Omgevingsanalyse Wonen en Zorg in Haaksbergen

OMGEVINSANALYSE Concept opgesteld o.b.v. beschikbare achtergrondinformatie en bespreking kick off bijeenkomst 29 juni 2022

INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave.................................................................................................................. 1 Inleiding .......................................................................................................................... 2 Hoofdstuk 1. Algemene trends & ontwikkelingen wonen en zorg ................................................. 3 Veranderend krachtenveld WZW ....................................................................................... 3 Trends langer zelfstandig thuis wonen ................................................................................ 4 Hoofdstuk 2. marktverkenning wonen & zorg in Haaksbergen ..................................................... 6 Demografische ontwikkelingen in Haaksbergen..................................................................... 6 Hoofdstuk 3. Het bredere speelveld van wonen en zorg ........................................................... 20 Wat is Haaksbergen voor gemeente en wat valt daarin op als we kijken naar vraagstukken rond wonen en zorg? .............................................................................................................20 Hoofdstuk 4. Sterktes, Zwaktes, Kansen en Bedreigingen .........................................................

25 Conclusie opgave .............................................................................................................28 Bijlagen ......................................................................................................................... 30 Bijlag 1. Algemene trends & ontwikkelingen in de ouderenzorg ..............................................30 Bijlage 2. 10 trends die de geestelijke gezondheidszorg in 2020 ingrijpend veranderen ...............34

1

INLEIDING Behoorlijke huisvesting is een van de meest elementaire behoeften van de mens. Deze basisbehoefte is verankerd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en in onze grondwet. Hoe staat het in Haaksbergen met het vraagstuk wonen en hoe functioneert het speelveld van wonen en zorg? Deze vragen leven al langere tijd binnen de samenleving en het bestuur van de gemeente. Er is een behoefte aan een woonvisie voor alle Haaksbergenaren. Meer specifiek is er ook een behoefte aan een integrale visie op wonen, zorg & welzijn. Er ligt een opgave om goed zicht te krijgen op de woonzorgopgave, nu en in de toekomst. Daarover gaat dit rapport. Om tot een goede visie te komen en hierin afgewogen keuzes te kunnen maken is het belangrijk dat rekening wordt gehouden met de lange termijn trends en ontwikkelingen die zich in de omgeving voordoen. Vastgoedkeuzes en investeringen in de infrastructuur gaan immers vaak gepaard met flinke investeringen (in geld en mensen) of dat voor jarenlang afspraken contractueel worden vastgelegd. Om zicht te krijgen op de relevante ontwikkelingen in de omgeving is een omgevingsanalyse uitgevoerd.

Met behulp van de hierboven bedoelde achtergrondinformatie en een kick off bijeenkomst op 29 juni 2022 is met verschillende stakeholders rond wonen, zorg en welzijn in Haaksbergen getracht een omgevingsanalyse uit te voeren die we als ingrediënt gebruiken om tot een gedegen visie te kunnen komen. De resultaten van deze omgevingsanalyse zijn weergegeven in dit rapport. Visie op wonen en zorg Op basis van voorgaande stap gaan betrokkenen met elkaar in gesprek om te komen tot een visie op wonen en zorg. Deze visie wordt later dit jaar met de gemeenteraad besproken. Daarna willen we de ontwikkelde visie formaliseren door dit uit te schrijven als paragraaf in het beleidsdocument ‘Woonvisie Haaksbergen’. In een volgend stadium kunnen we deze voorzien van een concreet uitvoeringsprogramma. Een preview: opgave kristalliseert zich al helder uit In Haaksbergen hebben we gezien dat er een gunstige uitgangssituatie is als het er om gaat dat ouderen en andere mensen met een beperking zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen. Er gebeurt al veel om langer zelfstandig thuis wonen te stimuleren. Door onder andere dubbele vergrijzing en extramuralisering neemt de doelgroep kwetsbare inwoners toe. Dit vraagt in toenemende mate om ondersteuning vanuit de Wmo en Wlz.

Dit maakt dat gemeenten en samenwerkingspartners als zorginstellingen en woningcorporatie doelmatig met middelen om moeten gaan en samen keuzes moeten maken in beleid en uitvoering. We hebben geconcludeerd dat er in Haaksbergen een relatief grote aanpasbare woningvoorraad is. Er is een goede sociale steunstructuur en ruime toegang tot welzijnsactiviteiten. De belangrijkste verbeterpunten blijken: 1. Behoefte aan (extra) woningen voor specifieke zorgdoelgroepen (zoals beschermd wonen); 2. Aandacht voor een betere betaalbaarheid van woningen voor bepaalde zorgdoelgroepen; 3. Belang van bijeenbrengen van vraag en aanbod en begeleiding bij verhuismogelijkheden (doorstroming faciliteren).

2

HOOFDSTUK 1. ALGEMENE TRENDS & ONTWIKKELINGEN WONEN EN ZORG Om een goede visie te kunnen maken op het gebied van wonen, zorg en vastgoed is het belangrijk dat rekening wordt gehouden met de lange termijn trends en ontwikkelingen die zich in de omgeving voordoen. Om zicht te krijgen op de relevante ontwikkelingen in de omgeving is een omgevingsanalyse uitgevoerd. In die analyse is opgenomen: 1. Overzicht van veranderend krachtenveld wonen, zorg, welzijn (WZW) en trends op het gebied van langer zelfstandig thuis wonen 2. Beschikbare lokale en regionale achtergrondinformatie over de woningmarkt, demografie en verschillende zorgdoelgroepen 3. Verkenning van woonomgeving en dienstverlening in Haaksbergen Hieronder volgt een schets van de belangrijkste ontwikkelingen op het eerste onderdeel van de analyse en de gevolgen die dat heeft voor het woonzorg-vraagstuk. In het hoofdstuk daarna volgt een marktverkenning Wonen en Zorg in de gemeente Haaksbergen (onderdeel 2). Het hoofdstuk daarna geeft een schets van de woonomgeving en sociale steunstructuur die een cruciaal onderdeel vormen bij woonzorg-vraagstukken (onderdeel 3).

Veranderend krachtenveld WZW In het veranderende krachtenveld WZW constateren we de volgende wijzigingen en verschuivingen bij stakeholders in woonzorg-vraagstukken in de afgelopen jaren: ◊ Zorgkantoor: - contracteerplicht verdwenen, ook voor intramurale instellingen ◊ Gemeenten: - regie op scheiden van Wonen en Zorg; en bij langer thuis wonen wordt meer van gemeenten gevraagd (woningaanpassingen, mobiliteitshulpmiddelen) - financiële en beleidsmatige verantwoordelijkheid; diversiteit in woonvormen, zorginhoud en organisatie is groot - drie grote transities in 2015 (Wmo 2015, Jeugdzorg en Participatiewet) waarbij voortdurend doorontwikkeling en nieuwe ontwikkelingen (Beschermd wonen, armoede/schulden) ◊ Zorgorganisaties: - marktwerking en toename concurrentie - wijziging stelsel van financiering waaronder Normatieve Huisvestingscomponent (NHC) en kans op verlaging daarvan vergaande extramuralisering - vraagsturing ◊ Welzijnsorganisaties: - Welzijn Nieuwe Stijl en professionalisering - meer zelfvoorzienend ◊ Corporaties: - Besluit Beheer Sociale Huursector (BBSH) en nieuwe Woningwet - beperkter investeringsvermogen (nb. Door afschaffing verhuurdersheffing meer ruimte in de toekomst.) ◊ Marktpartijen: - waaronder de projectontwikkelaar, MKB - krappe woningmarkt - aandacht voor verduurzaming

3

Trends langer zelfstandig thuis wonen Er zijn binnen de ouderenzorg als grootste zorgdoelgroep in Haaksbergen overall een aantal belangrijke landelijks trends zichtbaar. Hieronder worden deze kort besproken (zie voor meer informatie bijlage 1). Door de dubbele vergrijzing nemen de kwetsbaarheid en eenzaamheid onder ouderen toe Het aantal oude ouderen neemt toe. Dit bekent een toename van de zorgvraag. Bovendien gaat ouderdom vaak gepaard gaat met een toename van de kwetsbaarheid. Voorheen verhuisden veel van de meer kwetsbare ouderen naar het verzorgingshuis. Nu ouderen langer thuis blijven wonen, neemt ook de kwetsbaarheid bij hen toe. Door aandacht, preventie en soms andere maatregelen, kunnen ouderen zich overigens weer sterker gaan voelen en neemt de kwetsbaarheid af. Om de kwetsbaarheid onder ouderen te verkleinen vraagt het voorkomen van eenzaamheid bijzondere aandacht. Ouderen voelen zich sneller eenzaam door een opeenstapeling van gebeurtenissen, zoals het overlijden van een partner en andere leeftijdsgenoten en het verlies van mobiliteit en zelfstandigheid. Van de 75- tot 85-jarigen voelt bijna 50% zich eenzaam. Van de 85-plussers voelt bijna 60% zich eenzaam (bron: ouderenfonds).

Toename zelfbewuste en kritische ouderen (en kinderen) Naast de eerder gesignaleerde ‘kwetsbare oudere’, is er tegelijkertijd een 'nieuwe oudere' in opkomst die zich meer als (zorg)consument opstelt. Het is de verwachting dat de eigen bijdrage van cliënten verder zal stijgen en zichtbaarder wordt wat de prijs van zorg is. De klant betaalt steeds meer zelf en wil dus ook meer kunnen bepalen. Hij is niet altijd bereid om de portemonnee te trekken, want hij ziet zorg nog in belangrijke mate als een collectief goed waarop hij recht heeft. Afname helpende handen (potentieel aan formele én informele zorg) De dubbele vergrijzing wordt vaak als een kans gezien voor zorgorganisaties om verder te kunnen groeien. Dat is het deels ook. Tegelijkertijd ontstaat er, mede vanwege de demografische ontwikkelingen, een tekort aan arbeidskrachten die beschikbaar zijn. Daarbij neemt ook het aantal vrijwilligers in de toekomst fors af evenals het aantal mantelzorgers (mede vanwege het kleiner worden van de gezinnen). Op dit moment zijn er nog wel veel mantelzorgers. Opvallend is echter dat zij vaak nog een heel druk leven hebben. Veel van de huidige mantelzorgers werken nog, passen op kleinkinderen en/of hebben nog een druk sociaal leven. Behoefte aan andersoortige dienstverlening en meer gaan benutten van technologie Ouderen wonen langer thuis.

Dit is ook de koers die landelijke beleidsmakers varen in recente kamerstukken. De ligduur in ziekenhuizen is fors teruggelopen en er worden steeds meer taken vanuit de tweedelijnszorg overgedragen naar de eerstelijns zorg (en van de eerstelijns weer naar de nuldelijnszorg/thuis). Mede als gevolg van deze ontwikkelingen ontstaat er steeds meer behoefte aan andersoortige voorzieningen. Ouderen willen elkaar laagdrempelig kunnen ontmoeten. Ook neemt de noodzaak toe van plaatsen waar mensen tijdelijk kunnen herstellen na een ziekenhuisopname of dat er mogelijkheden zijn van tijdelijk verblijf ter ontlasting van de mantelzorger. Daarbij zal de behoefte verder toenemen aan de diverse vormen van dagbesteding (van licht tot zwaar). Tot slot komt de aandacht voor preventie, waar al jarenlang het belang van in wordt gezien, nu meer en meer van de grond (zelfredzaamheid, e-health, buurtnetwerken etc.). De technologische ontwikkelingen gaan zeer hard. Denk onder meer aan e-commerce, toezicht of zorgverlening op afstand en de opkomst van woonhuistechnologie. Deze producten en diensten zullen enerzijds de zorg vervangen (substitutie), anderzijds huidige zorgproducten efficiënter maken en in veel gevallen de kwaliteit van dienstverlening verbeteren en/of voor de cliënten ertoe bijdragen dat de deze langer zijn zelfstandigheid en regie kunnen behouden.

Daarbij blijven ook de ontwikkelingen wat betreft de medische technologie doorgaan.

4

Meer marktwerking binnen zowel de zorg- als de vastgoedwereld (+budgetten onder druk) Er is sprake van toenemende concurrentie tussen zorgorganisaties en particuliere initiatieven. Er zijn nieuwe toetreders rondom extramurale zorg, die met een slim organisatiemodel sterk inspelen op de wensen van

medewerkers én cliënten. Op het gebied van vastgoed richten nieuwe toetreders zich vooral op het ontwikkelen van kleinschalige nieuwe woonconcepten, zoals zorgboerderijen of zorghotels (waarbij zij zich vaker richten op het hogere segment, niet altijd). Met het wegvallen van alle budgetzekerheden in combinatie met momenteel sterk stijgende prijzen van bouwkosten, is investeren in vastgoed veel risicovoller geworden. Gezien de beperkte omvang van Haaksbergen is het belangrijk dat het aanbod aan voorzieningen hoog wordt gehouden. Dat vraagt om een goede visie en afstemming om te voorkomen dat organisaties elkaar beconcurreren en er in zijn totaliteit onvoldoende draagvlak ontstaat voor een goed dekken woonzorgnetwerk. Door samenwerking een beter aanbod op het gebied van wonen, zorg & welzijn realiseren Om ouderen een zo adequaat en doelmatig mogelijk aanbod te kunnen bieden op het gebied van wonen, zorg en welzijn, is actieve samenwerking met de inwoners, gemeente en aanbieders op het gebied van wonen, zorg & welzijn cruciaal. Geen van de partijen lukt het alleen om een goed dekkend aanbod te realiseren. De mate waarin het lukt hierin gezamenlijk op te trekken is medebepalend voor de slaagkans dat kwetsbare burgers daadwerkelijk langer zelfstandig en prettig thuis kunnen blijven wonen.

5

HOOFDSTUK 2. MARKTVERKENNING WONEN & ZORG IN HAAKSBERGEN Demografische ontwikkelingen in Haaksbergen MINDER INWONERS EN TOENAME OUDERE INWONERS

In de bevolkingsontwikkeling 2021-2050 zien we in Haaksbergen dat er ten opzichte van landelijke cijfers sprake is van een afname van het aantal inwoners van ruim 11%. De daling van het aantal huishoudens is minder sterk zoals we terugzien hieronder. Dit komt doordat steeds meer sprake zal zijn van eenpersoonshuishoudens.

6

ANBO/Actiz bieden gemeenten een online tool om de Investeringsopgave langer thuis wonen in beeld te brengen waarbij een onderscheid wordt gemaakt naar wel/geen mobiliteitsbeperkingen. Naast dat we zien dat opgave (aantal ouderen) toeneemt richting 2040 zien we ook dat het om flinke investeringen vraagt. In de navolgende afbeeldingen wordt aangegeven voor welk deel van de ouderen geldt dat voorzieningen nabij zijn en voor welk deel niet.

7

Op grond van bovenstaande afbeelding kunnen we opmaken dat er een grote investeringsopgave ligt voor langer thuis wonen. Het vraagt wel om een nadere analyse en afstemming daarover met betrokkenen om de cijfers voor Haaksbergen beter te duiden. De laatste update dateert van januari 2020. Omdat we inmiddels al ruim 2,5 jaar verder zijn moeten we de aantallen bovendien niet als een gegeven beschouwen.

KENMERKEN HAAKSBERGSE WONINGMARKT In de tekst hiervoor zagen we al een afwijking ten opzichte van het landelijk beeld. Voor de Haaksbergse woningmarkt zijn ook de volgende kenmerken relevant: ◊ ◊

◊ ◊

We kennen een relatief open woningmarkt, er is een sterke verhuisrelatie met Enschede Aantal huishoudens neemt tot 2030 toe met circa 230 huishoudens, onderliggend huishoudensverdunning (NB: uit nieuw onderzoek van STEC inzake het woonbehoefteonderzoek blijkt een toename van 445 huishoudens) Doorzetting van vergrijzing, op termijn ook ontgroening Opgave gaat hoofdzakelijk over de bestaande voorraad; dit is een grote opgave die gaat over het geschikt maken van woningen

8

Bron: STEC groep (woonbehoefteonderzoek Haaksbergen)

◊ ◊ ◊ ◊ ◊ ◊ ◊

◊

◊ ◊ ◊ ◊ ◊ ◊ ◊

De woningvoorraad betreft circa 66% koop en 87% eengezinswoning Er is een relatief grote aanpasbare woningvoorraad (70% en 15% al nultreden) De woningvoorraad bestaat voornamelijk uit eengezinswoningen in het koopsegment Ten aanzien van WOZ-gegevens van koopwoningen valt het volgende te zeggen: twee derde koopwoningen heeft WOZ-waarde tot € 300.000 Kwalitatief programmeren gaat om de juiste woning op de juiste plek Uit het onderzoek blijkt dat 44% van de huishoudens in Haaksbergen een verhuiswens heeft (echter onder 65-plussers maar 30%) Ook blijkt dat 92% van de respondenten met een verhuiswens in de gemeente Haaksbergen wil blijven wonen.

De redenen die de 65-plussers aangeven om te willen verhuizen zijn: ◊ 52% wil naar een levensloopbestendige woning ◊ 29% wil naar een kleinere woning ◊ 9% ik heb/verwacht een zorgbehoefte Er is een sterke voorkeur voor koopwoningen, senioren willen relatief vaker huren (50% 65-plussers wil koop, 37% wil huur, overige weet niet); deze percentages vragen om passend aanbod in zowel de huur- als de koopsector Verder blijkt dat knelpunten voor senioren opgelost moeten worden om doorstroming te faciliteren De uitbreidingsbehoefte in aantal woningen tot 2030 bedraagt: circa 230 woningen Er is een groeiende behoefte aan extramurale zorgwoningen door vergrijzing, ‘langer zelfstandig thuis’ en ambulantisering, ook in de geestelijke gezondheidszorg en de gehandicaptenzorg Verder is er een behoefte aan geschikte woningen voor senioren en zorgbehoevenden in Haaksbergen Het aandeel oudere huishoudens neemt de komende 10 jaar toe: circa 725 extra 75-plus huishoudens Door vergrijzing neemt vraag naar wonen en zorg toe Ook opgaven rondom duurzaamheid en energietransitie staan in de woonvisie, zowel vanuit aspecten van milieu als van betaalbaarheidsvraagstukken (kosten energie)

We constateren ‘drempels’ bij ouderen om te verhuizen naar een kleinere woning en daarnaast is het beeld dat er te weinig beschikbaar is en geen kleine woningen voor senioren worden bij gebouwd. Uit gesprekken blijkt bovendien dat ouderen graag een gelijkvloerse woning willen, maar dat dit niet alleen hoogbouw zou moeten zijn. Daarnaast is er een behoefte in de sociale huursector naar dit type woningen. In de eerste sessie is de oproep gedaan om bij woningen voor senioren rekening te houden met het feit dat Haaksbergen een plattelandsgemeente is. Daar zou in de woonzorgvisie aandacht voor moeten zijn omdat dit wat anders vraagt dan de meer traditionele senioren appartementencomplexen. Als voorbeeld is hierbij een “knarrenhof” genoemd. Een concept als deze wordt als aansprekend voorbeeld genoemd omdat er veel groen is, het betreft geen standaard wooncomplex, door de combinatie van ‘jongere-ouderen’ en ‘oudere-ouderen’ wordt een gemeenschap gecreëerd die veel voor elkaar betekent (elkaar helpen).

9

We signaleren dat ouderen nogal eens (te) laat beslissen over verhuizen naar een andere woning. Het tijdig bereiken van inwoners en keuzes voorhouden is een aandachtspunt in de verhuisbewegingen die op gang moeten komen. Hier ligt een taak voor onder andere het welzijnswerk, de woningcorporatie, de eerstelijn en andere actoren in het speelveld.

STEC groep beschrijft in het woonbehoefteonderzoek voor de gemeente Haaksbergen dat er sprake is van een ‘relatief aanpasbare bestaande woningvoorraad’. 70% van de woningen in Haaksbergen is aanpasbaar met een maximum aan kosten van €10.000,00. Deelnemers aan de eerste sessie voor de woonzorgvisie geven aan dat niet alleen kosten maar ook wensen een rol spelen in het vraagstuk. Elke inwoner wil het liefst al zijn/haar wensen tot uiting laten komen in de vervolgwoning. Daar moeten we ons bewust van zijn. Er is een potentieel van mensen die wel wil verhuizen maar het gaat om een goede aansluiting tussen wensen/behoefte en beschikbaar aanbod. Onderstaande afbeelding van STEC groep geeft dit aan:

10

Met de juiste woning op de juiste plek wordt specifiek voor ‘zorgdoelgroepen’ ook bedoeld dat er bijvoorbeeld voorzieningen in de buurt gelegen zijn.

VISIE DOMIJN OP DE WONINGMARKT VAN HAAKSBERGEN Domijn heeft in 2021 in een traject met betrokkenen vanuit de gemeente haaksbergen een visie op de Haaksbergse woningmarkt uitgewerkt. Domijn is de enige woningcorporatie met sociale huurwoningen in Haaksbergen. Het is daarom van belang de visie in dit document te noemen: ◊ In Haaksbergen hanteren we het principe van een vitale kern en werken we vanuit het hart. Verdunnen in de randen en vernieuwen in de kern. ◊ Wij zoeken proactief de samenwerking op met de gemeenten en zorg-welzijnspartijen om de woonbehoeften van onze klanten in te vullen. ◊ Wij voegen (b.v.k.) geen woningen toe aan een krimpende markt. ◊ De doelstelling dat actief woningzoekenden binnen 12 maanden een woning moeten kunnen vinden, is de belangrijkste doelstelling die we hebben m.b.t. de betaalbaarheid en de beschikbaarheid van het wonen. ◊ De sociale huurmarkt in Haaksbergen krimpt op termijn. ◊ De woningmarkt in Haaksbergen is in het segment sociale huur, redelijk ontspannen. In vergelijking met een aantal jaren geleden zien we dat sinds 2019 er voor bepaalde groepen extra aandacht nodig is. Zo zijn er in mei 2020 een aantal aanpassingen doorgevoerd die het voor inwoners van Haaksbergen makkelijker maken een passende woning te kunnen huren.

◊ Tijdelijke voorrangsregeling van 5 jaar voor Haaksbergenaren van 65 jaar en ouder voor een deel van onze levensloop bestendige appartementen met lift in het centrum van Haaksbergen (buurten kern 1 en 2). In totaal zitten 204 woningen in deze voorrangsregeling. ◊ Voorrangsregeling voor inwoners in Buurse en De Hoeve op een sociale huurwoning in hun kerkdorp. ◊ In de categorie woningen geschikt voor iedereen bevinden zich de 24 woningen aan de Telgengaarde die nu een seniorenlabel hebben. Gezien de behoefte aan levensloopgeschikte woningen, blijft het senioren label gehandhaafd. ◊ Verder concludeert Domijn: ◊ Oudere woningzoekenden zijn vooral afkomstig uit Haaksbergen en bij de andere categorieën reageren relatief meer mensen van buiten; ◊ Jongeren onder de 23 jaar zijn het meest passend gehuisvest in de huurprijscategorie goedkoop; ◊ Ouderen zijn het meest passend gehuisvest in de huurprijscategorie betaalbaar laag. Het aandeel woningen geschikt voor senioren met een streefhuur in de categorie betaalbaar hoog lijkt aan de hoge kant in Haaksbergen. 1 In de visie van Domijn en in uitwerking van instrumentarium voor de Haaksbergse woningmarkt zien we dat er enige ‘sturing’ plaatsvindt in de vorm van voorrangsregelingen. Naast bovengenoemde regelingen is er een regeling voor jongeren onder de 23 jaar om het aanbod voor jongeren onder de 23 jaar te vergroten.

In de analyses bij de visie op de woningmarkt is gesteld dat er ongeveer 23 woningen te weinig zijn in de huurvoorraad. Deelnemers in de sessie van juni merken op dat een passende woning ook zou moeten betekenen; woningen voor mensen met een beperkter budget zoals een bijstandsuitkering maar ook passende woningen voor mensen met een beperking. Domijn heeft aangegeven dat een scherpe woon(zorg)visie Domijn ook helpt bij het inzetten van voorrangsregelingen in Haaksbergen.

11

1

De elementen uit de visie zoals genoemd zijn al weer een jaar oud. Inmiddels is de verhouding betaalbaar hoog en betaalbaar laag beter ingeregeld. In 2016 is er door Domijn gesproken met 65+ huurders in het kader van lang zult u wonen, toen was er geen behoefte aan de categorie betaalbaar hoog. Voor de categorie betaalbaar hoog zou mogelijk meer vraag kunnen ontstaan als de regering overwaarde op een koopwoning gaat meenemen bij passend toewijzen als senioren de overstap naar een huurwoning willen gaan maken.

In Haaksbergen is het complex van de Bouwmeester als enige gelabeld voor ouderen. Hier mogen alleen oudere woningzoekenden op reageren. Complexen met een voorrangsregeling zijn niet gelabeld. Als er bij vrijkomende woningen geen ouderen reageren dan mogen woningzoekenden van alle leeftijden reageren op een woning. In de analyses bij de visie op de woningmarkt is een aantal van 35 woningen genoemd die er te weinig zijn in de woningvoorraad van levensloopgeschikte woningen voor senioren (> 65 jaar).

OPGAVEN BEZIEN VANUIT GEMEENTEN In het najaar van 2021 zijn vanuit gemeentezijde met de woningcorporaties onderstaande 4 opgaven doorgesproken. Deze opgaven gelden anno nu nog steeds. Ten aanzien van de eerste opgave hebben we kunnen lezen dat Domijn daar in haar visie op de woningmarkt in Haaksbergen al op is ingegaan. Bij de 2e en 4e opgave is zichtbaar dat deze opgaven vragen om samenwerking met zorgpartners. Deze onderdelen zullen dan ook in de woonzorgvisie moeten landen. 1. Meer huishoudens van 75-plussers met mobiliteitsbeperkingen in 2030 opgave voor woningvoorraad. 2. Creëren van een goede mix in intramurale plekken (wonen in een zorginstelling) en extramurale plekken voor senioren maar ook voor andere zorgbehoevenden tot 65 jaar: ◊ type woningen (nultreden woningen, aanleunwoningen); ◊ bestaande woningen aanpassen en/of nieuw te bouwen woningen alleen levensloopbestendig; ◊ huur en koop; ◊ organisatie en financiering van de zorg (krapte op de arbeidsmarkt); ◊ wie, wat, waar, wanneer, hoeveel; ◊ hoe houden we overzicht op alle initiatieven en hoe houden we elkaar goed op de hoogte: corporatie, particulier opdrachtgeverschap, zorgorganisaties, beleggers, diaconie, gemeente etc. 3. Een gezamenlijke inspanning om doorstroming te stimuleren van senioren op de woningmarkt. 4.

Een aanbod dat aansluit bij de naar verwachting toenemende vraag naar sociale huur vanwege ambulantisering GGZ, door en uitstroom Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang en focus op mensen met ‘binding met Haaksbergen’. Ad 2. Bij de eerste opgave is een toenemende behoefte aan woningen genoemd voor mensen die zelfstandig willen blijven wonen. Ook bij een indicatie voor de Wet langdurige zorg (Wlz) is het mogelijk om in een eigen woning te blijven wonen mits dat verantwoord en doelmatig is. We zien in Nederland een toenemend marktaandeel voor het Volledig Pakket Thuis (VPT) in de sector Verpleging en Verzorging. Met een Volledig Pakket Thuis (VPT) wordt dezelfde zorg en begeleiding vanuit de Wlz verleend als in een zorginstelling, maar dan aan huis in een zelfstandige woning. Mobiliteitshulpmiddelen en woningaanpassingen zijn geen onderdeel van het VPT. Inwoners kunnen hiervoor een beroep doen op de Wmo (uitvoering gemeente) of de Zorgverzekering. Inwoners houden ook hun eigen huisarts bij deze verzekeringsvormen. Daarnaast zien we – bevestigd door STEC – in de toekomst ook een toenemende behoefte aan intramurale plekken. Het gaat hierbij om woonunits van zorgorganisaties waar inwoners een all-in pakket aan zorg en ondersteuning ontvangen (Wlz).

Binnen de Wlz hebben we naast woningen in eigendom van inwoners en huurwoningen van de corporatie en beleggers ook te maken met andere partijen. Ook zorgorganisaties zijn belangrijke spelers in het genereren van voldoende (aanleun)woningen en plekken in intramurale voorzieningen. Complexen aantrekkelijk ‘maken’ is een belangrijke voorwaarde. Daarbij valt te denken aan thuiszorg in het gebouw of een algemene voorziening voor alle inwoners van Haaksbergen.

12

Verder geldt dat ook in de jongere leeftijdscategorieën 25 tot 65 jaar een (beperkte) toename wordt verwacht van intramurale plekken (35 tot 2030). Het gaat hierbij om inwoners met een verstandelijke of lichamelijke

beperking. Hierbij zijn zorgorganisaties maar ook ouderinitiatieven, spelers om mee in gesprek te komen en te blijven. Bij de ontwikkeling van woningen van (zorg)doelgroepen wordt veelal gekeken naar mogelijkheden/locaties dichtbij voorzieningen. Hier dienen we rekening mee te houden in de vorm van inbreidinglocaties boven uitbreidingslocaties en te transformeren vastgoed zoals leegstaande kantoren, winkelpanden. Dit past ook bij het gedachtegoed dat Domijn heeft inzake “vitale kernen”. Daarvan is verdunning aan de randen een consequentie. We zien de afgelopen jaren steeds vaker initiatieven en verzoeken binnenkomen bij onze afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling die inspelen op wonen met zorg. Van klein (een enkele mantelzorgwoning of woningsplitsing) tot groot (recreatieve groepsaccommodaties ombouwen tot zorgaccommodaties en uitbreiding van intramurale plekken en aanleunwoningen). En alles daartussenin zoals ouderinitiatieven voor een kleinschalige woonvorm. Het is een uitdaging om goed zicht te houden op de ontwikkelingen zodat in de periode tot 2030 en daarna er een passend aanbod van woningen met zorg ontstaat zowel in aantallen als in type woningen en locaties. In de sessie van juni kregen we terug van de groep dat mensen die minder mobiel zijn juist behoefte hebben aan een wooncomplex en men ook zoekt naar een mix.

Jongeren kunnen wat voor oudere of minder mobiele inwoners betekenen en andersom. Ad 3. Doorstroming van senioren is een manier waarop verhuisketens worden verlengd. Het is dan ook cruciaal om gezamenlijk een inspanning te leveren om die doorstroming zo goed als mogelijk op gang te brengen. Gemeente, corporatie en marktpartijen kunnen elkaar daarin versterken.

Bron: ABF Research – Monitor Ouderenhuisvesting 2020 (2021).

Senioren verhuizen niet graag. Zolang de gezondheid goed is, stellen zij het verhuizen uit. Als gezondheids- of ouderdomsklachten een verhuizing noodzakelijk maken dan is dat vaak op korte termijn. Het is dan ook belangrijk in het beleid gericht op doorstroming in te spelen op bewustwording en het nemen van tijdige maatregelen. Daar zien we een belangrijke rol voor de gemeente weg gelegd. Tegelijkertijd is het beschikbaar hebben van een passend en aantrekkelijk aanbod een randvoorwaarde. Bij mooie nultrede- of hofjeswoningen is tijdige verhuisbereidheid naar verwachting groter dan wanneer er enkel verouderde woningen beschikbaar zijn die ook nog eens ver van voorzieningen af gelegen zijn.

13

Onder andere door Platform31 is onderzoek gedaan naar interventies die bijdragen aan doorstroming van senioren op de arbeidsmarkt. In onderstaande tabel staan categorieën van interventies genoemd. De voorrangsregeling die Domijn al heeft ingesteld is een mooi voorbeeld van een reeds ingezette interventie.

Bron: Platform31 – Rapportage Doorstroming stimuleren van senioren op de woningmarkt (2021).

Ad 4. Naast een toenemend aantal ouderen zien we een opgave bij andere groepen inwoners met ondersteuningsvragen. Een aanbod dat aansluit bij de naar verwachting toenemende vraag naar sociale huur vanwege ambulantisering GGZ, door en uitstroom Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang en focus op mensen met ‘binding met Haaksbergen’ Gemeenten zijn sinds 1 januari 2015 verantwoordelijk voor woonvoorzieningen in het kader van Beschermd Wonen voor mensen met een psychische aandoening. Gemeenten hebben daarbij de taak om mensen meer in een reguliere woning in de wijk te huisvesten en begeleiden in plaats van in een instelling. Per 2024 krijgen alle gemeenten in Nederland de financiële middelen voor Beschermd Wonen. Conform het advies ‘Toekomst Beschermd Wonen’ (Commissie Dannenberg) is een afname van 2/3 deel van de totale capaciteit Beschermd Wonen gewenst. Dit betekent een grotere behoefte aan beschut wonen en extra woningen om thuis te kunnen wonen met begeleiding. Deze behoefte ontstaat ook door het afbouwen van de capaciteit bedden in de Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ).

14

De uitstroom naar meer zelfstandige woonvormen zal in de praktijk doorgaans in de sociale huursector moeten worden ingevuld. Daarvoor is Domijn een belangrijke partner in deze opgave. Het STEC rapport laat in figuur 49 zien dat er een flink overschot is in de grondgebonden sociale huur. Het is belangrijk om bij de keuzes voor aanpassing van niet-levensloopbestendige woningen, verkoop van huurwoningen of bij sloopplannen de groeiende vraag naar woningen voor de genoemde doelgroep niet te vergeten. Daarnaast willen we ook de uitstroom uit de maatschappelijke opvang versnellen en komt het al snel op de beschikbaarheid van een

woning aan. En ter voorkoming instroom in de opvang hebben we het veelal over inwoners met een kleine beurs die met een woning in het lage huursegment geholpen kunnen zijn. We hebben een aantal mooie initiatieven hiervoor al met Domijn mogen ontplooien (het Leenhuis en de Kamerbewoning aan de Meidoorn). Dit monitoren we gezamenlijk en daarbij blijven we kijken naar nieuwe mogelijkheden om te voorzien in passend aanbod. Wat we daarin als gemeente wel van belang vinden is dat we primair naar oplossingen zoeken voor inwoners in/uit Haaksbergen. Dit om te voorkomen dat er een zekere omvang sociale huur gecreëerd wordt voor deze groepen en er door het systeem van loting inwoners van buiten Haaksbergen (buiten Twente) aanspraak op gaan maken. We willen deze mensen niet weren, maar gunnen een Haaksbergenaar die zelf de regie weer kan oppakken en zelfstandig kan gaan wonen deze mogelijkheid in Haaksbergen in eerste instantie. De kans dat inwoners uit Haaksbergen zelf al een vitaal netwerk in het dorp hebben of dit weer makkelijker kunnen opbouwen in de eigen omgeving is groter. Een vitaal netwerk om iemand heen vergroot de slaagkans van het (weer) prettig en zelfstandig kunnen wonen in Haaksbergen.

HUIDIG AANTAL WONEN MET ZORG PLAATSEN IN HAAKSBERGEN In Haaksbergen is een divers palet aan woonzorg plaatsen beschikbaar met betrokkenheid van veel verschillende zorgorganisaties. In onderstaand overzicht is het aantal actuele plaatsen (per type) in beeld gebracht. In dit overzicht ontbreken nog het aantal woonplekken bij de Arendshorst en gezinshuis ’t Vöske in Buurse.

LG VV VG gezinshuis revalidatie Totaal alle woonvormen

43 314 78 3 22 460

Vanuit het zorgkantoor van Menzis krijgen we periodiek inzage in cijfers van wachtenden op Wlz zorg. De laatst bekende cijfers dateren van 1-1-2022. Voor een definitie zie: https://assets.zn.nl/p/32768/none/Langdurige%20zorg/Wachtlijsten%20langdurige%20zorg/ZN-Infographic.pdf

In Haaksbergen kennen we geen urgent wachtenden voor de Wlz of blijken geen actieve plaatsingen nodig. Er is wel een toename van Wlz geïndiceerden t.o.v. de vorige kwartalen. Dit past bij het beeld dat vanuit de Wmo steeds vaker mensen worden doorgeleid naar een Wlz indicatie. Of dat in de toekomst mogelijk blijft of dat de instroom in de Wlz strikter wordt is onzeker. Het aantal mensen dat wacht op een plek van voorkeur nam wel toe ten opzichte van de 2 kwartalen ervoor. In het regioplan verpleeghuiszorg van Menzis Zorgkantoor is zichtbaar dat in Twente relatief veel intramurale locaties voor ouderenzorg zijn.

15

In de verhouding is zichtbaar dat er in 2021 ten opzichte van 2020 vaker sprake is van extramurale Wlz-zorg ten opzichte van intramurale Wlz-zorg doordat er meer zorg in de vorm MPT, VPT en PGB wordt geleverd. Ook in het woonbehoefte onderzoek van STEC groep wordt geconstateerd dat er een “groeiende behoefte is aan extramurale zorgwoningen door vergrijzing, ‘langer zelfstandig thuis’ en ambulantisering”.

Een specifieke uitvoeringsagenda capaciteitsproblematiek is er niet. Uiteraard komt het thema wel op meerdere tafels terug. Daar waar de maatschappelijke behoefte richting kleinschaligheid lijkt te neigen, moet een zorgpand vanuit de zorgaanbodkant gezien, toch enige omvang hebben om exploitabel te zijn. Grote zorginstellingen blijven vaker grootschaligere voorzieningen bouwen, daar waar kleinere zorgondernemers meer kleinschaligheid ontplooien.

VERANDEREND OVERHEIDSBELEID 2022 Landelijk zien we al langere tijd grote knelpunten ontstaan in de zorg voor ouderen. Het rijk is daarom in juli met een nieuw programma gekomen. Nieuw programma ouderenzorg: meer digitaal, meer thuis en meer eigen regie. Onder de noemer WOZO: programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen.

16

De ouderenzorg moet anders georganiseerd worden, vinden de verschillende partijen in de ouderenzorg. Ouderen van nu zijn vitaler en leven langer, ook met chronische ziekten. Zij willen en kunnen langer zelfstandig zijn dan de ouderen van een generatie geleden. Zij willen meer regie houden op hun leven en als zij zorg nodig hebben, willen zij dat de zorg niet hun leven bepaalt, maar dat zorg hen ondersteunt om hun eigen dingen te blijven doen.

Bovendien is de verwachting dat door de vergrijzing de komende jaren steeds meer mensen een beroep zullen gaan doen op ouderenzorg. Tegelijkertijd zal het aantal mensen dat werkt in de zorg en het aantal mantelzorgers niet in dezelfde mate toenemen. Dat betekent dat als we de ouderenzorg blijven houden als het is, sommige mensen niet de zorg krijgen die ze nodig hebben. Daarom moet de zorg anders georganiseerd worden. Met het WOZO-programma leggen de verschillende partijen uit de ouderenzorgsector een nieuwe norm vast: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. De partijen in de ouderenzorg werken toe naar ouderenzorg en -ondersteuning waarbij ouderen zo veel mogelijk zelfredzaam zijn door zo nodig (opnieuw) aanleren van vaardigheden, fit blijven, hulpmiddelen gebruiken en hulp uit de omgeving. In de bijeenkomst van 29 juni kwam als reactie op meer thuis blijven wonen een ‘winstwaarschuwing’ naar voren als het gaat om ondersteuning in de thuissituatie vanuit mantelzorgers en vrijwilligers. In de huidige senioren generatie is de opvatting overwegend “je hebt voor elkaar gekozen”. Tegenwoordig zien we vaker eenpersoons huishoudens en eenoudergezinnen. Daarnaast zijn de huidige vrijwilligers niet van hetzelfde type als de 50+-ers van nu. Deze laatste groep werkt veelal en werkt langer door.

Zij willen daarnaast nog genieten van het leven en kunnen naar verwachting minder vrijwilligerswerk opbrengen. STEC groep heeft voor Haaksbergen de intramurale behoefte voor personen met een indicatie voor de Wet langdurige zorg (Wlz) in beeld gebracht. We zien dat de omvang daarvan toeneemt in 2030 ten opzichte van 2020. Het aantal is nu geprognosticeerd op 415 in 2030. We zagen eerder dat de capaciteit in Haaksbergen daar al flink boven ligt. Zonder het exacte aantal plekken te kennen van 2 locaties komt de omvang al uit op 460.

17

Door aanwezigen bij de sessie van 29 juni wordt opgemerkt dat een verzwaring zichtbaar is in personen die kiezen cq. genoodzaakt zijn voor intramuraal verblijf met een Wlz indicatie. Zorgaanbieder Livio met een groot aanbod in Haaksbergen zegt ook in te spelen op deze tendens. De verpleeghuislocatie Wiedenhof is meer gericht op de groep die ook te maken krijgt met de Wet zorg en dwang (Wzd) en daarom ook niet meer thuis kan blijven wonen. Mensen met lichtere vormen van dementie blijven thuis wonen.

Met het anders nadenken over wonen en zorg ontkomen we er niet aan om ook na te denken over financiering. De gesprekken over het Integraal Zorg Akkoord (IZA) 2022 geven dit ook aan. De zorg gaat teveel kosten. Doordat er op dit moment veel kosten in de Wlz gemoeid zijn met kosten voor het wonen (ofwel verblijf) maakt de vraag opportuun of dat in de toekomst zo zal blijven of dat er nog breder scheiden van wonen en zorg wordt toegepast. De in deze omgevingsanalyse gepresenteerde cijfers ten aanzien van Wlz-vraag dienen daarom met enige voorzichtigheid gelezen te worden (er zal eerder sprake zijn van minder behoefte aan Wlz en meer behoefte aan extramurale woningen).

VERBLIJF EN OPVANG ANDERE GROEPEN INWONERS Als we kijken naar woonvoorzieningen voor andere groepen inwoners die naast een woonvraag een zorg/ondersteuningsvraag (in combinatie) hebben dan zien we in Haaksbergen dat we in 2022 geen plaatsen beschermd wonen voor mensen met ggz problematiek hebben. Tot 2021 kenden we 4 plaatsen. Op dit moment wordt wel beschermd wonen geboden in Haaksbergen in de vorm van een modulair pakket (vergelijkbaar aan MPT in de VVT). In Haaksbergen kennen we daarnaast geen plaatsen voor maatschappelijke opvang en vrouwenopvang. Van oudsher zijn deze verblijfsplekken overwegend gelokaliseerd in de centrumgemeenten. Inwoners uit Haaksbergen die voor een dergelijke voorziening in aanmerking komen, wordt in deze steden voor opvang gezorgd. In termen van uitstroom uit de maatschappelijke opvang weten we uit een inventarisatie van de regio in samenwerking met Compaenen dat dit jaarlijks om 2 personen voor Haaksbergen gaat. Voor beschermd wonen ggz geldt dat mede door de doordecentralisatie naar alle gemeenten en de bestuurlijke afspraken in de regio ook in Haaksbergen gezocht wordt naar een locatie en zorgaanbieder. Uit eerdere berekeningen in de regio Twente is een omvang van 20 plaatsen beschermd wonen naar voren gekomen. We zien in de cijfers een toename van jongeren in de jeugdzorg.

Haaksbergen kent geen voorziening voor intramurale jeugdzorg maar wel een tweetal gezinshuizen.

Er zijn ook cijfers bekend over uitstroom jeugdzorg. Deze wordt jaarlijks geschat op 2 personen waarvan 1 persoon uit zou stromen naar zelfstandig wonen en 1 naar geclusterd begeleid wonen.

18

In termen van andersoortige woonvoorzieningen kennen we in Haaksbergen naast het genoemde aanbod verder: - 1 leenhuis: een volledig gestoffeerde en gemeubileerde woning waar een inwoner met een acute woonvraag en een lichte begeleidingsvraag terecht kan met als doel om binnen een jaar dusdanige stappen zijn gezet dat huisvesting via een reguliere woning kan slagen. - 1 woning gericht op kamerbewoning voor jongvolwassenen (16-23 jaar) die in de woning binnen circa een jaar toewerken naar zelfstandig wonen. Er is plek voor 3/4 jongvolwassenen. Deze woning betreft nog een pilot tot augustus 2023. Deze woonplekken zijn mogelijk ook passend voor jongeren die uitstromen vanuit jeugdzorg.

19

HOOFDSTUK 3. HET BREDERE SPEELVELD VAN WONEN EN ZORG De woonzorgvisie vraagt om een integrale blik op wonen met zorgvragen. Dit betekent dat zowel de woonomgeving als de dienstverlening cruciaal zijn voor een gemeente om in ogenschouw te nemen.

Wat is Haaksbergen voor gemeente en wat valt daarin op als we kijken naar vraagstukken rond wonen en zorg? Haaksbergen zit qua inkomensvergelijking met andere Overijsselse gemeenten in de hogere regio.

In onderstaand overzicht is weergegeven op welke kenmerken Haaksbergen het grootste verschil laat zien met gemiddelde waarden in Nederland (allecijfers.nl).

20

Wat opvalt is dat: - Haaksbergen relatief veel autochtone inwoners kent. - De omgevingsadressen dichtheid laag is in verhouding. NB. Haaksbergen heeft een groot (agrarisch) buitengebied. - De gemiddelde afstand tot een huisartsenpost (lees: praktijk) is relatief laag. - Haaksbergen een groot aandeel eensgezinswoningen heeft (83%). - Het percentage huishoudens onder of rond het sociaal minimum is met 4% laag te noemen.

Ook het aandeel jeugdigen dat gebruik maakt van jeugdhulp ligt onder het landelijk gemiddelde:

In Haaksbergen ligt het aandeel Wmo-cliënten onder het landelijk gemiddelde. Het percentage inwoners met Wmo-ondersteuning ligt laag als we dit vergelijken met andere Twentse gemeenten (totalen 2021).

Het gebruik van wijkverpleging ligt in Haaksbergen iets boven het landelijk gemiddelde:

Het aandeel personen die mantelzorg verlenen ligt hoger dan het landelijk gemiddelde:

De mate waarin mensen eenzaamheid ervaren is nagenoeg gelijk ten opzichte van het landelijk gemiddelde:

21

Onderstaande afbeelding voor Haaksbergen geeft een integraal beeld van individueel welzijn en vitaliteit van de buurt. De score 'vitaliteit' is een ongewogen gemiddelde van alle deelaspecten. De dimensies in de figuur zijn terug te vinden in de gehele rapportage die op de www.waarstaatjegemeente.nl beschikbaar is. Er zijn 2 lage scores zichtbaar (lichtpaars): de inzetbereidheid en de fysieke leefomgevingskwaliteit. In de sessie van 29 juni is ook gevraagd aan de deelnemers hoe de fysieke leefomgeving in Haaksbergen wordt ervaren. Zaken die werden benoemd zijn: - Er is een groot buitengebied - Er zijn veel vervoersvoorzieningen die nu gerund worden door vrijwilliger en waarbij het belangrijk is die te behouden (buurtbus, Automaatje) om zelfstandig wonen te faciliteren.

Naast vervoersvoorzieningen die hiervoor genoemd werden, is in het algemeen van belang dat de woonomgeving van groot belang is. Voor ouderen is onderstaand inzicht voor Haaksbergen te maken.

22

In Haaksbergen zijn relatief veel geschikt te maken woningen. Echter de fysieke en sociale woonomgeving worden als minder geschikt bevonden. In de gemeente Haaksbergen zijn voorzieningen op het gebied van zorg en ondersteuning te vinden en aan te vragen via de Noaberpoort. Deze ‘toegang’ lijkt een breed bekend begrip voor inwoners. We verwachten dat de meeste inwoners de Noaberpoort weten te vinden. Vanuit de Noaberpoort kunnen inwoners geholpen worden bij bijvoorbeeld Wmo-voorzieningen zoals huishoudelijke hulp of begeleiding maar vanuit de Noaberpoort worden ook veel inspanningen verricht om inwoners te geleiden naar algemene (voorliggende) voorzieningen. Er is een groot aanbod voor inwoners die willen meedoen. Gedacht kan worden aan wandelgroepen, ontmoetingsgroepen, inloop etc. In Haaksbergen is het aanbod aan voorzieningen terug te vinden op de Informatiewijzer Haaksbergen: https://www.informatiewijzerhaaksbergen.nl/. In deze informatiewijzer is bovendien informatie opgenomen over zelfstandig (blijven) wonen. In onderstaand overzicht is zichtbaar welke voorzieningen in Haaksbergen worden aangeboden:

23

Voor Haaksbergen kunnen we ‘voorzichtig’ stellen dat er relatief veel voorliggende voorzieningen in Haaksbergen zijn. Dit brede aanbod kan een positief effect hebben op een beperktere inzet van Wmo voorzieningen. Toenemend belang van ook een dementievriendelijke omgeving Eén op de vijf Nederlanders krijgt dementie. Wetende dat het overgrote deel van mensen met dementie thuis blijft wonen, betekent het dat steeds meer inwoners én organisaties binnen de gemeente dagelijks te maken krijgen met dementie. Waar in het voorgaande over de woonomgeving de nadruk lag op fysieke toegankelijkheid en bereikbaarheid, hebben mensen met dementie vooral baat bij een omgeving die begrip voor hen heeft en waar bij de inrichting van de infrastructuur rekening wordt gehouden dat deze dementievriendelijk is (fysieke en sociaal). Steeds meer gemeenten zetten actief in om mensen met dementie en hun mantelzorgers zo lang mogelijk mee te laten doen in de samenleving. Een dementievriendelijke gemeente stimuleert en faciliteert burgers, winkeliers/bedrijven en organisaties om zich actief in te zetten voor een dementievriendelijke samenleving. Zo ontstaat er een gemeenschap waarin iedereen dementie accepteert: van bakker en buurman tot sportclub en wijkagent. Waarin mensen met dementie gewoon boodschappen doen, hun bankzaken regelen, naar hun vereniging gaan of de bibliotheek of een museum bezoeken.

En waarin de gemeenschap hen een handje toesteekt wanneer zij het even niet meer weten. Er zijn binnen Haaksbergen al mooie initiatieven die bijdragen aan dementievriendelijkheid. Zo zijn er al meerdere vormen van mantelzorgondersteuning, is er een alzheimercafé zodat lotgenoten elkaar kunnen ontmoeten en is al medisch specialistische zorg in de wijk mogelijk voor mensen met dementie en hun mantelzorgers. Daarnaast zijn er gesprekken gestart om een Odensehuis op te zetten voor mensen met dementie en hun mantelzorgers. Tot slot zijn er bedrijven en winkeliers die geschoold zijn in signaleren en omgaan met dementie.

24

HOOFDSTUK 4. STERKTES, ZWAKTES, KANSEN EN BEDREIGINGEN Op basis van de bevindingen die uit deze omgevingsanalyse naar voren zijn gekomen in combinatie met de resultaten die uit de eerste sessie ‘wonen en zorg’ naar voren zijn gekomen, ontstaat een goed beeld van de belangrijkste kansen, bedreigingen en welke onderdelen in Haaksbergen al goed zijn en welke onderdelen nog voor verbetering vatbaar zijn. In de bijeenkomst van 29 juni jl. zijn de volgende kansen en bedreigingen besproken met de deelnemers: KANSEN

BEDREIGINGEN

Toename ouderen (ook ouderen met pensioen)

Afname ‘helpende handen’ (mantenz.,vrijw.,arbeid) NB: momenteel blijkt er nog voldoende personeel en vrijw. Weinig pro-actief handelen van ouderen (vraagt maatwerk): Pas als het echt niet meer gaat… Kritische consument (cliënt en diens familie)

Toename behoefte aan tussenvoorzieningen Door extramuralisering & ambulantisering ontstaan steeds meer overeenkomsten tussen behoeften van diverse zorgdoelgroepen Domein overstijgend samenwerken rond nieuwe woon-/dienstverleningsconcepten Concentratie van zorg-/welzijnsvoorziening i.c.m. samenwerking andere voorzieningen (nb. Hoeft niet permanent, dit kunnen ook spreekuren zijn) Gemeenschapsopbouw Toepassing domotica Toename behoefte aan tussenvoorzieningen en faciliteiten als logeermogelijkheden

Grijze gebieden waarvoor niemand zich verantwoordelijk voelt (financiering zorg/welzijnsinfrastructuur) Complexiteit vastgoedontwikkeling (nimby, schaarste grondstoffen, vertraging bouw) Sterk oplopende bouwkosten Toekomstige financiering zorgvastgoed/hoge ZZP’s (ook scheiden wonen zorg?), effecten? Toekomstige financiering van de zorg

We hebben ook met elkaar gesproken over de uitdaging hoe we moeten omgaan met diverse ‘grijze gebieden’. Wie is er eigenlijk nog verantwoordelijk voor: • Toe- en doorgankelijkheid van de woning • Veiligheid: 24 uurs zorg, brand, inbraak, legionella, overlast • Ontmoeting, zingeving en voorkomen eenzaamheid • Goede informatieverstrekking • Eerste crisisopvang bij verwarde personen • Woonbegeleiding bij complex gedrag • Vroegsignalering • Thuistechnologie • Zorginfrastructuur Het zijn elementen waar we zeker in het geval van langer thuis wonen met alle partijen gezamenlijk over na moeten denken.

25

Aan het einde van de sessie hebben we getracht verschillende sterktes en zwaktes voor de huidige situatie op het gebied van wonen met zorg te scoren. In onderstaande tabel is achter het onderwerp aangegeven of deze als sterk of als zwak wordt beoordeeld. In de aantallen is terug te zien door hoeveel deelnemers dit genoemd werd. De onderdelen waar geen cijfers achter staan zijn niet gescoord als belangrijkste onderdeel van deelnemers:

Zwak

Opmerking bij score

WONEN Aantal woningen voor zorgdoelgroepen

Sterk

7

Aantal aangepaste woningen

3

Betaalbaarheid van de woningen voor de zorgdoelgroepen Veiligheid woningen (w.o. inbraak, brand, valgevaar, verlichting) Bijeenbrengen vraag en aanbod (matchen vraag/aanbod, seniorenmakelaar, verhuisbegeleider) Woningtoewijzing én begeleiding

6

Met name beschermd wonen werd als knelpunt aangeduid, het lijkt een doelgroep die overal tussen valt Particulieren hebben vaak nog geen aangepaste woningen In hoeverre kunnen mensen bij elkaar (blijven) wonen

SOCIALE EN FYSIEKE OMGEVING Sociale dagelijkse zelfredzaamheid (zinvol contact, daginvulling) Mogelijkheid tot ontmoeting in de buurt

3

1

5 De mogelijkheden zijn er wel, maar er zijn drempels om het te gebruiken. Er wordt weinig gebruik gemaakt soms. Mensen willen wel maar willen niet alleen komen.

Geschiktheid woonomgeving (ook voor minder mobiele mensen) Dementie vriendelijk Sociale steunstructuur (mantelzorg, burennetwerk, gemeenschap) Gezamenlijke vroegsignalering

Deze wordt bezien in relatie tot voorgaande punt: bijeenbrengen vraag/aanbod

2

Sommige bedrijven/winkeliers hebben hier wel aandacht voor

4

Voor thuiszorg goed ingericht, maar voor andere groepen/zorgvragen niet. Met oog op de toekomst een aandachtspunt voor GZ en GGZ Deze wordt bezien in relatie tot voorgaande punt Let op laaggeletterdheid en weinig kunnen lezen

5 3

NABIJHEID VOORZIENINGEN Boodschappen Toegankelijk OV (deur tot deur) Mogelijkheid 24 uurs zorg p.d. (ook onplanbare zorg)

Voldoende begeleiding voor thuiswonenden

1

Transparante informatie (over woning, voorzieningen, activiteiten); nadenken over laaggeletterdheid Aanwezigheid Noaberpoort die bekend is met infrastructuur en netwerken, de Noaberpoort biedt ook (zorg)professionals mogelijkheid tot afstemmen van zorg en korte lijnen Toegang tot welzijnsactiviteiten Huisarts en apotheek

1

3

De Noaberpoort is ook een trefpunt voor professionals (korte lijnen)

6 3

26

TEN AANZIEN VAN WELKE ONDERWERPEN OF DOELGROEPEN ZIJN DE KNELPUNTEN HET GROOTST Op het gebied van Wonen zijn als grootste knelpunten (3 keer of vaker gescoord) de volgende zaken naar voren gekomen: ➢ Aantal woningen voor zorgdoelgroepen ➢ Aantal aangepaste woningen ➢ Betaalbaarheid van de woningen voor de zorgdoelgroepen Bijeenbrengen vraag en aanbod (matchen vraag/aanbod, seniorenmakelaar, verhuisbegeleider) En op het gebied van nabijheid voorzieningen is het volgende knelpunt 4 keer aangehaald: ➢ Mogelijkheid 24 uurs zorg p.d. (ook onplanbare zorg) Bovenstaande knelpunten zijn zaken waar we in het vervolg van het ontwikkelen van de woonzorgvisie in het bijzonder aandacht voor moeten hebben. We wilden ook graag een beeld krijgen van of de knelpunten voor specifieke of voor alle doelgroepen gelden. Omdat we geen vertegenwoordiging hadden vanuit beschermd wonen, opvang en jeugdzorg kunnen we daar in dit stadium nog onvoldoende antwoord op geven. We willen onze contactpersonen in deze sectoren daarom ook schriftelijk vragen te reageren op deze analyse.

27

CONCLUSIE OPGAVE Gunstige uitgangssituatie In Haaksbergen hebben we gezien dat er een gunstige uitgangssituatie is als het er om gaat dat ouderen en andere mensen met een beperking zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen. Er gebeurt al veel om langer zelfstandig thuis wonen te stimuleren. Er is een groot en divers aanbod aan voorzieningen waarvan inwoners gebruik kunnen maken. Door onder andere dubbele vergrijzing en extramuralisering neemt de doelgroep kwetsbare inwoners toe. Dit vraagt in toenemende mate om ondersteuning vanuit de Wmo en Wlz, passend bij ‘het wonen’ in Haaksbergen. Zoals geconstateerd is de tendens zo lang mogelijk thuis wonen en is dit voor de ouderenzorg in lijn met het recenste programma WOZO waarbij de nieuwe norm is: zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan. De druk op de ouderenzorg is groot, de kosten zijn hoog. Er moet daarom in de nabije toekomst een deels ander type zorg- en ondersteuningsaanbod komen waarbij ouderen zoveel mogelijk zelfredzaam zijn door zo nodig (opnieuw) aanleren van vaardigheden, fit blijven, hulpmiddelen gebruiken en hulp uit de omgeving. Dit vraagt om een forse inspanning van betrokken partners. Dit vraagt van zorginstellingen, eerstelijnszorg, gemeenten en woningcorporatie samen keuzes maken in beleid en uitvoering.

Op het gebied van wonen hebben we geconcludeerd dat er in Haaksbergen een relatief grote aanpasbare woningvoorraad is. Met name voor ouder wordende inwoners is dit een belangrijk gegeven met het oog op de demografische ontwikkeling (dubbele vergrijzing). Weliswaar zien we dat de match tussen het aanbod en de behoefte van woningen nog niet optimaal is. Er zijn verhuiswensen – ook onder senioren – maar de stap naar verhuizen naar een levensloopbestendige woning wordt nog vaak uitgesteld. Dit vraagstuk vraagt om samenwerking en afstemming tussen verschillende partners. Er is een goede sociale steunstructuur en ruime toegang tot welzijnsactiviteiten. In Haaksbergen zijn veel vrijwilligers en mantelzorgers actief die een grote bijdrage leveren aan deze steunstructuur. Ondanks de constatering dat er een grote diversiteit is in aanbod van algemene voorzieningen is het een aandachtspunt dat deze laagdrempelig moeten zijn voor inwoners. We willen het gebruik stimuleren als inwoners daardoor (langer) zelfredzaam zijn en deelnemen in de maatschappij. In deze analyse is het merendeel van de informatie gericht op de ouder wordende Haaksbergenaar en de ouderenzorg. Hier ligt de grootste opgave. Dit neemt niet weg dat er geen opgave ligt voor een passende ondersteuningsstructuur voor inwoners met andere kwetsbaarheden.

Haaksbergen is een dorp en vanuit historisch perspectief bezien is er geen wooncapaciteit voor jeugd, maatschappelijke opvang en beschermd wonen. Door de doordecentralisatie van beschermd wonen komt hier naar verwachting verandering in. Het is een ontwikkeling die nog verder onderzocht en uitgewerkt moet worden. Alle inbreng daarbij in dit traject is daarom heel welkom. Verbeterpunten In de analyse van documentatie en de eerste sessie met partijen is ook gekeken naar knelpunten en uitdagingen. De belangrijkste verbeterpunten in Haaksbergen waarvoor aandacht gevraagd wordt in de woonzorgvisie zijn:

28

1. Behoefte aan (extra) woningen voor specifieke zorgdoelgroepen (zoals beschermd wonen). 2. Aandacht voor een betere betaalbaarheid van woningen voor bepaalde zorgdoelgroepen. 3. Belang van bijeenbrengen van vraag en aanbod en begeleiding bij verhuismogelijkheden (doorstroming faciliteren).

4. Daarnaast is een belangrijk aspect in dit kader het beschikbaar hebben en houden van voldoende en aansluitende 24-uurs zorg. In de ouderenzorg is het op dit moment voldoende beschikbaar. Echter in andere sectoren zien we dat deze vorm van ondersteuning bij het (langer) zelfstandig wonen nog niet goed geborgd is. Deze verbeterpunten vragen nog om een nadere duiding om van daaruit ook de juiste richting in de woonzorgvisie te kunnen aangeven. Daarover gaan we verder in gesprek met betrokkenen.

29

BIJLAGEN Bijlag 1. Algemene trends & ontwikkelingen in de ouderenzorg In deze bijlage wordt ingezoomd op de externe ontwikkelingen die een directe invloed hebben op de gebieden wonen, zorg en zorgvastgoed. Deze worden hier puntsgewijs samengevat (niet limitatief). Demografie • De vergrijzing heeft effect op de huidige en toekomstige vraag naar zorg en dus op het beleid van de organisatie. Het aantal oude ouderen neemt toe. Ouderen verhuizen vaak op een later moment pas naar een woonzorgcentrum of verpleeghuis. Ter indicatie: De verblijfsduur in verpleeghuizen is spectaculair afgenomen. Vroeger bedroeg dit 19 maanden, nu nog maar rond de 9 maanden. • Het einde aan ‘de ouderdom’. Er is geen scheidslijn meer tussen jong en oud. Mensen die stoppen met werken, vinden zichzelf niet oud. Zij gaan door met hun leven een zinvolle inhoud te geven. Hun woonwensen kunnen begrepen worden vanuit gewone woningmarktmotieven. Het verzorgingshuis oude stijl houdt op te bestaan. • Vanwege de vergrijzing en tegelijkertijd ontgroening, neemt het aantal vrijwilligers in de toekomst fors af. • De ontgroening heeft ook als gevolg dat er minder arbeidskrachten beschikbaar zijn. Beschikbare formatie is een belemmerende factor in wat je kunt bieden. Het blijkt nu al moeilijk om bestaande vacatures op te vullen en neemt de kans toe dat er grotere tekorten komen aan voldoende gekwalificeerd medewerkers.

30

Economisch/markt • Er is een 'nieuwe oudere' in opkomst die zich meer als (zorg)consument zal gaan opstellen. Het is de verwachting dat de eigen bijdrage van cliënten verder zal stijgen en zichtbaarder wordt wat de prijs van zorg is. De klant betaalt steeds meer zelf en wil dus ook meer kunnen bepalen. Hij is niet altijd bereid om de portemonnee te trekken, want hij ziet zorg nog in belangrijke mate als een collectief goed waarop hij recht heeft. En hij is ook niet altijd even welgesteld als beweerd, maar zeker kritischer ten aanzien van de verwachtingen. Bij het zien van een jaren '80 intramuraal appartement van 25 m2 maakt de 'nieuwe oudere' (of dienst zoon/dochter) sneller rechtsomkeert. • Er is sprake van toename van concurrentie tussen zorgorganisaties en particuliere initiatieven. Er zijn nieuwe toetreders rondom extramurale zorg, zoals Buurtzorg die met een slim organisatiemodel sterk inspelen op de wensen van medewerkers én cliënten. Op het gebied van vastgoed richten nieuwe toetreders zich vooral op het ontwikkelen van kleinschalige nieuwe woonconcepten, zoals zorgboerderijen, zorghotels of shortstay ziekenhuiszorg. • Er is een toename van burgerinitiatieven, ook als het gaat om wonen en zorg. Er zijn in Nederland al meer dan 300 zorgcoöperaties.

• De huidige contracteerplicht van het zorgkantoor is verdwenen en daarvoor in de plaats is er sprake van persoonsvolgende bekostiging. De 'gegarandeerde zorgproductie' is daarmee weggevallen en de zorgorganisatie zal zelf cliënten aan zich moeten weten te binden. De rol en positie van het zorgkantoor blijft wel een bijzondere. Zorgorganisaties kunnen nog zoveel ambitie hebben en goede zorg leveren, budgetten zijn gemaximeerd, waardoor er een plafond zit aan de marktwerking. • De gemeente heeft steeds meer invloed gekregen op het lokaal vormgeven van het wonen en de zorg. De Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) heeft al grote impact gehad op zorgorganisaties door de overheveling van de huishoudelijke hulp uit de (toenmalige) AWBZ naar de gemeente. Per 2015 is ook de individuele en groepsbegeleiding overgeheveld naar de gemeenten, waarbij tevens sprake was van een bezuinigingsronde. • Volgens adviesbureau CBRE was er vorig jaar in Nederland een tekort van 32.000 vrije sector (zorg)appartementen, dat de komende jaren verder oploopt. Investeringen door private partijen in zorgvastgoed stijgt eveneens sterk. Beleggingen in zorgvastgoed stegen van 100 miljoen in 2013, 465 miljoen in 2016 tot ruim 700 miljoen in 2017.