Bijlage Waterbalans Water en riolering 2025-2029.pdf

WATERBALANS Programma Water en Riolering gemeente Groningen 2025-2029

Inhoudsopgave

5.2 Stimuleren ................................................................................................. 34

Samenvatting .................................................................................................... 3 1. 1.1

Inleiding

5

Aanleiding ............................................................................................. 5

1.2 Doelstellingen .............................................................................................. 6 1.3 Leeswijzer .................................................................................................... 6 2.

Huidige situatie

7

2.1 Wat hebben we bereikt? ............................................................................. 7 2.1.1 Programma GWRP 2020-2024 ......................................................... 7 2.1.2 Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen............................. 9 3.

Uitgangspunten

13

3.1 Beleid, wet- en regelgeving ....................................................................... 13 3.2 Omgevingsvisie .......................................................................................... 15 3.3 Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen...................................... 15 3.4 Rijksbrief water en bodem sturend ........................................................... 17 4.

Uitvoeringsbeleid water

18

4.1 Afvalwatertaak .......................................................................................... 19 4.2 Hemelwatertaak ........................................................................................ 20 4.3 Grondwatertaak ........................................................................................ 22 4.4 Waterkwaliteit ........................................................................................... 24 4.5 Werkwijze .................................................................................................. 27 4.6 Beheer ....................................................................................................... 29 5.

Uitvoering klimaatadaptatie

33

5.1 Werkwijze .................................................................................................. 33

5.3 Duurzaamheid ........................................................................................... 35 6.

Uitvoeringsprogramma

37

6.1 Gemeentelijke watertaken ....................................................................... 37 6.2 Bijdragen aan Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen .............. 38 6.3 Bijdragen aan duurzaamheid .................................................................... 39 7.

Financiën

40

7.1 Wettelijk kader rioolheffing ...................................................................... 40 7.2 Opbouw en verloop rioolheffing ............................................................... 40 7.3 Uitgangspunten rioolheffing ..................................................................... 41 7.4 Kostendekkingsberekening ....................................................................... 43 7.5 Voorzieningen ........................................................................................... 44 8.

Organisatie

46

8.1 Medewerkers ............................................................................................ 46 8.2 Samenwerking........................................................................................... 46 8.3 Communicatie ........................................................................................... 47 Bijlagen............................................................................................................ 49 Klimaatscenario’s KNMI 2023 ......................................................................... 50 Toerekeningen aan Rioolheffing ..................................................................... 52 Urgente wateroverlast toestroomgebieden ................................................... 56 Begrippenlijst .................................................................................................. 57 Bronnen .......................................................................................................... 59

Samenvatting Inleiding Het Programma Water en Riolering 2025-2029 (PWR) beschrijft – financieel, planmatig en technisch – het beheer en onderhoud van het programma water en riolering. Het geeft antwoord op de vragen wat we willen bereiken, hoe we dat gaan doen, en hoeveel geld ermee gemoeid is. Klimaatadaptieve maatregelen, om ook in de toekomst een prettige leef- en werkomgeving te behouden, zijn een belangrijk onderdeel. We doen allereerst wat moet, en streven naar evenwicht tussen de verschillende functies en doelstellingen rond het thema water: WATERBALANS. De doelstelling als verwoord in de omgevingsvisie is: ‘een zo hoog mogelijke leefkwaliteit in een groene, gezonde en veilige leefomgeving’. Dit doel bereiken we onder meer door tegemoet te komen aan de wettelijke watertaken. Dit betreft inzameling en transport van stedelijk afvalwater, de hemelwatertaak en de grondwatertaak. Ook klimaatadaptieve maatregelen dragen hieraan bij. Wat hebben we bereikt? Het PWR is de opvolger van het Groninger Water en Rioleringsplan (GWRP) 2020-2024. Veel voornemens uit de voorgaande periode zijn gerealiseerd. We zijn tevreden over de resultaten. Het aanpassen van het water- en rioleringssysteem levert daarbij een belangrijke bijdrage aan het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving.

Het aantal verholpen probleemlocaties is minder groot dan verwacht, maar de aanpak van urgente wateroverlastlocaties heeft tegelijk tot veel nieuwe inzichten geleid. Dit zorgt in de toekomst voor betere klimaatadaptieve maatregelen. Inwoners weten subsidies om zelf wateroverlast te verminderen steeds beter te vinden.

Uitgangspunten De Europese Kader Richtlijn Water (KRW) heeft als doelstelling de bescherming van grondwater en oppervlaktewater. Op nationaal niveau is in de Omgevingswet vastgelegd hoe en aan welke watertaken we moeten voldoen. De Rijksbrief water en bodem sturend bevat uitgangspunten voor nieuwe ontwikkelingen. Regionaal is wet- en regelgeving uitgewerkt in regels en beleid van provincie, waterschappen en gemeente. Voor gemeente Groningen is in dit kader de omgevingsvisie en de verordening afvoer hemel- en grondwater van belang. De doelstelling voor de uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen is ‘Gemeente Groningen is in 2050 klimaatbestendig’. Uitvoeringsbeleid Onze ambitie is dat het water- en rioleringssysteem goed op orde is en dat knelpunten zijn opgelost. Het beheer is gericht op het beschermen van de volksgezondheid, het handhaven van de kwaliteit van de leefomgeving en het beschermen van bodem, en grond- en oppervlaktewater. Stresstests hebben de effecten van klimaatverandering in beeld gebracht. De beoordeling ervan leidt tot een prioriteitenlijst voor de aanpak van overlast. Voor de uitvoering haken we zo veel mogelijk aan bij andere (gemeentelijke) projecten. Waar mogelijk proberen we de (meerjaren)planning af te stemmen op andere belangen en waarden. Uitvoeringsprogramma We voeren regulier beheer en onderhoud aan het water- en rioolsysteem uit.

Dit betreft onder meer het afhandelen van meldingen, monitoren en inspecteren, reparaties en vervangingen. We stemmen water- en rioleringsmaatregelen af met programma’s voor klimaatadaptatie, wijkenergieplannen, mobiliteitsprogramma en de versterkingsopgave. We blijven samen met onze partners (waterschappen en waterbedrijven) werken aan de optimalisatie van de gehele waterketen. We blijven ons 3

inzetten voor een duurzame inrichting van het watersysteem en het afvalwatersysteem. Financiën De inkomsten uit de rioolheffing zijn alleen beschikbaar voor uitgaven gerelateerd aan de gemeentelijke watertaken (art. 2.16 Omgevingswet). Ten opzichte van het landelijk gemiddelde van € 225, en ook vergeleken met andere grote gemeenten, is de rioolheffing in onze gemeente relatief laag. De totale begrote inkomsten in 2024 binnen de rioolheffing bedragen €22.285.258 met een rioolheffing van €167,10. In 2025 stijgt de rioolheffing, bij een omzet van € 22.797.340, naar € 172,62. De kapitaallasten zijn een groot deel van de jaarlijkse lasten. Dit zal in de toekomst, vanaf 2034, toenemen door de grote investeringsopgave die de gemeente Groningen heeft. Dit betreft grote vervangingsopgaven in bestaande woonwijken. Dat is ook de reden dat de rioolheffing in de toekomst moet stijgen om 100% kostendekkend te blijven. In de huidige systematiek heffen we een vast tarief van de eigenaar. We stellen voor om te onderzoeken hoe we in de toekomst de rioolheffing kunnen baseren op het principe ‘de veroorzaker betaalt’.

4 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

1. Inleiding

1.1 Aanleiding

omdat ze raken aan maatschappelijke ontwikkelingen en klimaatverandering. Het thema water heeft raakvlakken met veel andere taakvelden. Het belang om als gemeente met inwoners, bedrijven en stakeholders – zowel intern als extern – samen te werken aan zorgvuldig waterbeheer is dan ook volstrekt helder.

Het Programma Water en Riolering (PWR) is een vrijwillig (niet verplicht) programma in de geest van de Omgevingswet. Het beschrijft – financieel, planmatig en technisch – het beheer en onderhoud van het programma water. Het PWR vormt – vrij vertaald – onze kapstok voor hoe we omgaan met grond-, hemel-, oppervlakte- en afvalwater. Het geeft antwoord op de vragen wat we willen bereiken, hoe we dat gaan doen, en hoeveel geld ermee gemoeid is. Klimaatadaptieve maatregelen zijn hierin een belangrijk onderdeel. Dit zijn maatregelen waardoor we bij een veranderend klimaat ook in de toekomst een prettige leef- en werkomgeving behouden. Hitte, droogte en zwaardere buien, effecten van klimaatverandering, zorgen voor steeds meer overlast en schade. Dit willen we zo veel mogelijk beperken. Het PWR 2025-2029 zoals dat voor u ligt, is de opvolger van het Groninger Water en Rioleringsplan (GWRP) 2020-2024. Daarbij heeft de invoering van de Omgevingswet tot gevolg dat de GWRP zoals we die tot nu kenden niet langer verplicht is. We kunnen nu zelf meer richting geven aan vorm en inhoud. Om dit te markeren hebben we het ook een andere naam gegeven. Tegelijk zijn er inhoudelijk nog altijd veel overeenkomsten met de vorige GWRP’s. Als gemeente blijven we (mede) verantwoordelijk voor water in de openbare ruimte. Met dit PWR maken we inzichtelijk hoe we daar invulling aan geven.

We moeten daarnaast nog steeds kunnen laten zien hoe rioolheffingen zijn opgebouwd en waar de begroting voor dit thema op is gebaseerd. We hebben ervoor gekozen water nadrukkelijker als centraal thema neer te zetten. Riolering is tegelijk wel voor veel beheeraspecten van water een belangrijk onderdeel en komt veelvuldig aan bod. De ondertitel verwijst daar ook naar. Daarnaast brengen we andere aspecten van waterbeheer in beeld,

Als het om water gaat is het niet eenvoudig het iedereen naar de zin te maken. Naast verplichte onderdelen hebben we immers te maken met verschillende opgaven, belangen en wensen. Zo kan er teveel of te weinig water zijn. Of het is geschikt of minder geschikt voor wat mens, plant en dier nodig hebben. Verder zijn er stevige opgaven op het gebied van water door het veranderende klimaat.

We doen allereerst wat moet, en streven naar evenwicht tussen de verschillende functies en doelstellingen rond het thema water: WATERBALANS.

5 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

1.2 Doelstellingen Met het PWR maakt de gemeente Groningen inzichtelijk hoe ze omgaat met het beheer van water. Het hoofddoel formuleren we als volgt:

1.3 Leeswijzer Per hoofdstuk is op hoofdlijn omschreven wat u waar kunt verwachten. 1. Inleiding

Een zo hoog mogelijke leefkwaliteit in een groene, gezonde en veilige leefomgeving.

2. Huidige situatie 3. Uitgangspunten

Dit doel bereiken we onder meer door tegemoet te komen aan de wettelijke watertaken (art. 2.16 Omgevingswet): • • •

de taak voor inzameling en het transport van stedelijk afvalwater; de hemelwatertaak; de grondwatertaak.

Een deel van de (aanvullende) maatregelen die we in dit verband nemen zijn het gevolg van klimaatverandering en maatschappelijke ontwikkelingen. De doelstellingen die daar bij horen zijn: •

•

Bijdragen aan thema’s Nationaal Deltaprogramma: o Zoetwater; o Ruimtelijke adaptatie; o Robuust en klimaatbestendig in 2050; Bijdragen aan duurzaam beheer openbare ruimte.

Het financieel kader is afgeleid van het uitvoeren van onze wettelijke watertaken. De volgende doelstelling is hierbij leidend: •

4. Uitvoeringsbeleid water

5. Uitvoering Klimaatadaptatie 6. Uitvoeringsprogramma

7. Financiën

8. Organisatie

De rioolheffing is kostendekkend. Bijlagen

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Waarom schrijven we dit stuk? Onze doelstellingen Wat beheren we? Wat hebben we bereikt? Wet- en regelgeving Uitvoeringsagenda klimaatbestendig Groningen Watertaken Waterkwaliteit Werkwijze Beheer Werkwijze Stimuleren Duurzaamheid Watertaken Bijdragen aan klimaatbestendig Groningen Bijdragen aan duurzaamheid kaders rioolheffing opbouw en verloop rioolheffing uitgangspunten rioolheffing wijze van kostendekking doel voorzieningen Medewerkers Samenwerking Communicatie Achtergrondinformatie

6 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

is dit voor de deelnemende organisaties – waaronder de waterschappen – toegankelijk.

2. Huidige situatie In dit hoofdstuk blikken we terug op de resultaten van de afgelopen vijf jaar: het GWRP 2020-2024. Dit met de kanttekening dat op moment van schrijven de resultaten van 2024 niet volledig bekend zijn. Ook brengen we hier in beeld welke hoeveelheden we beheren.

2.1 Wat hebben we bereikt? 2.1.1 Programma GWRP 2020-2024

onderdeel Gemengd stelsel HWA riool DWA riool Diverse Riool overstorten Randvoorzieningen Hemelwateruitlaten Straat- en trottoirkolken Lijngoten Persleidingen Rioolgemalen

eenheid km km km km stuks stuks stuks stuks km km stuks

2024 696 263 212 189 344 6 570 76.550 10 190 849

OVERZICHT AREALEN IN BEHEER

In de voor ons relevante waterschapsverordeningen is opgenomen dat lozen van afvalwater op oppervlaktewater – afkomstig uit een openbaar ontwateringsstelsel, openbaar hemelwaterstelsel of openbaar vuilwaterriool – is toegestaan als dat stelsel of riool voorkomt op het in het gemeentelijk rioleringsplan of een gemeentelijk rioleringsprogramma opgenomen overzicht van voorzieningen en maatregelen. Het bedoelde overzicht is opgenomen in de basisrioleringsplannen en is digitaal te raadplegen 1. Ook via de ‘Waterkaart’

1

Wat ging goed? Er is een scala aan projecten uitgevoerd. De belangrijkste zijn: • • •

•

• • •

Er is onderzoek gedaan naar en plannen gemaakt voor grondwater, ketenoptimalisatie en rioolvreemd water. Basisrioleringsplannen (inmiddels overgegaan in Systeemoverzicht Stedelijk Water) van Stadspak, Hoogkerk en Westrand zijn geactualiseerd en Haren is in ontwikkeling. Op het gebied van klimaatadaptatie, afkoppelen en vervanging zijn enkele tientallen projecten uitgevoerd. Ruim 15 km aan hemelwaterriool is aangelegd. Dit veelal samen met het saneren en relinen van riool, in projecten als Warmtestad en Reitdiepzone. En in Ten Boer samen met de versterkingsopgave. De aanleg van de leidingen voor Waterslag 3 zijn uitgevoerd: vanaf gemaal Geert Huizinga naar Vinkhuizen is een persleiding gelegd om in geval van een calamiteit een lozing op het Noord-Willemskanaal te voorkomen. De aanpak van locaties met urgente wateroverlast is gestart. Voor het waterstructuurplan Groningen-Zuid is gestart met de uitwerking. Er zijn diverse baggerprojecten uitgevoerd.

https://apps.gwsw.nl/item_geo?filter=gem.Groningen

7 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

onderdeel zijn van de optimalisatie van de keten. Zoals de aanpassingen aan de transportleiding en vrijvervalriolen. De Verordening afvoer hemel- en grondwater Groningen is november 2023 vastgesteld. Hiermee organiseren we hoeveel hemelwater bij nieuwbouwprojecten op eigen terrein opgevangen moet worden.

BAGGEREN VIJVER NOORDERPLANTSOEN

• • • • • • • •

In het kader van klimaatadaptatie en groenparticipatie heeft operatie steenbreek een vervolg gekregen. En zijn subsidies verstrekt voor blauwe maatregelen. Er is beheer en onderhoud uitgevoerd aan ruim 600 rioolgemalen, meer dan 1000 km riool en 76.000 kolken. Ruim 8 km riool is vervangen, en 12 km gerelined (riool van een kunststof kous voorzien). Er zijn meerdere methodes toegepast. In Selwerd is een pilot met LED-licht gedaan. Het meetnet in riolen, grondwater en oppervlaktewater is beheerd en in stand gehouden. In totaal is ruim 10 km lijngoot aangebracht. In 2024 zijn we gestart met proeven om een beheerplan voor lijngoten op te stellen. Opstellen calamiteitenplan rioolsysteem. Aanpak van de overstort in kwetsbaar waterwingebied Quintusbos (onderdeel drinkwaterwinning Onnen).

Het (af)koppel budget heeft het mogelijk gemaakt mee te liften in de planning van projecten van stadswarmte, programma wegen en bij vernieuwingen en versterkingsopgaven kunnen we adequaat handelen. De werkzaamheden aan de ringweg hebben voor de riolering en waterhuishouding ook gevolgen. Op meerdere locaties zijn aanpassingen gedaan welke

Door de verschillende projecten van Operatie Steenbreek zijn veel contacten gelegd met inwoners. De communicatie heeft zich vooral gericht op projecten en op voorlichting. Een mooie combinatie wordt gevormd door de groene daken en de geveltuinen. Door deze vormen van watervriendelijke inrichting te stimuleren, ontstaat mond-tot-mondreclame en breiden die projecten zich vanzelf verder uit. Reparaties Over het algemeen constateren we dat reparaties het gewenste resultaat opleveren. Kleine schadebeelden die na een eerste inspectie niet tot een reparatie hebben geleid, worden na een jaar opnieuw beoordeeld. Veelal vinden we reparatie dan nog steeds niet nodig. Dit betekent dat de schade in het rioolstelsel zich niet sneller ontwikkelt dan verwacht. Deze worden gemonitord en zodra er aanleiding voor is, wordt dat deel van het riool alsnog gerepareerd of vervangen. Wat kan beter? Veel voornemens uit de voorgaande plannen zijn gerealiseerd. We zijn tevreden over de resultaten. Als grootste knelpunt ervaren we de kwetsbare personele capaciteit. Meerdere taken zijn voor de uitvoering afhankelijk van een enkele medewerker. In combinatie met een steeds complexer werkveld komt de kwaliteit van de uitvoering soms in het gedrang en hebben projecten vertraging of uitstel opgelopen. Onder andere is er vertraging in de uitwerking van de urgente wateroverlastlocaties ontstaan.

Om de achterstand in te lopen is januari 2024 een projectleider aangenomen die alleen belast is met deze opgave.

8 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

Er is krapte op de arbeidsmarkt voor ervaren mensen in het vakgebied water en riool. Personele kwetsbaarheid geldt niet alleen voor ons. Dit zien we ook bij inhuur en in de samenwerking in de regio Groningen en Noord-Drenthe. Met name bij het team BOR/WRK van Stadsbeheer heeft de opgave voor de klimaatadaptatie de werkdruk verhoogd en de water en riool opgave vergroot. Meldingen Door het uitvoeren van regulier onderhoud voorkomen we de meeste problemen. Dat lukt niet in alle gevallen. Problemen kunnen ook door externe factoren worden veroorzaakt waar we weinig of geen invloed op hebben. Gemiddeld waren er in de periode 2020-2023 jaarlijks ruim 1.600 meldingen gerelateerd aan water en riolering. Meldingen variëren van beschadigde putdeksels tot rioolverstoppingen, wateroverlast, en dode vissen in een vijver. Het aantal is meer dan in de periode ervoor, maar tegelijk toch nog steeds aanzienlijk minder dan het wel gehanteerde landelijke gemiddelde van één procent van het inwonertal2. Al met de invoering van Slim Melden – de website voor het doen van meldingen over de openbare ruimte – was de verwachting dat het aantal meldingen toe zou nemen. Het werd immers gemakkelijker gemaakt om een melding te doen. Ook de toename van het aantal thuiswerkers wordt wel genoemd als oorzaak. Daarnaast is het aantal inwoners, vooral door de herindeling, toegenomen.

Conclusies Het water- en rioolbeheer is als een rijdende trein die op schema ligt. De meeste projecten zijn uitgevoerd, in uitvoering, of zijn gepland om uit te voeren. Daarbij wordt de projectomgeving wel als steeds complexer ervaren. Dit vooral als gevolg van een aantal grote ontwikkelingen: de opgaven voor energie, klimaat en versterking.

2

Een aantal projecten van de afgelopen planperiode krijgen een vervolg in de nieuwe planperiode of zijn door nieuwe ontwikkelingen, inzichten of koppelkansen aangepast of niet uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn de koppelkansen met projecten van Warmtestad en de versterkingsopgave in Ten Boer. De participatie en communicatie in samenhang met andere programma’s is effectiever geworden. Net als water en riool worden voor andere programma’s op hoofdlijnen plannen voor meerdere jaren gemaakt. Dit programma (PWR) levert daar ook weer een aanzet toe. Het meldingensysteem is in de huidige vorm nog te kort in gebruik om conclusies te kunnen verbinden aan de uitkomsten. Positief is dat inwoners het meldsysteem steeds beter weten te vinden.

Veel voornemens uit de voorgaande planperiode zijn gerealiseerd. We zijn tevreden over de resultaten.

2.1.2 Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen Klimaatadaptatie is het treffen van maatregelen die nodig zijn vanwege het veranderende klimaat. Centraal hierin staat de vraag op welke manier wij ons het beste kunnen voorbereiden op, en aanpassen aan, deze effecten. Daarover gaat de uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen 2020-2024. Ook na de update (gereed eerste kwartaal 2025) wordt het beleid voortgezet. Klimaatverandering kan leiden tot gevaarlijke situaties en hoge kosten als wij ons niet aanpassen.

243.800 op 1 januari 2024 (bron: basismonitor Groningen)

9 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

Wateroverlast kan leiden tot gevaar, schade aan gebouwen of vitale infrastructuur en kan tijdelijk de bereikbaarheid voor bijvoorbeeld hulpdiensten beïnvloeden. Droogte kan, door zettingen, eveneens schade aan gebouwen en infrastructuur opleveren, maar het kan ook veeninklinking veroorzaken, of schade opleveren aan groen en natuur. Er is een duidelijk spanningsveld tussen te veel en te weinig water; enerzijds willen we overtollig water zo snel mogelijk afvoeren, anderzijds willen we water juist langer vasthouden voor droge periodes. Wateroverlast Wateroverlast ontstaat doordat, bij hevige regenbuien, veel water in heel korte tijd naar laaggelegen plekken stroomt. In onze gemeente werken we al jaren aan een robuust water- en rioleringssysteem waarmee overtollig water tijdelijk opgeslagen of vertraagd afgevoerd kan worden (in wadi’s of andere waterbergende constructies). Een belangrijke maatregel om het systeem robuuster te maken is het aanleggen van gescheiden rioolstelsels. De afvoer van hemelwater en de afvoer van (afval)water van huishoudens en bedrijven wordt hierdoor gescheiden. Hiermee leiden we hemelwater naar plekken waar water goed opgevangen kan worden. We voorkomen zo, door het verminderen van de bijmenging met huishoudelijke afvalwater, tegelijk negatieve beïnvloeding van de oppervlaktewaterkwaliteit in bijvoorbeeld vijvers.

zich op situaties die invloed hebben op de veiligheid en gezondheid van onze inwoners en omvatten op hoofdlijnen twee deelprojecten: 1. Aanpak locaties met kwetsbare doelgroepen of vitale functies en infrastructuur; 2. Aanpak locaties waar putdeksels los kunnen raken. Aanpak locaties met kwetsbare doelgroepen of vitale functies en infrastructuur Bepaalde doelgroepen, bijvoorbeeld kleine kinderen, ouderen en mensen die buiten werken, zijn extra kwetsbaar voor de effecten van het veranderende klimaat. Deze groepen zijn extra gebaat bij maatregelen om wateroverlast te voorkomen. Hetzelfde geldt voor vitale functies en infrastructuur zoals energievoorzieningen, drinkwater, telecommunicatie en dataverkeer, en het functioneren van het hoofdwegennet voor hulpdiensten. In de uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen 2020-2024 zijn 126 locaties vastgesteld waar wateroverlast potentieel urgent is. Sinds 2020 werken we programmatisch aan het beperken van wateroverlast op deze locaties.

Met deze werkwijze verminderen we de negatieve gevolgen van droogte, doordat we water vasthouden wanneer dat kan. Dit met name met het oog op droge periodes. Het komt ten goede aan groen, en biedt kansen voor biodiversiteit en een vitale bodem. Urgente en onwenselijke wateroverlastlocaties In de Uitvoeringsagenda worden verschillende wateroverlastlocaties genoemd. We maken onderscheid tussen urgente, ongewenste en acceptabele situaties. De aanpak van de urgente en ongewenste wateroverlastlocaties is, zowel qua proces als financieel, ondergebracht bij het Groninger Water- en Rioleringsplan 2020-2024. De aanpak van urgente wateroverlastlocaties richt

LOSGERAAKTE PUTDEKSEL

Aanpak locaties waar putdeksels los kunnen raken Locaties waar bij hevige regenval putdeksels van inspectieputten los kunnen raken zijn aangemerkt als urgent in de uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen. Dit omdat het direct gevaarlijke situaties oplevert. 10

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

Het betreft ongeveer 400 locaties. Omdat iedere situatie verschillend is, zoeken we per locatie naar een oplossing. Waar we dit nu al kunnen combineren met andere werkzaamheden nemen we dit gelijk mee. De komende jaren gaan we hiermee door. Wat ging goed? In de periode 2020-2024 hebben we ons vooral gericht op de urgente situaties. We hebben door analyse van het watersysteem, en aanvullende technische mogelijkheden, meer inzicht gekregen in de oorzaak en gevolgen van de problematiek. Dit heeft geleid tot een aantal resultaten en processtappen. •

•

•

•

We hebben 22 goed gedefinieerde gebieden (zie bijlage) kunnen vaststellen waar maatregelen noodzakelijk zijn om ergens anders wateroverlast te voorkomen. Dit gaat niet alleen om de probleemlocatie zelf, maar ook om de ‘toestroomgebieden’. Dit is het totale oppervlak waarvandaan een aanzienlijke hoeveelheid hemelwater uiteindelijk elders voor problemen zorgt. In Vinkhuizen gaat het bijvoorbeeld om een tiental maatregelen waarvan de uitvoering in voorbereiding is of in een afstemmingsfase met andere stakeholders en programma’s zoals Warmtestad of wijkvernieuwing. In een aantal gebieden zijn maatregelen als koppelkans met lopende projecten benut, waardoor een bijdrage aan het voorkomen van wateroverlast is geleverd. Een aantal locaties die we gedefinieerd hebben zijn eigendom van derden. Met deze eigenaren gaan we in gesprek. Aan diverse kinderdagverblijven en scholen wordt voorlichting gegeven over wateroverlast, hittestress, biodiversiteit en vergroening van schoolpleinen. De toestroomgebieden worden actief gedeeld via bijvoorbeeld de interne ‘Kansenkaart onderhoud Stadsbeheer’ en de ‘Koppelkansenkaart Openbare Ruimte’. Daarmee wordt het aspect van urgente wateroverlast op een locatie, en het belang van een integrale benadering ervan, in een project beter geborgd.

•

•

•

We zijn in gesprek met onder meer woningcorporaties om bewustwording en handelingsperspectief te creëren op het onderwerp wateroverlast. Betere modellen geven meer inzicht in het samenspel tussen riolering, watersysteem en maaiveld. Dit heeft geleid tot het inzicht dat we door eerdere maatregelen een aantal probleemlocaties inmiddels niet meer als probleemlocatie beschouwen. Op diverse plaatsen zijn onwenselijke situaties aangepakt. Door bijvoorbeeld de aanleg van waterbergende wegen en pleinen, regenwaterriool, wadi’s en doorgroeibare verharding. Enkele voorbeelden zijn wadi’s in het kader van de wijkvernieuwing in Selwerd en de aanleg van waterberging onder de Grote Markt.

Wat gaat minder goed? De analyse van toestroomgebieden geeft ons, naast nieuwe inzichten, meer informatie over de omvang van de opgave. Deze gebieden beslaan een groot deel van het bebouwd gebied. Dit maakt dat we in veel gebieden al stapjes in de goede richting zetten, maar dat het in een keer oplossen van probleemlocaties erg complex is. Het vraagt meer tijd en middelen dan verwacht. Daarnaast leiden omvang en koppelkansen ertoe dat er veel afstemming nodig is over soms tegenstrijdige belangen en waarden. Zo is bijvoorbeeld een verkeersdrempel van belang voor verkeersveiligheid, maar kan dit tegelijk de toestroom of afvoer van water in een straat, al dan niet positief, beïnvloeden. De noodzakelijke afstemmingen leiden soms tot het aanpassen van plannen. Het vraagt creativiteit en een langere doorlooptijd. Projecten waar we mee samenwerken hebben hun eigen dynamiek en tempo waar de aanpak van wateroverlast dan afhankelijk van wordt. Hierdoor vertraagt de voortgang meer dan we willen. Conclusies Het aanpassen van het water- en rioleringssysteem levert een belangrijke bijdrage aan het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving. Daarmee beperken we de negatieve gevolgen van teveel of juist te weinig water. 11

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

De voortgang in absolute aantallen van verholpen probleemlocaties is minder groot dan verwacht, maar de aanpak van urgente wateroverlastlocaties heeft tegelijk tot veel nieuwe inzichten geleid. Deze inzichten zorgen voor zowel betere klimaatadaptieve maatregelen in de bestaande openbare ruimte als in lopende en toekomstige projecten. In 2025 is het Uitvoeringsprogramma Klimaatbestendig Groningen 2020-2024 geëvalueerd en geactualiseerd. De nieuw opgedane inzichten zijn daarin meegenomen. Daarnaast startte in 2024 een projectleider wateroverlastlocaties. We verwachten dat dit zorgt voor betere afstemming en samenwerking tussen verschillende directies en afdelingen. En dat we zo meer grip krijgen op de omvang en complexiteit van de opgave.

Het aanpassen van het water- en rioleringssysteem levert een belangrijke bijdrage aan het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving.

Inwonerparticipatie Inwoners van Groningen nemen al langere tijd initiatieven om Groningen klimaatbestendiger te maken. De gemeente faciliteert en stimuleert groene initiatieven van inwoners. We vinden inwonerparticipatie belangrijk en willen dit ook de komende jaren faciliteren en stimuleren. Een aantal inwoners binnen onze gemeente fungeren als Wijkklimaatambassadeur. Zij zijn lid van groene inwonerinitiatieven en organiseren, samen met buurtgenoten, acties rondom het vergroenen en ontstenen van hun buurt. In 2022 hebben we met hen een pilot georganiseerd waarin zij een financiële bijdrage ontvingen om met hun buurt acties te initiëren. Vanaf 2023 kunnen zij met ideeën bij de gemeente terecht en bieden we zonodig ondersteuning.

pakken we samen met inwoners en woningbouwcorporaties op, denk aan het vergroenen van pleinen in een wijk. Op ons digitale platform Duurzaam Groningen laten we zien wat inwoners zelf in hun tuin kunnen doen om wateroverlast te verminderen. Bijvoorbeeld tegels vervangen door groen of een regenton plaatsen. Hiervoor zijn ook subsidies verstrekt die inwoners steeds beter weten te vinden.

Resultaten per jaar 2022 10.800

2023 10.244

m2

2.610

5.792

afkoppelen

m2

5.249

12.852

waterberging

m3

456

901

groene muur

m2

420

439

planten bomen

stuks

32

155

groen dak

m2

ontstenen

kortingsbon regenton geveltuin / boomspiegel

2020 10.370

2021 11.000

Acties met inwoners stuks 1.073

655

1.004

1.175

aanvragen

850

292

439

650

RESULTATEN PARTICIPATIE EN SUBSIDIES

Met Steenbreek werken we aan het vergroten van de bewustwording van inwoners rondom het ontstenen van hun tuinen en de openbare ruimte. Dit 12 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

eerste lid, onder a, onder 3° (voorheen artikel 10.33 van de Wet milieubeheer). Deze zorgtaken volgen uit de richtlijn stedelijk afvalwater, die minimumeisen bevat voor het opvangen, de behandeling en de lozing van stedelijk afvalwater, en ook een tijdschema voor de realisatie hiervan.

3. Uitgangspunten

3.1 Beleid, wet- en regelgeving Europese Kaderrichtlijn Water – KRW

•

De KRW heeft als doelstelling de bescherming van grondwater en oppervlaktewater: het bereiken van een goede chemische en ecologische toestand van grond- en oppervlaktewater.

Doelmatige inzameling van afvloeiend hemelwater, ter uitvoering van de taak als bedoeld in artikel 2.16, eerste lid, onder a, onder 1° (voorheen artikel 3.5 van de Waterwet).

•

Voorkomen van structurele nadelige gevolgen van grondwater op de bestemming van gronden, ter uitvoering van de taak als bedoeld in artikel 2.16, eerste lid, onder a, onder 2° (voorheen artikel 3.6 van de Waterwet).

Voor de periode 2022-2027 is de Afstemmingsnota Europese kaderrichtlijn water opgesteld. Deze is in ons gebied – Rijn-Noord, Neder-Eems en EemsDollard – bedoeld voor de Provinciale Staten van Fryslân, Groningen en Drenthe, de besturen van waterschappen in dit gebied en Rijkswaterstaat. Zij stellen ook doelen, begrenzing en typering van waterlichamen (Provinciale Staten), en factsheets en maatregelpakketten (Algemeen Bestuur of Provinciale Staten) vast. Voor Rijkswaterstaat geldt een afwijkende route. De Afstemmingsnota is eveneens bedoeld om als achtergronddocument te fungeren voor alle bij gebiedsprocessen betrokken stakeholders. Nationale wetgeving Zoals eerder opgemerkt, is, zoals voorheen in de Wet milieubeheer opgenomen, het opstellen van een gemeentelijk rioleringsplan met de invoering van de Omgevingswet (Ow) niet meer verplicht. Nieuw beleid dat wettelijk is vereist moet direct conform de Omgevingswet worden opgesteld en voldoen aan de eisen die door de Omgevingswet aan het instrument programma worden gesteld. Het PWR is een vrijwillig programma waarvoor dit niet geldt. Wat in de Ow wel blijft zijn de zorgplichten zoals eerder in de Wet milieubeheer en de Waterwet vastgelegd. De Ow spreekt van watertaken. •

Inzameling en transport van stedelijk afvalwater naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie, ter uitvoering van de taak als bedoeld in artikel 2.16,

Bij de invoering van de Omgevingswet is de term ‘watertoets’ vervangen door ‘weging van het waterbelang’. Op gemeentelijk niveau is er invloed doordat voor elke nieuwe ruimtelijke ontwikkeling een omgevingsplan wordt opgesteld, waarin het waterbelang wordt meegenomen. Nationaal beleid • Landelijk beleid is grotendeels opgenomen in het Nationaal Waterplan (NWP) en het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW). Voor afvalwater is de zogenaamde basisinspanning een belangrijk punt. Deze stelt eisen aan de vuiluitworp van riooloverstorten. Onderdeel van het NBW is de Stedelijke Wateropgave. Belangrijk uitgangspunt voor hemelwater in stedelijk gebied – we vertalen dit als bebouwd gebied – is om water zo veel mogelijk vast te houden. Daarna volgt eventueel berging en als laatste afvoeren. •

De Nederlandse overheden hebben in 2018 met het Bestuursakkoord Klimaatadaptatie afgesproken dat we ons de komende jaren voorbereiden op klimaatveranderingen. Met het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie 13

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

(DPRA), een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk, is hier uitvoering aan gegeven. Regionaal beleid en regelgeving De uitgangspunten van de DPRA zijn regionaal geland in de RAS: Regionale Adaptatie Strategie (2022). Dit bestaat uit activiteiten en projecten om te komen tot een klimaat robuuste regio in 2050. Hiervoor is de Regionale uitvoeringsagenda klimaatadaptatie 2023-2027 (Werkregio Groningen en NoordDrenthe) opgesteld. Waterschappen De waterschapsverordening is een verordening met onder meer algemene en specifieke zorgplichten, en regelgeving voor zuiveringstechnische werken. Wanneer in de buurt van een water of een dijk werkzaamheden plaats gaan vinden, heeft degene die dat wil doen toestemming – een omgevingsvergunning – van het waterschap nodig. Dit geldt ook voor het af- en aanvoeren, lozen en onttrekken van oppervlaktewater, en onttrekken van grondwater en infiltreren in de bodem. Soms, dit is meestal afhankelijk van hoeveelheden, kan worden volstaan met een melding. Noorderzijlvest In de ‘Blauwe Omgevingsvisie’ staat de strategische visie voor de langere termijn. • • • • • •

Samen blijven we ‘klimaatklaar’; Ons watersysteem wordt meer natuurlijk; We faciliteren onze partners in ruimtelijke ontwikkeling; We werken mee aan een volhoudbare wereld; We zijn een gewaardeerde (beleids)partner; We zijn een maatschappelijk verantwoordelijke overheid.

De uitgangspunten zijn vertaald naar het Waterbeheer programma 20222027.

In het Waterbeheerprogramma 2022 - 2027 staan de opgaven en maatregelen van dit waterschap. Ze zijn afgeleid van hun strategische watervisie: “Het waterschap heeft als taak te zorgen voor waterveiligheid, voldoende water – niet te veel en niet te weinig – en schoon en ecologisch gezond water. Ons waterbeheer is gericht op het goed laten functioneren van onze watersystemen. De taken die wij hebben zijn niet los van elkaar te zien. Robuust, duurzaam en passend in de omgeving.” Verordening afvoer hemel- en grondwater Met de verordening willen we borgen dat bij nieuwbouw neerslag (deels) op particulier terrein wordt opgevangen. Bij het toepassen van deze verordening geldt indirect het principe ‘de veroorzaker betaalt’. Met de hemelwaterverordening wordt, afhankelijk van de grootte van het perceel, bij nieuwbouw voorgeschreven hoeveel liter water opgevangen moet worden op het perceel. Voor oppervlaktes kleiner dan 250 m2 is de verordening niet van toepassing. De reden hiervoor is dat hemelwateropvang op dergelijke kleine percelen niet efficiënt is, en dat het in verhouding erg duur wordt. Collectieve oplossingen liggen dan meer voor de hand. Wel gaan we ook die eigenaren wijzen op de mogelijkheden. Groene maatregelen om water op te vangen en te bergen hebben de voorkeur. De verordening is direct van toepassing voor nieuwe ontwikkelingen.

Hiernaast gaat de verordening op termijn ook gelden binnen bestaande bebouwde situaties waar we een opgave zien met betrekking tot wateroverlast. Of waar we de infrastructuur in de openbare ruimte aanpassen. Bijvoorbeeld door een regenwaterriool aan te leggen. Uitgangspunt is dat de lozer voldoende tijd krijgt het lozingsgedrag aan te passen en dat de gemeente hierbij helpt. De hulp bestaat uit een vast aanspreekpunt, advies en eventuele ondersteuning in de vorm van subsidies. Zo hebben we voor bestaande situaties de klimaatsubsidie die ook aangevraagd kan worden om water af te koppelen.

Hunze en Aa’s 14 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

3.2 Omgevingsvisie De Omgevingsvisie (‘Levende Ruimte’ dec. 2021) beschrijft hoe gemeente Groningen met de leefomgeving wil omgaan. In de Omgevingsvisie schetst de gemeente – op hoofdlijnen – de ambities voor de langere termijn. De Omgevingsvisie is zelfbindend voor de overheid, maar bevat geen juridische regels of omgevingswaarden. Daar is het Omgevingsplan voor bedoeld. Deze vervangt de bestemmingsplannen. Onze omgevingsvisie kent een generieke visie op de leefomgeving:

Een zo hoog mogelijke leefkwaliteit in een groene, gezonde en veilige leefomgeving.

Deze generieke visie is per onderwerp verder uitgewerkt in gedetailleerdere uitgangspunten waarvan de volgende uitspraken, direct of indirect, in dit kader het meest relevant zijn: •

Voldoende middelen voor beheer.

•

Bij grootschalige bouwprojecten staan klimaatbestendigheid en verduurzaming hoog op de agenda.

•

We houden bij ontwerp, inrichting en beheer van de leefomgeving rekening met het effect op de veiligheidsbeleving van inwoners.

•

We bekijken met welke planologische maatregelen we een klimaatbestendige inrichting van privéterreinen (bijvoorbeeld minder verharding) kunnen bevorderen.

•

We maken Groningen klimaatbestendig door groen te versterken en water slim af te voeren.

•

Door middel van de Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen willen we ons samen met betrokken partijen zo goed mogelijk voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering.

•

De Onlanden en Meerstad zijn onze grote waterbergingsgebieden die sinds de wateroverlast van 1998 zijn ontwikkeld. Ook het Hunzedal is een zeer belangrijk bergingsgebied voor de gemeente Groningen. We onderzoeken of we met deze gebieden voldoende bergingscapaciteit hebben.

•

Op basis van de Omgevingswet (OW) is de gemeente verplicht haar kosten te verhalen op private partijen die ‘kostenverhaalplichtige activiteiten’ realiseren. Uitgangspunt daarbij is dat initiatiefnemers voor een belangrijk deel meebetalen aan de ambities van de gemeente.

3.3 Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen Het klimaat verandert. Het wordt warmer en er zijn vaker (langere) periodes van droogte. Aan de andere kant krijgen we vaker te maken met grote hoeveelheden neerslag in korte tijd. (Zie ook bijlage Klimaatscenario’s KNMI 2023). De verwachte zeespiegelstijging vergroot de druk op zeedijken. Voor onze veiligheid zijn ook lokale waterkeringen van rivieren en kanalen van belang. Zij voeren overtollig water af. Een dijkdoorbraak kan dan grote gevolgen hebben. Een voorbeeld is de dreigende dijkdoorbraak langs het Eemskanaal in 2012. Dit leidde tot een evacuatie van mens en dier rond Woltersum. Deze effecten hebben, in meer of mindere mate, gevolgen voor het beheer van water. Met klimaatadaptatie bedoelen we het nemen van maatregelen die nodig zijn vanwege het veranderende klimaat. Centraal in onze Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen staat de vraag op welke manier wij ons daar het 15

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

beste op kunnen voorbereiden en hoe we ons hierop aanpassen. Het rijk ziet de noodzaak voor klimaatadaptief beleid en handelen en geeft daar richting aan. In de Nationale Adaptatie Strategie (NAS) en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA), staat dat gemeenten met dit thema aan de slag moeten. In het DPRA staat dat voor 2020 bij alle overheidslagen klimaatadaptatie onlosmakelijk onderdeel moet zijn van beleid en uitvoering. Het DPRA streeft naar een klimaatbestendig en waterrobuust Nederland in 2050.

Financiële middelen uit het PWR zorgen er mede voor dat andere klimaatadaptieve maatregelen uitgevoerd kunnen worden. Ontstenen en vergroenen dragen naast wateropvang ook bij aan andere opgaven, zoals het verminderen van hitte, het bevorderen van de gezondheid van mens en dier en biedt kansen voor het versterken van de biodiversiteit.

Door de effecten van zowel hete, natte als droge periodes te verzachten draagt het PWR bij aan een klimaatbestendige gemeente.

Thema droogte Dit staat genoemd als ‘nieuwe maatregel’ in de Uitvoeringsagenda klimaatbestendig Groningen: Onderzoek naar de effecten van droogte regisseren. In de GWRP 2020-2024 werd droogte ook genoemd waarbij is aangegeven dat het wordt meegenomen in de geüpdatete klimaatagenda. Nadat dit onderzoek afgerond is kan bekeken worden wat het effect van droogte is op onze gemeente, en wat het handelingsperspectief is van de gemeente, inwoners en anderen. WATERPASSERENDE BESTRATING

Uitvoeringsagenda Klimaatbestendig Groningen na 2024 Klimaatadaptatie kan niet los gezien worden van andere maatschappelijk opgaven, zoals klimaatmitigatie en de woningbouwopgave. Daarom is de Uitvoeringsagenda samen met verschillende partijen opgesteld. Het oplossen van knelpunten wordt bij voorkeur in combinatie met andere projecten uitgevoerd. Dat gebeurt via verschillende aanvliegroutes. Soms zijn maatregelen onderdeel van wijkvernieuwing, en een andere keer van vervanging van riolering of herinrichting van openbaar groen. In 2024 werken we aan een geactualiseerde uitvoeringsagenda waarin we, naast landelijke en regionale ontwikkelingen en nieuwe kennis, inzichten uit eigen projecten meenemen.

Wat is onze stip op de horizon? In het coalitieakkoord 2022-2026 staat wat het college in dit kader wil bereiken: ‘We willen een groene en biodiverse openbare ruimte die bestand is tegen de veranderende weersomstandigheden’. In de uitvoeringsagenda is dat voor wat betreft dit kader concreter gemaakt:

Gemeente Groningen is in 2050 klimaatbestendig

16 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

Bij het kiezen van het jaar is gekeken naar zowel de benodigde investeringen (de kosten) als de mogelijke schade die ermee wordt voorkomen (de baten). Door te kiezen voor 2050 zijn de geraamde kosten en baten redelijk in evenwicht. We koppelen daarbij het oplossen van ongeveer de helft van de bekende knelpunten aan andere projecten. Dat betekent dat we voor de andere helft een duidelijke prioritering moeten geven in de beschikbare middelen. Met budgetten voor het uitvoeringsprogramma van het PWR en middelen die beschikbaar zijn voor groenmaatregelen realiseren we klimaatadaptieve maatregelen.

3.4 Rijksbrief water en bodem sturend Bij de start van het kabinet Rutte-IV (januari 2022) is in het coalitieakkoord opgenomen dat de staat van bodem en water leidend is bij nieuwe ruimtelijke plannen. Aanleiding is de constatering dat de technische maakbaarheid van het water- en bodemsysteem meer en meer tegen grenzen aanloopt. In de rijksbrief (25 november 2022) zijn hiervoor uitgangspunten benoemd: • • • • • •

Niet afwentelen, op toekomstige generaties, naar andere gebieden of functies, of van privaat naar publiek; Meer rekening houden met extremen (en erop voorbereiden dat niet alle schade te voorkomen is); In samenhang omgaan met wateroverlast, droogte en vitaliteit van de bodem (Nederland moet van zo snel mogelijk water afvoeren naar zee weer een spons worden); Meerlaagsveiligheid, naast preventie ook aandacht voor verminderen kwetsbaarheid door ruimtelijke inrichting en crisisbeheersing; Minder afdekken, minder vergraven, niet verontreinigen van de bodem, om de natuurlijke kracht van de vitale bodem te kunnen blijven benutten; Integrale aanpak in de leefomgeving, zoeken naar functiecombinaties, vernieuwende vormen van landgebruik maar waar nodig ook echt keuzes maken;

•

Comply or explain (pas toe of leg uit). Juridisch afdwingbare maatregelen uitvoeren, verder ruimte voor maatwerk als dit uitlegbaar en toetsbaar is en de doelen nog steeds gehaald worden.

Een deel betreft aanscherpingen van bestaand beleid en andere keuzes zijn nieuw. Deels heeft dit betrekking op nationaal beleid, maar het kan ook richting geven aan, of doorwerken in, programma’s van gemeenten. Belangrijk bij de vertaling van uitgangspunten is de mogelijkheid van maatwerk op lokaal en regionaal niveau. Afwijken is mogelijk maar de achterliggende doelen en uitgangspunten blijven gelden. Hoe een en ander juridisch uitwerking krijgt is nog niet bekend. De Rijksbrief water en bodem is (op moment van schrijven) weliswaar niet verankerd in nationale wetgeving maar biedt wel veel aanknopingspunten die we als uitgangspunt toepassen. Bij de uitvoering van maatregelen willen we daar rekening mee houden. Voor een deel hebben wij in ons beleid voor klimaatadaptatie en water hier al aandacht voor. Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt, in een zo vroeg mogelijk stadium, inzicht in het water- en bodemsysteem extra belangrijk. Het vereist in een zo vroeg mogelijk stadium koppeling van technische kennis en ontwerpers. En ook nadrukkelijk afstemming met andere waterbeheerders. Ook op het niveau van een omgevingsvisie vraagt dit iets van ons. Dat wordt hiermee meer dan voorheen een onderligger voor de grotere toekomstige ruimtelijke keuzes.

17 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

4. Uitvoeringsbeleid water

Onze ambitie is dat het water- en rioleringssysteem goed op orde is en dat knelpunten zijn opgelost.

•

Hoe bereiken gemeente, waterschappen en waterbedrijven optimale kwaliteit tegen minimale kosten en energieverbruik? Duurzaamheid • Hoe kunnen we warmte en grondstoffen in afvalwater benutten of hergebruiken? • Hoe stimuleren we goed rioolgebruik? • Hoe maken we optimaal gebruik van de methodiek van duurzame Grond Weg en Waterbouw?

Het uitvoeringsbeleid bestaat uit twee sporen. Het bestaat uit regulier beheer van het riolering- en watersysteem – gebaseerd op de wettelijke taken – maar tegelijk ligt de focus ook op een aantal maatschappelijke opgaven waarbij het thema water is aangehaakt. Het laatste is het gevolg van een veranderende wereld waardoor onder meer klimaatverandering, biodiversiteit, energietransitie, leefbaarheid en de versterkingsopgave meer en meer integraal onderdeel zijn van de technische uitwerking van projecten en reguliere werkzaamheden. We ontwerpen integraal en stemmen de uitvoering af. Financieel is er een knip in de uitvoering. Een voorbeeld is om bij het vervangen van riolering te onderzoeken hoe tegelijk de leefkwaliteit verbeterd kan worden, en maatregelen voor klimaatadaptatie geïntegreerd kunnen worden. Het traditionele water en rioleringsplan krijgt daarmee een steeds integraler karakter en is daarmee niet per definitie leidend. We onderscheiden voor beide sporen generieke thema’s met daaraan gekoppeld een aantal vragen. Deze worden gaandeweg dit stuk beantwoord. Klimaatadaptatie • Hoe behouden we bij veranderend klimaat een prettige leef- en werkomgeving? Waterkwaliteit • Is het water geschikt waar het voor bedoeld is, en kunnen inwoners vertrouwen op de kwaliteit en veiligheid ervan? Ketenoptimalisatie

SCHEMA UITVOERINGSBELEID WATER

18 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

Uitvoeringsbeleid wettelijke watertaken Riolering wordt in de basis aangelegd om drie redenen waarbij het rioolstelsel een belangrijk instrument is om ze te kunnen uitvoeren. • • •

beschermen van de volksgezondheid; handhaven van de kwaliteit van de leefomgeving; beschermen van de bodem, en grond- en oppervlaktewater.

Wanneer leggen we geen rioolaansluiting aan? In de gebieden waarvoor de gemeente ontheffing heeft gekregen om te moeten voorzien in een aansluiting op de riolering – voornamelijk in het buitengebied – moet de ‘houder’ van het afvalwater zelf zorgen voor de afvoer. Om te mogen lozen moet men voldoen aan de eisen die staan in de waterschapsverordening.

Waterstructuurplannen Voor de stadsdelen Paddepoel, Vinkhuizen, Zeeheldenbuurt, Selwerd, De Wijert, Helpman, Ten Boer, Haren en Glimmen zijn waterstructuurplannen opgesteld die het watersysteem ruimtelijk structureren. De waterstructuurplannen leggen de verbinding tussen de bebouwde omgeving en het buitengebied. Voor de wijken waar de komende jaren een warmtenet wordt aangelegd, worden de waterstructuurplannen daar op afgestemd. Actualiseren is een continu proces. Het actualiseren wordt verwerkt in een rapport ‘Systeem Stedelijk Water’ (SSW). Het is de basis voor een integraal maatregelenpakket. In een SSW worden basisrioleringsplan, stresstest, grondwater- en oppervlaktewaterplannen samengevoegd en maatregelen integraal geanalyseerd. Voor het gebied Haren is in 2024 een SSW opgesteld. De overige gebieden volgen.

4.1 Afvalwatertaak Formeel heet dit ‘de taak voor inzameling en het transport van stedelijk afvalwater’. We noemen het hier gemakshalve ‘afvalwatertaak’. Wat mag van ons verwacht worden? Door de aanleg en het beheer van riolering in stedelijk gebied zorgen we ervoor dat afvalwater uit de directe leefomgeving wordt verwijderd. We voeren dit af naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Met riolering of individuele afvalwaterbehandelingssystemen (IBA) voorkomen we de directe ongezuiverde lozing van afvalwater op bodem- of oppervlaktewater.

RIOLERINGSPROJECT

Met de invoering van de Omgevingswet is de toezichthoudende rol van de provincie vervallen. De provinciale ontheffing voor percelen die niet (kunnen) worden aangesloten op de vuilwaterriolering vervalt ook. Waterschappen 19

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

kunnen nu algemene regels opstellen voor lozingen en waterkwaliteit en daarop gaan handhaven. In hun verordening – de waterschapsverordening – staat wanneer een vergunning of melding nodig is. In de gemeente Groningen komen geen ongezuiverde lozingen meer voor. In het buitengebied van Haren is eerder wel gekozen voor de toepassing van een helofytenfilter. Deze heeft dezelfde functie als een IBA. Dit betekent overigens niet dat dit in vergelijkbare situaties voorschrift is. De ‘houder’ van het afvalwater kiest zelf van welke oplossing gebruik wordt gemaakt.

Groene maatregelen om water op te vangen en te bergen hebben de voorkeur. Met groene maatregelen wordt tegelijkertijd aan meerdere doelen gewerkt: groen heeft een positief effect op de gezondheid, het kan zorgen voor verkoeling – en daardoor hitte tegengaan – versterkt de biodiversiteit, én groen kan dienen als wateropvang. Groene maatregelen die gekoppeld zijn aan de wateropgave zijn bijvoorbeeld een wadi (grasstrook met diepteverschil), een greppel, een groen dak of waterdoorlatende parkeerplekken.

Eisen afvalwaterriolering Bij het ontwerp van een nieuw afvalwaterriool toetsen we deze op de afvoercapaciteit. Ook de gewenste waterkwaliteit is daarbij van belang. Er wordt zoveel mogelijk ingezet op het voorkomen van risico’s voor de volksgezondheid. Het voorkomen van lozingen van ongezuiverd afvalwater op het oppervlaktewater – met name door overstorten – of in de bodem is een belangrijk uitgangspunt. We gebruiken hiervoor normen van de Leidraad Riolering (Stichting RIONED).

Hoe gaan we om met wateroverlast? Een gemiddelde bui kan het rioolsysteem voldoende aan. Bij hevige buien kan het rioolsysteem de grote hoeveelheid neerslag soms tijdelijk niet meer aan en blijft er water op straat staan. Gedurende korte tijd kan dit zorgen voor overlast maar als dit niet leidt tot schade vinden we dit acceptabel. De straat heeft dan tijdelijk een functie als waterberging.

4.2 Hemelwatertaak Wat mag van ons verwacht worden? We voorkomen overlast door neerslag in de bebouwde omgeving. Ingezameld hemelwater dat niet mag of kan worden gebruikt voor de lokale waterhuishouding transporteren we naar een geschikt lozingspunt. Wat verwachten we van inwoners? Door klimaatverandering komen steeds vaker heftige regenbuien voor. Dit water kunnen we niet alleen in de openbare ruimte opvangen en bergen. Met de verordening afvoer hemel- en grondwater willen we borgen dat een gekwantificeerde hoeveelheid hemelwater wordt opgevangen en geborgen op privéterrein. Daarnaast bevatten bouwvoorschriften regels die helpen om overlast te voorkomen. Dit vraagt dat daar bij de toetsing van bouwplannen voldoende aandacht voor is.

WATEROVERLAST HAREN

In ons klimaatbeleid identificeren we urgente wateroverlast locaties aan de hand van stresstesten en de potentiële financiële en maatschappelijke impact 20

WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

van de overlast. Deze worden aangepakt binnen het project ‘urgente wateroverlastlocaties’. In de stresstest d.d. 1-2-2024 is voor het aspect ‘Wateroverlast’ in beeld gebracht wat het effect is van buien van 58 en 73 mm in een uur. Deze, of vergelijkbare buien, hanteren we ook als uitgangspunt om nieuwe ontwikkelingen te toetsen op klimaatbestendigheid. Als na toetsing blijkt dat onwenselijke wateroverlast situaties optreden, willen we zoveel mogelijk de gemeentelijke riolering ontlasten door aanvullende waterbergende en of infiltrerende maatregelen op te nemen in het plan. Deze maatregelen moeten in ieder geval leiden tot het bergen van 60 mm water. Daarnaast mag water vanaf particulier terrein niet leiden tot overlast bij omliggende percelen. De uitkomsten van de stresstest bepalen mede de inrichting van de openbare ruimte. De inzichten in snelheid en gevolgen van klimaatverandering veranderen snel en de effecten van de bovengenoemde uitgangspunten op ruimtelijke plannen moeten nader worden uitgewerkt. Ook in deze periode gaan we uitgangspunten toetsen en zonodig bijstellen. Vanuit de stedelijke wateropgave is er een opgave om in de periode 20232033 te voorzien in extra bergingscapaciteit. Samen met de waterschappen is gestart met het bepalen van de omvang. De benodigde bergingscapaciteit in een gebied wordt afgestemd op de klimaatscenario's.

Op het moment van schrijven is de opgave nog niet bepaald. We nemen al maatregelen om water tijdelijk te kunnen bergen. De verwachting is dat dit tijdens de looptijd van dit PWR nog extra middelen kan gaan vragen. Verder wordt overlast door water op straat verminderd door het periodiek reinigen van goten, lijngoten en kolken. Om te voorkomen dat zwerfvuil in kolken terechtkomt en vegetatie en bladeren waterafvoer hindert worden de goten periodiek geveegd. De kosten voor het reinigen van kolken en lijngoten vallen volledig onder de rioolheffing. Afgelopen jaren zijn veel lijngoten geplaatst in plaats van een kolk. In totaal hebben we al ruim 10 km geplaatst. Voor elke variant is een andere methode schoonmaak en cyclus van reinigen nodig. In 2024 zijn we daarom gestart met proeven om een beheerplan voor lijngoten op te stellen.

Eisen riolering Vervanging kan in bepaalde situaties toch eerder aan de orde zijn dan op basis van de conditie noodzakelijk is. Met name is dit aan de orde als het niet efficiënt genoeg functioneert en of niet klimaatbestendig is. Belangrijk zijn dan de normen waaraan we dit toetsen. De uitgangspunten en normen worden, per gebied, uitgebreid beschreven in een Systeemoverzicht Stedelijk Water (SSW). Een SSW is wat we voorheen kenden als een basisrioleringsplan (BRP). Afvoercapaciteit Uitgangspunt is dat bij een extreme neerslagsituatie geen gevaar, schade of grote overlast ontstaat. Allereerst streven we ernaar daarbij water (deels) vast te kunnen houden. In tweede instantie moeten rioolstelsel en oppervlaktewater samen zijn berekend op voldoende capaciteit voor berging en afvoer. Daarnaast moet zowel de openbare ruimte als bestaande- en nieuwbouw zo ingericht worden dat dat er geen schade ontstaat. Daarmee is het watersysteem robuust en klimaatbestendig: het voldoet daarmee aan de klimaatopgave 2050. Waterkwaliteit Wegen met een vervuilend karakter zoals de ringweg bij Groningen mogen alleen via een zuiverende berm op oppervlaktewater lozen. Daarnaast gelden er emissiewaarden voor afstromend hemelwater zoals omschreven in de hemelwaterverordening.

In de Rijksbrief bodem- en water sturend (november 2022) is onder meer sprake van een maatlat met basisvoorwaarden voor bouwen met oog voor het veranderende klimaat. Het rijk heeft de intentie de maatlat ook in juridische zin te borgen. Onduidelijk is nog wanneer, en op welke manier. Het is goed mogelijk dat dit later leidt tot aangepaste eisen voor hemelwaterafvoer.

21 WATERBALANS – Programma Water en Riolering 2025-2029 – Stadsbeheer / Beheer Openbare Ruimte gemeente Groningen

afweging waar we dit doelmatig kunnen gaan doen maatwerk. We nemen dit op in onze uitvoeringsprogramma’s.

4.3 Grondwatertaak

ZWEMWATERLOCATIE HOORNSEPLAS

Afkoppelen In totaal is alleen al in de stad ongeveer 1.500 ha verhard oppervlak aanwezig. Door af te koppelen, wordt er minder schoon hemelwater op het bestaande gemengde rioolstelsel geloosd en wordt het rioolsysteem robuuster, met minder kans op wateroverlast bij hevige regenbuien. Er is eerder al onderzocht welke verharding geschikt is om daar neerslag af te koppelen van het gemengde rioolstelsel. Het gaat daarbij om de verhouding tussen de kosten die rechtmatig toegerekend kunnen worden aan rioolheffingen en de hoeveelheid af te voeren water die afgekoppeld kan worden. Wanneer het effect klein is wordt niet zonder meer gekozen voor afkoppelen. Per situatie – dat geldt voor de hele gemeente – beoordelen we of afkoppelen doelmatig is. De bijdrage in de kosten van een project vanuit Stadsbeheer – gedekt door rioolheffingen – is daardoor geen standaard bijdrage per m². Daarnaast heeft een project in de basis een klimaatbestendig eindresultaat waarbij de kosten voor klimaatmaatregelen voldoende zijn meegenomen in de financiële consequenties. De komende jaren willen we de meest kansrijke gebieden – liefst in combinatie met andere werkzaamheden – afkoppelen. Logisch is de combinatie te zoeken met ‘Kansenkaart Aanpak Urgente Wateroverlastlocaties’, de aanleg van een warmtenet en de versterkingsopgave. Maar uiteindelijk is de