1. Factsheets Haarlem

81 

Waar hebben we tot nu toe naar toe gewerkt? Maatschappelijk effect Er wordt ingezet op het verbeteren van de vitaliteit van de (binnen)stad, met behoud van de leefbaarheid. Hoofddoelstelling We willen bereiken dat het toerisme/de bezoekerseconomie weer herstelt, dat we waardevolle bezoekers aantrekken en dat we de nadelen van drukte op bepaalde plekken en momenten kunnen voorkomen.

Wat is de rol van de gemeente? De gemeente heeft een trekkersrol als het gaat om bezoekersmanagement. Daarnaast heeft Haarlem Marketing een belangrijke taak in het aantrekken van (waardevolle) bezoekers naar onze stad, in nauwe samenwerking met bedrijven en instellingen. We luisteren ook naar bewoners/wijkraden, bijvoorbeeld in het Centrummanagementoverleg, waarvoor het van belang is dat de stad leefbaar blijft.

Wat gebeurt nu al? Er wordt gewerkt aan de uitvoering van het Actieplan Detailhandel en Horeca en in september 2021 is de Toeristische Koers vastgesteld in de raad. Daarnaast is op 31 augustus 2021 de subsidieregeling ‘Corona initiatievenbudget’ van start gegaan gericht op het mogelijk maken van initiatieven uit de stad die bijdragen aan het herstel van de lokale samenleving en economie na de coronacrisis. Om de binnenstad ook in de toekomst aantrekkelijk en levendig te houden wordt een vitaliteitsplan opgesteld.

Wat moet er nog gebeuren? Voor de coronacrisis waren er bepaalde momenten en plekken in Haarlem waar het te druk kon zijn en de leefbaarheid op de proef werd gesteld. Als het toerisme/de bezoekerseconomie weer aantrekt, is

Fysiek domein | FD09 Impact coronacrisis, met specifiek aandacht voor toerism

het wenselijk dat een verkenning plaatsvindt naar verschillende gebruikers/passantenstromen op en rondom de Grote Markt. Met name op zaterdagen ligt hier een uitdaging. Haarlem Marketing zet zich de komende jaren in op meerdaags verblijf door bezoekers op doordeweekse dagen buiten het hoogseizoen. Het aanbod in Haarlem zal daarmee ook meer op doordeweeks gefocust moeten zijn. Indien het zakelijk bezoek na corona weer aantrekt moet worden bekeken of extra aandacht en financiën nodig zijn om deze kansrijke doelgroep te bereiken. Verder zijn er geluiden uit de stad (o.a. Nachtwacht) dat het in Haarlem ontbreekt aan nachthoreca. Indien het nachtleven een impuls krijgt, wordt Haarlem een meer aantrekkelijke bestemming voor bezoekers en bewoners. Een eerste stap is het onderzoek naar de mogelijkheden voor 24-uursvergunningen.

Wat zijn de consequenties? Financieel? Voor een verkenning Grote Markt en nachthoreca zijn middelen noodzakelijk. Daarnaast zullen de sectoren die afhankelijk zijn van het toerisme zoveel mogelijk (financieel) ondersteund moeten worden om de coronacrisis te overleven. Mogelijk zijn voor de te treffen maatregelen om de sectoren economie, cultuur en evenementen te ondersteunen aanvullende middelen nodig. De basis hiervoor is analyse en monitoring in 2021 en 2022 die helpen een beeld te vormen van wat naar aanleiding van de coronacrisis leeft in de stad (en binnen onze eigen organisatie) en waar (aanvullend) behoefte aan is en/of blijft. Als besloten wordt dat Haarlem Marketing zich meer op bedrijvenmarketing moet gaan richten, dan is daar ook aanvullend budget voor nodig. Overig? Om het e.e.a. te onderzoeken is voldoende capaciteit nodig binnen de organisatie. Daarnaast zijn er uiteenlopende belangen als het toerisme betreft. Het is een uitdaging om toch e.e.a. mogelijk te maken/te faciliteren zonder afbreuk te doen aan de leefbaarheid.

Meer informatie Kader stellende beleidsnota’s • Het Actieplan Detailhandel en Horeca (2020/663830),de Toeristische Koers (2021/397691), en de nota ‘Bevorderen van het herstel na de coronacrisis’ d.d. 25 mei 2021 (2021/258003) Overig • Onderzoeksrapport Corona Impact Monitor Gemeente Haarlem Editie augustus 2021 (derde editie, 2021/424777)

82 

Fysiek domein | FD09 Impact coronacrisis, met specifiek aandacht voor toerism

FD10 Frans Hals Museum Wat is het kernvraagstuk?

Wat is de rol van de gemeente?

Het Frans Hals Museum is sinds 2009 verzelfstandigd. Na enkele jaren van bezuinigingen wordt vanaf 2019 gewerkt aan het versterken van het museum. Het oplossen van knelpunten op het vlak van exploitatie, huisvesting en collectiebeheer is een stevige opgave, die stap voor stap aangepakt wordt.

De gemeente is subsidiegever en verhuurder. De gemeente is eigenaar van de kunstcollecties en de gebouwen. Bij de verzelfstandiging van het museum in 2009 is een beheerovereenkomst afgesloten mbt de collectie.

Daarnaast werd het museum hard geraakt door de lockdowns en andere beperkende maatregelen. Het verlies aan inkomsten kon in 2020 gecompenseerd worden door substantiële steun vanuit het gemeentelijk noodfonds en het Mondriaanfonds. Met deze steun, ondergebracht in een door het Rijk voorgeschreven Covid-bestemmingsreserve, kunnen ook coronatekorten in 2021 en mogelijk 2022 worden opgevangen.

Wat is er gedaan?

Om de exploitatie van het FHM duurzaam op orde te krijgen, is besluitvorming nodig over extra middelen voor de museale taken (o.a. beheer van collectie en gebouwen). In de informatienota van januari 2022 (bijlage) wordt toegelicht welke stappen in de komende periode nog te zetten zijn, wat de ‘bouwstenen’ zijn voor de verdere versterking van het Frans Hals Museum. Het gaat om: • Herijken opdracht aan FHM • Onderhoudsopgave gebouwen • Verduurzaming en klimaatinstallatie • Oplossing Verweyhal • Depotontwikkeling • Collectie Baars

Waar hebben we tot nu toe naar toe gewerkt? Maatschappelijk effect Er wordt ingezet op het versterken van de exploitatie van het FHM, waarbij de overeengekomen museale taken (waaronder beheeropdracht gemeentelijke collectie, maar ook onderhoud van de museale panden) en de daarvoor beschikbare middelen met elkaar in evenwicht zijn. Hoofddoelstelling Duurzame exploitatie van het Frans Hals Museum.

83 

Een aantal maatregelen is reeds genomen: • Met onderzoeken door BMC en Berenschot (exploitatie), Toornend (onderhoud vastgoed) en Helicon (inspectie collectiebeheer) is in kaart gebracht welke knelpunten er zijn. • In 2020 is een extra subsidie van € 350.000 verstrekt. Met de kadernota 2021 is opnieuw een eenmalige subsidie gegeven, van € 300.000. • Met de Programmabegroting 2022-2026 is besloten tot een structurele subsidieverhoging vanaf 2022 met € 300.000, om een verslechtering van de financiële positie te voorkomen. • Met de Bestuursrapportage 2021 is besloten € 250.000 beschikbaar te stellen voor de registratie en uithuizing van een deel van de extern opgeslagen collectie (Baars). • Met de Versterkers Duurzaam Doen is budget gereserveerd voor tijdelijk extra ambtelijke capaciteit, ter voorbereiding op besluitvorming over de herijkte opdracht voor het FHM inclusief onderhoudsopgave museaal vastgoed, en de mogelijke depotontwikkeling samen met het Noord-Hollands Archief.

Wat gebeurt nu al? • Herijkte opdracht: Berenschot adviseert om in aanvulling op de subsidieverhoging een nieuwe integrale opdracht te formuleren met betrekking tot alle museale taken (beheer, restauratie, educatie, presentatie, onderhoud panden etc.). Hans Buurman, voormalig zakelijk directeur Kunstmuseum Den Haag, ondersteunt de gemeente hierbij. Aan de hand van een herijkte opdracht kan bij de Kadernota 2023 besluitvorming plaatsvinden over de eventueel noodzakelijke aanvullende financiering van museale taken.

Fysiek domein | FD10 Frans Hals Museum

• Onderhoudsopgave gebouwen: Toornend Partners heeft de meerjarenonderhoudsplannen (MJOP’s) onderzocht en deze in overleg met museum en gemeente opnieuw opgesteld voor beide locaties, met inachtneming van de museale functie van de monumentale gebouwen. Inclusief aanvullende rapportages met ramingen voor de beheerkosten van de nieuwe MJOP’s, en het eigen vermogen van het museum i.r.t. de geplande vervangingsinvesteringen. De MJOP’s zouden de grondlegger moeten worden voor de nieuw af te sluiten huurovereenkomst en demarcatie per 2022. Mits er duidelijkheid en overeenstemming is over de dekking van de kosten die uit de nieuwe onderhoudsafspraken voortkomen – zowel aan de eigenaren als huurderskant. Dit leidt tot een aangepaste kostenraming die uitkomt op een verhoging van circa € 600.000 op jaarbasis • Verduurzaming & Klimaat: Toornend is ook gevraagd een offerte uit te brengen voor het in kaart brengen van ‘collectie parameters’ voor het vervangen van de klimaatinstallatie. Op basis waarvan Hiensch engineering (adviesbureau voor gebouwgebonden installaties) een Programma van Eisen (PvE) kan opstellen. De klimaatinstallatie heeft ook een relatie met de beoogde verduurzaming van de panden; het museale klimaat is immers ook afhankelijk van een goed geïsoleerde schil. Gemoeide kosten voor opstellen PvE circa € 120.000.

Om dit in opdracht te geven moet de gemeente eerst budget vrijmaken. • Oplossing Verweyhal: de complexe situatie rondom de Verweyhal blijft uitdagend voor de bedrijfsvoering van het museum. Het college onderkent dit en zet zich in voor het vinden van een oplossing. Voor de coördinatie van alle juridische trajecten is binnen de gemeente een regiegroep Verweyhal ingesteld. • Begin 2021 is met de wederpartij en mede VvE lid Raiola een mediation traject gestart. Ook het Frans Hals Museum is partij in de mediation. Recent is in het mediation overleg een voorstel besproken voor een wederzijds recht van eerste koop, onder een aantal voorwaarden. In het mediation overleg is eveneens voorgesteld dat de gemeente met een quick-scan actief inventariseren of er op korte of lange termijn alternatieve locaties zijn voor het FHM. • Depotontwikkeling: Toornend heeft in 2021 opdracht gekregen om voor een nieuw gezamenlijk depot met Archeologie, Frans Hals Museum, Noord-Hollands Archief (NHA), Teylers, Gemeente Velsen en het Museum van de Geest te

84 

onderzoeken wat de wensen en eisen van de betrokken instellingen zijn en wat het ruimtebeslag daarvan is. De opdracht is in gezamenlijkheid door NHA en de gemeente aan Toornend gegeven. De integrale ruimtebehoefte bedraagt met afronding 11.300 m2 BVO. De gemeente start op korte termijn met een locatieonderzoek waar een het depot kan komen, inclusief financiële consequenties. Naar verwachting zijn de uitkomsten zomer 2022 gereed. • Opslag Baars: In de beheerovereenkomst is gesteld dat het collectiebeheer periodiek en onafhankelijk wordt geïnspecteerd. Dit is eind 2020 voor het eerst gebeurd, door Helicon Conservation Support. Helicon adviseerde onder meer een oplossing te vinden voor de collectie opgeslagen bij Baars, uit oogpunt van veiligheid en vindbaarheid (o.a. registratie en toegankelijkheid). De gemeenteraad heeft in november 2021 besloten eenmalig € 250.000 aan het museum beschikbaar te stellen voor het wegwerken van de registratieachterstanden van de bij Baars opgeslagen collectie, en voor het overplaatsen naar een andere opslaglocatie, in afwachting van een meer permanente depot oplossing. Naar verwachting is dit project begin 2023 afgerond.

Wat moet er nog gebeuren? Aan de hand van het advies over de herijkte opdracht kan het FHM een begroting opstellen, met een prioritering van maatregelen en incidentele dan wel structurele kosten. Een nieuwe coalitie kan dan keuzes maken ten aanzien van de nieuwe opdracht voor het museum. Inclusief het onderhoud van en investeringen in de museale panden. Zoals in de eerder genoemde informatienota door het college wordt aangegeven, is het oplossen van de knelpunten mbt de museale exploitatie, huisvesting, en het collectiebeheer een stevige opgave. Met de tijdelijke extra capaciteit kunnen naar verwachting in 2022 belangrijke stappen gezet worden, maar structureel is sprake van beperkt beschikbare ambtelijke inzet, terwijl verwacht mag worden dat het Frans Hals Museum ook voor de hele duur van een nieuwe coalitieperiode veel aandacht blijft vragen. Bovendien bevat het nieuwe Cultuurplan 2022-2028 ook veel stevige ambities. In het Plan van aanpak ontwikkelgerichte organisatie (2021/87667) is aangegeven dat een versterking van de ambtelijke capaciteit gewenst is, met een beleidsadviseur

Fysiek domein | FD10 Frans Hals Museum

cultuur en vastgoed. Deze structurele formatie is nog niet gerealiseerd.

Wat zijn de consequenties? Financieel De voor het FHM benodigde middelen worden betrokken bij de integrale afweging van de gemeenteraad rondom de financiële voortgangsrapportage 2022 en Kadernota 2023.

• Het gaat dan om: • Gevolgen herijkte opdracht: PM • Onderhoudsopgave gebouwen: € 600.000 per jaar • Onderzoek verduurzaming en klimaatbeheersing: € 120.000 • Depot: PM • Versterking ambtelijke capaciteit, beleidsadviseur cultuur en vastgoed schaal 11 € 104.000

Meer informatie Kader stellende beleidsnota’s • Informatienota Frans Hals Museum (2022/32483) inclusief 3 bijlagen. • Vaststellen Plan van aanpak ontwikkelgerichte organisatie, inclusief werkplan en capaciteitsplan (2021/87667).

85 

Fysiek domein | FD10 Frans Hals Museum

FD11 Bibliotheek Centrum Schalkwijk Wat is het kernvraagstuk? De kans ligt voor een win-win-situatie te realiseren voor de bibliotheek en Centrum Schalkwijk door het verhuizen van de bibliotheek naar een prominente plek in Centrum Schalkwijk. Dit realiseert de doelstellingen van de bibliotheek en is een logische en cruciale volgende stap in de gewenste ontwikkeling van Centrum Schalkwijk, zoals opgenomen in de vastgestelde Structuurvisie Schalkstad.

Toelichting Er lopen twee belangrijke parallelle processen als het gaat om de bibliotheek Schalkwijk. Ten eerste de vernieuwingsopgave Bibliotheken Haarlem en ten tweede de transformatie van het winkelcentrum Schalkwijk. Geografisch gezien liggen deze twee processen hemelsbreed 100 meter uit elkaar en hebben veelal dezelfde doelen, namelijk het realiseren van een centrale plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, verblijven, delen en leren. De toekomst voor Centrum Schalkwijk inclusief maatschappelijke voorzieningen De gemeente werkt al 20 jaar aan de revitalisatie en transformatie van het monofunctionele winkelcentrum Schalkwijk tot een multifunctioneel stadsdeelcentrum. Onder invloed van ontwikkelingen in de retailsector is het bestaande oppervlak aan winkelruimte in Centrum Schalkwijk te groot en moet inkrimpen. Het doel van de gemeente is om Centrum Schalkwijk te transformeren tot een multifunctioneel stadsdeelcentrum, door er andere functies aan toe te voegen, zoals sport, leisure, horeca en maatschappelijke functies. In de vastgestelde structuurvisie Schalkstad (2013) is er aan de zuidkant van Centrum Schalkwijk, aan het Floridaplein, ruimte gereserveerd voor een maatschappelijke functie die kan bijdragen aan deze doelstelling.

De bibliotheek hoort thuis in Centrum Schalkwijk De eerste stap richting een diverser centrum is gezet door de realisatie van een bioscoop en horeca in fase één. Met de eerste fase is een solide basis gelegd voor de verdere ontwikkeling van het centrum Schalkwijk. In de tweede fase kan deze ontwikkeling worden voortgezet door de bibliotheek te verhuizen naar Centrum Schalkwijk. De bibliotheek

86 

is bij uitstek de publiekstrekkende maatschappelijke functie die thuishoort in het Centrum Schalkwijk nieuwe stijl. De bibliotheek voegt een maatschappelijk bezoekdoel toe en draagt bij aan een stadsdeelcentrum voor iedereen. De bibliotheek is immers een functie die voor alle Haarlemmers relevant is, ongeacht leeftijd, beschikbaar inkomen, achtergrond, opleidingsniveau et cetera. In het SPVE voor Centrum Schalkwijk fase 2 is in lijn met de structuurvisie rekening gehouden met een sociaal maatschappelijk cluster van ca 1.700 m2 bvo. De bibliotheek Schalkwijk kan binnen dit sociaal maatschappelijk cluster een sleutelfunctie vervullen. Breder en groter publieksbereik bij de bibliotheek De Bibliotheek Zuid-Kennemerland draagt met haar beleid bij aan de gemeentelijke doelstellingen en beleid op het gebied van economie, duurzaamheid, onderwijs, sociaal domein en cultuur. De bibliotheek wil deze brede maatschappelijke rol verder versterken met als doel een groter publieksbereik. Daar horen bibliotheekgebouwen bij met de juiste inrichting en faciliteiten op de juiste locatie. In het Centrum Schalkwijk kan de bibliotheek het middelpunt van de wijk worden, zichtbaar met een groter en breder publieksbereik. Met name door de afname van winkelfuncties worden overige publiekstrekkende functies, zoals de bibliotheek, in het nieuwe stadsdeelcentrum belangrijker.

Ze hebben een aantrekkende werking en dragen bij aan spontane ontmoetingen. Door de ligging aan het marktplein en aan de winkel-T, vormt de bibliotheek een waardevolle bestemming in het centrum, die bijdraagt aan levendigheid en traffic. Meer dan een financieel vraagstuk: een huiskamer voor de stad De mogelijke verhuizing van de bibliotheek Schalkwijk is meer dan alleen een financieel vraagstuk. De maatschappelijke kansen die deze verhuizing biedt zijn groot en zullen een langjarig effect hebben op de wijk Schalkwijk en haar bewoners. Deze verhuizing kan worden gezien als een van de belangrijkste ingrediënten voor de revitalisering van het stadsdeelhart van Schalkwijk. Een revitalisering waar de gemeente zichzelf tot doel heeft gesteld een “huiskamer voor de wijk’’ te creëren met commerciële-, culturele- en maatschappelijke voorzieningen en

Fysiek domein | FD11 Bibliotheek Centrum Schalkwijk

wonen. Een plek om te ontmoeten en te verblijven en waar alle bewoners van Schalkwijk zich thuis voelen. Vanuit sociaal maatschappelijk oogpunt is de gemeente groot voorstander van het verhuizen van de bibliotheek naar het Centrum Schalkwijk, daarnaast heeft gemeente de kans om een strategische maatschappelijke vastgoedpositie in het centrum in te nemen. Financieel gezien brengt het verhuizen van de bibliotheek extra investeringen met zich mee. Investeringen waar financiële ruimte voor zal moeten worden gevonden omdat deze nog niet zijn meegenomen in de huidige gemeentebegroting.

Wat zijn de consequenties van de scenario’s en handelingsperspectieven c.q. keuzes? Financieel? Benodigde investering voor Bibliotheek in Centrum Schalkwijk Door middel van een haalbaarheidsonderzoek is de verhuizing van de Bibliotheek naar Centrum Schalkwijk verkend. De investering ziet er in hoofdlijnen als volgt uit: Onderdeel

Verwerving 1.500 m2 casco

vastgoed (nieuwbouw) t.b.v. bibliotheek, incl. grond (appartementsrecht)

Investering (EUR)

2.300.000

Inrichtingskosten bibliotheek – vaste inventaris

1.300.000

Inrichtingskosten bibliotheek – losse inventaris

700.000

Bijkomende kosten (proces, projectmanagement, ontwerp & advies, directievoering)

900.000

Totaal investering bibliotheek

5.200.000

Nieuwe bibliotheek in combinatie met aanvullende maatschappelijke functies De beschikbare ruimte voor maatschappelijke functies in Centrum Schalkwijk Fase 2 is groter dan nodig is voor de bibliotheek. In totaal kan +/- 190 m2 extra vastgoed met een maatschappelijke bestemming worden verworven, direct aansluitend op de bibliotheek. Dit biedt de aanvullende kans om in aansluiting / in combinatie met de bibliotheek ook andere maatschappelijke functies te huisvesten, in

87 

de vorm van medegebruik van gedeelde ruimten. Dit medegebruik kan, mits goed vormgegeven, leiden tot efficiënt ruimtegebruik, en relatief veel maatschappelijke meerwaarde tegen een relatief lage maatschappelijke meerprijs. Dit zou bijvoorbeeld een aantrekkelijk perspectief kunnen zijn voor het huisvesten van organisaties met een cultureel profiel, die complementair zijn aan het aanbod van de bibliotheek. Mogelijk kan zo ook een bijdrage worden geleverd aan de taakstelling voor effectiever (cultuur)accommodatiegebruik (nog te realiseren vanaf 2024: € 170.000). De aanvullende investering in deze extra ruimte bedraagt +/- EUR 300.000 (exclusief gebouwgebonden en losse inventaris). Inclusief de extra ruimte voor aanvullende maatschappelijke functies komt de investering in een nieuwe bibliotheek in Schalkwijk Centrum Fase 2 op +/- EUR 5.500.000 Totaal investering bibliotheek + extra ruimte maatschappelijke functies

5.500.000

Beschikbare dekking Als de bibliotheek verhuist naar de nieuwe beoogde locatie in Centrum Schalwijk Fase 2, dan valt de dekking vrij die is gereserveerd voor het verbeteren van de bibliotheek op de bestaande locatie. Deze dekking betreft EUR 0,6 mln, waarvan EUR 0,4 mln uit gemeentelijke middelen, en EUR 0,2 mln door fondsenwerving door de bibliotheek. Reeds beschikbare dekking:

600.000

400.000 dekking gemeente + 200.000 opgave fondsenwerving bibliotheek

Aanvullende dekking Met een voorgestelde investering van EUR 5,5 mln, en een reeds beschikbare dekking van EUR 0,6 mln, resteert een dekkingsbehoefte van EUR 4,9 mln. Het vinden en ter beschikking stellen van aanvullende dekking vraagt een bestuurlijke en politieke afweging. Om het gesprek hierover te ondersteunen benoemen we hieronder een aantal mogelijke dekkingsbronnen: • Verkopen bestaande locatie: Op basis van een waardebepaling in verschillende scenario’s is ingeschat dat de hoogst mogelijke opbrengst voor de bestaande locatie wordt behaald wanneer het eigendom van de gemeente wordt verkocht op de vrije markt voor bedrijfshuisvesting. De opbrengst is geschat op EUR 1,7 – EUR 2,0 mln. (NB: indien de

Fysiek domein | FD11 Bibliotheek Centrum Schalkwijk

bestaande locatie niet wordt verkocht blijft deze beschikbaar voor de gemeente, en kan worden ingezet voor andere functies. Concreet idee voor deze locatie is inzetten ten behoeve van een culturele broedplaats met betaalbare atelierruimte voor kunstenaars) • Investeringsprogramma: Een dekkingsmogelijkheid is het opnemen van de nieuwe bibliotheek Centrum Schalkwijk in het investeringsprogramma. • Aanwenden grondopbrengsten Centrum Schalkwijk: De gemeente Haarlem realiseert positieve grondopbrengsten in een tweetal lopende projecten in Centrum Schalkwijk. De grondexploitatie Centrum Schalkwijk fase 1 wordt volgens de prognose afgesloten met een positief saldo van EUR 0,4 mln, en eerder is al een winstneming ter grootte van EUR 1,5 mln vanuit de grondexploitatie Centrum Schalkwijk naar de Reserve Vastgoed

88 

gevloeid. Grondverkoop ten behoeve van fase 2 leidt conform prognose tot een geschat positief saldo van EUR 3,5 mln. De resultaten vloeien op basis van de financiële spelregels van gemeente Haarlem naar de reserve Vastgoed. In totaal dus EUR 5,4 mln . Gelet op de financieel pijnlijke beslissingen die toekomstige fasen in de herontwikkeling van Centrum Schalkwijk vragen van vastgoedeigenaren in het gebied, is het te verwachten dat het draagvlak voor de herontwikkeling van het Centrum negatief beïnvloed zal worden als de gemeente met de winsten uit fase 1 en 2 ‘vertrekt’ uit het gebied. De beslissing om de resultaten van de eerste twee fasen te investeren in het gebied, bijvoorbeeld door de bibliotheek te verhuizen, geeft blijk van het commitment van de gemeente aan de herontwikkeling van Centrum Schalkwijk.

Fysiek domein | FD11 Bibliotheek Centrum Schalkwijk

FD12 De Schuur Wat is het kernvraagstuk? De directie van de Schuur heeft aangegeven te willen uitbreiden met het aanpalende pand Korte Begijnestraat 12, dat in bezit is van de gemeente.

Toelichting De uitbreidingswens is al geuit door voormalig directeur Frans Lommerse. Aanleiding daarvoor was in eerste instantie de wens om het aantal filmzalen uit te breiden om zo de verwachte concurrentie van de filmzalen in De Koepel het hoofd te bieden. Het pand is door de gemeente aangekocht in de tijd dat het Enschedé-complex door de gemeente werd herontwikkeld. De gemeente heeft destijds de Toneelschuur toegezegd dat de Korte Begijnestraat 12 aan hen wordt aangeboden voor mogelijke uitbreiding, voordat de gemeente de woning zal afstoten. Toneelschuur heeft door Architectenbureau Döll een ruimtestudie laten maken. Deze is in november 2019 besproken in Bestuur op Maat. Het college gaf daarna aan meer informatie

89 

over de situatie te willen hebben. Vervolgens zijn de plannen enigszins gewijzigd. De Schuur wil zich ook profileren op het gebied van filmeducatie (sinds begin 2020 is de Schuur Filmhub voor Noord-Holland (pilot-initiatief van het Filmfonds). De Schuur ziet de concurrentie van De Koepel als een grote financiële bedreiging, en heeft naast de reguliere begroting ook een begroting ‘na uitbreiding’ ingediend. Sinds kort voert De Schuur gesprekken met De Pletterij over samenwerking.

Wat is de rol van de gemeente? De gemeente is de verhuurder van De Schuur. Er wordt exploitatie- en huursubsidie verleend.

Wat moet er nog gebeuren? De plannen moeten nog worden getoetst; planologisch, bestemmingsplan, milieu etc. Het pand wordt nog bewoond. De Schuur is gevraagd om nadere informatie.

Fysiek domein | FD12 De Schuur

Burger en bestuur

BB00 M  ajeure overwegingen burger en bestuur Binnen het domein Burger en Bestuur vallen onderwerpen van diverse aard, die niet onder een noemer zijn te scharen zoals binnen het Fysiek Domein wel mogelijk is. Daarom worden de majeure ontwikkelingen langs de volgende lijnen gegroepeerd: • Begroting en financiën • Informatievoorziening en organisatieontwikkeling • Economie en cultuur • Dienstverlening, samenwerking en belangenbehartiging De volgende paragrafen zijn telkens langs deze vier lijnen onderverdeeld. In dit factsheet met majeure overwegingen wordt heel kort ingegaan op de kernvraagstukken. Iets uitgebreider maar toch nog kort wordt ingegaan op welke scenario’s en handelsperspectieven er zijn. Daarbij wordt telkens aangegeven wat de financiële gevolgen zijn. Voor alle opgenomen onderwerpen geldt dat er ook een afzonderlijk en (veel) uitgebreider factsheet is opgenomen. Dat geldt ook voor de onderwerpen die alleen informerend van aard zijn en om die reden niet bij deze majeure ontwikkelingen worden genoemd.

Wat is het kernvraagstuk? Begroting en financiën In de begroting legt de gemeente vast wat zij wil bereiken met de beschikbare middelen. De indeling van de begroting in programma’s en beleidsvelden helpt daarbij om onderwerpen logisch te ordenen. Dat geldt ook voor de verdeling van die programma’s en beleidsvelden over de collegeleden. Het geld dat de gemeente heeft bepaald wat de gemeente de komende jaren kan doen, daarom is het belangrijk duidelijke financiële kaders af te spreken. Informatievoorziening en organisatieontwikkeling Digitalisering en informatievoorziening zijn geen zelfstandig te organiseren disciplines die kunnen worden overgelaten aan technici maar zijn verweven met

90 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

alle primaire processen. Dat vraagt om aanpassing van onze werkwijzen en bedrijfsmiddelen. En het zorgt voor toenemende inzet voor de beveiliging. Dat vraagt om keuzes waar de aandacht en de middelen voor worden ingezet. Ook veranderen de taken van de gemeente in de loop der tijd, net als de ambities van de stad. De organisatie moet zich daar permanent op aanpassen. Dat geldt voor hoe de taken worden uitgevoerd (organisatieontwikkeling) en voor wie de taken uitvoeren (personeelsbeleid). De huidige arbeidsmarkt is krap en het vervullen van vacatures is daardoor moeilijk. Daarom moeten prioriteiten worden afgesproken. Economie en cultuur De gevolgen van de coronapandemie hebben ook invloed op de economie en cultuur. Dat vergt keuzes waar geld en aandacht aan worden besteed om deze sectoren zich te laten herstellen. Los van corona (maar daardoor wellicht wel urgenter) is er de vraag naar de toekomstige ontwikkeling van het Frans Hals Museum. Samenwerking, belangenbehartiging en dienstverlening Samenwerken leidt tot meer resultaat. Daarom is samenwerking binnen de gemeente met inwoners, organisaties en ondernemers van belang. En buiten de gemeente met andere gemeenten, provincie en rijk. De gemeente kan haar ambities immers nooit alleen realiseren. Dat moet samen met veel partners gebeuren, die vaak per onderwerp verschillen.

Het onder de aandacht brengen van de belangen van de stad bij met name provincie en rijk is daarbij van wezenlijk belang.

Welke scenario’s en handelsperspectieven zijn er, wat zijn de ­keuzemogelijkheden en de gevolgen? Begroting en financiën Factsheet BB05 Portefeuilleverdeling programma-begroting In de huidige indeling zijn er vaak meerdere portefeuillehouders bij een programma betrokken. Door meer synergie tussen programmastructuur, bijbehorende doelen en prestaties en portefeuilleverdeling na te streven kan meer strategische samenhang tussen portefeuilleverdeling en programmastructuur worden gerealiseerd. Dit komt samenhang, eenduidige aansturing en verantwoording en overzicht ten goede. Het nieuwe coalitieprogramma kan worden gehanteerd als uitgangspunt om programmastructuur en portefeuilleverdeling vorm te geven. Keuzes en consequenties (Op termijn) meer synergie tussen portefeuilleverdeling, beleidsvelden en programma’s organiseren om zo bij te dragen aan het efficiënt en effectief realiseren van ambities. Dit kan bereikt worden door: • 1 coördinerende portefeuille per programma aan te houden, door het aantal en inhoud van de programma’s/beleidsvelden (als mogelijk) aan te passen aan de portefeuilleverdeling. Vergroot strategisch samenhang Inrichting aan te passen aan wens coalitie (binnen aangegeven bandbreedte)

91 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

- Het (radicaal) herschikken van de programmastructuur leidt mogelijk tot het verlies van historisch inzicht • Door in de portefeuilleverdeling rekening te houden met de huidige indeling van de programmabegroting. Vergroot strategische samenhang Behoud historisch inzicht - Een tussenvariant is om rekening te houden met de ‘huidige’ beleidsveldindeling, de commissies en het aantal coördinerende portefeuilleverdeling per programma te beperken. • Of de huidige (lossere) relatie tussen portefeuilleverdeling, beleidsvelden en programma’s behouden. Tot nu toe is duurzaamheid belegd bij 1 wethouder en ambtelijk bij 1 afdeling en 1 programma. Omdat we in een nieuw fase terecht komen is een sturingsimpuls passend. Doordat de opgave (en transitiepaden) raken aan meerdere beleidsterreinen, zijn ook meerdere portefeuillehouders betrokken. In de duurzaamheidsbegroting en routekaart zijn mogelijke transitiepaden uitgewerkt. Een transitiepad bestaat uit een doelstelling voor tenminste 2024, 2026, 2030 en 2050 en (nieuw) beleid en investeringen om de doelstellingen te halen. Verschillende transitiepaden kunnen gecombineerd worden in een bestuurlijke portefeuille.

Keuzes en consequenties • Inzetten op stelsel van transitiepaden en dit ontwerpen • Toewijzen van transitiepaden aan portefeuillehouders • Monitoren en rapporteren over de transitiepaden door portefeuillehouder die verantwoordelijk is voor het stelsel Factsheet BB10 Woonlasten De woonlasten vaststellen op basis van een afweging tussen het gewenste voorzieningenniveau op basis van bestaand en nieuw beleid enerzijds en een aanvaardbare ontwikkeling van de woonlasten voor de verschillende typen huishoudens anderzijds. Keuzes en consequenties OZB • Het beleid voortzetten dat de OZB niet meer dan trendmatig wordt verhoogd, met mogelijk afwijking indien WOZ-waarden sneller stijgen dan landelijk. Of de OZB behalve trendmatig ook verhogen voor handhaving of uitbreiding van het voorzieningenniveau. Rioolheffing • Het beleid voortzetten dat de rioolheffing 100%-kostendekkend wordt vastgesteld. Of de hoogte van de heffing (met een maximum van 100% kostendekkendheid) laten afhangen van de ontwikkeling van de totale woonlasten. • Onderzoek (laten) doen naar de verbreding van de grondslag van de rioolheffing, conform de mogelijkheden van de nieuwe modelverordening van de VNG. Of de grondslag houden zoals die nu is. • De indirecte kosten zoveel mogelijk blijven (van de exploitatie) of gaan (over de investeringen) doorberekenen in de rioolheffing. Of de huidige methodiek handhaven.

Afvalstoffenheffing • Het beleid voortzetten dat de afvalstoffenheffing 100%-kostendekkend wordt vastgesteld. Of de hoogte van de heffing (met een maximum van 100% kostendekkendheid) laten afhangen van de ontwikkeling van de totale woonlasten.

92 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

• De indirecte kosten zoveel mogelijk blijven (van de exploitatie) of gaan (over de investeringen) doorberekenen in de afvalstoffenheffing. Of de huidige methodiek handhaven. • De huidige tariefdifferentiatie tussen eenpersoons en meerpersoonshuishoudens voortzetten of kiezen voor een verdere differentiatie op basis van grootte van het huishouden.

Informatie voorziening en organisatieontwikkeling Factsheet BB07 Informatiesamenleving en informatiebeveiliging Haarlem is steeds meer ook een digitale stad. Digitalisering en technologie zitten diepgeworteld in de haarvaten van de samenleving en de organisatie. Die ontwikkeling brengt voor zowel bewoners, bedrijven als organisaties nieuwe mogelijkheden en kansen maar brengt ook serieuze risico’s met zich mee. De kernvraag is hoe we regie houden op de ontwikkeling van de veilige digitale stad in een steeds sneller veranderende wereld. Wat zijn onze ambities, welke kansen kunnen we benutten, hoe beschermen we publieke waarden? En ook, hoe zorgen we dat de minder digitaal vaardigen mee kunnen blijven doen.

De hoofddoelstelling is ervoor te zorgen dat informatievoorziening en -veiligheid zodanig worden ingericht dat de volgende doelstellingen worden bereikt: • een open, transparante en betrouwbare overheid informatieveiligheid, informatiekwaliteit en privacy op orde openheid over en controle op inzet artificiële intelligentie/algoritmes - waarborgen van publieke waarden, niet alleen het economisch belang staat voorop maar ook sociale, culturele, politieke en ecologische belangen • goede digitale dienstverlening www.haarlem.nl en MijnHaarlem digitale participatie • een efficiënt en effectief werkende overheid zorgen voor een vitale digitale informatie-infrastructuur slimme en verantwoorde inzet van data Keuzes en consequenties Informatievoorziening brengt steeds meer kosten met zich mee. Een deel van de extra kosten kan worden gefinancierd vanuit het meeademprincipe1 , maar dat is alleen voor zover de groei samenhangt met de groei van de organisatie: meer licenties en meer ondersteuning. Het is niet voldoende voor de kosten die samenhangen met de uitbreiding van het informatievoorzieningslandschap, de kosten van de toenemende wettelijke eisen en het benutten van kansen en de daarbij horende randvoorwaarden. Voor het uitvoeren van de digitale transformatie zijn investeringsgelden beschikbaar van € 1 miljoen structureel per jaar vanaf 2025.

Voor de jaren 2022 tot en met 2024 is een hoger bedrag beschikbaar, namelijk € 2 miljoen in 2022, € 1,7 miljoen in 2023 en € 2,7 miljoen in 2024. De uitnutting van het investeringsprogramma en mogelijke aanvullingen daarop is opgenomen in de reguliere P&C-cyclus. Er is extra geld nodig om de informatievoorziening op orde te brengen en te 1 Volgens het meeademprincipe groeit en daalt de overhead – waaronder de kosten voor informatievoorziening – met de omvang van de lijnafdelingen.

93 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

houden. Dit komt ook door het toenemende en wereldwijde risico van misbruik van data en de beveiligingsmaatregelen die daar tegen nodig zijn. Samengevat is er extra geld nodig voor de volgende onderwerpen: a) versterking van digitale vaardigheden van onze medewerkers, o.a. voor datagedreven werken: € 0,5 miljoen. De ontwikkeling van digitale vaardig­ heden zal worden opgenomen in het strategisch personeelsplan. b) garanderen minimumniveau beheer en onderhoud conform benchmark 2 vergelijkbare gemeenten: € 2 miljoen per jaar structureel, te bereiken in vier jaar via een groeipad van € 0,5 miljoen per jaar c) aanvullende investeringen in onderwerpen die niet in de benchmark3 zitten, zoals gegevensmanagement, datagedreven werken en organisatieontwikkeling. Naar schatting is daar structureel ongeveer € 1 miljoen per jaar nodig. Factsheet BB04 Programma organisatieontwikkeling In mei 2021 is het onderzoeksrapport van Berenschot ‘Samen meer dan de som der delen’ opgeleverd met een evaluatie van eerder ingezette organisatieontwikkelingen. Op basis van deze evaluatie is het programma organisatieontwikkeling in september 2021 van start gegaan in opdracht van de gemeentesecretaris/ algemeen directeur. In het programma zijn vijf hoofdopgaven geformuleerd waaraan gewerkt wordt in de komende 2-3 jaar.

De vijf hoofdopgaven zijn: a) Een organisatiekompas met een heldere missie, visie en heldere kernwaarden b) Een leiderschapsprogramma om de rol van leidinggevenden te verstevigen en te verduidelijken en daarmee de sturing op de organisatie te verbeteren c) Verduidelijking van de rol van netwerkteams om de strategische samenhang en afdelingsoverstijgende samenwerking te verbeteren d) Verbeteren van de strategische samenhang in de organisatie om te kunnen sturen op bestuurlijke prioriteiten e) Uitwerking van hoe operationeel capaciteit in te zetten op zowel lopende zaken als programma’s, beter te prioriteren en tijdig te escaleren om de slagkracht te vergroten In het programma organisatieontwikkeling wordt aan de cultuurkant nauw samengewerkt met het programma dienstverlening. De organisatie wil de komende jaren een aantrekkelijke werkgever blijven voor de huidige en potentiële medewerkers. Daarom is gestart met de ontwikkeling van strategisch personeelsbeleid.

De ambities van het strategisch personeelsbeleid zijn: • Wij zijn een inclusieve organisatie met divers samengestelde teams • Wij zijn een aantrekkelijk werkgever • Onze organisatie is wendbaar en kan snel inspelen op veranderingen • Onze medewerkers zijn duurzaam inzetbaar • Wij stimuleren permanente ontwikkeling van onze medewerkers • Onze leidinggevenden sturen op resultaat met aandacht voor mens en organisatie 2 Volgens de M&I Benchmark had Haarlem in 2016 nog de laagste kosten per inwoner voor informatievoorziening. Inmiddels hebben we een inhaalslag gedaan maar we zitten nog steeds onder het gemiddelde. De kosten per inwoner zijn in Haarlem €3 lager dan vergelijkbare 100k+-gemeenten. Dat lijkt niet veel, iets meer €500k in totaal, maar bij inzoomen wordt dat beeld anders. Uitgesplitst naar kostensoorten blijkt dat we veel meer uitgeven aan infrastructuur, €8 per inwoner, in totaal bijna €1.500k, maar fors minder aan software en personeel, resp. €5 en €6, in totaal €895k + €1.070k = €1.965k, bijna 2 miljoen per jaar. 3 De M&I-benchmark waarnaar wordt verwezen betreft maar een deel van de totale kosten van informatievoorziening, inspanningen rond innovatie, gegevensmanagement, organisatieontwikkeling en digitale participatie zijn hierin niet opgenomen.

94 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

Keuzes en consequenties Het huidige Strategisch personeelsbeleid is een kapstok, omdat diverse beleidsonderdelen verdiepend worden doorontwikkeld. Bij de uitwerking van het strategisch personeelsbeleid zullen de financiële consequenties inzichtelijk worden. Vooralsnog is voor talentontwikkeling een bedrag van circa € 100.000 extra benodigd per jaar voor de periode 2022-2026. De jaarlijkse kosten voor gerichte arbeidsmarkt strategie campagne worden geraamd op circa € 150.000. Budget voor vitaliteitsprogramma’s zal separaat via de Planning & Control cyclus aangevraagd worden. Hybride werken staat voor het flexibel kiezen van de tijd, de locatie en de wijze waarop het werk plaatsvindt. De keuze wordt niet bepaald door het beschikbare gebouw (of de gewoonte om naar kantoor te gaan) maar het type werk, het doel van de activiteit, de gewenste mate van interactie, de efficiëntie van communicatie en de persoonlijke voorkeuren van medewerkers en inwoners en bedrijven van de beide gemeenten. De coronacrisis heeft geleerd dat er voor- en nadelen zitten aan het hybride werken, zowel voor de werknemer, de werkgever als de klantrelaties. Als werkgever moet de gemeente deze andere manier van werken stimuleren en de consequenties daarvan in kaart brengen.

Om de voordelen van het thuiswerken voor de organisatie te behouden en de nadelen aan te kunnen pakken wordt onderzocht hoe we hybride werken in onze organisatie het beste kunnen vormgeven en welke kosten en baten deze andere manier van werken met zich meebrengt. Keuzes en consequenties De eerste fase waarin we als organisatie gaan experimenteren en analyseren wordt zoveel als mogelijk budgetneutraal uitgevoerd, maar het ligt in de lijn van de verwachting dat het bestendigen van het hybride werken voor de lange termijn leidt tot extra investeringen die samenhangen met de inrichting van de thuiswerkplek, de kantoorinrichting en het werken op een plek elders in stad of dorp. Daar staat tegenover dat hybride werken van invloed kan zijn op de benodigde hoeveelheid kantoorruimte en daarmee indirect op het energieverbruik, waardoor investeringen (deels) kunnen worden terugverdiend.

Samenwerking, belangenbehartiging en dienstverlening Factsheet BB02 Belangenbehartiging De gemeente heeft de nota Versterken en professionaliseren belangenbehartiging en lobby (2021/510722) vastgesteld. Hierin wordt geconstateerd dat er veel successen zijn geboekt, maar dat de inzet ontoereikend is om alle ambities en opgaven te kunnen realiseren. Er is een solide structuur, tijd en capaciteit nodig met medewerkers die getraind zijn in belangenbehartiging en lobby om een sterkere subsidiekracht te ontwikkelen. De inzet is nodig op velerlei beleidsterreinen van de gemeente: sociaal (vanwege financiële tekorten); fysiek (vanwege woningbouw, werkgelegenheid, mobiliteit in het algemeen en specifiek in de ontwikkelzones en OV-knooppunten, maar ook voor zaken als de energietransitie, circulaire economie) en overige terreinen (zoals inkoop- en aanbesteding). Omdat het veelal om problemen gaat die de gemeentegrens overstijgen werkt

95 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

Haarlem samen op verschillende schaalniveaus: Zuid-Kennemerland, Metropoolregio Amsterdam, het G40-netwerk en op Europees niveau in Eurocities en Eurotowns. In al deze verbanden wordt actief gelobbyd en worden de belangen van Haarlem en de regio behartigd en wordt middelen verkregen. Bij het Rijk, in Europa en bij nader te bepalen buitenlandse partners komen verschillende mogelijkheden om middelen te verwerven. Bijvoorbeeld op het terrein van digitalisering, energietransitie, slimme mobiliteit en sociale cohesie/ innovatie. Hiervoor is nader onderzoek noodzakelijk. Een verbeterde inzet op belangenbehartiging, lobby en subsidieverwerving leidt ertoe dat er middelen worden binnengehaald. Dit soort externe financiering vraagt vrijwel altijd om cofinanciering door de gemeente zelf. Omdat het vaak grote projecten betreft gaat het ook voor de gemeente om grote investeringsbedragen. De middelen hiervoor zullen beschikbaar of eerder dan gepland beschikbaar moeten worden gesteld om aan de eisen voor externe middelen te voldoen. Het kan ook nodig zijn prioriteringen te herzien als middelen wel of niet beschikbaar komen. Keuzes en consequenties Naast investeringscapaciteit moeten ook middelen voor capaciteit beschikbaar worden gesteld, om projecten überhaupt te kunnen uitvoeren.

Om de ambities en de opgaven van de stad op gebieden als wonen, werken, bereikbaarheid en energietransitie te realiseren zijn regionale en Europese samenwerking en externe subsidies van Provincie, Rijk en EU nodig. Investeren in belangenbehartiging en lobby is daarmee noodzakelijk en urgent. Met de nota Versterkers Duurzaam doen zijn voor 2022 en 2023 incidentele middelen beschikbaar gesteld (tweemaal € 280.000 ten laste van de reserve Groei) voor een eerste stap. Hiermee kan naar schatting € 15 miljoen aan externe baten worden binnengehaald. Om de inzet blijvend te verbeteren is vanaf 2024 structureel € 280.000 nodig. Bij bewezen meerwaarde van de extra inzet kan de inzet op belangen­ behartiging en lobby verder worden uitgebreid. Factsheet BB01 Nieuwe democratie Het realiseren van grote stedelijke opgaven, zoals de energietransitie, woningbouwopgaven en de opgaven in het sociaal domein, vraagt een grote gemeenschappelijke inzet van gemeente, ondernemers en inwoners. Dat betekent niet alleen bestuurlijk en ambtelijk plannen maken en uitvoeren voor deze grote transities, maar ook de bestaande initiatieven in de stad, dorp en wijk die daaraan bijdragen stimuleren. En luisteren naar de input van ondernemers en inwoners op de plannen. Kortom het telkens weer vinden van de balans tussen de representatieve en participatieve democratie.

Om initiatiefnemers, wijkraadsleden en andere betrokken bewoners te kunnen ondersteunen is in de ambtelijke organisatie meer ruimte nodig om het wijkgerichte werken en de daarbij horende wijkdemocratie te ondersteunen. Te denken valt aan: • Afmaken, inregelen en evalueren van de experimenten met overdragen van zeggenschap en eigenaarschap naar de wijken • Sturen op verandering. Meer synergie creëren tussen de opgaves van de gemeente en de wijkgerichte wensen van bewoners. • Flexibele inzet van ambtenaren (niet alleen gebiedsverbinders en initiatievenmakelaars) voor het anders werken. Het faciliteren van initiatieven betekent een andere werkwijze van de organisatie. Dit kost tijd om dat onder de knie te

96 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

krijgen en te leren doen. • Beleidsruimte om vanuit de bedoeling van de bewoners te werken, ook in het fysieke domein. • Vaststellen verordening Participatie in verband met verandering in de gemeentewet in het kader van de invoering van de omgevingswet. • Borgen van digitale participatie (zie factsheet informatievoorziening, voor de randvoorwaarden) • Verder brengen van Initiatiefvoorstel van raadsleden over burgerberaad; werken met geloot panel Keuzes en consequenties Om het ondersteunen en versterken van stadmakers (initiatiefnemers), wijkraden en bewonersorganisaties door te zetten is een jaarlijks werkbudget nodig van € 60.000. Daarnaast is jaarlijks een flexibel budget van € 700.000 nodig om te blijven experimenteren in dit programma. Om alle activiteiten uitgevoerd te krijgen is ook vaste ambtelijke capaciteit nodig als motor van innovatie ter waarde van € 185.000 per jaar. Tot en met 2022 zijn dit werkbudget, flexibel budget en de capaciteit steeds incidenteel gefinancierd.

97 

Burger en bestuur | BB00 Majeure overwegingen burger en bestuur

BB01 Nieuwe Democratie Wat is het kernvraagstuk? Het realiseren van grote stedelijke opgaven, zoals de energietransitie, woningbouwopgaven en de opgaven in het sociaal domein, vraagt een grote gemeenschappelijke inzet van gemeente, ondernemers en inwoners. Dat betekent niet alleen bestuurlijk en ambtelijk plannen maken en uitvoeren voor deze grote transities, maar ook de bestaande initiatieven in de stad, dorp en wijk die daaraan bijdragen stimuleren. En luisteren naar de input van ondernemers en inwoners op de plannen. Kortom het telkens weer vinden van de balans tussen de representatieve en participatieve democratie.

Waar hebben we tot nu toe naar toe gewerkt? Maatschappelijk effect • Meer Haarlemmers vinden dat de gemeente inwoners voldoende betrekt bij haar plannen, activiteiten en voorzieningen.

• En meer Haarlemmers vinden dat inwoners en organisaties voldoende ruimte krijgen om ideeën en initiatieven te realiseren. Hoofddoelstelling • Meer Haarlemmers participeren in het besturen van de stad. Zij zijn bereid actief mee te praten, mee te denken en mee te doen bij het realiseren van de beleidsdoelstellingen van het gemeentebestuur. Subdoelstellingen Uit het Actieprogramma Nieuwe Democratie 20192022: • We ontwikkelen een betere dialoog tussen inwoners en gemeente om samen verantwoordelijkheid te nemen voor het samenleven en de ontwikkeling van Haarlem. • We maken nog meer gebruik van de energie uit de stad, om met inwoners, ondernemers, partners en gemeente maatschappelijke doelstellingen te realiseren. • We gaan actief aan de slag met het veranderen van houding en gedrag van ambtenaren, politiek, Haarlemmers en partners in de stad om het vertrouwen in elkaar te vergroten. • We experimenteren met wijkdemocratie door het overdragen van zeggenschap en eigenaarschap aan de wijk of het stadsdeel.

Wat is de rol van de gemeente? De gemeente ondersteunt, faciliteert en enthousiasmeert initiatiefnemers. De gemeente biedt ruimte voor inwoners om zelf de leefbaarheid in de eigen buurt of wijk te verbeteren. Daarnaast is de gemeente zelf vaak initiatiefnemer en vraagt daarbij input van bewoners en andere belanghebbenden. Belangrijke actoren zijn wijkraadsleden, initiatiefnemers, gemeenteraad en college van b&w, ambtenaren en alle inwoners en ondernemers van Haarlem.

98 

Burger en bestuur | BB01 Nieuwe Democratie

Wat gebeurt nu al? Met de uitvoering van het Actieprogramma Nieuwe Democratie wordt gewerkt aan het realiseren van de doelstellingen die hierboven zijn benoemd. Op de vier subdoelstellingen zijn acties benoemd. Deze zijn de afgelopen jaren opgepakt en uitgevoerd. Met als belangrijkste: • Werken aan het versterken van de wijkraden en/of bewonersorganisaties • Uitvoeren van de experimenten met overdragen van zeggenschap en eigenaarschap naar de wijk • Programma faciliteren van stadmakers: Initiatievenschool, Initiatievencafe, Initiatievenplatform Haarlem Link. • Verbeteren van participatie en inspraak. Door versterken van de mogelijkheden voor digitale participatie, het betrekken van andere doelgroepen, nieuwe vormen van participatie en inspraak. • Bieden van expertise en landelijk & regionaal netwerk op gebied van participatie, inspraak en overheidsparticipatie. Door de coronapandemie zijn een aantal activiteiten later uitgevoerd dan gepland. Dit betekent dat de afronding van verschillende activiteiten en met name de experimenten in de wijken wat langer zullen duren dan in eerste instantie was gepland. Daarnaast is op het punt van organiseren van gesprekken in de stad door de corona maatregelen niet de inzet gepleegd die was gepland.

Wat moet er nog gebeuren? Om initiatiefnemers, wijkraadsleden en andere betrokken bewoners te kunnen ondersteunen is in de ambtelijke organisatie meer ruimte nodig om het wijkgerichte werken en de daarbij horende wijkdemocratie te ondersteunen. Te denken valt aan: • Afmaken, inregelen en evalueren van de experimenten met overdragen van zeggenschap en eigenaarschap naar de wijken • Sturen op verandering. Meer synergie creëren tussen de opgaves van de gemeente en de wijkgerichte wensen van bewoners. • Flexibele inzet van ambtenaren (niet alleen gebiedsverbinders en initiatievenmakelaars) voor het anders werken. Het faciliteren van initiatieven betekent een andere werkwijze van de organisatie. Dit kost tijd om dat onder de knie te krijgen en te leren doen.

99 

• Beleidsruimte om vanuit de bedoeling van de bewoners te werken, ook in het fysieke domein. • Vaststellen verordening Participatie in verband met verandering in de gemeentewet in het kader van de invoering van de omgevingswet. • Borgen van digitale participatie (zie factsheet informatievoorziening, voor de randvoorwaarden) • Verder brengen van Initiatiefvoorstel van raads­ leden over burgerberaad; werken met geloot panel

Wat zijn de consequenties? Financieel? Om het ondersteunen en versterken van stadmakers (initiatiefnemers), wijkraden en bewonersorganisaties door te zetten is een jaarlijks werkbudget nodig. Van dit werkbudget worden onder andere georganiseerd: het initiatieven café, opleidingen vanuit de initiatievenschool, conferentie wijkraden, bijeenkomsten over versterking van de lokale democratie en digitaal platform HaarlemLink. Daarnaast is flexibel budget nodig om te blijven experimenteren in dit programma. Dat kan gaan om buurtbudgetten als wijkbegroting, gelote wijkraad, wijkcontracten of andere vormen. Als de gemeente verder wil gaan met het overdragen van zeggenschap en eigenaarschap in wijken en buurten zal het ook meer budget vrij moeten maken waarover bewoners zeggenschap en eigenaarschap hebben. In 2018 was hier nog budget voor van 1 miljoen per jaar. Anno 2021 is dit gereduceerd tot 320.000 euro per jaar. Vraag is om dat budget weer op te hogen zodat er fundamenteel budget is om wensen en ideeën van bewoners over hun eigen wijk te faciliteren. Maar ook incidentele middelen om initiatieven te cofinanciering. Of bijvoorbeeld te experimenteren met nieuwe vormen van digitale participatie of een burgerberaad. Om alle activiteiten uitgevoerd te krijgen is ook vaste ambtelijke capaciteit nodig als motor van innovatie.

Tot en met 2022 zijn dit werkbudget, flexibel budget en de capaciteit steeds incidenteel gefinancierd.

Burger en bestuur | BB01 Nieuwe Democratie

Post

Bedrag per jaar

Jaarlijks werkbudget

€ 60.000

Experimenteerbudget (incidentele initiatieven, wijkdemocratie, stedelijke innovatie)

€ 700.000

Capaciteit kernteam

€ 185.000 excl. overhead

Overig? Dilemma’s • Sterke wijken versus aandachtswijken: extra inspanning van de gemeente bij aandachtswijken voor verbinding en begeleiding van initiatiefnemers. • Het blijft een zoektocht naar flexibele regels, medewerkers & budgetten bij uitvoering ideeën uit de wijk. Daar is een lange adem voor nodig om dat tot in alle lagen van de ambtelijke organisatie te organiseren.

• Wijkraden en bewonersorganisaties: bij het versterken van de wijkdemocratie zijn sterke bewonersnetwerken nodig. Hoe zien bewonersorganisaties dat in de verschillende gebieden en wijken? Wat voor bewonersorganisaties wil de gemeente graag zien? Wat betekent dit voor de bestaande organisaties? • Uitdaagrecht: Nog een abstract begrip. Weinig verankerd in contracten van partners van de gemeente. Ook voor initiatiefnemers nog een abstract begrip. Regels voor initiatiefnemers aanscherpen of juist los houden en in de organisatie meer mogelijk maken door het recht op uitdagen vast te leggen in contracten met partners en ruimte te creëren binnen verschillende beleidsthema’s? Uitdaagrecht vastleggen in een verordening?

Meer informatie Actieprogramma Nieuwe Democratie • Raadsnota Actieprogramma Nieuwe Democratie 2019-2022 • Actieprogramma Nieuwe Democratie 2019-2022 • Overzicht in 1 oogopslag Actieprogramma Nieuwe Democratie 2019-2022 Quick Scan Lokale Democratie • Collegebesluit Quick Scan Lokale Democratie • Resultaten onderzoek Quick Scan Lokale Democratie (haarlem.nl) • Adviesrapport Quick Scan Lokale Democratie • Lokale Democratie (programma Democratie in Actie) (lokale-democratie.nl) Gemeente Groningen •  Raadsnota Groningsmodel voor wijk en dorpsdemocratie • Bijlage-1-Het-Gronings-model-voor-wijk-en-dorpsdemocratie-17-2-2021-1.pdf (groningen.nl) Overig •  VNG Voorbeeld Verordening participatie en handreiking verschenen | VNG

100 

Burger en bestuur | BB01 Nieuwe Democratie