Onderzoek Rekenkamercommissie Morgen wordt het beter

“Morgen wordt het beter toch of niet?” Het Kulturhus als de huiskamer van Haaksbergen?

(eigen foto) M o r g e n i s ‘ t g r i e z e we g w a a i t e n k u n n e n d e r a a m s we e r l ö s Laot de lentezunne morgen alle kaole mar verdrieben Alles rök straks naor ‘n neije tied De vogels en de mensen heur ie dalijk allemaol fluiten D a n i e l L o h u e s , M o r g e n wo r d t h e t b e t e r t o c h o f n i e t

Rekenkamercommissie Haaksbergen, 9 september 2020 Ellen Odenthal Edo van Bree Michel Ligtenbarg Arnold Titsing

1

Voorwoord

Kun je ook teveel bezuinigen op een voorziening in je gemeente waardoor het bestaansrecht op de tocht komt te staan? D a t v r o e g e n w i j o n s a l s R e k e n k a m e r c o m m i s s i e a f t o e n we o n s v e r d i e p t e n i n h e t d o s s i e r Kulturhus. Het Kulturhus verkeerde, of liever: verkeert, in grote financiële problemen. Gemeente e n b u r g e r i n i t i a t i e f B UI N w e r k e n s a m e n o m h e t K u l t u r h u s t e r e d d e n e n e e n t o e k o m s t t e g e v e n . Hoe zijn de financiële problemen ontstaan? V o l g e n s d e d i r e c t e u r - b e s t u u r d e r v a n h e t K u l t u r h u s , e n v o l g e n s d e l e d e n v a n d e Ra a d v a n T o e z i c h t , w a r e n d e p r o b l e m e n h e t g e v o l g v a n h e t v r i j we l h a l v e r e n v a n d e s u b s i d i e v a n a f 2 0 1 6 , waardoor er geen goede basis was voor de exploitatie van het Kulturhus. Uit de financiële stukken blijkt echter dat er vanaf de start van het Kulturhus, 1 januari 2014, al sprake was van een verliesgevende exploitatie en van een toenemend negatief eigen vermogen.

Uit onze analyse blijkt ook dat er weliswaar maatregelen werden genomen door de directeurb e s t u u r d e r v a n h e t K u l t u r h u s , m a a r d a t d i e n i e t v o l d o e n d e b l e k e n t e z i j n , wa a rn a d e d e u r we r d dichtgedaan en de gemeente op afstand werd gehouden. In 2016 heeft de gemeente Haaksbergen geprobeerd haar eigen financiële problemen op te lossen met de kaasschaafmethode. Er vonden kortingen van honderdduizenden euro’s op cultuur plaats en van 2,1 miljoen op de ambtelijke organisatie. Daar werd ook het Kulturhus door getroffen. Maar geen enkele voorziening werd helemaal stopgezet. Toen het management van het Kulturhus niet met de beschikbare middelen uit de voeten bleek te kunnen, dreigde de boel om te vallen. Nu in 2020 de financiële problemen van gemeente Haaksbergen nog groter zijn, zullen er harde keuzes gemaakt moeten worden. De gemeenteraad wacht een zware taak, en een enorme verantwoordelijkheid. Maar alle culturele voorzieningen onverkort overeind houden lijkt geen optie meer. Burgerinitiatief BUIN heeft plannen ingediend om het Kulturhus exploitabel te houden. Plannen die getuigen van moed, betrokkenheid en creativiteit. Maar raad en college zullen verder moeten kijken en moeten bepalen wat echt belangrijk is voor de toekomst van Haaksbergen. En dan weloverwogen keuzes moeten maken.

Nu is dezelfde problematiek waar de gemeente in 2016 mee te maken had, namelijk een Kulturhus met een niet structureel sluitende begroting, weer actueel. Met de aantekening dat het huidige financiële vraagstuk wellicht ernstiger van omvang en aard is dan in 2016. Tenslotte: het Coronavirus vormt een extra bedreiging voor het voortbestaan van het Kulturhus. Er liggen nu voorstellen die het voortbestaan na 1 januari 2021 zouden moeten waarborgen. Maar nu zorgt de anderhalve-meter-economie ervoor dat de capaciteit van het theater nauwelijks kan worden benut, en dat voorstellingen niet rendabel kunnen plaatsvinden. Het fundament onder de t o e k o m s t v a n h e t K u l t u r h u s v a l t d a a r m e e g r o t e n d e e l s we g .

2

I n ho u d s o p g a v e . Voorwoord

2

H o o f d s t uk 1 . S a m e n v a t t i n g e n a a nb e v e l i n g e n .

4

H o o f d s t uk 2 . O n d e r z o e ks v r a g e n e n o n d e r z o e ks o p z e t

8

H o o f d s t uk 3 . V l u c h t v o o r w a a r t s ?

11

H o o f d s t uk 4 . B e t r o k k e n e n e n b e l a n g he b b e nd e n

23

H o o f d s t uk 5 . B e a n t w o o r d i ng o n d e r z o e k s v r a g e n

28

H o o f d s t uk 6 . C o nc l u s i e s

33

Bijlage 1

F e i t e nr e l a a s

36

Bijlage 2

Ti j d l i j n

86

3

H o o f d s t uk 1 . S a m e n v a t t i n g e n a a nb e v e l i n g e n Sa m e nv a t t i n g : De Stichting Kulturhus Haaksbergen verkeert eigenlijk al vanaf de start in 2014 in financiële problemen. Dit werd nog eens verergerd door kortingen op de subsidie, die de gemeente sinds 2016 aan het Kulturhus heeft opgelegd. Geprobeerd werd om het tij te keren door bibliotheek en t h e a t e r d i c h t b i j e l k a a r t e h u i s v e s t e n . V o o r d a t d o e l k o c h t S t i c h t i n g K u l t u r h u s Ha a k s b e r g e n O B S O n s Do r p a a n e n v e r b o u w d e h e t g e h e e l , z o d a t e e n “ h u i s k a m e r v o o r H a a k s b e r g e n ” z o u o n t s t a a n . D e g e m e e n t e v e r s t r e k t e v o o r d a t d o e l t we e g e l d l e n i n g e n t e g e n g u n s t i g e v o o r wa a r d e n . N u k a n h e t Kulturhus niet aan de verplichtingen aan de gemeente voldoen en staat de gemeente zelf onder preventief toezicht van de provincie. Watskeburt?!1 D a t wa s d e v r a a g d i e v a n u i t d e r a a d v o o r t k wa m e n d i e d o o r d e r e k e n k a m e r c o m m i s s i e w e r d opgepakt.

De onderzoeksvraag luidt als volgt: “ W a t h e e f t e r t o e g e l e i d d a t h e t K u l t u r h u s H a a k s b e r g e n mo me n t e e l i n h a a r v o o r t b e s t a a n b e d r e i g d wordt en zijn de recent voorgestelde maatregelen voldoende om het voortbestaan van het Kulturhus op de langere termijn te waarborgen?” De daaruit voortvloeiende deelvragen zijn: 1. In hoeverre is de financiële situatie van de deelnemers aan het nieuwe Kulturhus door de 2.

fusie en verhuizing veranderd, en wat zijn daarvan de oorzaken? Zijn de maatregelen die gemeente Haaksbergen en de oorspronkelijke fusiepartners van het Kulturhus sinds 2009 hebben genomen om het voortbestaan van de bibliotheek en Theater De Kappen te waarborgen effectief, efficiënt en rechtmatig geweest?

3.

In hoeverre voldoet het Kulturhus aan de voorwaarden van de oorspronkelijke jaarlijkse subsidieverstrekking?

4.

Heeft de raad haar kaderstellende en toezichthoudende taak ten aanzien van het Kulturhus op passende wijze kunnen vervullen?

5.

W a t z i j n d e m a a t s c h a p p e l i j k e b a t e n e n l a s t e n v a n e e n K u l t u r h u s v o o r Ha a k s b e r g e n e n h o e verhouden die zich tot de structurele financiële doelstellingen die de gemeente Haaksbergen zich gesteld heeft?

Uit het feitenrelaas, dat als bijlage is bijgevoegd, blijkt dat de meningen bij Kulturhus en gemeentebestuur over hoe een Kulturhus gerund moest worden nogal uiteen liepen. De directeurbestuurder wilde vooral een goed bezochte bibliotheek en cultureel verantwoorde voorstellingen en films in het theater. Daarbij bekommerde zij zich minder om de bedrijfsvoering. De gemeente w i l d e e e n z o g o e d m o g e l i j k d r a a i e n d K u l t u r h u s d a t z i j n r o l a l s h u i s k a m e r v a n Ha a k s b e r g e n m o e s t o p p a k k e n , m a a r ( m i n o f m e e r n o o d g e d wo n g e n ) w e l b i n n e n k r a p p e b u d g e t t a i r e k a d e r s . H e t l i j k t erop dat de door de gemeente verstrekte geldleningen het Kulturhus de das om deden. De politiek zag het als een oplossing voor een probleem dat vanwege de bezuinigingen was opgetreden, maar stond er onvoldoende bij stil dat aan die leningen ook risico’s waren verbonden. Het Kulturhus leek er alleen op gericht om zijn ambities waar te maken en ging over tot de tactiek van d e v e r s c h r o e i d e a a r d e t o e n d i t o n h a a l b a a r b l e e k . De c o n f r o n t a t i e m e t d e g e m e e n t e w e r d gemeden, men bood niet sluitende begrotingen aan, diende jaarrekeningen veel te laat in en stopte helemaal met betalen van huur, rente en aflossing aan de gemeente toen het geld op was.

In onderstaande tabel staat een overzicht van de verschillende genomen maatregelen en hun efficiency, effectiviteit en rechtmatigheid:

1

De Jeugd van Tegenwoordig

4

Maatregelen:

uitgevoerd

effectief

efficiënt

rechtmatig

Ad Kulturhus fusie tot Kulturhus verhuizing naar gezamenlijke huisvesting: financiële onderdelen Inhoudelijke onderdelen bedrijfsvoering optimaliseren meer verhuur ruimtes aan derden personeel laten afvloeien huur, rente en aflossing niet meer betalen: financiële gevolgen gevolgen voor relatie met gemeente cultureel programma aanpassen Ad college: perspectief voor Kulturhus geven structurele subsidies verlagen gedeeltelijke dekking fusiekosten advies directeur Kulturhus Borne leningen voor 1,4 mln € verstrekken hardheidsclausule toepassen incidentele subsidie verstrekken

voldoende tot volledig onvoldoende/grote twijfels (vrijwel) niet onduidelijk/onbekend Intussen werkte BUIN, een belangengroep opgericht door mensen die het Kulturhus in leven wilden houden als huiskamer van Haaksbergen, samen met de gemeente aan een oplossing. Maar de precaire financiële situatie van de gemeente en het daaruit voortvloeiende preventieve toezicht door de provincie gooiden roet in het eten. En dat was dan nog vóór de Corona-crisis… U i t h e t o n d e r z o e k d a t d e Re k e n k a m e r c o m m i s s i e h e e f t v e r r i c h t k u n n e n d e v o l g e n d e c o n c l u s i e s worden getrokken: 1.

Het Kulturhus is vanuit een matige financiële situatie gestart en dreigde op langere termijn al in moeilijkheden te komen nog voordat de gemeente bezuinigingen begon op te leggen. Alle partijen hebben de ernst van de (financiële) situatie onderschat. College en raad hebben forse bezuinigingen doorgevoerd bij het Kulturhus terwijl het er financieel al niet o p t i m a a l v o o r s t o n d , wa a r b i j m e n h a d k u n n e n b e g r i j p e n d a t d i t t o t g r o t e p r o b l e m e n z o u l e i d e n . Ho e w e l v a n u i t d e a m b t e l i j k e o r g a n i s a t i e u i t d r u k k e l i j k o p d e r i s i c o ’ s d a a r v a n gewezen werd, werden vervolgens zonder een uitvoerige financiële doorlichting tegen nietmarktconforme tarieven gemeentelijke leningen aan het Kulturhus verstrekt, die bovendien in eerste instantie ook nog eens in strijd bleken met de Mededingingswet. De raad ging d a a r m e e a k k o o r d . He t w a s d e p o l i t i e k e o p l o s s i n g v a n e e n p r o b l e e m .

2.

Het college heeft de problemen verergerd door niet tijdig in te grijpen toen de situatie leek t e o n t s p o r e n . Da a r b i j k r e e g h e t o o k g e e n m e d e we r k i n g v a n d e d i r e c t e u r - b e s t u u r d e r v a n 5

het Kulturhus, die betalingen stopzette en regelmatig ambtelijk en bestuurlijk overleg uit d e w e g g i n g . He t c o l l e g e h a d d e r a a d o o k a c t i e v e r k u n n e n i n f o r m e r e n t o e n d e hardheidsclausule in de Subsidieverordening meerdere malen moest worden toegepast. 3.

Het Kulturhus was voornamelijk bezig met het ontkennen van de problemen. Werd er op subsidies gekort, dan werd er eerst met juridische acties gedreigd en daarna pas werden e r a f s p r a k e n g e m a a k t m e t d e g e m e e n t e . Di e v e r v o l g e n s n i e t a l t i j d w e r d e n n a g e k o m e n . He t devies leek: als het culturele programma maar uitgevoerd kan worden. Verder was er weinig aandacht voor de bedrijfsvoering. Hoewel de wil ambtelijk en bestuurlijk bij de g e m e e n t e w e l d e g e l i j k a a n w e z i g wa s o n t b r a k h e t m e t n a m e i n h e t l a a t s t e j a a r a a n e e n constructieve dialoog om tot adequate oplossingen te komen;

4.

De raad van toezicht van het Kulturhus had eerder in moeten grijpen, deed dit niet en verzuimde ook duidelijke sturing en controle toe te passen bij de directeur-bestuurder

5.

Politieke tegenstellingen lijken geen overwegende rol te hebben gespeeld bij de hele affaire rond het Kulturhus. Weliswaar was er wel sprake van enige verschillen van standpunten tussen de partijen, maar belangrijke besluiten werden door de raad redelijk eensgezind genomen.

6.

BUIN is niet de reddende engel, maar een belangengroep die op creatieve wijze het Kulturhus probeert te behouden. De rekening daarvan wordt bij de gemeente neergelegd, maar in de gegeven omstandigheden wel zo laag mogelijk gehouden. College en raad m o e t e n h e t v o o r s t e l v a n B UI N z e k e r s e r i e u s n e m e n , m a a r o o k a f we g i n g e n m a k e n t e n opzichte van andere beleidsterreinen. Wat zijn de verplichte uitgaven en welke beleidskeuzes kan de gemeente daarnaast maken? Die discussie zal opnieuw moeten worden gevoerd.

7.

De gemeente Haaksbergen lijkt nog niet helemaal bereid om structurele beleidskeuzes te maken. De structureel-slechte financiële situatie lijkt vooral te ontstaan doordat H a a k s b e r g e n p l a n n e n h e e f t g e m a a k t v o o r e e n g e m e e n t e m e t 4 0 . 0 0 0 i n wo n e r s o f m e e r (Kulturhus, Centrumplan, scholen voor voortgezet onderwijs) terwijl het 25.000 inwoners heeft. In dat geval moeten realistische en haalbare keuzes worden gemaakt, maar daartoe lijken college, en vooral de raad, nog niet bereid.

Bovenstaande conclusies leiden tot de volgende aanbevelingen: 1.

F o r m u l e e r d u i d e l i j k e u i t g a n g s p u n t e n v o o r h e t c u l t u r e l e b e l e i d v a n Ha a k s b e r g e n v a n a f 2021.

2.

M a a k o p b a s i s v a n d i e u i t g a n g s p u n t e n d u i d e l i j k e b e l e i d s k e u z e s . W a t wo r d t w e l e n w a t n i e t (meer) ondersteund? Baseer beslissingen op de geformuleerde uitgangspunten. Hiervoor kan de beleidscyclus van Hoogerwerf worden gebruikt.2

3.

Mocht het plan van BUIN binnen de geformuleerde doelstellingen passen, laat het dan door een expert beoordelen en doorrekenen: worden de doelstellingen ermee bereikt en worden toekomstige financiële verrassingen zoveel als mogelijk vermeden?

4.

Bewaak steeds de stand van zaken bij gesubsidieerde instellingen. Maak heldere a f s p r a k e n o v e r d e t e v e r r i c h t e n t a k e n e n b e wa a k d e z e o o k . B e w a a k d e f i n a n c i ë l e s i t u a t i e en arrangeer steeds (ambtelijk) gesprekken met de bestuurders van de gesubsidieerde

2

Zie voor schematische weergave blz. 35

6

i n s t e l l i n g e n . Do o r g a a n s g e l d t d a t h o e e e r d e r p r o b l e m e n w o r d e n g e s i g n a l e e r d , d e s t e makkelijker ze zijn op te lossen. Wanneer van de hardheidsclausule (artikel 14) in de subsidieverordening gebruik wordt gemaakt moet de raad steeds actief worden geïnformeerd, met argumenten waarom van dit artikel gebruik wordt gemaakt,

7

H o o f d s t uk 2 . O n d e r z o e ks v r a g e n e n o n d e r z o e ks o p z e t . 2. 1

I nl e i d i ng .

In 2014 zijn Theater De Kappen en de Bibliotheek ondergebracht in de Stichting Kulturhus Haaksbergen. D o o r s a m e n t e we r k e n e n t e f u s e r e n h o o p t e n b e i d e i n s t e l l i n g e n e f f i c i ë n t e r t e k u n n e n d r a a i e n e n eventuele bezuinigingen gemakkelijker te kunnen opvangen, zonder dat de kwaliteit van het aanbod en de dienstverlening in het geding zouden komen. De dreiging van preventief toezicht door de provincie in 2014, veroorzaakt door een structureel niet sluitende begroting, leidde ertoe dat bij de gemeente Haaksbergen forse bezuinigingen werden doorgevoerd. Er werd bezuinigd op het personeel van de gemeente, maar ook het K u l t u r h u s m o e s t t o n n e n i n l e v e r e n . E e n o p l o s s i n g we r d g e z o c h t i n n i e u w e h u i s v e s t i n g v o o r d e bibliotheek in de voormalige OBS Ons Dorp, pal naast Theater De Kappen. Door schaalvoordelen hoopte men de onvermijdelijke bezuinigingen beter te kunnen opvangen. De raad stemde destijds in met de fusie van beide organisaties en de herstructurering van de financiën. In 2017 werd OBS Ons Dorp aangekocht en met behulp van een tweetal geldleningen, die tegen g u n s t i g t a r i e f d o o r d e g e m e e n t e we r d e n v e r s t r e k t , v e r b o u w d e n i n g e r i c h t .

M a a r i n h e t n a j a a r v a n 2 0 1 8 k w a m h e t K u l t u r h u s H a a k s b e r g e n n e g a t i e f i n h e t n i e u ws . D e noodklok werd opnieuw geluid: de begroting 2019 kon niet sluitend worden gemaakt. Er was sprake van een negatieve reservepositie, huurachterstanden en een acuut liquiditeitsprobleem. Het Kulturhus dreigde nog voor het einde van 2019 failliet te gaan, en dat pas zo kort na de start ervan. Volgens directeur-bestuurder Ans Mebelder van het Kulturhus hadden de actuele financiële problemen nog te maken met de forse kortingen op de subsidies sinds 2016, die zodanig hoog waren geweest dat het Kulturhus al bij de start feitelijk geen gezond financieel fundament had. D e g e m e e n t e H a a k s b e r g e n s c h o o t t e h u l p e n h u u r d e o p h a a r k o s t e n F r a n k Dr o s t e , d e d i r e c t e u r van het Kulturhus in Borne, in voor nader onderzoek. Uit diens rapport bleek onder meer dat het Kulturhus structureel € 60.000 extra nodig zou hebben om kostendekkend te kunnen draaien. Daarbij zou er dan ook qua bedrijfsvoering het nodige moeten veranderen. I n d e K a d e r n o t a 2 0 1 9 , d i e o v e r i g e n s n o o i t d o o r d e r a a d we r d v a s t g e s t e l d , n a m h e t c o l l e g e d e z e suggestie over. 2.2.

De probleemstelling.

Het nieuwe Kulturhus verkeert eigenlijk al vanaf de start in financiële problemen. Wat heeft nu daadwerkelijk tot deze situatie geleid? Haaksbergen staat er over de gehele linie financieel niet al te florissant voor: er zijn meer bestedingsdoelen dan budget. Is de handreiking ter grootte van € 60.000 van het college in de Kadernota wel voldoende om het Kulturhus financieel weer op de rit te krijgen? Is de m a a t s c h a p p e l i j k e m e e r w a a r d e v a n h e t K u l t u r h u s v o o r Ha a k s b e r g e n we l g r o o t g e n o e g o m e e n structureel hogere gemeentelijke bijdrage te rechtvaardigen? Kan het Kulturhus gered worden? Hoe dan? De rekenkamercommissie doet onderzoek naar de effectiviteit, efficiency en legitimiteit van gemeentelijk beleid. Het ligt in de lijn van die taakomschrijving dat besloten is het beleid rondom het Kulturhus nader te onderzoeken.

8

2.3.

De centrale onderzoeksvraag en de deelvragen.

Bovengenoemde overwegingen hebben tot de volgende centrale onderzoeksvraag geleid: “ W a t h e e f t e r t o e g e l e i d d a t h e t K u l t u r h u s H a a k s b e r g e n mo me n t e e l i n h a a r v o o r t b e s t a a n b e d r e i g d wordt en zijn de recent voorgestelde maatregelen voldoende om het voortbestaan van het Kulturhus te waarborgen?” De daaruit voortvloeiende deelvragen zijn: 1.

In hoeverre is de financiële situatie van de deelnemers aan het nieuwe Kulturhus door de fusie en verhuizing veranderd, en wat zijn daarvan de oorzaken?

2.

Zijn de maatregelen die gemeente Haaksbergen en de oorspronkelijke fusiepartners van het Kulturhus sinds 2009 hebben genomen om het voortbestaan van de bibliotheek en

3.

Theater De Kappen te waarborgen effectief, efficiënt en rechtmatig geweest? In hoeverre voldoet het Kulturhus aan de voorwaarden van de oorspronkelijke jaarlijkse

4.

subsidieverstrekking? Heeft de raad haar kaderstellende en toezichthoudende taak ten aanzien van het Kulturhus

5.

op adequate wijze kunnen vervullen? W a t z i j n d e m a a t s c h a p p e l i j k e b a t e n e n l a s t e n v a n e e n K u l t u r h u s v o o r Ha a k s b e r g e n e n h o e v e r h o u d e n d i e z i c h t o t d e s t r u c t u r e l e f i n a n c i ë l e d o e l s t e l l i n g e n d i e g e m e e n t e Ha a k s b e r g e n zich gesteld heeft?

In het onderzoek naar het Kulturhus zijn structuur, financieel en juridisch beleid, bedrijfsvoering, cultuur en communicatieve aspecten nader in ogenschouw genomen. 2.4.

Het toetsingskader.

B i j h e t o n d e r z o e k z a l h e t v o l g e n d e t o e t s i n g s k a d e r wo r d e n g e h a n t e e r d :  De m a a t r e g e l e n d i e d e g e m e e n t e Ha a k s b e r g e n s i n d s 2 0 1 4 h e e f t g e n o m e n o m h e t voortbestaan van de bibliotheek en Theater De Kappen te waarborgen zijn efficiënt, effectief en rechtmatig geweest; 

He t K u l t u r h u s v o l d o e t a a n d e v o o r w a a r d e n v a n d e o o r s p r o n k e l i j k e j a a r l i j k s e subsidieverstrekking;



De r a a d h e e f t z i j n k a d e r s t e l l e n d e e n t o e z i c h t h o u d e n d e t a a k t e n a a n z i e n v a n . h e t K u l t u r h u s op adequate wijze kunnen vervullen;



De m a a t s c h a p p e l i j k e b a t e n e n l a s t e n v a n h e t K u l t u r h u s i n Ha a k s b e r g e n s t a a n i n verhouding tot de financiële inspanning die de gemeente Haaksbergen moet leveren en de



huidige financiële situatie van de gemeente; Gemeente en Kulturhus hebben passend3 ingespeeld op de veranderende financiële



situatie; De g o v e r n a n c e v a n h e t K u l t u r h u s h e e f t i n v l o e d g e h a d o p d e h u i d i g e s i t u a t i e ;

Ter toetsing werden in dit onderzoek gehanteerd: -

Structuurvisie Haaksbergen 2030 Coalitieprogramma 2018-2022

-

Subsidieverordening Haaksbergen 16 december 2015 P&C Cyclus 2014 – 2020

-

Uitgaven voor cultuur in Haaksbergen ten opzichte van andere gemeenten in Twente en h e t g e m i d d e l d e i n N e d e r l a n d ( w w w. w a a r s t a a t j e g e m e e n t e . n l ) . De z e b e d r a g e n v o o r H a a k s b e r g e n 1 7 9 e u r o p e r i n wo n e r e n g e m i d d e l d v o o r N e d e r l a n d 2 7 5 e u r o p e r i n wo n e r .

3

Onder ‘passend’ moet in dit geval worden verstaan: de juiste dingen doen, zonder daarbij specifiek te

letten op effectief en efficiënt

9

2.5.

De onderzoeksmethoden:

Voor de gegevensverzameling en analyse is gebruik gemaakt van documentenanalyse, financiële a n a l y s e e n p e r s o o n l i j k e i n t e r v i e ws . In de documentanalyse is gekeken naar: D e f i n a n c i ë l e s t u k k e n v a n h e t K u l t u r h u s v a n a f d e f u s i e v a n b i b l i o t h e e k e n T h e a t e r De Kappen in 2014; -

De cijfermatige en financiële onderbouwing van het gemeentelijke beleid ten aanzien van h e t K u l t u r h u s , z o a l s i n d e r e l e v a n t e P & C s t u k k e n v a n d e g e m e e n t e Ha a k s b e r g e n ;

-

De totstandkoming en bijstelling van het overige relevante gemeentelijke beleid en de wijze waarop doelstellingen, resultaten en uitvoering met elkaar in samenhang worden

-

gebracht in relevante beleidsstukken. De wijze waarop relevante informatie met de raad gedeeld werd.

T e n s l o t t e z i j n e r i n t e r v i e w s g e h o u d e n m e t d e é é n v a n d e v e r a n t w o o r d e l i j k e we t h o u d e r s ( i n persoon)4 en de betrokken ambtenaar (via email). In de bijlage bevindt zich een tijdlijn die uit de beschikbare informatie werd opgesteld.

4

Gesproken is met de verantwoordelijke wethouder voor financiën, met de inhoudelijk verantwoordelijke

wethouder kon helaas niet meer worden ges prok en, evenals met de daarvoor vertrokken wet houder voor cultuur. Overigens is het c ollege gezamenlijk verantwoordelijk voor het gevoerde beleid..

10

H o o f d s t uk 3 .

Vlucht voorwaarts?

Dit hoofdstuk buigt zich over onderzoeksvraag 1: “In hoeverre is de financiële situatie van de deelnemers aan het nieuwe Kulturhus door de fusie en verhuizing veranderd, en wat zijn daarvan de oorzaken?”

3.1.

De voorgeschiedenis.

I n 2 0 1 2 z i e t d e g e m e e n t e r a a d v a n Ha a k s b e r g e n z i c h t o t v e r r e g a a n d e b e z u i n i g i n g s v o o r s t e l l e n g e d w o n g e n . E r d r e i g t p r o v i n c i a a l t o e z i c h t e n e r m o e t v o o r e e n f o r s b e d r a g wo r d e n b e z u i n i g d . Daarbij wordt ook nadrukkelijk naar de culturele sector gekeken. D o o r d i t b e s l u i t wo r d e n o n d e r a n d e r e d e b i b l i o t h e e k e n S t i c h t i n g ’ t I e m e n s c h o e r ” g e t r o f f e n e n i n hun voortbestaan bedreigd. Stichting “’t Iemenschoer” verzorgt de exploitatie van Theater De K a p p e n . D a a r b i j wo r d t n a u w s a m e n g e w e r k t m e t S c a l a i n H e n g e l o . D o o r t e f u s e r e n e n b i b l i o t h e e k en theater samen te laten gaan in een “Kulturhus” hoopt men efficiencyvoordelen te behalen en de inhoudelijke samenwerking te verbeteren. Vanaf 1 januari 2014 vormen daarom de voormalige Stichting ‘t Iemenschoer en de vroegere S t i c h t i n g B i b l i o t h e e k H a a k s b e r g e n d e n i e u w e S t i c h t i n g K u l t u r h u s Ha a k s b e r g e n . D e z e b e s t a a t daarna uit verschillende onderdelen die onderling nauw samenwerken, zoals Theater De Kappen, d e o p e n b a r e b i b l i o t h e e k , d e K u n s t z a a l H a a k s b e r g e n e n h e t F i l m h u i s .

Da a r n a a s t w o r d e n r u i m t e s verhuurd aan derden. Het bestuur van de stichting en de gemeente komen overeen de subsidiekorting deels op te vangen door de activiteiten ook fysiek te bundelen. Gezamenlijke huisvesting voor het Kulturhus w o r d t g e v o n d e n d o o r d e b i b l i o t h e e k t e v e r p l a a t s e n n a a r d e n a a s t h e t T h e a t e r De K a p p e n g e l e g e n gebouw van de voormalige OBS “Het Dorp”. De definitieve verhuizing staat gepland voor 2018. V a n a f d a t m o m e n t k o m t h e t K u l t u r h u s s t e e d s v e r d e r i n z wa a r f i n a n c i e e l w e e r , u i t e i n d e l i j k d r e i g t i n 2019 een faillissement.

3.2.

De financiën

De financiën van de bibliotheek en ’t Iemenschoer voorafgaande aan de fusie tot het Kulturhus zijn al niet optimaal. Bovendien kreeg de vertrekkende directeur van ’t Iemenschoer een ton als afkoopsom mee, hetgeen tot een verhit debat leidde in de gemeenteraad. I n 2 0 1 2 e n 2 0 1 3 v i n d e n g e e n a f l o s s i n g e n p l a a t s o p d e u i t s t a a n d e l e n i n g e n , v a n a f 2 0 1 4 we e r we l . U i t e i n d e l i j k wo r d e n d e l e n i n g e n a f g e l o s t d o o r d a t d e b i b l i o t h e e k h a a r o u d e p a n d v e r k o o p t e n v e r l a a t o m n a a r d e v o o r m a l i g e O B S O n s Do r p t e v e r h u i z e n . Om tot de fusie te kunnen komen moet het Kulturhus bovenop de afkoopsom in 2014 extra kosten m a k e n v o o r j u r i d i s c h a d v i e s e n n o t a r i s k o s t e n . D e g e m e e n t e Ha a k s b e r g e n s u b s i d i e e r t d e z e k o s t e n , € 3 5 . 0 0 0 . Z o d o e n d e b e d r a a g t d e t o t a l e b i j d r a g e v a n d e g e m e e n t e a a n d e n i e u we huisvesting van het Kulturhus in 2014 € 887.000 (de reguliere subsidie) +€ 35.000 = € 922.000 .

H e t i s d e b e d o e l i n g d a t d e i n v e s t e r i n g e n i n h e t n i e u w e K u l t u r h u s h a a l b a a r wo r d e n d o o r d e opbrengsten uit de horecavoorziening en door meer ruimtes aan derden te verhuren, maar dat komt nooit goed van de grond, zo blijkt uit de jaarrekeningen. In die fragiele financiële toestand worden in de Kadernota 2016 door het college de nieuwe bezuinigingen aangekondigd: het Kulturhus Haaksbergen zal op termijn (in 2018) structureel € 400.000 minder subsidie ontvangen. 11

In 2016 zal een bezuiniging van € 190.000 doorgevoerd worden en in 2017 een bedrag van € 340.000. Dat betekent dat vanaf de verhuizing naar de nieuwe huisvesting in 2018 net iets meer dan de helft van het oorspronkelijke subsidiebedrag van bijna 900.000 euro zal overblijven, circa € 480.000. Het Kulturhus reageert bij monde van de directeur-bestuurder, mevrouw Mebelder: met dergelijke kortingen op de subsidie wordt het voortbestaan van het Kulturhus ernstig bedreigd. Het Kulturhus roept de inwoners van Haaksbergen op van zich te laten horen. Zowel de bibliotheek als de theatervoorstellingen, repetities, exposities, cursussen zullen als dominostenen omvallen e n e e n f a i l l i s s e m e n t i s n i e t u i t t e s l u i t e n wa n n e e r d e b e z u i n i g i n g e n o n v e r k o r t d o o r g a a n . “ E r moeten dingen verdwijnen, dat is zeker”, zegt directeur-bestuurder Mebelder. In juni 2015 besluit de gemeenteraad echter de bezuinigingen door te zetten. Dit ondanks het aanbieden van ongeveer 5000 kaarten van inwoners, die op die kaart schreven waarom ze het K u l t u r h u s g r a a g wi l l e n b e h o u d e n . Hoewel directeur-bestuurder Mebelder de bezuinigingen “niet haalbaar” vindt, gaat ze kijken hoe ze toch kunnen worden gerealiseerd.

Zij presenteert in oktober 2015 een plan aan het college van B&W om het naast het Theater De K a p p e n g e l e g e n g e b o u w v a n d e v o o r m a l i g e O B S “ He t Do r p ” a a n t e k o p e n e n d e b i b l i o t h e e k d a a r naartoe te verplaatsen. Door ook fysiek samen te gaan hoopt men efficiencyvoordelen te behalen en de inhoudelijke samenwerking te verbeteren. D e o p e n i n g s t i j d e n z u l l e n wo r d e n b e p e r k t e n d e p e r s o n e l e i n z e t o o k . M a a r e r z a l n i e t g e k o r t worden op arbeidsplaatsen. De verhuizing zal in 2018 moeten plaatsvinden. Zo zouden de voorgenomen bezuinigingen opgevangen moeten worden. Tegelijkertijd spant het Kulturhus eind 2015 om de voorgenomen bezuinigingen een rechtszaak aan tegen de gemeente, maar later verzoekt het Kulturhus de rechtbank om uitstel van die rechtszaak. In april 2016 zitten gemeente en Kulturhus weer om de tafel om de toekomst van het theater en d e b i b l i o t h e e k v e i l i g t e s t e l l e n . E r z a l v o o r a l o p p e r s o n e e l s k o s t e n e n h u i s v e s t i n g wo r d e n b e s p a a r d . De v o o r g e n o m e n v e r h u i z i n g v a n d e b i b l i o t h e e k s t a a t g e p l a n d i n 2 0 1 8 , w a a r d o o r d e g e p l a n d e b e z u i n i g i n g i n 2 0 1 7 n i e t z a l wo r d e n g e h a a l d .

G e m e e n t e e n K u l t u r h u s z o e k e n o n d e r l i n g naar een mogelijke oplossing. Om de verhuizing van de bibliotheek naar de voormalige OBS mogelijk te maken moet het gebouw door het Kulturhus van de gemeente Haaksbergen worden gekocht voor een bedrag van € 260.000 . Daarnaast zijn nog tonnen nodig voor de verbouwing. Omdat de Stichting Kulturhus over onvoldoende middelen voor de aankoop van de voormalige school beschikt zal de aankoop gefinancierd worden door middel van een gemeentelijke geldlening. H e t g e s p r e k l e i d t u i t e i n d e l i j k t o t e e n r a a d s v o o r s t e l i n j a n u a r i 2 0 1 7 , wa a r i n d e r a a d wo r d t gevraagd in te stemmen met een geldlening van € 1,2 miljoen met een looptijd van 30 jaar en een r e n t e v a n 1 , 2 % , o n d e r d e v o o r wa a r d e d a t e e r s t d e h u i d i g e l o c a t i e v a n d e b i b l i o t h e e k m o e t z i j n verkocht en met de opbrengst daarvan de lopende leningen bij de gemeente in volledigheid zullen worden afgelost. De gemeenteraad keurt de geldlening unaniem goed. Tijdens de raadsbehandeling blijkt dat de m e e s t e f r a c t i e s wi j z e n o p h e t b e l a n g v a n h e t K u l t u r h u s , t h e a t e r e n b i b l i o t h e e k a l s c u l t u r e l e voorziening voor Haaksbergen en daarom instemmen met het verstrekken van de geldlening.

Ook a l wi j s t m e t n a m e d e V V D - f r a c t i e e r o p d a t d e f i n a n c i ë l e p o s i t i e z wa k i s e n h e t b e d r a g v a n d e lening hoog. I n m e i 2 0 1 7 m e l d t h e t K u l t u r h u s i n e e n k r a n t e n a r t i k e l i n r u s t i g e r v a a r w a t e r t e z i j n g e k o m e n . He t aantal betaalde krachten is teruggelopen van 19 naar 8, er komen steeds meer vrijwilligers bij en de meest risicovolle voorstellingen worden gemeden. 12

O p 5 o k t o b e r 2 0 1 7 w o r d e n d e h a n d t e k e n i n g e n g e z e t : d e v r o e g e r e O B S H e t Do r p w o r d t a a n h e t Kulturhus verkocht en gefinancierd met een gemeentelijke geldlening. De oude bibliotheek wordt verkocht en met de opbrengst van die verkoop worden de oude gemeentelijke leningen uit de tijd van ’t Iemenschoer geheel afgelost. In februari 2018 klopt het Kulturhus opnieuw bij de gemeente aan voor een geldlening, dit keer v o o r d e n i e u we i n r i c h t i n g e n i n v e n t a r i s . O p a a n d r i n g e n v a n d e g e m e e n t e r a a d wo r d t d e l o o p t i j d van die lening verkort van 30 jaar naar 15 jaar. De rente op de beide leningen aan het Kulturhus wordt door de gemeente laag gehouden, doordat de raad bereid is de leningen als m a a t s c h a p p e l i j k e g e l d l e n i n g e n t e b e s t e m p e l e n d i e o n d e r d e W e t F i d o ( F i n a n c i e r i n g De c e n t r a l e Overheden) vallen. De subsidie gaat iets omhoog om de extra lasten van de tweede lening te dekken. De gehele raad s t e m t i n m e t d e t w e e d e l e n i n g , m e t u i t z o n d e r i n g v a n d e t o e n m a l i g e f r a c t i e v a n DA P . Maar de kosten van beide leningen vormen desondanks een forse jaarlijkse uitgave voor het Kulturhus.

Het Kulturhus viert de officiële opening in februari 2018, maar uit de jaarstukken 2018 blijkt dat d e e x p l o i t a t i e a l n a e e n j a a r v e r a c h t e r b l i j f t b i j d e v e r w a c h t i n g e n . He t e i g e n v e r m o g e n i s n e g a t i e f en vooral het liquiditeitensaldo gaat hard achteruit. I n n o v e m b e r 2 0 1 8 wo r d t e e n r a a d s b r i e f v e r s t u u r d wa a r u i t b l i j k t d a t h e t n i e t g o e d g a a t m e t h e t Kulturhus. Er is geen sluitende begroting 2019 ingediend en er is sprake van een h u u r b e t a l i n g s a c h t e r s t a n d o v e r 2 0 1 8 . He t c o l l e g e z e g t h e t K u l t u r h u s d e w a c h t a a n : e r m o e t v o o r 20 november 2018 een sluitende begroting liggen en de gemeente is niet voornemens extra m i d d e l e n b e s c h i k b a a r t e s t e l l e n . De g e m e e n t e H a a k s b e r g e n z e l f h e e f t i m m e r s a l e e n n e g a t i e f weerstandsvermogen. Het college vindt wel dat het seizoen van Theater De Kappen afgemaakt m o e t k u n n e n wo r d e n q u a p r o g r a m m e r i n g . Ook biedt het college het Kulturhus de hulp aan van dhr. Temmink van Bureau KeizersVisser om een aantal scenario’s te maken voor een solide toekomst van het Kulturhus.

Directeur-bestuurder Mebelder reageert via de media: het ontstane tekort is te wijten aan de b e z u i n i g i n g e n d i e d e g e m e e n t e h e e f t o p g e l e g d . De g e m e e n t e h e e f t w e l g e h o l p e n b i j d e f u s i e , maar onvoldoende om tot een structureel gezonde exploitatie te komen. Op 21 en 26 november 2018 ontvangt het college een aangepaste begroting, maar deze is wederom niet sluitend. Het college schrijft aan de raad dat ze zich ernstige zorgen maakt over de t o e k o m s t v a n h e t K u l t u r h u s . He t c o l l e g e k o n d i g t a a n v o o r 1 a p r i l 2 0 1 9 e e n m e e r j a r e n p e r s p e c t i e f k l a a r t e h e b b e n , p a s s e n d b i n n e n d e “ Ha a k s b e r g s e ” m a a t , e n d a t i n m e i 2 0 1 9 a a n d e r a a d v o o r t e zullen leggen. Op 29 januari 2019 neemt het college het besluit om de aan het Kulturhus verstrekte leningen aan te wijzen als activiteit van algemeen belang. Er blijkt namelijk sprake van strijd met artikel 25 lid 1 van de Mededingingswet, omdat de rente op de leningen aan het Kulturhus met 1,2% aanmerkelijk lager is dan de minimale marktconforme rente van 2,5%. Intussen verslechtert de financiële situatie van het Kulturhus. De accountant tekent bij het jaarverslag 2018 aan dat de continuïteit van het Kulturhus in de huidige vorm niet gewaarborgd kan worden.

Voor de gemeente Haaksbergen levert dit grote financiële risico’s op. O p v e r z o e k v a n h e t c o l l e g e s t e l t d i r e c t e u r F r a n k Dr o s t e v a n h e t K u l t u r h u s D e B i j e n k o r f i n B o r n e e e n r a p p o r t o p o v e r h e t K u l t u r h u s H a a k s b e r g e n . Hi j d o e t o p b a s i s v a n e e n v e rg e l i j k i n g t u s s e n ‘zijn’ goed functionerende Kulturhus en dat in Haaksbergen een aantal aanbevelingen. Er staat onder meer in zijn rapport dat de horecaexploitatie van het Kulturhus niet voldoende opbrengt omdat de prijzen niet marktconform zijn en dat de ruimteverhuur aan derden achterblijft. Z e l f s wa n n e e r d e h o r e c a - o p b r e n g s t e n e n v e r h u u r v a n r u i m t e n z o u d e n v e r b e t e r e n z a l e r n o g a l t i j d s t r u c t u r e e l € 6 0 . 0 0 0 e x t r a n o d i g z i j n o m h e t K u l t u r h u s v e r a n t wo o r d t e k u n n e n e x p l o i t e r e n . 13

Directeur-bestuurder Mebelder deelt de sombere prognose van Drost niet. Op 24 mei 2019 laat ze in de Tubantia optekenen dat het juist de goede kant opgaat met het Kulturhus: het aantal activiteiten neemt toe, de bezoekersaantallen stijgen en de verhuur van zalen groeit. Wel zijn er tekorten in de exploitatie als gevolg van de tijdelijke dubbele huisvesting van de bibliotheek en de b e t a l i n g s r e g e l i n g e n m e t e e n a a n t a l p e r s o n e e l s l e d e n . De z e z i j n a f g e v l o e i d v a n w e g e d e reorganisatie naar aanleiding van de bezuinigingen. M a a r M e b e l d e r wi l n i e t a a n g e v e n h o e g r o o t d e t e k o r t e n p r e c i e s z i j n , wa n t ‘ d a t g a a t a l l e e n m a a r een eigen leven leiden’. Het college besluit in juni 2019 om € 60.000 extra subsidie voor het Kulturhus beschikbaar te stellen. Daarover spreekt Mebelder eind juni 2019 haar blijheid uit. Aan de adviezen van Frank Droste van het Kulturhus Borne zegt zij zich geconformeerd te hebben: er wordt minder risicovol geprogrammeerd en de horecaprijzen zijn verhoogd. Dan mengt het burgerinitiatief BUIN (BUrgerINitiatief Kulturhus Haaksbergen) zich in het debat. BUIN bestaat uit dertien leden die nauw verbonden zijn met het Kulturhus in Haaksbergen.

BUIN betoogt dat de huidige subsidie van € 498.000 per jaar voor het Kulturhus te schraal is voor een gezonde exploitatie en bepleit een structureel budget van € 600.000 per jaar. Ook zou er, in plaats van een jaarlijkse bedeltocht bij college en raad, meer energie gestoken moeten worden in h e t a a n b o r e n v a n a n d e r e i n k o m s t e n b r o n n e n v o o r h e t K u l t u r h u s . B UI N p l e i t e r v o o r h e t K u l t u r h u s met een schone lei te laten beginnen. In juli 2019 escaleert het conflict tussen Kulturhus en gemeente: het Kulturhus kan de huur van T h e a t e r D e K a p p e n ( € 1 7 0 . 0 0 0 o p j a a r b a s i s ) n i e t b e t a l e n . O o k wo r d t e r g e e n r e n t e e n a f l o s s i n g meer over de geldleningen aan de gemeente betaald. H a l v e r we g e j u l i 2 0 1 9 d r e i g t d i r e c t e u r - b e s t u u r d e r M e b e l d e r i n e e n b r i e f m e t h e t o p z e g g e n v a n d e h u u r v a n h e t t h e a t e r , we t e n d e d a t d i t d e g e m e e n t e o p v e e l h o g e r e k o s t e n z a l j a g e n d a n h e t verstrekken van een extra subsidie. Op dat moment is de huur over het eerste half jaar 2019 overigens nog niet betaald. D e € 6 0 .

0 0 0 s u b s i d i e v e r h o g i n g d i e h e t c o l l e g e i n d e K a d e r n o t a b e s c h i k b a a r wi l s t e l l e n v i n d t z i j n u niet meer voldoende: zo kan het theater voor het volgende jaar geen verplichtingen aangaan. A a n g e g e v e n wo r d t d a t d e b i b l i o t h e e k d a n m a a r z o n d e r h e t T h e a t e r D e K a p p e n v e r d e r m o e t g a a n . De financiële nood is dan ook hoog gestegen: zonder extra geld dreigt een faillissement van het Kulturhus per eind 2019. Ondertussen blijft de gemeente wel de subsidie betalen aan het Kulturhus. D e H a a k s b e r g s e r a a d i s n i e t b l i j m e t h e t c o n f l i c t t u s s e n h e t K u l t u r h u s e n h e t c o l l e g e . De r a a d dringt aan op openheid over de situatie, maar steunt de beleidslijn van het college vooralsnog wel. I n s e p t e m b e r 2 0 1 9 k o m t B UI N m e t e e n n a d e r e u i t w e r k i n g v a n h u n p l a n n e n : h e t K u l t u r h u s m o e t e e n c o ö p e r a t i e w o r d e n e n m e t e e n s c h o n e f i n a n c i ë l e l e i b e g i n n e n . Da a r v o o r m o e t d e g e m e e n t e d a n we l d e b e t a l i n g s a c h t e r s t a n d e n k wi j t s c h e l d e n e n d e a c c o m m o d a t i e g r a t i s b e s c h i k b a a r s t e l l e n .

Bovendien moet de gemeente de voormalige basisschool waarin de bibliotheek gevestigd is terugkopen van de stichting Kulturhus. Daar staat tegenover dat de gemeente daarna alleen nog maar subsidie hoeft te geven voor de bibliotheek. Eind oktober 2019 neemt het college het initiatief om een faillissement van het Kulturhus te voorkomen. Het wil samen met de betrokken partijen een plan opstellen voor een t o e k o m s t b e s t e n d i g e b i b l i o t h e e k e n t h e a t e r . D a a r v o o r z u l l e n d i v e r s e o p t i e s wo r d e n o n d e r z o c h t . Maar ondertussen blijven de achterstanden van de huur en de hypotheek oplopen. Het Kulturhus betaalt niets meer en reageert ook niet meer op oproepen van de gemeente om afspraken te maken. “Er is geen enkele reactie binnengekomen van het Kulturhus richting ons, richting BUIN of 14

richting advocaat”, zegt wethouder Koopman. “ Wij betreuren dat ten zeerste en wij begrijpen dat ook niet.” De “radiostilte” is atypisch: volgens de betrokken ambtenaar vond er tot het najaar van 2018 in een vaste frequentie overleg plaats tussen de directeur-bestuurder Mebelder, de raad van toezicht van het Kulturhus en de gemeente, zowel ambtelijk als bestuurlijk. Ook in het najaar van 2019 was er nog vrij intensief bestuurlijk overleg geweest. “Op inhoud verschilden wij vaak van m e n i n g , m a a r e r w a s we l a l t i j d c o r r e c t z a k e l i j k c o n t a c t ” , w o r d t a a n g e g e v e n . H e t c o l l e g e b e s l u i t z o we l i n d e K a d e r n o t a a l s i n d e b e g r o t i n g 2 0 2 0 e e n b e d r a g v a n € 6 0 . 0 0 0 e x t r a voor de exploitatie van het Kulturhus beschikbaar te stellen. Maar de raad verzet zich hiertegen en besluit uiteindelijk in de Begrotingsraad van november 2019 de gevraagde € 60.000 juist niet beschikbaar te stellen. De raad kiest ervoor in plaats daarvan in 2020 de OZB minder te laten stijgen. Wel schaart zich een ruime raadsmeerderheid achter het voorstel van het college om BUIN een t o e k o m s t p l a n v o o r h e t K u l t u r h u s o p t e l a t e n s t e l l e n . Da t m o e t d a n we l i n j a n u a r i 2 0 2 0 o p t a f e l liggen.

BUIN moet daarbij uitgaan van een gemeentelijke subsidie van € 499.000, zonder de door het college voorgestelde verhoging van € 60.000. Begin november 2019 zegt het college op haar beurt de huur van Theater De Kappen op. Men is n i e t t o t o v e r e e n s t e m m i n g g e k o m e n m e t h e t K u l t u r h u s . De a c h t e r s t a l l i g e h u u r wo r d t v i a d e r e c h t e r gevorderd. T e r wi j l d e v o r d e r i n g b i j d e r e c h t e r l o o p t w o r d t t u s s e n h e t c o l l e g e e n B U I N d a n t o c h overeenstemming over een herstelplan bereikt: het Kulturhus zal per 1 maart 2020 zijn activiteiten a a n e e n c o ö p e r a t i e o v e r d r a g e n . D e g e m e e n t e n e e m t O B S O n s Do r p o v e r e n s c h e l d t i n r u i l daarvoor alle leningen kwijt. Er resteert nog een rafelrandje: wethouder Koopman wil nog in gesprek met de Stichting Kulturhus over de huurachterstanden van € 178.000 die het Kulturhus bij de gemeente heeft. Maar B U I N l a a t we t e n d a t d e n i e u w e c o ö p e r a t i e m e t e e n s c h o n e l e i z a l m o e t e n b e g i n n e n . V o o r d i r e c t e u r - b e s t u u r d e r M e b e l d e r i s g e e n r u i m t e m e e r i n d e n i e u w e o p z e t . De z e m e l d t z i c h vervolgens ziek.

De gemeenteraad moet dan nog zijn zegen geven aan de nieuwe opzet, maar het preventieve toezicht van de provincie en de aangescherpte begrotingsregels gooien roet in het eten. Besluitvorming over het Kulturhus wordt aangehouden totdat er voor de gemeente een saneringsplan ligt, met een sluitende meerjarenbegroting die de goedkeuring van de toezichthouder heeft. Intussen lopen de lasten van het Kulturhus door en dwingt het coronavirus bibliotheek en theater tot (tijdelijke) sluiting.

3.3

D e b e g r o t i n g e n e n j a a r s t u k k e n v a n h e t Ku l t u r h u s .

Omdat de cijfers van de exploitatie van de bibliotheek en het Theater de Kappen van voor 2014 n i e t a c h t e r h a a l d k o n d e n wo r d e n , i s e r o n v o l d o e n d e i n z i c h t i n d e f i n a n c i ë l e s i t u a t i e v a n d e Openbare bibliotheek en Stichting “’t Iemenschoer” voorafgaande aan de fusie tot Stichting Kulturhus. Wel is duidelijk dat er in 2012 en 2013 al geen aflossingen plaatsvonden op uitstaande leningen, Ook is duidelijk dat het Kulturhus al vanaf de fusie op 1 januari 2014 financieel niet goed draaide, o n d a n k s e e n e x p l o i t a t i e s u b s i d i e v a n d e g e m e e n t e v a n b i j n a € 9 0 0 . 0 0 0 e n d a a rn a a s t n o g e e n éénmalige extra bijdrage (van € 35.000 ) voor frictiekosten. Behalve dat er op drie leningen in 2012 en 2013 geen aflossingen hadden plaatsgevonden, daalde de egalisatiereserve van € 20.000 negatief naar € 80.000 negatief in 2014, hetgeen inhield

15

d a t e r e e n n e g a t i e f e x p l o i t a t i e s a l d o w a s . A a n g e g e v e n we r d i n h e t j a a r v e r s l a g v a n 2 0 1 4 d a t h e t negatieve saldo het gevolg was van reorganisatiekosten. Opvallend is dat de begroting 2016 sloot met een exploitatietekort van €139.000, maar dat dit . n i e t g e s i g n a l e e r d w e r d b i j d e b e h a n d e l i n g v a n d e j a a r s t u k k e n . H e e f t h e t c o l l e g e b e wu s t ingestemd met een begrotingstekort (in tegenstelling tot de begroting 2019) of was er onvoldoende aandacht voor P&C stukken van gesubsidieerde instellingen? De betrokken ambtenaar geeft desgevraagd aan dat ‘normaal gesproken’ zowel de subsidiebeschikking (op basis van de begroting) als de subsidievaststelling (op basis van de jaarrekening) door het college worden vastgesteld. De ter beschikking gestelde B&W-besluiten bevestigen deze uitspraak. I n 2 0 1 6 d a a l d e d e e g a l i s a t i e r e s e r v e v e r d e r , v a n € 8 0 . 0 0 0 n e g a t i e f n a a r € 1 8 6 . 0 0 0 n e g a t i e f 5, waardoor het totale eigen vermogen negatief werd. In de jaarstukken van het Kulturhus werd aangegeven dat dit gunstiger uitviel dan het geraamde begrotingstekort van € 139.000 euro.

H e t g e e n v e r b a z i n g we k t , wa n t w a a r o m z o u h e t c o l l e g e i n s t e m m e n m e t e e n b e g r o t i n g m e t e e n negatief saldo wanneer de vermogenspositie al slecht is, ook al is het tekort minder groot dan oorspronkelijk begroot? Ook vanuit de raad werden tot eind 2018 geen vragen over de financiële positie van het Kulturhus gesteld. Pas over de begroting 2019 kwamen er vragen vanuit de raad. Hoe heeft de toekenning van de subsidies sinds de begroting 2012 plaatsgevonden? Het college neemt in december 2012 een besluit over de invulling van de diverse subsidies aan culturele instellingen, nadat de raad de begroting voor dat dienstjaar heeft vastgesteld. Invulling daarvan is ook een collegebevoegdheid. Een overzicht van de diverse besluiten luidt als volgt: ‘t Iemenschoer (2012 en 2013) Begroting 2012

s u b s i d i e b e d r a g v a n € 2 5 7 . 1 6 6 ( h e t e x p l o i t a t i e t e k o r t ) g e we i g e r d . G e e n

2013

hardheidsclausule toegepast Geen hardheidsclausule toegepast

S t i c h t i n g Ku l t u r h u s H a a k s b e r g e n ( v a n a f 2 0 1 4 ) Begroting 2014

Ha r d h e i d s c l a u s u l e t o e g e p a s t , s u b s i d i e a a n v r a a g i s b u i t e n d e t e r m i j n i n g e d i e n d

2015 2016

G e e n h a r d h e i d s c l a u s u l e : e e n s u b s i d i e b e d r a g v a n € 4 1 . 8 2 0 i s g e we i g e r d Ha r d h e i d s c l a u s u l e t o e g e p a s t , s u b s i d i e a a n v r a a g i s b u i t e n d e t e r m i j n i n g e d i e n d

2017 2018

Aanvraag voldoet aan subsidieverordening, geen hardheidsclausule Aanvraag voldoet aan subsidieverordening, geen hardheidsclausule

2019

€ 1.000 subsidie geweigerd, hardheidsclausule toegepast vanwege niet sluitende begroting en ontbreken activiteitenplan

2020

S u b s i d i e i s i n f a s e n t o e g e k e n d v a n we g e u i t g e s t e l d e b e s l u i t v o r m i n g o v e r t o e k o m s t Kulturhus, hardheidsclausule toegepast wegens ontbreken activiteitenplan

De conclusie moet worden getrokken dat het college ten aanzien van het Kulturhus in meerdere jaren de hardheidsclausule in de Algemene subsidieverordening besloot toe te passen, wegens het te laat indienen van de begroting en (in de laatste jaren) wegens het ontbreken van een activiteitenplan. Daarvan is geen actieve mededeling gedaan aan de raad, anders dan via de publicatie van de besluitenlijst van B&W. Dit was formeel ook niet vereist.

5

Het eigen vermogen was minder negatief, want daarnaast had het Kulturhus nog enkele andere reserves

16

H e t f i n a n c i ë l e h e r s t e l v a n h e t K u l t u r h u s wo r d t b e m o e i l i j k t d o o r d e v o o r t d u r e n d a f n e m e n d e opbrengsten van de bibliotheek. Het aantal leden is in 2018 ten opzichte van 2016 gedaald met 1000 naar 4.380, het aantal uitleningen is bijna gehalveerd van 171.000 naar 91.000. Als verklaring hiervoor wordt de tijdelijke huisvesting van de bibliotheek gegeven, hetgeen suggereert dat de daling van het aantal uitleningen maar tijdelijk zou zijn. Uit het jaarverslag 2019 (dat nog niet beschikbaar is) zal moeten blijken of deze effecten inderdaad incidenteel zijn. Financieel overzicht: Onderstaand plaatje laat het verloop zien van de subsidies die de gemeente Haaksbergen heeft verstrekt: eerst aan ’t Iemenschoer en de bibliotheek, vanaf 1 januari 2014 aan de Stichting Kulturhus Haaksbergen. Een paar zaken vallen op: 

De b e g r o t i n g e n v a n h e t K u l t u r h u s l a t e n v r i j w e l s t e e d s e e n t e k o r t z i e n . E r w o r d t m e e r s u b s i d i e i n g e b o e k t d a n d e g e m e e n t e g a a t v e r s t r e k k e n e n / o f e r wo r d t e e n t e k o rt g e r a a m d . D i t w o r d t a m b t e l i j k we l g e s i g n a l e e r d m a a r l e i d t n i e t t o t c o n c r e t e a c t i e v o o r d e b e g r o t i n g 2019;



E r wo r d t i n 2 0 1 7 d o o r d e g e m e e n t e e e n é é n m a l i g e s u b s i d i e v e r s t r e k t v o o r d e transitiekosten van € 244.000. Dus van de opgelegde bezuinigingen kon slechts een gedeelte daadwerkelijk worden ingeboekt;

begroting subsidie gemeente Kulturhus t Iemenschoer - theater begroting begroting geraamd tekort rekening B&W-besluit 2012 401.500 nvt 72.000 7-feb-12 2013 389.500 nvt 18-12-2012 bibliotheek 2012 nvt 2013 404.285 nvt Stg Kulturhus Haaksbergen 2014 887.000 887.000 887.000 17-12-2013 2015 858.480 900.300 41.820 858.480 16-12-2014 € 41.820 subsidie geweigerd 2016 676.000 866.000 190.000 697.000 22-12-2015 2017 612.000 123.500 856.000 20-12-2016 eenmalige subsidie van € 244.000 2018 487.000 156.300 12-12-2017 2019 499.000 500.000 18-12-2018 € 1.000 subsidie geweigerd

U i t o n d e r s t a a n d e t a b e l b l i j k t d a t h e t K u l t u r h u s v r i j we l s t e e d s m e t f i n a n c i ë l e p r o b l e m e n k a m p t e e n v r i j w e l v a n j a a r t o t j a a r e x p l o i t a t i e v e r l i e z e n l e e d . Hi e r d o o r w e r d h e t e i g e n v e r m o g e n n e g a t i e f , hetgeen in 2017 door een éénmalige meevaller (verkoop oude bibliotheek ver boven de b o e k w a a r d e e n d e é é n m a l i g e s u b s i d i e v o o r d e t r a n s i t i e k o s t e n ) o n g e d a a n k o n wo r d e n g e m a a k t . H e t j a a r d a a r o p wa s e c h t e r a l w e e r s p r a k e v a n e e n n e g a t i e f e i g e n v e r m o g e n v a n € 1 0 5 . 0 0 0 . D e j a a r s t u k k e n v o o r 2 0 1 9 w a r e n o p 1 4 a u g u s t u s 2 0 2 0 n o g n i e t b e s c h i k b a a r . De subsidieverordening geeft aan dat deze voor 1 juli van het volgende jaar moeten zijn ingediend bij de gemeente, voorzien van een accountantsverklaring.

17

eigen vermogen resultaat t Iemenschoer 31-12-2011 31-12-2012 31-12-2013 Stg Kulturhus Haaksbergen 31-12-2013 31-12-2014 31-12-2015 31-12-2016 31-12-2017 31-12-2018

368.586 174.086 18.246

13.963 -194.500 waarvan podiumvoorziening: waarvan podiumvoorziening:

70.848 65.341 4.620 -103.380 163.831 -105.001

-5.507 -60.721 -108.000 267.211 éenmalige boekwinst door verkoop bibliotheekpand -268.833

-64.517 3.250

Onderstaande tabel laat zien dat het Kulturhus van jaar tot jaar afloste op de leningen die door de gemeente waren verstrekt voor de oude bibliotheek. Na verkoop van het oude pand konden die l e n i n g e n w o r d e n a f g e l o s t e n o o k n o g e e n b o e k wi n s t w o r d e n g e r e a l i s e e r d , m a a r e r m o e s t e n w e l t we e n i e u w e l e n i n g e n b i j d e g e m e e n t e wo r d e n a f g e s l o t e n v o o r d e a a n k o o p e n i n r i c h t i n g v a n d e n i e u w e b i b l i o t h e e k ( e n d e v e r b o u wi n g v a n h e t t h e a t e r ) . Er is ook enige onduidelijkheid over de besteding van de tweede geldlening van € 350.000. Deze werd verstrekt om de bibliotheek in te richten, maar lijkt volgens wethouder Koopman vooral te z i j n g e b r u i k t o m e e n g e d e e l t e v a n d e k o s t e n v a n d e v e r b o u wi n g t e b e t a l e n , d i e b l i j k b a a r h o g e r w a r e n d a n g e r a a m d . D a t l i j k t t e wo r d e n b e v e s t i g d d o o r d e j a a r r e k e n i n g o v e r 2 0 1 8 , d i e e e n aanmerkelijke verslechtering van de liquiditeitspositie laat zien. Dat is in ieder geval een aanwijzing dat er meer kosten gemaakt zijn voor de verbouwing en inrichting. Maar in de jaarrekening 2018 worden geen overschrijdingen van het verbouwingsbudget gerapporteerd.

Leningen Stg Kulturhus leningbedrag 31-12-2013 474.771 31-12-2014 445.170 31-12-2015 414.409 31-12-2016 382.443 31-12-2017 1.040.158 31-12-2018 1.338.522 3.4

H o e z o u d e f i n a n c i ë l e t o e k o m s t v a n h e t Ku l t u r h u s e r u i t k u n n e n z i e n ?

T e n a a n z i e n v a n d e t o e k o m s t v a n h e t K u l t u r h u s z i j n t w e e v e r s c h i l l e n d e s c e n a ri o ’ s a c t u e e l : Scenario 1: het Kulturhus gaat failliet. Bij een faillissement van het Kulturhus zullen de verstrekte geldleningen ter grootte van bijna € 1 , 4 m i l j o e n p e r d i r e c t o p e i s b a a r z i j n , m a a r e r z u l l e n n a a r v e r wa c h t i n g g e e n m i d d e l e n z i j n o m d e leningen terug te betalen. De gemeente heeft ook een recht van eerste hypotheek op de lening v a n € 1 . 0 5 0 . 0 0 0 . D e g e m e e n t e k a n d u s b e s l a g l e g g e n o p d e v o o r m a l i g e O B S He t D o r p d i e d o o r het faillissement leeg zal komen te staan, maar onduidelijk is wat de waarde van dat leegstaande g e b o u w d a n z a l z i j n . De k a n s i s g r o o t d a t e e n g r o o t d e e l v a n d e b o e k wa a r d e d o o r d e g e m e e n t e moet worden afgeboekt.

18

-

De achterstallige huur en de achterstallige rente van de geldleningen worden oninbaar.

Dat is een bedrag van ongeveer € 230.000 per jaar (€ 68.000 rente en aflossing, € 162.000 achterstallige huur van theater De Kappen).6 -

De bibliotheek is een verplichte voorziening waarin door de gemeente zelf zal moeten

w o r d e n v o o r z i e n , t e n z i j e e n a n d e r e p a r t i j b e r e i d g e v o n d e n k a n wo r d e n d e b i b l i o t h e e k t e b e h e r e n . Dat kan extra geld kosten. -

O n t s l a g r e g e l i n g e n v o o r e x - we r k n e m e r s v a n h e t K u l t u r h u s k o m e n i n e e r s t e i n s t a n t i e n i e t

voor rekening van de gemeente. Scenario 2: BUIN neemt het Kulturhus over. Wanneer BUIN het Kulturhus zou overnemen zal de huur voor Theater De Kappen en de rente en aflossing op de leningen van de bibliotheek moeten worden verlaagd of helemaal wegvallen. Daarop is het plan van BUIN gebaseerd. Een andere optie is dat de subsidie voor het Kulturhus zal worden verhoogd. Bovendien zullen ook bij deze optie de achterstallige betalingen moeten worden afgeschreven. Wanneer de gemeente tot een faillissement van het Kulturhus en een herstart met een nieuwe stichting zou besluiten, vervalt de hypotheek en kan de voormalige school in gebruik worden g e g e v e n a a n d e n i e u w e s t i c h t i n g . He t v e r s c h i l t u s s e n d e wa a r d e v a n d e h y p o t h e e k e n d e taxatiewaarde van het pand moet dan wel direct worden afgeschreven. Daarnaast zal de huur ook l a g e r m o e t e n w o r d e n o m d e n i e u we s t i c h t i n g e e n k a n s t e g e v e n . B e i d e o p t i e s z u l l e n v o o r d e g e m e e n t e e e n f i n a n c i ë l e a d e r l a t i n g b e t e k e n e n , t e rw i j l e r a l s p r a k e i s van een negatieve algemene reserve. Hieronder een voorzichtige schatting van de éénmalige en structurele verliezen die de gemeente lijdt als per 1 januari 2021 het Kulturhus alsnog als coöperatie verder zou gaan.

Uit onderstaand schema blijkt dat voortzetting als coöperatie de gemeente éénmalig minimaal € 780.000 zou kosten plus eventuele kosten voor afvloeiing personeel en extra afboekingen als de W O Z - wa a r d e v a n d e v o o r m a l i g e s c h o o l “ O n s D o r p ” h o g e r i s d a n d e r e ë l e w a a r d e . De e x t r a structurele lasten bedragen ongeveer € 25.000 per jaar. De afboeking op “Ons Dorp” is op het volgende gebaseerd: bij het niet kunnen voldoen van rente e n a f l o s s i n g v a n d e g e l d l e n i n g e n wo r d e n d e z e o n i n b a a r e n v e r k r i j g t d e g e m e e n t e h e t e i g e n d o m van “Ons Dorp” als onderpand voor de leningen van € 1,4 miljoen . Het verschil tussen de WOZw a a r d e v a n h e t p a n d e n h e t t o t a a l b e d r a g v a n d e l e n i n g e n m o e t d i r e c t wo r d e n a f g e b o e k t t e n l a s t e van het resultaat. Bovendien worden ook de niet ontvangen rente en de gederfde huur oninbaar. Doorrekening model BUIN – gevolgen voor gemeente Haaksbergen: Eénmalige verliezen voor gemeente ( in €) :

6

-

Gederfde huur (17 maanden) Gederfde rente (17 maanden)

244.000 25.000

-

A f b o e k i n g O n s Do r p ( g e b o u w e n i n v e n t a r i s ) 5 0 9 . 0 0 0 7E x t r a a f b o e k i n g a l s r e ë l e w a a r d e l a g e r i s d a n W O Z - wa a r d e pm

-

Afkoopsommen personeel

pm

Aflossing is overigens geen opbrengst voor de gemeente, maar wordt rec htstreeks op de balans geboekt

ten laste van het leningsaldo 7

Volgens het BBV moeten waardeverminderingen die optreden in één keer genomen worden ten laste van

het rekeningresultaat

19

Per saldo schiet de gemeente er éénmalig minimaal € 0,78 miljoen bij in. In de jaarrekening 2019 van de gemeente Haaksbergen is overigens rekening is gehouden met een afboeking van € 0,8 miljoen. Structurele effecten ( in € ): B i e b e n t h e a t e r wo r d e n o m n i e t t e r b e s c h i k k i n g g e s t e l d : Gederfde huur -

Gederfde rente (leningen 1,4 miljoen) Subtotaal:

170.000 17.500 187.500

S u b s i d i e b i b l i o t h e e k ( 1 4 € * 2 4 . 2 7 7 8) Subsidie theater

340.000 0

S u b s i d i e wa s : Verschil

498.000 - 158.000

Extra structurele lasten voor de gemeente:(€ 187.500 minus € 158.000) €

29.500 (afgerond)

I n h e t d e f i n i t i e v e o n d e r n e mi n g s p l a n v a n s e p t e mb e r 2 0 2 0 i s d e s i t u a t i e t e n a a n z i e n v a n bovenstaande gewijzigd. De coöperatie gaat daarin de panden huren tegen kostendekkende huur, d e g e m e e n t e s u b s i d i e e r t v o o r € 4 9 9 . 0 0 0 . D e e x t r a s t r u c t u r e l e l a s t v o o r d e g e me e n t e b e s t a a t i n dat geval uit het wegvallen van de gederfde rente op de geldleningen, zijnde 1,2% van € 1,4 mi l j o e n . 3.5