlem 2023-2027 is o.a. opgenomen dat er een Actieplan MKB vriendelijke stad opgesteld en uitgevoerd wordt. Onderdeel hiervan is het begeleiden van nieuwe ondernemers van plan naar pand. Daarbij worden startende- en impact ondernemers nadrukkelijk meegenomen in pop-up mogelijkheden. Zo versterken we de kansen voor innovatieve aanpak en verduurzaming van het winkelaanbod.

18

Ruimte

Ruimte Strategie: Borgen ruimte voor werken. Uitvoeringslijnen: • Bestaande werkgebieden behouden en intensiveren. • Inzetten op nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden. • Versterken economische structuur. • Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan. Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2024

19

Winkelmarkt Behoud en intensivering bestaand winkelgebied Het aanbod aan winkelvloeroppervlak van de gemeente Haarlem is relatief klein ten opzichte van andere gemeenten van vergelijkbare omvang. Dit komt door de kleinschalige structuur, mede ingegeven door de historische binnenstad, en het beleid dat grootschalige winkels (PDV) alleen op de Spaarndamseweg worden toegestaan. Mede door deze structuur is de stad wel zeer aantrekkelijk voor winkelend publiek. De coronatijd drong het aantal passanten in Nederlandse winkelstraten echter enorm terug, ook in periodes met nauwelijks coronabeperkingen. In vergelijking met 2019 telde Locatus op veel plekken in 2020 en 2021 minder dan de helft van de mensen. De passantenaantallen in de grote winkelsteden zijn vrijwel gelijk aan die van 2019, constateert Locatus. Uit de passantentelling in Haarlem blijkt dat het aantal passanten zich na dit herstel lijkt te stabiliseren. In 2024 ligt het aantal passanten gemiddeld iets onder de aantallen in 2023. Aantrekkelijk winkelaanbod Uit de Haarlemse inwonerspeiling 2022 blijkt dat inwoners het winkelaanbod in de hele gemeente met een 7,2 beoordelen. Dit rapportcijfer was lange tijd stabiel rond de 7,6, maar is sinds 2022 afgenomen. Inwoners van Schalkwijk geven het laagst oordeel, waar inwoners van het centrum juist positiever zijn.

Verder valt stadsdeel Noord op, omdat hier de trend negatiever is dan in andere stadsdelen (van een 7,8 in 2020 tot een 7,3 in 2023). Voor verdere duiding is meer onderzoek nodig. In het najaar van 2024 wordt er straatonderzoek in de binnenstad uitgevoerd om behoeften voor de toekomst in kaart te brengen. Het aanbod aan cafés en restaurants en aanbod aan uitgaansgelegenheden (avond/nacht) worden pas sinds 2022 uitgevraagd, waardoor meerjarige trends nog niet zichtbaar zijn. Wel is ook hier te zien dat inwoners van Schalkwijk kritischer zijn, en inwoners van Centrum bovengemiddeld tevreden. Economische Monitor

Passanten per maand in centrum Haarlem (2023 en eerste halfjaar 2024) (bron: passantentellingen RMC)

Koopstromenonderzoek Het koopstromenonderzoek wordt één keer per vier jaar gehouden. De volgende meting staat voor 2025 op de planning. Uit het koopstromen onderzoek elders in het land zijn wel trends vast te stellen. De coronacrisis heeft een forse impact gehad op de detailhandel en de horeca. Supermarkten en versspeciaalzaken profiteerden, waar met name de nietdagelijkse detailhandel heeft te maken met forse (corona) schulden, hogere kosten en dalende volumes. In de horeca is het beeld positiever. Ondanks de forse coronadip, opgebouwde schuldenlast en de stijgende kosten, nemen de volumeverkopen hier sterk toe. Verder valt op dat(met name jongere) consumenten bereid zijn verder te reizen om dingen te kopen en zoeken naar makkelijke alternatieven zoals online aankopen. 20

Winkelmarkt Banen in detailhandel en horeca in de gemeente Haarlem (2012-2022) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) Oplopende leegstand Ondanks de herstellende passantenaantallen (zie vorige pagina) ziet Locatus in 2024 de leegstand in de Nederlandse winkelgebieden oplopen: van 6% van het aantal panden in de zomer van 2023 naar 6,4% in het voorjaar van 2024. Het herstel van de passanten en bezoekersaantallen heeft hiermee geen directe weerslag op de bezettingsgraad van de winkelpanden. In de binnenstad neemt het aantal bedrijfsbeëindigingen in de detailhandel, en daardoor de leegstand, toe. Meest genoemde redenen voor bedrijfsbeëindiging zijn de gevolgen van Corona: uitgestelde betalingen, huurverhogingen, hoge energiekosten, gestegen loonkosten en het gebrek aan personeel. Dit is in lijn met het landelijk beeld, zie ook kader op vorige bladzijde. Het is niet aannemelijk dat er de komende tijd een groei van het aantal fysieke winkels in de binnenstad zal zijn. Werkgelegenheid in detailhandel en horeca Een andere indicator van een gezonde winkelmarkt is het aantal banen in detailhandel en horeca. Dit is – ondanks de krimp in de coronajaren - de afgelopen tien jaar met 16% toegenomen (zie tabel). In absolute zin komt een groot deel van deze groei van de werkgelegenheid bij supermarkten en warenhuizen (zoals Hema, Casa, Kwantum, Action), met een groei van meer dan 250 banen.

De grootste groei zit echter in de detailhandel die niet via een winkel of markt werkt, maar bijvoorbeeld via postorder. Internet en digitale zichtbaarheid van fysieke winkels worden steeds belangrijker voor de detailhandel. Deze ‘detailhandel die niet via winkel of markt’ plaatsvindt is in de afgelopen tien jaar meer dan verdubbeld, van 482 naar 1.462 banen. Ook het afgelopen jaar was hier de grootste toename zichtbaar. Dit sluit aan bij het landelijk beeld. Het CBS berekende dat er inmiddels meer webwinkels (84.100) dan fysieke winkels (82.100) in Nederland zijn. De groei van deze sector in Haarlem is echter bovengemiddeld, constateert de provincie Noord Holland in de Monitor Detailhandel 2022-2023. Economische Monitor 2024

2013 2022 2023 Supermarkten, warenhuizen en dergelijke winkels 2.730 2.961 2.979 Gespecialiseerde winkels in voedings- en genotmiddelen 497 534 565 Benzinestations 51 40 38 Winkels in consumentenelektronica 174 105 96 Winkels in overige huishoudelijke artikelen 979 943 939 Winkels in lectuur, sport-, kampeer- en recreatieartikelen 452 390 386 Winkels in overige artikelen 2.214 2.134 2.106 Markthandel 127 67 77 Detailhandel niet via winkel of markt 482 1.357 1.462 Hotels e.d. 277 369 389 Verhuur vakantiehuisjes, kampeerterr., logiesverstr. 24 22 38 Restaurants, cafetaria's e.d. 1.916 2.267 2.218 Kantines en catering 345 542 660 Cafés 544 572 600 TOTAAL 10.812 12.303 12.553

2013-2023 9% 14% -25% -45% -4% -15% -5% -39% 203% 40% 58% 16% 91% 10% 16%

Ontwikkeling fysieke winkels en webwinkels, landelijk (2010-2023) (bron: CBS)

21

Winkelmarkt Vitaliteitsplan binnenstad Haarlem heeft een zeer aantrekkelijke binnenstad, zowel voor bewoners als bezoekers. Om de binnenstad aantrekkelijk en levendig te houden, is het van belang om met de verschillende betrokken partijen structureel te werken aan een binnenstad die vitaal en toekomstbestendig is. In het Vitaliteitsplan binnenstad zijn vijf opgaven benoemd en uitgewerkt: 1. Winkelgebied compact houden en versnippering voorkomen. 2. Panden multifunctioneler inzetten. 3. Aanpak kwetsbare delen binnenstad. 4. Nieuwe economie verleiden. 5. Brede investeringsagenda binnenstad. Dit plan van aanpak is opgesteld in samenwerking met de betrokken partners in de stad (CMG, VEBH en (horeca) ondernemers). Convenant Binnenstad 2023-2027 In het Convenant Binnenstad 2023-2027 staan de gezamenlijke ambities, afspraken en concrete actiepunten voor de komende jaren. Met als doel een toekomstbestendige binnenstad: vitaal, leefbaar en duurzaam. Prioriteiten zijn de ontwikkeling van hotspots zoals de Nieuwe Groenmarkt, een integrale leegstandsaanpak, het stimuleren van impact ondernemen, de verduurzaming van vastgoed, vergroening van de binnenstad en de mobiliteitstransitie. Ook wordt deze convenantperiode benut om de samenwerking binnen de CMG verder te professionaliseren.

Het proces om de organisatiestructuur en daarmee de uitvoeringskracht van de partners van de binnenstad te vergroten is in 2024 gestart.

Economische Monitor

Actualisatie detailhandelsbeleid De huidige detailhandelsvisie (2016-2020) van de gemeente Haarlem is inmiddels verouderd. Dit gezien de grote veranderingen die, mede als gevolg van Corona, sinds het opstellen hebben plaatsgevonden in de Retail sector, ook op lokaal niveau. Schaalvergroting, blurring (branchevervaging), nieuwe winkelconcepten (convenience stores, online-flitsbezorgdiensten) en ook de toename van onlinewinkelen. Door corona heeft het online-winkelen een enorme vlucht genomen. Juist nu is er daarom behoefte aan een heldere visie op de toekomstige detailhandelsstructuur, die de benodigde richting geeft, een toetsingskader vormt voor nieuwe initiatieven en handvatten geeft om de Haarlemse opgaven aan te gaan. Met de actualisatie van het detailhandelsbeleid wordt ingespeeld op de marktdynamiek, trends- en ontwikkelingen en de bevolkingsgroei van de stad en kan er beter gestuurd worden op nieuwe initiatieven en op het tegengaan van ongewenste ontwikkelingen Transformatie Schalkwijk Centrum Centrum Schalkwijk wordt de komende jaren vernieuwd tot een modern en aantrekkelijk stadsdeelcentrum. Hiervoor werkt de gemeente samen met de vereniging van eigenaren aan nieuwe ruimtes voor wonen, werken en uitgaan. De vernieuwing van het winkelcentrum gebeurt in fasen.

De werkzaamheden van fase 1 aan de noordkant van het winkelcentrum zijn klaar, in fase 2 wordt er gewerkt aan de zuidkant en in fase 3 wordt het nu nog overdekte deel van het winkelcentrum vernieuwd. In 2024 beginnen de werkzaamheden aan de zuidkant - bij het oude V&D gebouw - en werken we aan een masterplan voor de uitvoering van fase 3.

22

Bedrijventerreinenmarkt

Beschikbaar bedrijventerrein In de regio Zuid-Kennemerland huisvesten 6 bedrijventerreinen in totaal 17% van de werkgelegenheid. Regionaal is er ten opzichte van 2020 een toename van het aantal banen op bedrijventerreinen(2%).

Leegstand bedrijfsruimte op bedrijventerrein per deelregio MRA (2020-2023) (bron: Monitor Plabeka)

De hoeveelheid uitgegeven hectare op bedrijventerreinen in ZuidKennemerland kende een piek in 2017. Na 2019 bleef de uitgifte laag en ook in 2023, waarin 0,1 ha is uitgegeven, is deze vrijwel te verwaarlozen. Er is daarnaast ook geen sprake geweest van transformaties in 2023. Op Waarderpolder is er 3 ha aan hard planaanbod bijgekomen. Over de afgelopen 4 jaar is de leegstand op bedrijventerreinen in ZuidKennemerland gedaald. Dit volgt de trend in de MRA, maar de leegstand in Zuid-Kennemerland ligt met minder dan 2% ver onder het MRAgemiddelde.

Bedrijventerreinenstrategie MRA Bedrijventerreinen kunnen een essentiële rol spelen bij de grote transitieopgaven, zoals de energietransitie, circulaire economie en vergroening van de leefomgeving. Tegelijkertijd staan de bedrijventerreinen onder druk door schaarse fysieke ruimte en tekorten op het elektriciteitsnetwerk. Het behoud van voldoende fysieke ruimte voor werkfuncties is van belang, omdat dit bijdraagt aan een gezonde woon-werkbalans en daarbij aan de mogelijkheid van nabijheid van werk op alle opleidingsniveaus. Met het oog hierop is regionaal een Bedrijventerreinenstrategie MRA opgesteld. Deze strategie zet in op de bescherming van de bestaande voorraad, het toekomstbestendig maken van de bedrijventerreinen, intensivering van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen, betere benutting stedelijk gebied, een selectieve uitgifte huidig aanbod en toevoegen van nieuwe plannen voor bedrijventerreinen.

Economische Monitor 2024

23

Bedrijventerreinenmarkt

Behoud en intensivering Waarderpolder Het bedrijventerrein van Zuid-Kennemerland met de meeste impact en economische waarde is het gezoneerde bedrijventerrein Waarderpolder Haarlem Business Park. De Waarderpolder is goed voor ca. een vijfde van de Haarlemse banen. En is binnen de MRA het bedrijventerrein met de hoogste toegevoegde waarde. Omdat het planaanbod op de bedrijventerreinen zeer beperkt is, wordt het ruimtegebruik in de Waarderpolder geïntensiveerd (verdichten en de hoogte in). Met name in het zuidelijk deel van de Waarderpolder (het gebied ten zuiden van de Oudeweg) liggen kansen om te intensiveren met kennisintensieve en stapelbare werkfuncties. Mede hierdoor groeit het aantal banen op de Waarderpolder nog altijd mee met het gemeentelijk gemiddelde. In 2023 kwamen er bijna 500 banen bij. Op het gebied van bedrijventerreinen kent de regio Haarlem nu al het meest intensieve ruimtegebruik van de MRA.

Ontwikkeling aantal banen in Waarderpolder (2013-2023) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland) 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Banen Waarderpolder

13.735 12.984 13.011 13.232 13.149 14.093 14.257 14.525 14.536 15.143 15.625

Banen Haarlem % banen in Waarderpolder

65.397 64.450 64.498 64.649 65.881 68.510 70.255 71.795 72.352 74.875 77.554

21%

20%

20%

20%

20%

21%

20%

20%

20%

20%

20%

Top 10 bedrijventerreinen MRA met hoogste toegevoegde waarde (bron: Vestigingenregister Noord-Holland)

Naast de intensiveringsopgave in de Waarderpolder kent de transitie naar een circulaire economie mogelijk een extra ruimtevraag. In de voortgangsrapportage Circulaire Economie zal hier aandacht voor zijn.

Economische Monitor 2024

24

Kantorenmarkt Ontwikkeling kantoorgebruik 2015-2024 per deelregio MRA (m2) (bron: Kantorenmonitor 2024) Beschikbare kantorenlocaties Een kwart van de werkgelegenheid in de provincie is te vinden op kantorenlocaties, stelt de Monitor Werklocaties Noord-Holland. Hierbij is onderscheid te maken tussen multimodale en functionele kantorenlocaties, waarbij laatstgenoemde alleen gericht is op kantoren. Het aantal vierkante meter nam sinds 2018 af, mede door de transformatie van incourante kantoren naar woningen. Dit geldt ook voor Haarlem, waar mede vanwege de woningbouwopgave een aantal kantorenlocaties in Haarlem wordt getransformeerd. In tegenstelling tot de langjarige ontwikkeling van het kantoorgebruik in ZuidKennemerland is het kantoorgebruik het afgelopen jaar toegenomen met ruim 9.000 m², door relatief veel opname in 2023. Nog altijd is het kantoorgebruik in Zuid-Kennemerland hiermee sterk ondergemiddeld ontwikkeld (zie grafiek boven). Door de afname in voorraad en de toename in gebruik is de leegstand gedaald (zie ook grafiek). De leegstand zit inmiddels een fractie onder de benodigde doorstroomleegstand van 8% (frictieleegstand). Om de kantorenmarkt gezond te houden is in dit geval nieuwbouw van kantoren nodig, zeker omdat er ook aan de huidige voorraad onttrokken zal worden.

Met name rondom de ov-knooppunten NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Nieuw Zuid is het wenselijk om stapelbare werkfuncties en nieuwe aantrekkelijke woonwerkmilieus te realiseren (zie ook volgende pagina).

Economische Monitor 2024

Ontwikkeling kantorenleegstand Zuid-Kennemerland en MRA (2024) (bron: Kantorenmonitor 2024)

25

Kantorenmarkt

Nieuwe multifunctionele woon-werkgebieden Vanuit de Economische visie wordt ingezet op het toevoegen van werkgelegenheid en het ontwikkelen van multifunctionele woonwerkgebieden. Naast de ontwikkelzones is er rondom de drie OV-knooppunten (NS-station Haarlem Spaarnwoude/Oostpoort, NS-station Haarlem Centrum en HOV Nieuw Zuid) voldoende mogelijkheid om ruimte voor werken te creëren, met name gericht op kennisintensieve en stapelbare werkfuncties. In de MRA Verstedelijkingsstrategie en Bereikbare steden zijn deze drie OV-knooppunten ook verankerd voor de ontwikkeling van multifunctionele woon-werkgebieden. Vanuit Bereikbare steden wordt op deze locaties ingezet op het toevoegen van 8.100 arbeidsplaatsen.

Ontwikkeling werkgelegenheid in de 800-meter rond OV-knooppunten (2019-2023) (bron: Vestigingenregister Noord-Holland, bewerking DIA)

Tot 2021 was er vooral een groei rond NS-station Haarlem Spaarnwoude, ook wel de Oostpoort genoemd, maar deze groei is in 2022 sterk teruggelopen, onder meer door de terugkeer van het politiebureau naar Koudenhorn (600 banen). Per saldo is er nog wel sprake van een groei (+5%) over de afgelopen vijf jaar. Dit vanwege de groei aan werkgelegenheid bij de bestaande bedrijven. De werkgelegenheidsgroei rondom station Haarlem Centrum verloopt geleidelijk, maar is met twaalf procent over de afgelopen vijf jaar groter dan de Oostpoort.

Aanpak ‘Ruimte voor werk’ In de Economische visie Haarlem en de Omgevingsvisie is de ambitie gesteld om met de groei van de stad het aandeel werkfuncties mee te laten groeien. Om Haarlem economisch krachtig te houden dient er daarom voldoende passende ruimte voor bedrijvigheid te worden behouden, maar ook worden gecreëerd op de juiste locaties.

Economische Monitor 2024

% groei 20192023 2019 2020 2021 2022 2023 NS-station Haarlem Spaarnwoude (Oostpoort)

4.806

5.545 5.401 4.842 5.064

5%

NS-station Haarlem Centrum

10.941

10.590 10.815 11.874 12.285

12%

HOV Nieuw Zuid

4.549

4.560 4.295 4.476 4.560

0%

Gewerkt wordt aan een Aanpak ‘Ruimte voor werk’. In deze aanpak wordt ingezet op passende instrumenten en organisatorische inbedding van deze opgave. Het is een stedelijke, tactische aanpak om ruimte voor werk te borgen. Met als doel om ruimte voor werk een volwaardige plek in de gebiedsontwikkelingen en in de organisatie te geven. Nu en voor de (middel)lange termijn.

26

Gemengde werkmilieus

Wonen en werken dichter bij elkaar, waar dat kan Waar mogelijk brengt de gemeente Haarlem wonen en werken dichter bij elkaar, in zogeheten gemengde werkmilieus (zie kader). Het overgrote deel van de banen is te vinden in gemengde werkmilieus. De werkgelegenheid blijft hier sinds 2017 toenemen, met name in woonwijken. Deze trend speelt al langer in de MRA, en hangt samen met de toename van het aandeel ZZP’ers die veelal op het woonadres ingeschreven staan. De groei van het aantal eenmanszaken is in gemengde werkmilieus is de sterkste stuwer van de werkgelegenheidsgroei. In totaal is het aantal banen binnen de gemengde werkmilieus in de hele MRA met ruim 26.000 banen gegroeid in 2023, ofwel +3,7%.

Ontwikkeling werkgelegenheid gemengde werkmilieus per deelregio 2014-2023 (bron: LISA)

Economische Monitor

Gemengde werkmilieus Er worden meerdere typen gemengde woonmilieus onderscheiden: 1. Werkgelegenheid in woonwijken: het type bedrijvigheid dat binnen een woonwijk gevestigd is. Dit zijn onder meer ZZP’ers, bedrijven aan huis, scholen/ onderwijsinstellingen, zorgfuncties, horeca en buurtwinkelcentra. 2. Centrumvoorzieningen: kenmerkend is de concentratie aan voorzieningen. Veel voorkomend type bedrijvigheid zijn retail, horeca, (overige) dienstverlening. 3. Creatieve wijken: woon-werkgebieden in (grote) steden die door menging met zelfstandige kantoorruimtes voorzien in een behoefte aan informeel stedelijk werkmilieu en leiden tot bedrijvigheid in de creatieve industrie (moderne maakindustrie, mode, cultuur). 4. Productieve wijken: woon-werkgebieden in (grote) steden die bedrijven integreren in het stedelijk woonmilieu, en zo divers ondernemerschap voor de stad behouden. Type bedrijvigheid: moderne maakindustrie, stadsverzorgende bedrijvigheid en retail. 5. Stadsstraten: economische functielinten met een duidelijke verkeersfunctie, maar ook een nadrukkelijke verblijfsfunctie. Onder meer de retail, de horeca en vele diensten in kantoren zijn hier gevestigd. 6. Landelijk gebied is alles buiten het bestaand stedelijk gebied, met onder meer landbouw en leisure. Dit komt in de gemeente Haarlem in zeer beperkte mate voor.

27

Talent

Talent Strategie: Talent behouden, ontwikkelen en aantrekken. Uitvoeringslijnen: • Verbeteren aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs. • Kwalitatieve match tussen beroepsbevolking en banen. • Talent boeien en binden. • Inspelen op internationalisering Economische Visie Haarlem

Economische Monitor 2024

28

Arbeidsmarkt Krapte op de arbeidsmarkt De Nederlandse arbeidsmarkt is historisch krap, geeft het CPB aan in de Beschouwing Centraal Economisch Plan 2024. Dat heeft niet alleen directe gevolgen voor de economie, maar maakt het tevens lastig om maatschappelijke uitdagingen op het gebied van bijvoorbeeld wonen, zorg, onderwijs en de energietransitie te realiseren. In Zuid-Kennemerland ligt de krapte op de arbeidsmarkt een fractie onder het landelijk gemiddelde. Dit blijkt uit de Spanningsindicator van het UWV. De Spanningsindicator geeft een indicatie van de spanning tussen de openstaande vraag en het direct beschikbare aanbod op de arbeidsmarkt. Deze wordt uitgedrukt in een typering van de markt (zeer krap tot zeer ruim of een waarde tussen 0 en 16. Bij veel openstaande vacatures ten opzichte van het aantal kortdurend werklozen is de arbeidsmarkt zeer krap. Bij een zeer ruime markt is er sprake van weinig openstaande vacatures en veel kortdurend werklozen. Wanneer naar specifieke beroepsgroepen wordt gekeken valt op dat in de arbeidsmarktregio bovengemiddelde tekorten zijn aan pedagogische en technische beroepen, net als beroepen in de transport en logistiek. In absolute zin zijn de grootste arbeidstekorten in de regio er op het niveau van gespecialiseerd verpleegkundigen, machinemonteurs en ingenieurs (geen elektrotechniek).