Document · PDF

Bijlage 4 Stuctuurvisie 2030 toelichting

Gemeenteraad 27 november 2024, gemeente HaaksbergenBij agendapunt: Raadvoorstel Vasststelling van het addendum bij de Structuurvisie Haaksbergen 2030 en uitwerking woningbouwgebieden21.066 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

STRUCTUURVISIE 2030 Haaksbergen: groenste dorp van Twente

december 2013 NL.IMRO.0158.SV1001-0002

Structuurvisie 2030

Haaksbergen: groenste dorp van Twente

december 2013, gemaakt door:

Funenpark 1-D 1018 AK Amsterdam Nederland T. +31(0)20-419.41.69 bureau@strootman.net www.strootman.net

In opdracht van:

Markt 3 7481 HS Haaksbergen

Inhoud

1 2 3 4 5

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 06

Ontwikkelingsgeschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

Missie en ambities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

Visie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30

Uitvoeringsprogrammma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Colofon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

1 Haaksbergen centrum met op achtergrond Buurserstraat en het Buurserzand

Inleiding Van groei naar krimp

hoeven te worden, het aantal huishoudens zal

De ontwikkeling van Haaksbergen heeft lang

nog tot 2035 blijven toenemen. Daarmee komt

in het teken gestaan van (grote) groei op vele

het totale aantal huishoudens in 2035 op 10.200

fronten: bevolking, woningvoorraad, arbeids-

à 10.900.

plaatsen en mobiliteit. De tijden van grote groei

zijn nu echter wel zo’n beetje voorbij, daar zijn

Meer onzekerheden

alle toekomstverkenningen het wel over eens.

Naast de afname van het aantal inwoners kun-

Op termijn zal er sprake zijn van krimp, waarbij

nen voor de toekomst enkele trends worden

de krimp in Twente volgens de voorspellingen

geschetst, maar wat die concreet zullen bete-

zelfs harder gaat dan in de rest van ons land.

kenen is moeilijk te voorspellen. Het klimaat

De bevolking van Haaksbergen gaat, volgens

verandert, zonder dat we precies weten hoe snel

de voorspellingen van het CBS, tussen 2015

en hoe ver dat gaat. Dat heeft in Haaksbergen

en 2024 afnemen van 24.400 naar 23.600. Het

onder andere gevolgen voor het waterbeheer.

voorspellen van de bevolkingsomvang blijft

Grondstoffen worden schaars en daardoor

echter lastig en de afgelopen decennia hebben

duur. Op termijn zullen nieuwe energiebronnen

ons geleerd dat prognoses steeds minder ge-

nodig zijn. De verwachtingen over de economi-

schikt zijn om de ruimtebehoefte voor langere

sche groei verschillen nogal, en bovendien lijkt

tijd vast te leggen.

ons economische systeem op de drempel van

De afname van de bevolking betekent overigens

een fundamentele verschuiving te staan.

niet dat er meteen minder woningen gebouwd

Al met al zeer veel onzekerheden. Dat heeft

Drekkersstrang

Beckum

Goo rsest raat

Sint Isidorushoeve

N18

at tra s e es ed sch

Stepelo

Rietmolen

Enschede

Hagmolenbeek

uke rdi jk

Fluttersbeek

Bolscherbeek

sestraat Hengelo

Hengelvelde

Sp oo rlij n

Boekelo

Hegebeek

En Haaksbergen

Markveldsebeek Brammelo

`t Varck

t sestraa Eiberg Groot Scholtenhagen

Buurse rstraat

Buurse

Schipbeek / Buurserbeek Het Lankheet Assinkbos

Ha aks ber g

se w eg

Neede

Zoddebeek Koffijgoot

Toponiemen

consequenties voor de opzet van deze struc-

bovendien op de kwantitatieve aspecten, terwijl

dat hoort bij een kleine stad, en uitstekend

tuurvisie.

we nu meer waarde hechten aan kwalitatieve

bereikbaar is. Vandaar dat in deze structuurvi-

aspecten. Met deze nieuwe structuurvisie willen

sie de focus ligt op die bijzondere kwaliteiten.

Van structuurplan naar structuurvisie

we inspelen op de gewijzigde omstandigheden

Die bijzondere kwaliteiten gelden voor de hele

Het vigerende structuurplan Haaksbergen 2015

en de grotere onzekerheden. Zo bevat deze

gemeente, dus zeker ook voor de kerkdorpen

is nog maar zeven jaar geleden vastgesteld.

structuurvisie geen exact programma en wordt

Buurse en Sint Isidorushoeve. Met name in die

Zelfs bij de maximale prognose van het aantal

ook niet elke vierkante meter van Haaksbergen

dorpen speelt de leefbaarheid een belangrijke

huishoudens, beschikken we nog tot zeker 2030

ingekleurd.

rol, nu en voor de toekomst.

over voldoende ontwikkelingsruimte binnen de

De inzet van deze structuurvisie is om de

kaders van dat structuurplan

bijzondere leefkwaliteit van Haaksbergen op

Flexibel en vraaggestuurd ontwikkelen

Door de woelige tijden waarin we ons be-

zijn hoge niveau te houden en waar mogelijk te

‘Vroeger’ planden wij jaren vooruit, kochten

vinden, kunnen we met het vigerende struc-

verbeteren. Het accent zal daarbij liggen op het

wij grote stukken agrarisch gebied met het

tuurplan echter niet meer uit de voeten. Het

versterken van de cultuurhistorische kwaliteiten

oog op toekomstige bouwplannen, en wisten

structuurplan Haaksbergen 2015 geeft geen

en het groene karakter. Daarmee zijn op de

we hoeveel woningen we de komende jaren

antwoord op de vragen die nu aan de orde zijn,

eerste plaats de huidige inwoners en bedrijven

zouden bouwen en hoeveel vierkante meters

en gaat nog uit van grootschalige uitbreiding

gediend, maar het maakt Haaksbergen ook

bedrijventerrein we zouden uitgeven. Nu er

met nieuwe woon- en werkgebieden. Het

aantrekkelijk voor anderen. Juist in tijden

veel onzekerheid is over de toekomstige vraag,

structuurplan gaat uit van maakbaarheid van de

waarin de groei beperkt is, is het van belang dat

worden de risico’s van het zo ver vooruit plan-

toekomst, en houdt weinig rekening met onze-

Haaksbergen zich onderscheidt als het groenste

nen te groot. Dat vraagt om een omslag van

kerheden. In het structuurplan ligt het accent

dorp van Twente met een voorzieningenniveau

aanbodgestuurd ontwikkelen (‘de vraag komt

vanzelf ’), naar vraaggestuurd ontwikkelen (‘pas

in belangrijke mate het beeld dat zij van Haaks-

als we weten wat de vraag is, gaan we aanbod

bergen krijgen.

creëren’). Daardoor kunnen wij flexibel inspelen op de vraag en lopen we veel minder risico.

De verwachte toename van het aantal huishou-

Omdat ook marktpartijen terughoudendheid

dens is dus niet zozeer het gevolg van de groei

zullen zijn, worden kleinschalige initiatieven en

van de bevolking, maar wordt vooral veroor-

particulier opdrachtgeverschap belangrijker.

zaakt door vergrijzing en individualisering. We worden steeds ouder en wonen gemiddeld met

Visie op hoofdlijnen en kernkwaliteiten centraal

steeds minder mensen in een huis. Aanpas-

Al deze ontwikkelingen maken het weinig zin-

singen aan de bestaande woningvoorraad

vol een structuurvisie op te stellen die uitgaat

worden daardoor belangrijker, bijvoorbeeld

van een vaststaand programma voor de ko-

om woningen levensloopbestendig te maken

mende jaren, en als het ware elke vierkante me-

of energiezuiniger. Haaksbergen werkt ook aan

ter van Haaksbergen precies inkleurt. Daarom

diverse plannen in het kader van de woonser-

focust deze structuurvisie meer op hoofdlijnen,

vicezones. Ook voor werklocaties met kantoren,

en gaan we tegelijkertijd met een aantal con-

bedrijfsruimte of winkels geldt dat het aanbod

crete actuele opgaven aan de slag. Omdat we

aan locaties voor lange tijd voldoende is. Inves-

nog niet precies weten wat de opgaven voor de

teringsimpulsen op nieuwe locaties blijven nog

komende decennia zijn, staan de kernkwalitei-

nodig, maar het accent blijft liggen op herge-

ten van Haaksbergen centraal. Dat zijn kwalitei-

bruik van vrijkomende ruimte op bedrijventer-

ten die altijd belangrijk zijn, ook over 20 of 30

reinen en op hergebruik van kantoorpanden en

jaar. Die kwaliteiten mogen niet verloren gaan

het beter benutten van de bestaande locaties.

en worden bij voorkeur verder versterkt. De inspanningen van de gemeente zijn vooral op

Partnerschap

deze kwaliteiten geconcentreerd. We laten veel

In deze structuurvisie formuleren wij weliswaar

ruimte voor (nog) onbekende ruimtevragen

onze ambities voor de ruimtelijke ontwikkeling

die kunnen bijdragen aan de kwaliteiten van

voor de lange termijn, maar voor het realiseren

Haaksbergen en voor het leveren van maatwerk

daarvan is samenwerking met anderen onmis-

op locatieniveau.

baar. We nodigen iedereen uit die een bijdrage wil leveren aan de kwaliteit en de ontwikke-

Accent op dorpsranden en bestaande bebouwing

ling van Haaksbergen: inwoners, wijkraden/

De dorpsranden van Haaksbergen zijn de

belangengemeenschappen, maatschappelijke

komende jaren de plekken waar de grootste

organisaties en marktpartijen. Daarbij bieden

ontwikkelingen zullen plaatsvinden. Zij staan

wij nadrukkelijk ruimte aan de opvattingen en

daarom centraal in deze structuurvisie. Deze

inzichten van anderen, binnen de kaders die we

structuurvisie is tevens een onderdeel van de

in deze structuurvisie schetsen.

pilot van de provincie Overijssel in het kader

van de stads- dorpsrandzones. De omlegging

Proces

van de N18, die straks aan de noordkant komt

Om tot een gedegen en gedragen structuurvisie

te liggen, de afwaardering van de huidige N18

te komen zijn we gestart met een bewoner-

aan de zuidkant, de ontwikkeling van bedrij-

senquete. Circa 400 mensen hebben hieraan

venterrein Stepelerveld en het project De Zout-

meegedaan. Dit betekent weliswaar niet dat er

marke zijn voorbeelden daarvan. De dorpsrand

sprake is van een representatieve enquête (de

is bovendien het gebied waar Haaksbergen zich

gemeente Haaksbergen kent immers 25.000

toont aan haar bezoekers, en bepaalt daarmee

inwoners), maar het heeft ons een goede indruk

De Wissinkbrink is niet langer geheel nodig als woningbouwlocatie

Uitbreiding van het bedrijventerrein Stepelerveld

Aandacht voor de kruising met het spoor Opwaardering van de Kolenbranderweg

De omlegging van de N18 vraagt om een goede landschappelijke inpassing

Van Vregerlinkshoek is afscheid genomen als toekomstige bedrijfslocatie

Afwaardering van het huidige tracé van de N18 biedt kansen voor beter contact met het landschap

De belangrijke opgaven en ontwikkelingen in Haaksbergen

gegeven van wat er leeft onder de Haaksbergse

Status en reikwijdte

We hebben ervoor gekozen om de lijnen uit de

bevolking. Dit hebben we gecombineerd met

De wettelijke basis van deze structuurvisie ligt

woonvisie, de detailhandelsvisie, het gemeen-

de kennis die in het gemeentehuis aanwezig

in artikel 2.1. van de Wet op de ruimtelijke

telijk rioleringsplan en alle andere beleidsnota’s

is over de gemeente Haaksbergen en de frisse

ordening (Wro). Iedere gemeente is verplicht

in de structuurvisie te laten samenkomen. De

blik van Strootman Landschapsarchitecten. Dit

om de hoofdlijnen van de voorgenomen ruim-

structuurvisie is de hoofdlijn, details per thema

heeft geleid tot een eerste visie, die we heb-

telijke ontwikkeling te schetsen en de manier

zitten in de onderliggende beleidsnota’s.

ben gepresenteerd aan de raadscommissie en

waarop men hier uitvoering aan wil geven.

vervolgens in een drietal interactieve sessies

Na vaststelling door de gemeenteraad vormt

hebben besproken met bewoners. Uit deze ses-

de structuurvisie de basis voor bestemmings-

sies met bewoners hebben we veel informatie

plannen en beeld-kwaliteitsplannen. Deze

gekregen over de wensen, de beperkingen en de

structuurvisie geeft een doorkijk tot 2025 en

mogelijkheden voor Haaksbergen. Tot slot heb-

vervangt het structuurplan Haaksbergen 2015

ben we met de wijkraden die daar behoefte aan

uit 2006.

hadden, apart gesproken over hun wijk. Uiteraard is het niet mogelijk om ieders persoonlijke

Andere beleidsnota’s

mening weer te geven in een structuurvisie. Wij

De structuurvisie is één onderdeel van het

hebben het tot onze taak gemaakt om de hoofd-

(vele) beleid dat de gemeente Haaksbergen

lijnen uit de ontmoetingen met de bewoners in

kent. De structuurvisie vervangt het huidige

de structuurvisie tot uiting te laten komen.

structuurplan maar niet andere beleidsstukken.

Ontwikkelingsgeschiedenis De bijzondere kwaliteiten van Haaksbergen zijn er niet van de ene op de andere dag gekomen. Ze zijn het resultaat van een lange interactie tussen de natuurlijke kenmerken van de plek en de mensen die er wonen en hebben gewoond. Elk dorp ademt de geest van de plek waar is het gesticht en is gegroeid. Als we het specifieke karakter, het eigene, van Haaksbergen willen versterken, zullen we dus moeten aansluiten bij de specifieke ontwikkelingsgeschiedenis ervan. We gaan daarom op de komende pagina’s in vogelvlucht in op de ontwikkeling van de bebouwing en het landschap van Haaksbergen.

Bolscherbeek

Een glooiende basis Haaksbergen ligt aan de rand van het OostNederlands plateau, een licht glooiende hoogte, ontstaan in de laatste ijstijd. In de ondergrond liggen ondoorlatende lagen van keileem en

Fluttersbeek

grondmorene. Op de plaatsen waar geen beken afstroomden, stagneerde daardoor het water op het plateau en ontstonden in de loop van eeuwen uitgestrekte venen, waarvan het Witteveen, Buurserveen en Haaksbergerveen slechts restanten zijn. Vanaf het plateau stromen beken, ongeveer parallel aan elkaar in noordwestelijke richting,

Markveldsebeek

die uitmonden in de Regge. Dit lager gelegen gebied met de beekdalen, kenmerkt zich door dekzandruggen, afgewisseld met dalvormige laagten. Het hoogteverschil tussen het plateau en de zandgronden het noordwesten van de gemeente bedraagt ongeveer 18 meter. Beken (zie afbeelding Huidige beeklopen) De Buurser beek is de belangrijkste beek in Haaksbergen. Aan weerzijden liggen de oudsten erven van de buurtschappen Buurse, Haaksbergen en Honesch. De beek liep vroeger dwars door het dorp, maar is rond 1400 omgelegd om de aansluiting op de Schipbeek en daarmee Huidige beeklopen

Drekkersstrang

Hagmolenbeek

Hegebeek

Schipbeek / Buurser beek

Zoddebeek

Koffijgoot

15m en lager

19m 24m 30m

36m

Hoogtekaart (hoogte maaiveld in meters t.o.v. NAP)

Bodemkaart

de scheepvaartverbinding met Deventer te

Ook de andere beken lopen van het zuidoos-

verbeteren. Met kleine scheepjes (‘potten’), die

ten naar het noordwesten. Zij liggen vrijwel

weinig diepgang hadden, werden goederen als

parallel tussen de zandruggen. In dit landschap

houtskool en potaarde uit Haakbergen en Mun-

ontstonden gemengde boerenbedrijven met een

sterland naar Deventer vervoerd. Daarnaast

combinatie van akkerbouw en veeteelt. Langs

werden boomstammen in vlotten over de beek

de beken lagen hooilanden, weidegronden en

vervoerd. Begin 19e eeuw, na de napoleontische

werd vlas geteeld. Door kanalisatie van de beek

tijd, werden de landwegen verbeterd en nam

zelf en de mogelijkheid tot peilbeheersing,

de scheepvaart op de Buurserbeek flink af. De

zijn de beekdalen vaak niet meer als zodanig

scheepvaartverbinding is tot in de negentiende

herkenbaar.

eeuw in stand gebleven. Daarna werd de Buur-

serbeek populair als recreatiegebied (oevers en

Doordat de beken zijn gekanaliseerd, omgelegd

zwemwater).

en in de bebouwde kom zelfs gedeeltelijk onder

Geomorfologische kaart

Topografische kaart 2010

de grond verdwenen zijn, is er een aantal water-

bij Haaksbergen was een van die plekken.

van de nog niet ontgonnen ‘woeste gronden’

problemen ontstaan als verdroging, omverstro-

Later vestigden de mensen zich definitief en

te regelen. Haaksbergen kende onder meer de

mingssrisico’s en vervuiling.

begonnen hun eigen voedsel te produceren. De

volgende marken: Langelo, Brammelo, Eppen-

landbouwmethoden werden steeds beter, waar-

zolder, Stepelo, Holthuizen en Boekelo. Rechten

Landbouw en landschap

door de bevolking toe nam. Langs de beken

en plichten werden afgesproken over het kiezen

In Haaksbergen zijn op de plaats van de wijk

ontstonden nederzettingen met landbouwgron-

van het bestuur, stemrecht, sprokkelen en hak-

Hassinkbrink sporen gevonden uit de mid-

den op de hoger gelegen plekken. Hooilanden

ken van hout, gebruik van heide, turf steken,

densteentijd (8800 – 4900 v. Chr.). De mensen

en weidegronden lagen op de nattere gronden

aanplanten van jonge bomen, verzamelen

die toen leefden waren jagers en verzamelaars.

langs de beken. Rond 1300 ontstonden in de

van eikels, veedrift, het houden van schapen,

Ze trokken in kleine groepen en leefden van de

parochie Hockesberghe marke-organisaties.

varkens, ganzen en bijen. Later behoorden ook

natuur. Ze vestigden zich tijdelijk op plekken

Ze werden opgericht door groepen boeren, die

het onderhoud van de wegen, waterlopen en

die hoog genoeg lagen om droog te blijven en

rond de in cultuur gebrachte essen en kampen

veedrinkplaatsen tot de marke. Het landbouw-

waar drinkwater in de buurt was. De zandrug

woonden. Ze waren bedoeld om het gebruik

systeem was onlosmakelijk verbonden met

Hengelosestraat Stepelerveld

Stepelo

De Greune

Haaksbergen, richting het noordoosten, met hierboven de bestaande bedrijventerreinen de Greune en Stepelo, de locatie van het geplande bedrijventerrein Stepelveld en de spoorlijn (rechts)

het gebruik van de woeste gronden. Door het

zij kunstmest en bevloeiing werden de open

houden van schapen ontstonden er routes naar

velden geschikt gemaakt voor akkerbouw. Deze

de heide, de schaapsdriften, die nu nog her-

ontginningen werden gestructureerd aange-

kenbaar zijn in het radiale wegenpatroon van

pakt, wat resulteerde in een typisch rationeel

het dorp. En door het gebruik van de potstal en

geordend en grootschalig landschap van rechte

het uitrijden van de potstalmest op de akkers,

kavels. Laanbeplanting langs de lange rechte

kwamen deze in de loop van de eeuwen steeds

wegen en de aanplant van bos deelden de aan-

hoger te liggen (essen en kampen). Een deel

vankelijk zeer uitgestrekte veldgronden op. De

van de grenzen van de vroegere marken is nog

boerderijen liggen meer individueel verspreid

terug te vinden door de grenspalen/markepalen

in het landschap dan in de oude ontginningen.

het landschap. Het landschap zelf is herkenbaar

Ook werden grote delen van de voormalige

door de restanten van houtwallen, geriefbosjes,

woeste gronden verkocht aan fabrikanten, dat

de wegen die de topografie volgen en verspreid

zijn de huidige natuurgebieden Haaksberger-

liggende groepjes hoeven.

veen (hoogveen, ca. 500 ha.), Witte Veen (heide en hoogveen, ca. 450 ha.), Buurserzand (heide,

Napoleon heeft het initiatief genomen voor het

ca. 500 ha) en Het Lankheet (landgoed, vooral

afschaffen van de marken. Vanaf de tweede helft

veel bos, ca. 500 ha). Naast vochtige heide be-

van de 19e eeuw werden de marken opgeheven

staan deze gebieden o.a. uit jeneverbesstruweel,

waarna de woeste gronden, de ‘velden’, onder

schraal grasland en oude eiken-grove dennen-

de rechthebbenden werden verdeeld. Dank-

bos. Om de natuurgebieden minder kwetsbaar

Kolenbranderweg

Spoorlijn

Geukerdijk

te maken zijn ecologische verbindingszones

heidevelden worden kleinschaliger en de oude

te staan want jongeren trekken in toenemende

gepland: Gemeente Haaksbergen valt onder

ontginningen en de beekdalen worden juist

mate weg uit het landelijk gebied.

het provinciaal beleid zoals vastgelegd in het

grootschaliger door het verdwijnen van land-

Natuurakkoord Provincie Overijssel. Haaks-

schapselementen. Ook door de twee ruilverka-

De bestaande landschapsstructuur, die het re-

bergerveen & Buurserzand, alsmede het Witte

velingen Brammelo/Rietmolen (1960-1970) en

sultaat is van de hiervoor beschreven ontwikke-

Veen, zijn onlangs definitief aangewezen als

Haaksbergen (1985-2002) zijn veel houtwallen

lingen, is aangegeven op de kaart Landschaps-

Natura 2000-gebied. De natuurwaarden moeten

en singels verdwenen.

structuur. Zoals vrijwel geheel Twente, bestaat

voldoen aan de Europese normen.

ook hier het landschap uit drie belangrijke

Op het grondgebied van de gemeente Haaks-

Op dit moment staat de landbouw onder druk

componenten: essen/kampen, beekdalen en

bergen is het contrast tussen de kleinschalige,

door de lage prijzen, hoge concurrentie en

velden. De essen en kampen (eenmansesjes),

kronkelige oude ontginningen met veel micro-

wet- en regelgeving. Veel, vooral agrarische,

ofwel de oude ontginningen, zijn van oudsher

reliëf, houtwallen en geclusterde bebouwing,

gebouwen in het buitengebied van Haaksbergen

de belangrijkste plekken in het landschap. Ze

en de rechtlijnige, grootschalige, vlakkere jonge

hebben de afgelopen jaren hun oorspronkelijke

zijn vaak meer dan 1.000 jaar geleden ontgon-

ontginningen met rechte laan- en singelbeplan-

functie verloren. De verwachting is dat deze

nen, werden vruchtbaar gehouden met mest

ting, strak begrensde bosvakken en uitge-

ontwikkeling doorzet en dat nog meer agrari-

en plaggen, en gebruikt als bouwland. Ze zijn

strekte natuurgebieden, nog steeds aanwezig,

sche bedrijven hun activiteiten gaan staken. Dat

kleinschalig, kronkelig, hebben veel microreliëf,

hoewel het contrast steeds kleiner wordt. Op

heeft niet alleen gevolgen voor de agrariërs zelf,

en hebben geclusterde bebouwing. Op de kaart

de topografische kaarten van 1974 en 2010 is

maar ook voor het karakteristieke landschap

is mooi te zien dat de grootste concentraties

te zien dat de schaalverschillen in de oude en

en de natuur in Haaksbergen. Ook de vitaliteit

essen en kampen liggen in de omgeving van de

jonge ontginningen nivelleren: de voormalige

van het buitengebied komt hierdoor onder druk

kern Haaksbergen en Buurse. De veldgronden,

ofwel de jonge ontginningen, zijn de voormalige heidegronden, die de afgelopen anderhalve eeuw zijn ontgonnen tot landbouwgrond en bos. In deze gronden liggen ook de belangrijkste natuurgebieden. De veldgronden hebben veelal een rechtlijnige opzet, zijn relatief vlak en grootschalig, en de bebouwing ligt veelal verspreid. Handel, textiel en industrie Haaksbergen is een van de oudste dorpen van Twente. Ooit heeft hier kasteel Blankenborgh gestaan, maar de precieze plek is niet teruggevonden. Sinds 1188 wordt de naam vermeld. Eerst nog als Hockesberghe, Huckesberghe, Haexbergen en later als Haaksbergen. Haaksbergen zou een verlaging zijn tussen de Honesch en de Zienesch. Haaksbergen heeft een radiaal wegenpatroon, dat karakteristiek is voor esdorpen. Rond 1400 was Haaksbergen een

landbouw

kleine verzameling huisjes met de kerk in het

ontwikkelingsgebied

midden. De boeren leefden van de opbrengsten van hun eigen land en de akkers en weilanden lagen dicht bij hun boerderijen. Op de plaats van de huidige St. Pancratiuskerk, was een traditioneel geheiligde plaats, waar in

essen/kampen radiaalwegen oude ontginningen/ kampenlandschap

de vroege middeleeuwen een houten kerkje werd gebouwd. Rond de kerk vormde zich een ring van bewoning en ambachtslieden. Haaksbergen lag tussen 1400 en 1850 aan een

recreatiegebied Scholtenhagen jonge ontginningen/

belangrijke handelsroute tussen de Hanzestad

veldontginningslandschap/

Deventer en de Hanzesteden in Duitsland. In de

beekdal

eerste helft van de 19e eeuw werden de rijkswegen aangelegd en werd de functie van handelsader overgenomen door de Twenteroute. De grote textielfabrieken hebben het aanzien van Haaksbergen drastisch veranderd. Vanaf

bosgebieden

1860 werden er grote stoomweverijen en spinnerijen gebouwd. Ook werd Haaksbergen op het spoor aangesloten, dat het Twentse Landschapsstructuur 16

industriegebied verbond met het Ruhrgebied.

zoals langs de Nijverheidssstraat, Goorsestraat

Rond het spoor werden allerlei fabrieken en co-

en Hengelosestraat.

öperaties gebouwd, waardoor er nu nog steeds een lint van bedrijventerreinen middenin het

Buurse

dorp ligt. Door de werkgelegenheid vestigden

Buurse ligt in een bijzonder waardevol

honderden arbeiders zich met hun gezin in

esdorpenlandschap in de zuidoosthoek van

Haaksbergen.

de gemeente Haaksbergen. De naam verwijst

Toen de textielfabrieken verdwenen, vestigden

waarschijnlijk naar Bors (gagel), een typische

zich diverse andere bedrijfstakken in Haaksber-

plant van de natte heide en gebruikt werd bij

gen. Anno 2013 kent de sector groot-detailhan-

het brouwen van bier. De historische kaart van

del en reparatie van auto’s het grootste aantal

1900 (zie afbeelding Topografische kaart 1900)

arbeidsplaatsen, de industrie neemt de tweede

geeft een mooi beeld van een agrarische enclave,

plek in. De toeristisch-recreatieve sector neemt

bestaande uit essen en kampen, die als een cul-

steeds meer in betekenis toe in tegenstelling tot

tuurlijk ‘eiland’ in een enorm uitgestrekte ‘zee’

de agrarische sector waarin het aantal arbeids-

van heide en woeste gronden ligt. Het ‘eiland’

plaatsen afneemt.

van Buurse wordt aan de noord- en zuidrand begrensd door lager gelegen beekdalen. In het

Opbouw van de dorpen

noorden ligt de Buurserbeek of Schipbeek met

Wanneer de contouren van de kernen Haaks-

begeleidende beplanting. Langs de randen van

bergen en Buurse worden geprojecteerd op de

het ‘eiland’ is de ruimtelijke opbouw kleinscha-

historische kaart van 1900 ontstaat een interes-

liger dan in het midden, door de aanwezige

sant beeld (afbeelding Topografische kaart

houtwallen rond de akkers.

1900-2012). De essen en kampen die in een krans rondom de kernen lagen, zijn gedeeltelijk

Typisch voor Buurse is dat het dorp bestaat uit

onder de 20e eeuwse bebouwing verdwenen.

twee kernen. Beide kernen hebben een eigen

Als een kern wilde uitbreiden was het logisch

kerk en begraafplaats maar zijn op verschillende

om dat als eerste op de essen te doen. De grote

manieren gegroeid.

cultuurhistorische waarde daarvan werd nog

De noordelijke bebouwing van Buurse bestaat

niet gezien.

voornamelijk uit solitaire erven. Deze liggen

Aan de zuidoostzijde is Haaksbergen nauwelijks

verspreid in het landschap en zijn er onder-

uitgebreid en grenst het daardoor aan een land-

deel van. Rondom de Rooms Katholieke Kerk,

schap wat er honderd jaar geleden ook al lag.

gebouwd in 1852, vormen enkele van deze

Aan de noordoostzijde zijn de velden (Stepe-

erven samen een cluster, met een kenmerkend

losche veld, Veldmater Veld) in de afgelopen

spinnenwebpatroon van wegen. Op de kaart van

decennia bebouwd. Het contrast tussen het

2010 zien we de huidige kern van Buurse met de

organisch gegroeide kleinschalige kampen- en

naoorlogse planmatige, suburbane uitbreiding.

essenlandschap en het rechtlijnige landschaps-

De zuidelijke bebouwing bestaat uit een lint-

patroon is goed zichtbaar in de opzet van de

dorp langs de Alsteedseweg. Dit lint heeft zich

verschillende wijken. Tussen de wijken liggen

ontwikkeld in de nabijheid van de Nederlands

groenstructuren die het landschap voelbaar

Hervormde kerk, gebouwd in 1857. Deze kern

maken tot in het dorp. Dit zijn plaatsen waar

is atypisch voor het esdorpen landschap.

rond 1900 groenstructuren (bosjes, singels) of beken lagen die (gedeeltelijk) zijn ingepast, 18

Zicht op Katholieke kerk langs Goorsestraat in Sint Isidorushoeve

Zicht op Katholieke kerk van Buurse 19

St. Isidorushoeve

Ringwegen

Rondom Haaksbergen werden begin 20e eeuw

In Haaksbergen is de afgelopen decennia veel

enkele nieuwe kerken gebouwd, waaronder

asfalt aangelegd om de verkeersstromen in

die van St. Isidorushoeve en De Veldmaat.

goede banen te leiden. Er zijn in de loop der

St. Isidorushoeve (‘De Hoeve’) is pas in 1927

tijd maar liefst drie ringwegen aangelegd (zie

ontstaan als kerkdorp rond de toen gebouwde

afbeelding Ringen en N18 Haaksbergen).

St. Isidoruskerk. De kern wordt doorsneden

De ringwegen zijn bepalend geweest voor de

door de weg naar Goor. St. Isidorushoeve dankt

stedelijke ontwikkeling. Het dorp werd volge-

zijn naam aan de heilige Isidorus, onder andere

bouwd tot aan de ringweg en vervolgens werd

beschermheilige van de boeren.

een volgende ringweg gepland. De ringwegen zijn bovendien vrij fors gedimensioneerd en

De Veldmaat

hebben weinig relatie met het landschap en het

Kerkdorp De Veldmaat bestaat sinds 1934 en

dorp. Dit betekent dat de overgangen van dorp

is ontstaan als kerkdorp rond de toen ge-

naar landschap in Haaksbergen vaak bestaan

bouwde Bonifatiuskerk op het Veldmater Veld

uit infrastructurele elementen met alles wat

nabij hoeve De Veldmaat. Het kerkdorp is de

daar bij komt: geluidswallen, ongelijkvloerse

afgelopen decennia vastgegroeid aan de kern

kruisingen, vrijliggende fietspaden en parallel-

Haaksbergen, maar heeft eigen winkels, scholen

wegen, geluidsschermen en rotondes. Haaks-

en een eigen verenigingsleven.

bergen schijnt zelfs de reputatie te hebben van het dorp in Twente met de meeste rotondes.

Spoor

Door al die ringwegen zijn alle onderdelen van

In 1884 werd Haakbergen via een spoorlijn

Haaksbergen heel goed per auto bereikbaar. Het

verbonden met Neede, Ruurlo, Winterswijk

nadeel is echter dat deze wegen, door de forse

en aan de andere kant met Boekelo, Hengelo

dimensionering en de beperkte aandacht voor

en Enschede. Haaksbergen had zijn verbin-

de landschappelijke en stedenbouwkundige

ding te danken aan zijn gunstige ligging en de

inpassing, afbreuk doen aan de dorpse sfeer

aanwezigheid van grote textielfabrieken. Ook

en dat ze de relatie tussen dorp en buitenge-

de landbouwcoöperaties werden aangesloten

bied belemmeren. Niet het landschap, maar de

op het spoor. Door de opkomst van de autobus

infrastructurele ingrepen zijn leidend geweest

werden sinds 1937 geen personen meer ver-

in de stedenbouwkundige opzet van Haaks-

voerd per trein. In de oorlog braken de Duitsers

bergen. Kenmerkend voor een dorp is juist

de verbinding met Winterswijk af. Op dit tracé

een heel sterke relatie tussen bebouwde kom

zijn inmiddels bedrijventerreinen ontwikkeld.

en buitengebied – een dorp is onderdeel van

In 1977 werd het goederenvervoer richting

het landschap. De radiale wegenstructuur van

Enschede per spoor vervangen door het vervoer

Haaksbergen (Goorsestraat/Spoorstraat, Eiberg-

over de snelweg A35. Het museum Buurtspoor-

sestraat, Geukerdijk, Enschedesestraat/-weg,

weg bestaat sinds 1967 en zorgt dat er stoomlo-

Buurserstraat/Brink, etc.) met de diverse klein-

comotieven en treinwagons rijden op het oude

schalige bebouwing erlangs, komt voort uit dat

spoortraject tot Boekelo.

landschap en is een van de belangrijkste dragers van de identiteit van het dorp. In Haaksbergen zijn nu de ringwegen beeldbepalend, en wordt de structuur van radiale wegen steeds meer on-

Schipbeek / Buurser beek

Buurserstraat

N18

Beeld van N18 als harde grens tussen bebouwde kom en het kampenlandschap, op de achtergrond de Buurserbeek

Museum Buurtspoorweg 21

Topografische kaart 1900

Topografische kaart 1974 dergeschikt. Op dit moment is het laatste stukje

latief lage dichtheden, met veel groen, waar het

van de Noordsingel aangesloten op de huidige

goed wonen is. De woon- en werkgebieden zijn

N18. De nieuwe N18 is in ontwikkeling. Deze

vooral ontworpen als op zichzelf staande een-

weg tussen Zevenaar en Enschede (‘Twente-

heden, met relatief weinig ruimtelijke samen-

route’) komt ten noorden van de huidige kern

hang met het grotere (landschappelijke) geheel.

komt te liggen. De N18 aan de zuidkant van het

Landschappelijke structuren, beken, wegen en

dorp verliest hiermee een groot deel van zijn

paden die aanwezig waren zijn vaak verwijderd.

functie.

Het reliëf werd vaak geëgaliseerd en beken werden omgevormd tot rechte sloten en singels,

Groei van de bebouwing

of het water werd ondergronds afgevoerd in

Haaksbergen is de afgelopen decennia sterk

rioolbuizen. Het nadeel hiervan is onder meer

gegroeid. Rond de voormalige spoorlijn naar

dat er weinig bergingscapaciteit in het stedelijk

Winterswijk is vooral aan de westkant van

watersysteem is, en dat doorlopende ruimtelijke

het dorp een groot bedrijventerrein ontstaan:

structuren tussen dorp en buitengebied vaak

’t Varck, Brammelo, West en Oost. Aan de

niet aanwezig zijn.

noordkant is het bedrijventerrein Stepelo in

Op de topografische kaarten van 1900, 1935,

ontwikkeling. Tussen de radiale wegen en de

1974 en 2010 is goed te zien hoe Haaksbergen

ringwegen werden woonwijken gebouwd in re-

is gegroeid. Opvallend is dat Haaksbergen al-

Topografische kaart 1955

Topografische kaart 2010 leen naar het noordwesten, noorden en noord-

centrum van Haaksbergen te weinig rekening

Het zal zeker 30-50 jaar duren voor deze

oosten is uitgebreid. Reden hiervoor is dat in

gehouden met de kenmerkende dorpsstructuur,

stedenbouwkundige breuken in de dorpsstruc-

het zuiden, vlak bij het centrum, waardevolle

waardoor de vanzelfsprekende samenhang van

tuur kunnen worden hersteld, omdat hiervoor

natuur en landgoederen (Scholtenhagen en Het

de lintenstructuur verbrokkeld is geraakt. Voor-

panden moeten worden gesloopt, en dat zal pas

Lankheet) liggen.

beelden hiervan zijn de HEMA aan de Markt,

gebeuren als ze zijn afgeschreven en nieuw-

de panden aan de oostkant van de Molenstraat,

bouw aantrekkelijk is. Het vraagt echter ook

Ontwikkeling van de dorpscentra

de supermarkt (Emté) aan de Doctor Prins-

om een helder stedenbouwkundig plan voor

Sinds de jaren 50 van de vorige eeuw zijn er

straat, het kantoor van de Rabobank aan de

het gehele centrum, in combinatie met een

allerlei grootschalige nieuwe ontwikkelingen

Spoorstraat, en als meest ingrijpende voorbeeld

goede regie van de gemeente en een deskundige

ingepast in het centrum van Haaksbergen.

het kantoor van de ABN-Amro in combinatie

welstandsorganisatie, waarin ook stedenbouw-

Dorpslinten zijn op zich heel flexibel, en kun-

met de Jumbo en het parkeerterrein aan de

kundigen en openbare ruimteontwerpers zit-

nen veel veranderingen opnemen, mits aan en-

Spoorstraat/Stationsstraat. Ook bij recente ont-

ting in hebben. Niet alleen Haaksbergen heeft

kele spelregels wordt voldaan, zoals een maxi-

wikkelingen als het woon-zorgcomplex aan de

een centrum, dit geldt ook voor Buurse, Sint

male gevelbreedte en -hoogte, vasthouden aan

Doctor Prinsstraat is geen rekening gehouden

Isidorushoeve en ‘dorp-in-dorp’ De Veldmaat.

de bestaande rooilijn, enige eenheid in materi-

met voor- en achterkanten, waardoor bewoners

Binnen de mogelijkheden van het programma

aalgebruik en detaillering van de gevel, en het

van het woon-zorgcomplex nu uitkijken op de

Cultuur en Ruimte van de provincie Overijs-

vermijden van achterkantsituaties aan het lint.

schuttingen van achtertuinen aan de Wheem-

sel wordt met De Veldmaat en Sint Isidorus-

Helaas is er bij diverse ontwikkelingen in het

sesteeg.

hoeve al gewerkt aan de mogelijkheden om 23

het dorpshart te versterken. Hierin werkt de

Het dorpse Haaksbergen

wijkraad (bewoners) samen met de gemeente

Haaksbergen is een prachtige gemeente. Zowel

en de gemeentelijke welstand aan een plan voor

het buitengebied als de drie kernen hebben

het dorpshart.

bijzondere natuurlijke, cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteiten, die de gemeente

Buurse kent een unieke historische situatie

aantrekkelijk maken voor mensen om er te

doordat het eigenlijk is opgedeeld in twee dor-

wonen, te werken en te recreëren. De foto’s

pen, met twee kerken en dus twee gezindten. In

op de volgende pagina’s geven een impressie

het verleden was bij de huidige uitbreiding van

van de bijzondere kwaliteiten van het ‘dorpse’

Buurse (op de es) al sprake van het “aaneen-

Haaksbergen.

bouwen” van deze twee dorpen. Echter, deze uitbreiding was vanuit provinciaal oogpunt niet gewenst waardoor er nu een beperktere uitbreiding tot stand gaat komen.

Het dorpse Haaksbergen

Monumentale (ensembles van) religieuze gebouwen (Lourdeskerk)

Groene enclaves van cultuurhistorische waarde (Villa Blanckenborgh)

Karakteristieke bebouwing in het groen bij entree Scholtenhagen

Dorpse straat in De Veldmaat

Het dorpse Haaksbergen

Karakteristieke oude panden aan de oostzijde van de Markt

Groene , ruim opgezette profielen met bomen in brede bermen

Dorpse sfeer Klaashuisstraat

Dorps profiel (Blankenburg)

Sfeervolle terrassen op de Markt

Een van de ommetjes over een oud kerkepad

Groen wonen in Hassinkbrink, oude laan is ingepast in wijk

Laanbomen Enschedesestraat

Het ondorpse Haaksbergen De foto’s op deze pagina’s laten situaties in en om Haaksbergen zien, waar het dorpse karakter naar de achtergrond is verdwenen, en waar infrastructuur en grote gebouwencomplexen beeldbepalend zijn geworden: het ‘ondorpse’ Haaksbergen. Hier ligt de opgave om, wanneer de gelegenheid zich voordoet, de dorpse sfeer terug te brengen.

Het ondorpse Haaksbergen

Grootschalige bebouwing, grof gedetailleerde gevels

Felle kleuren, reclame in plaats van wonen, blinde gevels

Verkeerskundige uitstraling Noordsingel

Grootschalige, introverte bebouwing op hoek Molenstraat - Zeedijk

Het ondorpse Haaksbergen

Westzijde Markt is stedenbouwkundig nog niet af

Blinde gevels en achterkanten naar de straat

Verkeerskundige uitstraling Eibergsestraat

Rechte watergang met strak gemaaide steile taluds

Entree centrum

Discontinuïteit radialenstructuur (Molenstraat)

Grootschalige bebouwing zonder entrees

Tunnel onder N18 Scholtenhagen - centrum

Missie en ambities Missie

zullen moeten balanceren. Om een paar

De kracht van Haaksbergen is dat het de

voorbeelden te noemen: wel de N18 aanleg-

voorzieningen van een stad combineert met de

gen, maar met een tunnel onder de spoorlijn

gemoedelijkheid, gezelligheid, bereikbaarheid

door en met een zorgvuldige landschappelijke

en groene sfeer van een dorp te midden van een

inpassing; wel ruimte voor bedrijvigheid, maar

prachtig landschap.

met groene recreatieve routes er doorheen

De komende jaren gaan wij ons ervoor inzet-

en zachte overgangen naar het omringende

ten om beide kanten sterker te maken. Dat

landschap; wel goed bereikbaar per auto, maar

betekent dus dat we het voorzieningenniveau

tegelijk de historische linten respecteren en

op zijn minst op peil willen houden en waar

versterken; het buitengebied moet wel ruimte

mogelijk naar een hoger plan willen tillen. Het

bieden voor economische initiatieven (gezonde

betekent ook dat we ons ervoor gaan inzetten

plattelandseconomie), maar dit mag niet leiden

om de dorpse groene sfeer en de gezelligheid

tot verrommeling van het buitengebied of teniet

te versterken, terwijl we de bereikbaarheid op

gaan van het kleinschalige karakter.

peil houden. En dat we de kwaliteit van het buitengebied met zijn hoge cultuurhistorische

We richten ons niet alleen op de kern Haaks-

waarden en de bijzondere natuurgebieden op

bergen, maar hebben ook oog voor de kerkdor-

peil houden en ervoor zorgen dat dorp en land-

pen: Buurse en St. Isidorushoeve. Juist in deze

schap optimaal met elkaar worden verbonden.

dorpen is een basisniveau van voorzieningen van groot belang om de leefbaarheid in het

Dit is niet alleen de missie van de gemeente

dorp te garanderen. Dat betekent ook dat de

of van de stedebouwkundige, we hebben deze

voorzieningen in Haaksbergen goed bereikbaar

missie getoetst bij de inwoners en ook zij on-

moeten zijn voor de inwoners van de kerkdor-

derstrepen dit. In de bewonersavonden kwam

pen. Binnen het dorpsplan-plus en de woonser-

veelvuldig terug dat het tijd wordt om het cen-

vicezones zijn dit belangrijke thema’s die wij in

trum aan te pakken, maar wel met behoud van

deze structuurvisie graag willen onderschrijven.

de historie en met toevoeging van groen. Want

Dit geldt evengoed voor de woonwijken binnen

een aantrekkelijk centrum betekent voor de

Haaksbergen. Hoewel er naar wordt gestreefd

meeste mensen: een groen, gezellig en compact

om binnen een wijk voldoende voorzieningen

centrum. Dus zo min mogelijk detailhandel

te hebben, denk aan de voorzieningencentra in

buiten het centrum toestaan en veel aandacht

De Veldmaat en ’t Wolferink, moeten ook de

voor reclame- en parkeerbeleid. Bereikbaar-

centrale voorzieningen goed bereikbaar zijn,

heid is een belangrijk item: van het centrum,

zowel lopend, op de fiets, met het openbaar

van het buitengebied maar ook op een veilige

vervoer of met de auto. In De Veldmaat, van

manier. Ook het groen van het buitengebied

oudsher een apart kerkdorp maar in de loop

moet meer de kernen inkomen. We hebben een

der jaren vastgegroeid aan de bebouwde kom

mooi buitengebied, laten we daar dan ook naar

van Haaksbergen, is het winkelcentrum en het

toe gaan, leg de verbinding tussen kernen en

dorpsplein het kloppend hart. Dit hart moet

buitengebied.

blijven kloppen, bereikbaarheid, groene setting en een aantrekkelijke omgeving zijn daarbij de

Het combineren van stadse voorzieningen met

speerpunten. Voor Buurse geldt dat grotendeels

dorpse kwaliteiten, betekent dat wij continu

nog kan worden voortgeborduurd op het ‘oude’

structuurplan uit 2006, wel is recent een nieuwe

Ambities

verder uitgewerkt tot de visie op de ruimtelijke

uitbreiding gestart. Voor Buurse gaan we in

Om onze missie te laten slagen, hebben wij ne-

toekomst van Haaksbergen voor de komende

de komende periode op zoek naar gebieden

gen concrete ambities geformuleerd, waarmee

jaren.

waar in kleinschalige vorm woningbouw kan

we de komende jaren aan de slag gaan:

Deze ambities gaan ons in de komende jaren

worden ontwikkeld om te voorzien in de eigen

Verbeteren van de relatie en verzachten

helpen om initiatieven te toetsen. Een plan

van de overgangen tussen dorp en buiten-

wordt naast de 9 ambities gelegd: draagt een

gebied.

plan bij aan het realiseren van (meerdere)

Een sfeervol groen centrum met de Markt

ambities, ondersteunt het onze missie? Zo ja,

als stralend middelpunt.

dan kunnen wij als gemeente meedenken en fa-

Stimuleren van een gezonde plattelands-

ciliteren bij de uitvoering. Zo nee, dan gaan wij

dat deze N18 een barrière gaat vormen tussen

economie en op peil houden van de eco-

als gemeente in gesprek met de initiatiefnemer

Haaksbergen en St. Isidorushoeve? Ook is in

logische en cultuurhistorische kwaliteiten

om te komen tot een plan dat wel bijdraagt aan

St. Isidorushoeve de laatste jaren niet meer

van het buitengebied.

het realiseren van onze ambities . De 9 ambities

Versterken van de cultuurhistorische kwa-

staan niet op zichzelf, maar moeten integraal

liteit van de dorpsstructuur.

worden opgepakt. Dat vraagt om afstemming

Benutten van de toeristische potentie van

tussen de verschillende specialisaties. Alle

de samenhang tussen dorp en landschap.

initiatieven zullen daarom in een brede context

Versterken van de veelzijdigheid van de

moeten worden behandeld. Dit vraagt ook bij de

Haaksbergse economie.

gemeente om een andere werkwijze.

behoefte van de Buursenaren nadat de huidige uitbreiding gereed is. Voor St. Isidorushoeve geldt dat met de komst van de nieuwe N18

de bereikbaarheid van het dorp gewaarborgd moet zijn. In hoeverre kan worden voorkomen

gebouwd als het om woningen gaat. De ruimte

is er, maar de ontwikkeling komt nog niet op gang. St. Isidorushoeve investeert veel in de

ommetjes richting het buitengebied, wat aangeeft dat de link tussen dorp en buitengebied

van groot belang is. De Goorsestraat die dwars door het dorp loopt, heeft ook een grote impact

lieus.

op het creëren van een dorpse sfeer. Dit is één van de uitdagingen waar Sint Isidorushoeve nu

met behulp van een cultuur- en ruimtevoucher mee aan de slag is gegaan.

Verbreden van het aanbod aan woonmiOp peil houden en concentreren van het voorzieningenniveau.

Verduurzamen en beleefbaar maken van het watersysteem

Deze ambities worden op de pagina’s hierna

Van een harde grens tussen dorp en landschap

Naar een verweving tussen dorp en landschap met geleidelijke overgangen

Visie

Visiekaart gemeente Haaksbergen. De ambities uit de voorafgaande pagina’s worden in dit hoofdstuk vertaald naar de visie op de ruimtelijke ontwikkeling van Haaksbergen in de komende 10-15 jaar. 30

Bestaande bebouwing Uitbreiding woningbouw Herontwikkeling zuidelijke dorpsrand - verzachten overgang naar landschap Bestaande bedrijventerreinen Uitbreiding bedrijventerreinen - groene inpassing Zoekrichting bedrijventerrein St. Isidorushoeve Herontwikkeling bedrijventerrein Overgang wonen/werken Entreezone - voorkanten verbeteren Centrumgebied - sfeervol, groen centrum Voorzieningengebied - concentratie winkels en voorzieningen Dorpshart - versterken dorpshart Entrees centrum Hoofdentree N18 - aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing Groene entrees Haaksbergen - aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing Versterken radialen - robuuste dorpse groenstructuur Groene allee - hoofdentree Haaksbergen Afwaarderen tangenten - herproﬁleren waar mogelijk Zoekgebied groene ommetjes Oversteekbaarheid vergroten N18 - landschappelijke inpassing Aandacht voor oversteken N18 - vormgeving radiaalwegen Aandacht voor oversteken N18 - vormgeving beeklopen en langzaamverkeer Beken - beken herkenbaar, bergingscapaciteit vergroten Beken - zoekgebied zichtbaar maken ondergrondse beken Beekdalen Zoekgebied waterretentie Groen raamwerk - voor gefaseerde stedelijke ontwikkeling Groene lijst bedrijventerreinen - verzachten overgang Landbouwontwikkelingsgebied Bosgebieden Recreatiegebieden Heide Jonge ontginningen Oude ontginningen Essen/Kampen

250

500

750

1km

Visiekaart kern Haaksbergen 0

250

500

750

1km

Bo l sc he rb ee k

Go or ses tra at

Isidorushoeve Rietmolen

Markveldsebeek

Visiekaart kern Sint Isidorushoeve

Buurserbeek

Versterken radialen - robuuste dorpse groenstructuur Groene allee - hoofdentree Haaksbergen

Buurse

Afwaarderen tangenten - herproﬁleren waar mogelijk Zoekgebied groene ommetjes Oversteekbaarheid vergroten

Alsteedseweg

N18 - landschappelijke inpassing Aandacht voor oversteken N18 - vormgeving radiaalwegen

Haaksbergerweg

Aandacht voor oversteken N18 - vormgeving beeklopen en langzaamverkeer Beken - beken herkenbaar, bergingscapaciteit vergroten Beken - zoekgebied zichtbaar maken ondergrondse beken Beekdalen Zoekgebied waterretentie Groen raamwerk - voor gefaseerde stedelijke ontwikkeling Groene lijst bedrijventerreinen - verzachten overgang Landbouwontwikkelingsgebied Bosgebieden Recreatiegebieden Heide Jonge ontginningen Oude ontginningen Essen/Kampen

Visiekaart kern Buurse 0

250

500

750

1km

1. Verbeteren van de relatie en verzachten van de overgangen tussen dorp en buitengebied Wij streven naar zachte harmonieuze overgangen van dorp naar landschap. Dat is nu nog niet overal het geval. Daarom willen wij harde dorpsranden verzachten door het aanbrengen van beplanting en groene overgangsmilieus met kleinschalige woningbouw of bedrijvigheid in een groene setting. Met de aanleg en herstel van lanen, beken en groenstructuren willen wij de landschappelijke sfeer naar binnen halen. Ook willen we het landschap zo goed mogelijk bereikbaar maken, door het verbeteren van fiets- en wandelverbindingen. Groene linten met groene entrees op overgang van dorp en landschap De entrees vormen het visitekaartje van Haaksbergen. De belangrijkste entrees liggen op de groene linten, de radiaalwegen tussen het centrum van Haaksbergen en de omringende dorpen en steden. Soms liggen de entrees bij de aansluitingen met de tangentwegen (Westsingel en Noordsingel). Op andere plekken zijn het de routes langs bedrijventerreinen. Nu hebben ze vaak een verkeerstechnische uitstraling, is de stedenbouwkundige structuur van de linten onderbroken en/of er liggen achterkanten of parkeerterreinen aan de weg. Wij willen graag dat de entrees herkenbare plekken worden met een dorps en groen karakter.

Wij streven daarom naar een minder verkeerstechnische, informelere dorpse aansluiting van de invalsweg en de dorpsstraten door aanpassingen in het profiel en het aanbrengen van groen. Op plaatsen waar nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden, worden de linten stedenbouwkundig benadrukt (bijvoorbeeld entree Kolenbranderweg, aansluiting Goorsestraat - Noordsingel). De entreeroutes als de Kolenbranderweg, Hengelosestraat en de Eibergsestraat, die langs bedrijventerreinen het dorp inlopen, zullen op termijn ook de beoogde groene dorpse sfeer uitstralen. Bedrijven kunFacetkaart dorpsstructuur

weg Kol enb ran der

straat Hengelose

Go ors est raa t

at ra t s ese

ed ch s En

Buurse rstraat aat gsestr Eiber

Dorpse groene entrees maken: herkenbare plekken met een landschappelijk karakter

nen zich hier in een groene setting profileren.

worden vormgegeven als groene (langzaam

De Enschedesestraat is aan de oostzijde nog on-

verkeer)routes en verbinden het centrum met

derdeel van de huidige N18. Bij het kruispunt

het buitengebied. De inrichting van alle stuk-

met de Oude Enschedeseweg ligt een kruispunt

ken van een route worden waar mogelijk op

met een tankstation en bedrijfspand dat leeg

elkaar afgestemd (verharding, groen, profiel,

staat. Hier liggen kansen voor herstructurering,

bewegwijzering) om een herkenbare route te

in combinatie met het afwaarderen van de

maken. De routes kunnen onderling sterk ver-

weg na het gereedkomen van de nieuwe N18.

schillen. In het buitengebied worden de routes

Functies die passend zijn rondom de huidige

met elkaar verbonden, zodat er meer om-

N18 zijn onder meer wonen, lichte vormen van

metjes ontstaan. Recreatieve plekken, parken,

recreatie en natuur. De Enschedesestraat kan

bossen worden aan deze ommetjes gekoppeld,

daardoor weer een lint vormen, buiten en bin-

voor zover deze nog niet gekoppeld zijn aan

nen de bebouwde kom, dat op een vanzelfspre-

de groene linten. De ommetjes vullen het

kende manier doorloopt tot aan het centrum.

recreatieve routenetwerk vanuit de woonwijken aan. De langzaam verkeerroutes worden zoveel

Groene ommetjes

mogelijk gebaseerd op de historische (kerke)

In de dorpskern van Haaksbergen ligt een

paden en wegen. Hierdoor zullen ommetjes

aantal dorpsstraten die van oorsprong ook

in het oude en jonge ontginningslandschap

doorliepen naar het buitengebied. Ze zijn

totaal van elkaar verschillen en hebben ze op

stedenbouwkundig minder belangrijk dan de

sommige stukken een hoge cultuurhistorische

linten (radialen), maar hebben grote waarde

waarde. Daarnaast sluiten ze zoveel mogelijk

voor de bewoners. Sommige van die routes

aan op de gebiedsoverstijgende plannen voor

zijn opgedeeld geraakt, anderen zijn nog goed

‘Hof van Twente’ en ‘ Zoutmarke’ en sluiten ze

herkenbaar en worden ook gebruikt als snelle

fysiek aan op de aanwezige recreatieve attracties

verbinding naar buiten. Deze radiaalroutes

in het buitengebied.

Dievelaarslaantje Park Scholtenhagen

Een van de bestaande ommetjes

Park Scholtenhagen en landgoed Het Lankheet, worden door meerdere radiaalroutes verbonden met het dorp. Doordat er minder verkeer over de N18/Koningin Wilhelminalaan zal rijden is het mogelijk dorpse oversteken te maken. De Lourdeskerk heeft een prominente plek aan een van de radiaalroutes en kan eventueel een recreatieve betekenis krijgen, aanvullend op de voorzieningen in Scholtenhagen of het centrumgebied. De radiaalroutes die richting het noorden lopen worden zodanig verbonden dat ze aansluiten op de fietsbruggen en Sint Isidorushoeve recreatief verbinden met Haaksbergen. De routes die naar het oosten lopen verbinden De Veldmaat met het centrum en het buitengebied. Naast de verschillende ommetjes willen we ook een ommetje ‘om Haaksbergen heen’. Dat ommetje kan meerdere ommetjes met elkaar verbinden, maar is ook een recreatieve route van ca. 10 kilometer.

Stepeler Veld

ord No

Wissink Brink

West

De Veldmaat

d Zui Scholtenhagen

Ligging deelgebieden Dorpsranden

Rafelige dorpsranden verweven dorp en buitengebied Vanuit de historie en de radiaalgewijze opbouw

worden de aanknopingspunten uit de omlig-

van het dorp, heeft Haaksbergen altijd rafelige

gende landschapstypen (veldontginningsland-

dorpsranden gehad. Op dit moment bestaat er

schap, kampenlandschap) benut.

aan de meeste zijden een harde grens tussen be-

Om zachte overgangen naar het landschap te

bouwing en landschap. Dit is ontstaan doordat

krijgen, wordt groen ingezet om de schaal-

infrastructuur, in de vorm van tangenten, om

sprong te maken tussen grote bedrijfsgebouwen

het dorp heen is gelegd en het dorp tot aan

en het kleinschalige landschap, waardoor de

deze tangenten is volgebouwd.

dorpsranden randen ook bijdragen aan het groene karakter van Haaksbergen.

Elke rand heeft zijn eigen opgave (zie afbeel-

ding Ligging deelgebieden dorpsranden). Om

Aan de randen van het dorp liggen een aantal

herkenbare gebiedstypische randen te maken

uitbreidingslocaties voor bedrijven (Stepeler

Ontwikkeling van Zienesch tussen 1935 en 2010: dorpsuitbreiding in het kampenlandschap, westsingel is harde grens van nieuwe wijken

Ontwikkeling van De Veldmaat tussen 1935 en 2010: dorpsuitbreiding in het veldontgingslandschap: dit is een mooi voorbeeld van een rafelrand

veld) en woningen (Wissinkbrink, De Veldmaat). Deze uitbreidingen worden gebaseerd op de aanwezige landschappelijke structuren, die de mogelijke uitbreidingen zodanig inpassen, zodat er nooit een onaf beeld ontstaat. Waterbergingsgebieden kunnen het landschappelijke karakter van de dorpsranden versterken, omdat ze onderdeel zijn van landschappelijke structuren, het bekensysteem en het netwerk van routes die het landschap met het dorp verbinden. 41

Zuidelijke dorpsrand De verkeersbewegingen op N18/Koningin Wilhelminalaan nemen drastisch af door aanleg van de nieuwe N18. Hierdoor kan het beeld van de randweg worden omgevormd van een infrastructureel element en regionale weg, naar een dorpsstraat (zie afbeelding Facetkaart van Zuidelijke dorpsrand) en een vanzelfsprekend overgangsgebied tussen dorp en landschap. Er kan zelfs worden bezien of delen van de huidige N18 überhaupt nog nodig zijn als weg. Omdat de doorgaande functie van de weg vervalt, moet bekeken worden wat er nog aan profiel nodig is in samenhang met de straten, ventwegen en langzaam verkeerroutes, die op dit moment langs de N18 liggen. De huidige weg kan misschien zelfs gedeeltelijk vervallen. Grote civieltechnische kunstwerken als tunnels worden zoveel mogelijk verwijderd en oversteken worden gelijkvloers en zo informeel (‘dorps’) mogelijk ingericht.

rafelrand, bijvoorbeeld zoals de topografische kaart van 1955 laat zien (zie blz. 22 kaart 1955 en 2010). Op de plaats van de huidige N18 kan

Westsingel

De dorpsrand wordt weer vormgegeven als een

eventueel incidenteel worden gebouwd om het stedelijk weefsel af te ronden, en om problematische situaties op te lossen: •

waar geen voorkanten op het landschap georiënteerd zijn;

•

om de entree met Scholtenhagen stedenbouwkundig logisch aan het centrum te verbinden of;

•

het Lint van de Buursestraat weer aan te helen op de plaats van het viaduct;

•

raat gsest Eiber

het lint van de Enschedesestraat met zijn lintbebouwing te herstellen.

Nieuwe bebouwing hier moet substantieel bijdragen aan het ‘dorpsgezicht’ van Haaksbergen en de verweving van dorp en landschap: mooie achterkanten of voorkanten naar het landelijk gebied, losstaande dorpse bebouwing in maat en schaal van bestaande bebouwing (1-2 lagen met kap, geen grootschalige (appartementen) 42

Facetkaart van Zuidelijke Dorpsrand

Bu ur ser str aa t

N18

Harde overgang met het landschap wordt rafelrand: viaduct wordt verwijderd, lintbebouwing Buurserstraat weer aangevuld. Op plaats N18 wordt geen doorgaande route meer voorzien

at tra s e es ed h sc

Buurse rstraat

Scholtenhagen

Sint Isidorushoeve

bebouwing), logische routes naar buiten. Veel markante gebouwen in de dorpsrand (Lourdeskerk, oude school,) krijgen een functiewijziging die aan kan sluiten op functies in het centrum en/of Scholtenhagen. Naast eventuele bebouwing wordt de overgangszone zorgvuldig ingericht met groen en recreatieve routes. De ruimtelijke inrichting wordt ontleend aan het aanliggende landschap en extensief beheerd, waardoor landschap en dorp worden verweven. Eventuele nieuwbouw en het verminderen van de onderhoudskosten

N18

(op korte en lange termijn) kunnen financieel bijdragen aan het omvormen van de rand. Door de inrichting van de overgangszone kan Scholtenhagen meerdere vanzelfsprekende Westsingel

verbindingen krijgen met het centrum en kunnen de recreatieve functies van beide elkaar versterken. Samen met het landschap ten noorden van de Buurserbeek kan Scholtenhagen functioneren als uitloopgebied, doordat het veel toegankelijker wordt dan nu. Westelijke rand Op de Westsingel zullen de verkeersbewegingen ook aanzienlijk afnemen door aanleg van de nieuwe N18. Hier liggen kansen om de harde overgang, die voor een deel infrastructureel is en voor een deel uit grote bedrijfsgebouwen bestaat, te verzachten. De Westsingel krijgt een groener, landschappelijker profiel, dat geba-

Brammelo

seerd is op het omliggende veldontginnings- en kampenlandschap (zie onderdeel ‘verzachten tangentenstructuur’). De bedrijventerreinen worden aan de buitenzijde voorzien van een groene lijst, als zachte overgang naar de omgeving, die kan bestaan uit een bomenrij langs een straat, landschappelijk groen of brede parkstructuren (zie foto bestaande situatie ’t Varck langs Eibergsestraat en langs Albert Cuyplaan). Doel is om de schaalsprong tussen de grote bedrijven en het landschap/aanliggende woningen te verkleinen (toevoegen menselijke maat).Het noordelijke stuk van de Westsingel loopt door 44

Facetkaart van Westelijke Dorpsrand

Go ors est raa t

Voorbeeld van landschappelijk ingerichte weg: Rondweg N346 langs landgoed Twickel te Delden

Groot Scholtenhagen

Mooi voorbeeld van groene lijst bedrijventerrein ‘t Varck, gezien van de Westsingel

het landschap. Aan de oostzijde liggen hier open veldkavels tussen woonwijk en weg. Dit gedeelte past landschappelijk bij het veldontginningslandschap, waar het doorheen loopt en blijft zoals het is. De routes vanuit de wijken naar het landschap zullen op een vanzelfsprekende manier worden verbonden met de routes in het buitengebied. Daarnaast wordt ingezet op het herstellen van oude zichtrelaties en water- en beplantingsstructuren, ten behoeve van een zachte groene overgang tussen dorp en landschap. Langzaam verkeerroutes krijgen weer dorpse, informele oversteken. Op deze manier wordt het landschap weer verweven met de woonwijken Wolferink en Zienesch. Omdat de verkeersintensiteit hier omlaag gaat, als gevolg van de aanleg van de N18, zou de geluidswal op basis van wettelijke normen kunnen worden verwijderd. In hoeverre dit ook in de praktijk wenselijk is, valt nog te bezien. Noordelijke rand/Wissinkbrink Aan de noordelijke rand van Haaksbergen is het nieuwe woongebied Wissinkbrink gepland. Doordat de behoefte aan woningbouwlocaties de afgelopen jaren sterk is afgenomen, is de Wissinkbrink van een toekomstig woongebied veranderd in een ‘pauzelandschap’. Op dit moment is het nog onduidelijk of hier ooit gebouwd zal worden, en zo ja in welke mate. Ook maken we voor dit gebied nog geen definitieve keuze voor de invulling.

Dat betekent dat de Wissinkbrink niet alleen geschikt is voor woonfuncties, maar dat het mogelijk is dat ook agrarische of recreatieve functies hier in de toekomst een plek krijgen. Met het oog op de toekomstige dorpsuitbreiding zijn boerderijen aangekocht, die nu langzaam in verval raken. Naar verwachting zal de Wissinkbrink de komende 10 jaar nog niet nodig zijn voor woningbouw, omdat er nog voldoende capaciteit is in bestaande plannen, en omdat de inbreidingslocaties in de bestaande bebouwde kom een hogere prioriteit hebben. De Wissinkbrink blijft als mogelijke bouwlocatie in de toekomst 46

Facetkaart van Noordelijke Dorpsrand

sestraat Hengelo

Bestaande erven Wissinkbrink

N18 Bolscherbeek

Hassinkbrinkweg

Wissinkbrink

g we as etp He

Go ors est raa t

Noordsingel

behouden, maar zal voorlopig agrarisch blijven.

Wanneer (kleinschalige) woningbouw in de

Dat betekent dat boerderijen zullen worden op-

toekomst toch weer aan de orde is voor de

geknapt, verhuurd, verkocht of gesloopt, en dat

Wissinkbrink, zullen de (historische) land-

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/14588735/1