Bijlage 1 Grote Markt programma van eisen.pdf
Tekst van het document
Herinrichting Grote Markt
Programma van Eisen
Programma van Eisen
Inhoud
Inleiding
2
21
1 Het centrale plein
27
2 Een ontmoetingsplein met meer verblijf
39
3 Een levendig plein
51
4 Een voetgangersplein met ruimte voor fietsers
73
5 Een duurzaam en klimaat-adaptief plein
87
6 Structuurschets PvE
96
7 Functioneel en Technisch PvE
114
Voorwoord
Binnensteden veranderen voortdurend. Ook die van Groningen. Dat was in 2016 reden om de binnenstadsvisie Bestemming Binnenstad op te stellen. Meer ruimte voor voetgangers, een aangenamere verblijfskwaliteit en meer groen. Inmiddels zijn we een eind op weg. Aan de westkant van de binnenstad zijn de resultaten al goed zichtbaar. De voetganger heeft daar het primaat, in een aantrekkelijker omgeving om te verblijven en met meer openbare ruimte tot zijn beschikking. Aan de oostkant zetten we nu stappen. De komst van de Kattenbrug zal het mogelijk maken de bussen anders door de binnenstad te laten rijden. Daarmee maken we letterlijk de weg vrij om ook de Grote Markt aan te pakken. Het is de kroon op onze binnenstadsaanpak ruimte voor jou. Als de bussen daar vanaf eind 2021 niet langer langs rijden, kan het asfalt eruit. Dat is hét moment om ons stadshart weer te laten kloppen. Want de Grote Markt is nu geen bestemming, het is vooral een plek waar je langs komt om van A naar B te gaan. Met de herinrichting van het plein geven we ons centrale plein weer de allure en uitstraling die het verdient en die het in zijn lange geschiedenis ook had. De Grote Markt waar de Martinitoren over waakt en waar het Stadhuis trots zijn plek heeft op het plein. Dat tot april 1945 een van de mooiste pleinen van Nederland was.
Een plek die past bij het heden en tegelijkertijd oog heeft voor het rijke verleden en de opgaves voor de toekomst. Een plek waar het fijn is om te zijn, voor voetgangers en fietsers, met groen, water en zorg voor duurzaamheid. Een ‘place to be’ kortom. Dit document geeft daartoe een belangrijke aanzet. Het Programma van Eisen — al datgene waaraan het ontwerp van de nieuwe Grote Markt moet voldoen — is echter geen startpunt. Het denken over de Grote Markt is al lange tijd gaande, evenals de gesprekken met Stadjers, belanghebbenden en deskundigen daarover. Nu is wel het moment gekomen om duidelijke keuzes te maken. Keuzes die de basis vormen voor een functioneel vormgegeven plein met aantrekkelijke verblijfsmogelijkheden voor een plein waar de voetganger voorop staat, maar waar ook de oh zo Groningse fietser zijn plek heeft. De meest Groningse plek waar mensen straks weer graag naar toe blijven komen. Proeftuindagen augustus 2020
Roeland van der Schaaf wethouder Stadsontwikkeling en namens de Stuurgroep Binnenstad
4
5
Historische tijdlijn Grote Markt
Programma van Eisen
Zuidzijde Grote Markt, vroeg 19e eeuwse gravure
6
De Grote Markt kent een geschiedenis van meer dan 1.000 jaar. Vooral in de laatste 100 jaar zien we de meeste veranderingen, na een lange stabiele periode waarin het plein niet veel veranderde. Met de komst van rioleringen en daarna de rijdende auto veranderde plots het straatbeeld, de tweede wereldoorlog liet intense sporen na en veranderde de aanblik van het plein voor altijd. Het verkeer nam — in de tijd gezien — relatief kort het plein in haar greep. Sinds de 70-er jaren wordt de rol van gemotoriseerd verkeer steeds verder teruggebracht. De cirkel van de tijdlijn is rond: met het verdwijnen van de bus wordt de Grote Markt opnieuw het domein van voetgangers.
Eerste ontwikkelingsfase Groningen: nederzetting
Tweede ontwikkelingsfase Groningen: centralisatie rond
ten noordwesten van huidige Grote Markt.
de kruising van twee hoofdroutes.
interpretatie
interpretatie
ca. 700
ca. 1100
Eerste stedelijke ontwikkeling Groningen rondom
Versteend stedelijk plein met marktfunctie en Raad- en
Middeleeuws marktplein.
Wijnhuis, zoals getekend op de Kaart van Haubois.
interpretatie
ca. 1300
ca. 1643
Homogene bebouwing rondom de Grote Markt met het
Grote Markt in vooroorlogse, nagenoeg gave staat met
vernieuwde Stadhuis.
kenmerkend padenpatroon.
ca. 1830
ca. 1930
Naoorlogse wederopbouw is gestart, de oostelijke rooilijn is terug
De wederopbouw is afgerond. De Grote Markt als
gelegd, het plein voor het eerst ingericht voor gemotoriseerd
verkeersplein eind jaren zestig met het Nieuwe Stadhuis.
verkeer (naar plan Bouma, 1920-1930).
ca. 1954
ca. 1968
Revolutionair verkeerscirculatieplan met als doel een
nederzetting ten noordwesten Spraakmakend: plan Binnenstad van de Beter huidige en Ruimte Grote Markt voor
autoluwe binnenstad.
Ruimte (tekening Mecanoo).
ca. 1977
ca. ca. 700 1989
Sloop Nieuwe Stadhuis en prijsvraagontwerp
Vernieuwing Oostwand in historische rooilijn;
Waagcomplex gerealiseerd.
het plein in oorspronkelijke contour hersteld.
ca. 1996
ca. 2019
Het plein in huidige staat in afwachting van herinrichting.
Anno nu
Inleiding
Programma van Eisen
Inleiding
De betekenis en het functioneren van de openbare ruimte in onze binnenstad is doorlopend aan verandering onderhevig, terwijl de versteende vorm sinds de Middeleeuwen nauwelijks is gewijzigd. Ontstaan vanuit een agrarische nederzetting op de uitloper van de Hondsrug ontstond wat nu onze Grote Markt is als een gemeenschappelijke open ruimte. Laterin de Middeleeuwen ontwikkelde deze ruimte zich tot een marktplein binnen een internationaal Hanzenetwerk, de wanden groeiden uit tot heuse pleinwanden met stedelijke statuur. Zowel de kerk als het stadhuis markeerden deze plek als het hart van het stedelijk leven.
Oorlogsschade, in afwachting van de Wederopbouwplannen.
Versnipperde inrichting en rommeligheid past niet bij de statuur als centrale plein.
Na WOII moest het plein deels heropgebouwd worden, de noordwand kreeg een nieuwe betekenis als de etalage van de middenstand, de moderne stad kreeg vorm. Naast wederopbouw in modernistische architectuur ontstond de tendens om de Grote Markt meer en meer als verkeersplein in te richten en te gebruiken. Halverwege de vorige eeuw functioneerde het plein dan ook vooral als verkeersrotonde. Later verdwenen de auto’s, maar tot op heden heeft het plein nog steeds een belangrijke functie voor bussen en fietsen. In de 90-er jaren werd in plaats van het Nieuwe Stadhuis het Waagstraat-complex toegevoegd. Inmiddels nadert ook de vernieuwde Oostwand haar voltooiing met daarachter de NieuweMarkt en het Forum Groningen. Deze historische lijn van meer dan 1000 jaar zet zich voort tot in hedendaags Groningen. Nog steeds is de Grote Markt een belangrijke stadsruimte, al lijkt de betekenis niet langer direct gekoppeld aan het functioneren zoals in vroeger tijden. Recent is de oostwand opnieuw opgebouwd in de oorspronkelijke rooilijn. Binnen afzienbare tijd verdwijnen
22
ook de bussen van het plein. De cirkel lijkt rond en momenteel staan we voor de opgave om de Grote Markt opnieuw in te richten. Maar er is geen eenduidig beeld wat betreft de identiteit van het plein. Wel vanuit de historie misschien, maar wat is de hedendaagse betekenis van deze centrale stadsruimte? De markt verdwijnt na eeuwen van het plein, de naoorlogse rol als verkeersruimte is uitgespeeld. De winkelfunctie, met het voormalige warenhuis V&D als expo- Black Life Matters protest. nent is nauwelijks nog aanwezig en draagt ook niet langer bij aan de betekenis van het plein. Welke rol zien we weggelegd voor de openbare ruimte in het komende decennium, of beter komende eeuw? Het publiek domein is nog steeds een plek van samenkomst, voor geplande evenementen of zoals we recentelijk zagen bij demonstraties in de stad, zoals het Boerenprotest of ‘Black lives matter’. De verkleuring in betekenis van de openbare ruimte gaat samen met maatschappelijke en technologische ontwikkelingen, maar ook bijvoorbeeld in onze tijd met klimaatverandering, meer vrije tijd en meer ‘soft mobility’. Wat de invloeden zijn van verdergaande digitalisering of de gevolgen van een pandemie voor de openbare ruimte is moeilijk te voorspellen. Zeker is dat veel winkels zonder een web-functie het moeilijk gaan krijgen.
Gaan we weer meer wonen in de binnenstad? Wat betekent zero-emission voor het straatbeeld? De belevingseconomie zet vooralsnog de toon in onze tijd. De binnenstad concurreert niet zozeer met die van Assen of Leeuwarden, maar eerder met bijvoorbeeld grote pretparken. Het gaat om een dagje uit. Naast velerlei functionele aspecten moet de hedendaagse openbare ruimte iets extra’s te bieden hebben, een toegevoegde waarde zijn in zichzelf. We willen echter voorkomen dat de Grote Markt verwordt tot een decor. Het moet een plein zijn - en ook in de toekomst blijven - dat in essentie onderdeel uitmaakt van het stedelijk leven. De Grote Markt moet aangenaam zijn om er te verblijven, waar mensen elkaar willen ontmoeten. Het plein moet een wisselende beleving bieden, in tijd en over de seizoenen, voor iedereen van 8 tot 88. De verblijfsfunctie is lang een ondergeschoven kindje geweest, de Grote Markt was en is vooral een doorgangsruimte. De centrale vraag is: hoe kunnen we vanuit de historische lange lijn voortbouwen, het plein op wisselend gebruik inrichten en een hedendaagse betekenislaag toevoegen?
23
Programma van Eisen
Inleiding
Voorliggend Programma van Eisen heeft als doel om vooraf kaders en randvoorwaarden vast te leggen waarmee in de volgende fase een inrichtingsplan kan worden opgesteld. Het Programma van Eisen legt de kaders vast vanuit cultuurhistorie, stedenbouw, verkeer en nieuwe beleidsthema’s. Om deze kaders te kunnen bepalen is als eerste stap nagedacht over de betekenis van de Grote Markt. Wat is de Grote Markt, wat zou het plein kunnen zijn, wat ontbreekt er of kan beter? Dit heeft geresulteerd in de formulering van vijf hoofdambities die hierna worden toegelicht. De ruimtelijke en functionele kaders zijn altijd gerelateerd aan en afgeleid van deze hoofdambities.
Als grondslag voor het PvE hebben we vijf ambities geformuleerd: De Grote Markt als: 1. het centrale plein 2. een ontmoetingsplein 3. een levendig plein 4. een voetgangersplein 5. een duurzaam en klimaat-robuust plein 24
25
1 Het centrale plein
Programma van Eisen
1
De Grote Markt is als centrale plek binnen de concentrisch opgebouwde stad letterlijk het hart van Groningen.Maar is het ook figuurlijk het hart van de stad, en is het een klóppend hart? De Grote Markt willen we opnieuw onderscheidend laten zijn als centrale plein van Groningen. Zodanig dat het ook eigenzinnig is ten opzichte van de andere stadsruimtes, zoals de Vismarkt, de Ossenmarkt of het Martinikerkhof. De inrichting en programmering moet recht doen aan de historie en het karakter van de plek en haar hedendaagse en toekomstige positie in de stad.
Het centrale plein
noordoost-hoek van het plein recht gesproken en werden zelfs op het plein executies uitgevoerd. Later vonden er ook inhuldigingen, intochten en ontvangsten plaats en was er bijvoorbeeld de jaarlijkse paardenmarkt. In onze tijd lijkt de ceremoniële betekenis van het plein wat vervaagd. Er vinden trouwerijen plaats in en om het Stadhuis, bij het plein hoort de kermis, maar een publieke ceremonie die het plein een collectieve betekenis geeft ontbreekt in onze tijd grotendeels.
1.1 Betekenis We zijn op zoek naar de identiteit van het plein -de ziel van de Grote Markt- om hierop door te kunnen bouwen. Voor een groot deel is die identiteit collectief, de plek waar samenkomsten worden georganiseerd, de plek waar belangrijke gebouwen staan, de plek met herinnering aan grote collectieve gebeurtenissen. Maar de betekenis die we toekennen aan het plein is ook persoonlijk en subjectief, en daarmee veel moeilijker te vatten. De identiteit van het plein komt grotendeels voort uit de ontstaanswijze, het gebruik en de veranderingen die het plein in de loop van de tijd heeft doorgemaakt. Dat is een lange tijdslijn van meer dan 1000 jaar. Anders gezegd: een tijd waarin meer dan vijftig (!) generaties ‘Stadjers’ de Grote Markt hebben gebruikt en beleefd. Dit roept respect op, we staan voor een herinrichting die recht moet doen aan het verleden, maar ook voldoende basis biedt in robuustheid en aanpassingsvermogen, zodat het plein weer een lange tijd en wie weet wederom 1000 jaar vooruit kan. Het vraagt een zekere tijdloosheid en een hoge kwaliteit in de stoffering van het plein en de verschijningsvorm van de gevelwanden om het plein. Daarnaast vervult het plein ook een ceremoniële ‘De Paardenkeuring’ op de Grote Markt op 28 augustus, het bekende schilderij van functie. Vroeger werd in de Otto Eerelman uit 1920. (Stadhuis, gemeente Groningen)
28
1 km
2 km
5 km
1.2 Functioneel en ruimtelijk centrum De Grote Markt vormt het letterlijke hart van de stad, het plein is doorgaans binnen een kwartier met de fiets te bereiken. Het plein is ooit ontstaan op een kruising van routes op de centrale oost-west as van de stad en de Herestraat/Boteringestraat en de Oosterstraat. Meerdere noord-zuidroutes leiden nog altijd van en naar de Grote Markt. Ook functioneel vormt de Grote Markt van oudsher het hart van de stad, met belangrijke gebouwen en functies, het Stadhuis, de Martinikerk, de Waag, het Goudkantoor en de Hoofdwacht (ooit de rechtbank). Langs de Grote Markt stonden ook veel voorname panden van even zo voorname burgers. Na de oorlog werden -de overigens altijd al aanwezige- commerciële functies met een zekere uitstraling toegevoegd: een bankgebouw, een warenhuis, grote winkels. Binnenkort openen op hun beurt een nieuw hotel en een overdekte voedselmarkt. In dat decor vervulde de Grote Markt in de jaren zestig zelfs een rol als heus verkeersplein voor het autoverkeer dat hier samenkwam. Dit alles had tot gevolg dat het plein sindsdien vooral een doorgangsruimte is en veel minder een verblijfsruimte.
29
De Grote Markt als middelpunt van de compacte stad.
Programma van Eisen
1
Het centrale plein
Binnen de reeks van stadsruimtes op de oost-west as van de binnenstad vervult de Grote Markt ook een centrale rol. Het plein is de schakel tussen de Vismarkt, het Martinikerkhof en sinds kort ook de Nieuwe Markt. In deze reeks hoort blijvend verschil in karakter afleesbaar zijn.
1.3 Contouren van het plein Ruimtelijke kwaliteit gaat over ruimte, vertaald naar een plein gaat het dan vooral over de vloer en de wanden. Een samenhangende en ongedeelde vloer laat de wanden spreken. Momenteel is de inrichting zodanig versnipperd dat de volledige Grote Markt nauwelijks als één pleinruimte te ervaren is. Wat betreft het stadsweefsel gaat het daarbij over de definitie van wat tot de Grote Markt behoort.
Wat zijn de contouren van het plein? Rond de overgang Martinikerkhof-Grote Markt en in de omgeving van het Waagstraat-complex is het onduidelijk waar het plein begint of eindigt. Rond de Martinitoren zoeken we naar een overlap, waar plein en Martinikerkhof elkaar ontmoeten. Let wel, het vroegere Martinikerkhof strekte zich eeuwenlang deels uit over wat nu de (noordoostelijke) Grote Markt is. Met bestrating en mogelijk ook groen willen we de overlap tussen beide stadsruimtes een eigen gezicht geven. Ook aandacht vraagt de noordzijde van het Waagstraat-complex. Weliswaar hoort dit deel historisch gezien nadrukkelijk bij het plein (denk maar aan het schilderij De Paardenkeuring van Eerelman), de inrichting is momenteel losgezongen en nu oogt de ruimte meer als een straat dan als onderdeel van het plein. Doel is het gehele plein zo in te richten dat de ruimte met één doorlopende vloer van gevel tot gevel helder gedefinieerd wordt, inclusief het gebied voor de Noordwand en het Waagplein. Het Stadhuis komt daarbij weer als een los gebouw óp (en niet áán) het plein te staan. Wat betreft de wanden gaat het over de maat en schaal, de hoogte en ritmiek van de gevels, die de mate van beslotenheid van het plein bepalen. Voor de ervaring van een pleinruimte zijn met name de hoeken belangrijk, naast de dimensies van de openingen die de toegang naar het plein vormen.
Deze plein-entrees en zichtlijnen over het plein, gecomponeerd door de bebouwing op en aan het plein, vormen de ruimtelijke ervaring. Qua architectuur heeft de Grote Markt een veelzijdig pallet aan bouwstijlen. Dat maakt de ervaring dynamisch en kenmerkend voor de Grote Markt. Het Stadhuis en de Martinitoren zijn daarbij de beeldbepalende hoofdrolspelers. We onderzoeken hoe de beleving in de benadering van de Grote Markt vanuit de aangrenzende stadsruimtes versterkt kan worden. Daarbij gaat het dan vooral om de ruimtelijke enscenering door middel van bebouwing. Eén van de onderzoeken betreft de mogelijkheid van het verkleinen van de opening bij de Kreupelstraat. Zodanig dat de ervaring van de pleinruimte verbeterd wordt en tegelijkertijd de
30
De Grote Markt als marktplein rond 1900.
Door toegevoegde bebouwing en een versnipperde inrichting is onduidelijk waar het plein begint of eindigt.
31
Programma van Eisen
1630 Het stadhuis staat op een duidelijk door bebouwing gedefinieerd plein. De voorgevel bevindt zich aan de noordzijde, waardoor de nadruk op dit deel van het plein ligt.
Oorspronkelijke pleincontour verliest aan helderheid
1810 Het nieuwe stadhuis heeft de voorgevel aan de oostzijde waardoor de beleving van het plein verandert.
1994 Er verdwijnt een deel van het plein omdat het Waagstraatcomplex deels in de oorspronkelijke pleinruimte wordt gebouwd. De nadruk verschuift nog sterker naar de oostzijde en het stadhuis komt aan het plein te staan.
1
Het centrale plein
1955 De oostgevel van het plein wordt naar achteren geplaatst. Het stadhuis met de naoorlogse uitbreiding aan de achterzijde staat op het middeneiland van een verkeers’rotonde’ en heeft weinig verbinding meer met de pleingevels.
2020 De nieuwe oostwand wordt gebouwd op de oorspronkelijke gevellijn van het plein met een nieuwe doorgang naar het Forum.
32
De pleinwanden hebben duidelijk te onderscheiden bouwstijlen. De zuidzijde is nog grotendeels vooroorlogs. De noordzijde bestaat uit wederopbouwarchitectuur en de oostzijde is hedendaags.
33
Pleinwanden
Programma van Eisen
1
Het centrale plein
Kaart contouren
overgang tussen Martinikerkhof en plein beter geënsceneerd wordt als een opeenvolging van ruimtes. Dat kan zowel met bebouwing aan de noordzijde, als met groen aan weerszijden van de Martinitoren. De tweede onderzoekslocatie betreft de overgang van Tussen beide Markten naar de Grote Markt, de derde de toegang naar de Grote Markt vanaf de Guldenstraat/Boteringestraat/Zwanestraat en de verbinding vanuit de Waagstraat. Met het bepalen van de plangrens door de pleincontour opnieuw te definiëren en pleintoegangen te verbeteren wordt duidelijk waar ontwerpopgaven liggen om de aangrenzende omgeving goed te laten aansluiten op de vernieuwde Grote Markt. Kaart pleincontour. Herstel van de contour middels eenduidige pleinvloer van gevel tot gevel. Het stadhuis komt weer op het plein te staan.
Kaart contour en toegangen. Herdefiniëring van de pleinhoeken en toegangen tot het plein. De overgang van Tussen beide Markten en de Grote Markt is niet helder; er mist een front naar het plein ter plekke van Bakker Bart.
Onderdoorgang noordelijk deel Waagcomplex. De passage door het Waagstratcomplex is rommelig en onduidelijk. De Herestraat heeft hier een onbeduidend einde.
Kaart aangrenzende opgaven. In aansluiting op het projectgebied zal de stad opnieuw moeten worden aangeheeld.
De opening van de Kreupelstraat is te wijd, er mist een goede afronding van de Noordwand en een herkenbare overgang naar het groene Martinikerkhof.
34
35
Programma van Eisen
1
Het centrale plein
Belangrijk voor de ambitie ‘de Grote Markt als hét centrale plein’ zijn: • Het verleden klinkt door in de nieuwe inrichting voor de Grote Markt • Nieuwe statuur doet recht aan de functie en betekenis van het plein • De Grote Markt versterkt zijn eigen karakter binnen de reeks van stedelijke open ruimtes • De Grote Markt is blijvend de plek voor gemeentelijke samenkomsten, evenementen, ceremonies en rituelen • De nieuwe inrichting is gericht op het versterken van de beleving als centrale plein met speciale aandacht voor de pleintoegangen • De Grote Markt wordt weer als ruimtelijke eenheid vormgegeven op basis van de historische contour • De Grote Markt blijft de belangrijke centrale schakel in het netwerk van straten en pleinen,maar wordt minder op doorstroming ingericht 36
37
2 Ontmoetingsplein met meer verblijf
Programma van Eisen
2
Ontmoetingsplein met meer verblijf
De Grote Markt moet weer het plein van en voor iedereen -jong èn oud- worden. We willen van de Grote Markt een inclusieve en sociaal actieve verblijfsplek maken, zodat meer mensen er langer blijven en meer verschillende mensen elkaar kunnen ontmoeten. De inrichting wordt vooral op verblijf en minder op doorstroming ingericht, met ruimte voor actieve ontmoeting. 2.1 Minder accent op doorstroming Momenteel zien we grote aantallen fietsers en voetgangers zich verplaatsen over het plein. De Grote Markt is onderdeel van hun route, de herkomst en bestemming is vooralsnog niet bekend. Men is in de eerste plaats onderweg en er is weinig aanleiding om op het plein te verblijven. Bezoek is in het algemeen kort, en veelal bestemming-gebonden (café, stadhuis, winkel). In de huidige situatie lopen de voetgangers in groten getale van en naar de Herestraat en de Oosterstraat, van en naar de Vismarkt en ook langs de noordwand van en naar de Oude Ebbingestraat. Met de komst van het Forum Groningen en de Nieuwe Markt komt een nieuwe voetgangersstroom op gang. En na verleggen van de busroutes van de Grote Markt naar de Diepenring zal straks ook via de Sint Jansstraat vanaf de bushaltes aan de Turfsingel een stroom op gang komen.
De meeste busreizigers zullen naar verwachting uitstappen aan het Zuiderdiep, waarmee zowel de Oosterstraat, de Gelkingestraat als de Herestraat meer voetgangers zullen aantrekken onderweg van en naar de Grote Markt. Fietsverkeer in noord-zuidrichting stroomt vooral via de Gelkingestraat en Oosterstraat van en naar de Ebbingestraat (waar ook de bussen nu langs gaan) en de Kreupelstraat. Oost-west fietst men tussen de Guldenstraat en de Sint Jansstraat langs de Noordwand.
Oost en zuidzijde ingericht op doorstroming.
Op basis van tellingen en analyse kunnen we een aantal conclusies trekken: • • •
er is sprake van zowel zeer hoge aantallen voetgangersbewegingen als fietsbewegingen we zien in tegenstelling met de hoge bezoekersaantallen nauwelijks verblijf in tegenstelling tot op het plein geparkeerde fietsen langs doorgaande routes domineren het straatbeeld Fietsroute langs Noordwand dominant.
40
41
Programma van Eisen
2
Ontmoetingsplein met meer verblijf
2.2 Gebruik in de tijd (24/7) Door tellingen weten we dat de stromen sterk fluctueren, binnen een etmaal, maar zeker ook over de dagen van de week. De grafiek toont het ritme van de stad, we zien dat dagelijks pieken optreden en dat op bepaalde momenten de voetgangers in de meerderheid zijn. Met de verschillende momenten zijn er ook verschillende doelgroepen die gebruik maken van het plein: tussen de middag meer scholieren, in de spits medewerkers van het UMCG of de RijksUniversiteit, in de weekenden meer mensen vanuit de regio en toeristen, ’s avonds en ‘s nachts uitgaanspubliek. Op marktdagen bezoekers van de markt (al wordt de warenmarkt in de nabije toekomst verplaatst naar de Vismarkt). Er is helaas nog weinig zicht op de vraag waar mensen exact vandaan komen en met welk doel ze over de Grote Markt bewegen. Er ontbreken ook exacte data over soorten gebruikers van het plein, maar zeker is dat jonge kinderen, gezinnen en ouderen relatief ondervertegenwoordigd zijn en bewoners van de binnenstad geen dagelijkse ‘gebruikers’ zijn.Verblijven vindt vooral plaats op terrassen, er is weinig aanleiding voor informeel verblijf en openbare zitplekken of mogelijkheden voor spelen ontbreken.
Tijdsopname die voetgangers- en fietspatroon (roze en paars) toont in huidige situatie.
Druktepatroon 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500
M aa nd ag
oc ht e M nd N idd am a id g d Av ag Di on ns da N d g ac oc h ht t e M nd N idd am a id g da W g A oe vo ns da N nd g ac oc h ht t e M nd N idd am a id g d Do Av ag nd o er da N nd g ac oc h ht t e M nd N idd am a id g d Av ag Vr o n ijd ag Na d oc ch ht t e M nd N idd am a id g d Za Av ag te on rd ag Na d oc ch ht t e M nd N idd am a id g da g A Zo vo nd nd ag Na oc ch ht t e M nd N idd am a id g d Av ag on N d ac ht
0
Voetganger
fietsintensiteit
Fietser
*Deze grafiek is een indicatie
Tijdsopname die veranderd voetgangers- en fietspatroon (roze en paars) laat zien tijdens de proeftuindagen in augustus.
voetgangersintensiteit
42
43
Programma van Eisen
2
Twaalf Criteria ingevuld door Gehl
Ontmoetingsplein met meer verblijf
2.3 Stimuleren verblijf
Op basis van waarnemingen en tellingen voor de huidige inrichting. In magenta de meest opvallende tekortkomingen in het aanbieden van verblijfskwaliteit.
Wat is er nodig om de Grote Markt te transformerenvan een transit-ruimte naar een plein met meer ontmoeting en verblijf?
Bescherming
De kwaliteit van ontmoeten en verblijven wordt ten eerste bepaald door de mate van veiligheid en bescherming die een plek biedt, de mate van comfort die ervaren wordt en als laatste de mate van genoegen en plezier die de omgeving oproept. ‘Het is cruciaal voldoende bescherming te bieden tegen onveiligheid en onaangename ervaringen als wind, regen, hitte en geluidsoverlast. Plekken met een hoge verblijfskwaliteit nodigen mensen uit te wandelen, staan, zitten, kijken, praten en te spelen. Genoegen en plezier gaan over beleving en positieve ervaringen, het genieten van de kwaliteit van het geheel van plein en wanden, maar bijvoorbeeld ook het lekker in de zon kunnen zitten (Gehl).’ Op dit moment scoort de Grote Markt slecht op deze aspecten. Essentieel voor verblijfskwaliteit op de Grote Markt is -waar mogelijk en wenselijk- het plein aanvullend in te richten met meer beschutting en intimiteit; dat kan door middel van meubilair, verlichting en zeker ook met groen. Bomen maken plekken, ze bieden keuze om in de schaduw te zitten of in de zon. We willen naast commerciële terrassen vooral ruimte bieden aan openbare zitgelegenheid, om zelf meegebrachte consumpties te nuttigen op een bankje, of een boek te lezen, of te werken op een laptop, naar mensen te kijken of gewoon lekker te zitten. We mikken daarbij op verschillende doelgroepen, van oud tot jong.
Elementen die spelen en experimenteren mogelijk maken zullen de ruimte ook meer uitnodigend maken voor mensen van verschillende leeftijden. Specifieke objecten zoals een waterelement, een speelaanleiding of een kunstwerk hebben een grote aantrekkingskracht en leiden tot actieve ontmoeting, zeker als deze interactief aangestuurd kan worden. Een plek waar kinderen spelen is vaak ook aantrekkelijk voor ouderen om naar te kijken. Voor ouders is het prettig als er nabij een speelplek een terras of een openbare zitplek is en de speelomgeving veilig aanvoelt. Nadrukkelijk is hier ook de avond- en de nachtsituatie van belang, wanneer weer andere leeftijdsgroepen op het plein samenkomen. Sociale veiligheid en belevingsaspecten spelen daarbij een rol. Denk aan verlichting en de mate van verbinding en interactie tussen de gebouwen en het plein (inclusief het vraagstuk van eigenaarschap: wie voelt zich betrokken bij wat er op het plein gebeurt?).
tegen verkeer en ongelukken
tegen misdaad en geweld
tegen onprettige zintuiglijke ervaringen
mogelijkheden om te wandelen
mogelijkheden om te stoppen/ stilstaan
mogelijkheden om te zitten
mogelijkheden om te zien
mogelijkheden om te praten/ luisteren
mogelijkheden voor spelen en beweging
(menselijke) schaal
mogelijkheden om van het klimaat te genieten
positieve zintuiglijke ervaringen (schoonheid)
Comfort
Genieten
goed
voldoende
voldoende
Gehl is een gerenommeerd internationaal bureau, gevestigd in Kopenhagen, dat de gemeente mede heeft geadviseerd bij het opstellen van dit PvE. Grondlegger van het bureau is Jan Gehl, wiens loopbaan is gericht op het verbeteren van de kwaliteit van het stedelijk leven door het verleggen van de focus in het stadsontwerp naar de voetganger en fietser.
44
45
Programma van Eisen
2
Ontmoetingsplein met meer verblijf
New Road, Brighton (Gehl)
Londen, Design Festival
Mariahilfer Strasse, Wenen (bureau B+B)
Piazza Mazzini, Jesolo (Metalco)
46
47
Programma van Eisen
2
Ontmoetingsplein met meer verblijf
Belangrijk voor de ambitie ‘de Grote Markt als ontmoetingsplein’ zijn: • Minder nadruk op doorgaand verkeer • Onderscheidende verblijfsplekken van hoge kwaliteit • Uitnodigend voor alle doelgroepen, jong tot oud • Ook ongeprogrammeerde ruimte voor spontane ontmoeting • Evenwicht tussen commerciële en publieke zitplekken • Groen, water, spelen en kunst als toegevoegde waarde • Aandacht voor 24/7 en de verschillen in seizoenen 48
49
3 Een levendig plein
Programma van Eisen
3
Een levendig plein
Actieve plinten
We stimuleren een aantrekkelijke mix van functies rondom de Grote Markt en een aantrekkelijke programmering op het plein. We zoeken naar een zonering die zowel toegankelijkheid garandeert, verblijfskwaliteit toevoegt als ook blijvend ruimte biedt voor evenementen en spontaan gebruik. De nieuwe inrichting stimuleert een actieve wisselwerking tussen binnen en buiten:de functies aan het plein en het gebruik op het plein
Historische zonering: stoepen, riepe en open middenplein. (gravure 1830)
3.1 Functies aan het plein. Aan en rondom het plein bestaat momenteel al een mooie mix van functies, met recente toevoegingen in het programma (The Market Hotel en Merckt) van de vernieuwde Oostwand. Ook de Noordwand is volop in beweging. Met de komst van Mercado in de Rode Weeshuisstraat en de herontwikkeling van de voormalige V&D zien we alvast een verkleuring van het tot heden wat fletse noordelijk deel van de Grote Markt. De wisselwerking tussen het plein en wat in de panden gebeurt laat echter te wensen over, zeker aan de noordzijde. Om die reden is gezocht naar een zonering op het plein die de functies aan het plein in de gelegenheid stelt om een deel van het plein te benutten. Echter zonder de ruimte te ‘koloniseren’. Altijd zou het publieke karakter voorop moeten staan, het plein is en blijft openbaar gebied en alle gebruik op het plein is in principe tijdelijk en flexibel. We zoeken naar een aantrekkelijke mix van commercieel en publiek gebruik, naast elkaar en waar dat kan ook door elkaar.
52
Actieve plinten alleen aan de zuid-en oostzijde. De zonzijde mist levendigheid op het plein.
53
Programma van Eisen
3
3.2 De gevelzone De structuur en het gebruik van het plein is op hoofdlijnen eeuwenlang hetzelfde geweest: het midden leeg, flexibel om de markt te kunnen organiseren en om belangrijke ceremonies, bijeenkomsten en evenementen te kunnen houden. Over het plein liepen routes die van de Grote Markt het belangrijkste knooppunt tot in de verre omgeving maakten. De centrale open pleinruimte kreeg de stedelijke maat die het belang van de Grote Markt onderstreepte. De rand om deze grote open pleinruimte bood in vroeger tijden een schaal die het prettig maakte aan het plein te verblijven. Aan de randen ontstonden de stoepen (als historische betekenis van de ruimte voor de gevel) waar de functies achter de gevels tot uitdrukking kwamen op het plein. Langs deze stoepzone lag een loopzone, de rijp of ‘riepe’, een afgeschermde en veilige zone rondom de veelkleurige, soms drukke, dan weer lege pleinruimte. Deze riepe vormde een logische verbinding tussen de verschillende functies die in de wand hun plek hadden en de aangrenzende straten. Ook al is er veel veranderd en leven we nu in een andere tijd, met andere maatschappelijke en economische behoeftes en een veranderend klimaat, de basisprincipes omtrent het plein zijn constant. Ook nu willen we dat de Grote Markt de fysieke uitdrukking van het middelpunt van de stad is, waar markante gebouwen staan, waar ruimte voor samenkomsten is.
Ook nu willen we een goede overgang tussen de gebouwen en het plein en een pleininrichting die afgestemd is op de behoeftes van de voetganger.
Een levendig plein
Door de oude structuur van het plein als basis voor de inrichting te blijven gebruiken zal ook de identiteit, het karakter en de eigenheid van de Grote Markt als constante tot uiting kunnen komen. Een nieuwe laag, samengevat als ‘verblijfsruimte’, is een toevoeging aan de historische pleinindeling op basis van hedendaagse behoeftes. We noemen deze nieuwe zone de ‘gemengde zone’ omdat hier verschillende functies naast elkaar kunnen bestaan en verschillende soorten gebruikers elkaar kunnen ontmoeten. Deze nieuwe zone ligt aan de binnenzijde rondom het open middenplein en zal gebruik maken van een deel van de huidige open pleinruimte. We nodigen hiermee functies aan het plein uit om het plein te activeren. Als nieuwe basis-zonering stellen we de volgende indeling voor: • • • •
Het open middenplein: •
de open pleinruimte, waar ruimte is voor bijeenkomsten, evenementen en flexibel gebruik.
Aan weerszijden van de comfortzone, waar voetgangers heen en weer lopen en flaneren, zijn twee zones die zich lenen voor verblijf. Langs de gevels de stoepzone, waar gevelterrassen, uitstalling of groen en zitgelegenheid een plek kunnen krijgen. Verblijven is hier kort, een snelle koffie, even zitten in de zon, een etalage bekijken. Aan de andere kant van de comfortzone voegen we een nieuwe zone toe: de gemengde zone die kleinschalig, intiem, groen is, en ingericht op kijken en bekeken worden.
De stad op ooghoogte Privaat Privaat
publieke ruimte City at eye level Plint
de randzone, opgebouwd vanuit de gevels met: de stoep, de ruimte die hoort bij de functie achter de gevel; 2m de comfortzone (riepe), de publieke loopzone rondom het plein; 6m de gemengde zone, waar het aangenaam toeven is op het plein; variabel, min. 7m vast / variabel, min. 7m flexibel
Plint
PLINTH
hybride zone
Relatie plint (begane grondfuncties) en openbare ruimte (naar City at Eye Level).
54
55
Programma van Eisen
3
Een levendig plein
3.3 De gemengde zone Het gebruik aan de gevel springt in het ontwerp als het ware over de comfortzone heen het plein op in de gemengde zone, hier vindt men voor langduriger verblijf een plek naar keuze. Veelal zal het dan gaan om terrassen van de aangrenzende horeca, maar in de toekomst mogelijk ook om andere, nieuwe functies aan het plein. Minstens zo belangrijk is daarom het organiseren van niet-commercieel zitten in de gemengde zone, waarbij we verwachten dat er een interessante wisselwerking zal ontstaan. We zien de gemengde zone bij uitstek ook als de plek voor groen op het plein, voor een aantrekkelijk verblijfsklimaat, waar mogelijk aangevuld met speelaanleidingen, kunst en/of water. Het bladerdak van bomen en overig groen vormt een welkom filter, zowel visueel als auditief ten opzichte van de ruis die commerciële terrassen op een plein met zich meebrengen. De indeling van deze gemengde zone hoeft dus niet overal gelijk te zijn, en kan veranderen in de tijd, afhankelijk van de plek op het plein en mede beïnvloed door wat er aan/achter de bijbehorende gevel gebeurt. We stellen voor de zone te variëren in diepte, waar mogelijk tot ca. 14 m diep. Dit is afhankelijk van zicht-en looplijnen en aansluitingen op de aangrenzende straten. De indeling van de gemengde zone weerspiegelt op deze manier de gevels aan het plein.
De nadere uitwerking van een ruimtelijk casco voor de gemengde zone, gebaseerd op het stramien van de gevels, volgt in de ontwerpfase. Dan gaan we meer in detail in op hoe terrassen, publiek zitten, spelen en verblijven in breedst mogelijke zin een plek gaan krijgen. We stellen nu voor een verdeling te maken binnen de gemengde zone tussen een meer permanent (en dichter) deel langs de comfortzone, en een meer (open en) flexibel deel richting het vrije middenplein, dat bijvoorbeeld voor grote evenementen in gebruik genomen kan worden. Van groot belang voor de toegankelijkheid van het plein is dat er op regelmatige afstand een doorgang openblijft tussen de comfortzone en het open middengebied van het plein. De wijze waarop fietsers over het plein bewegen komt in hoofdstuk 4 aan de orde. De bestaande standplaatsen op de Grote Markt, gewaardeerd als bijdrage aan de levendigheid, blijven behouden. Wel zal de locatie, de omvang en de verschijningsvorm opnieuw bekeken worden, met als doel dat de standplaatsen inpasbaar zijn binnen de gemengde zone en de verkooppunten ambulant zijn. We onderzoeken eveneens hoe de kiosk binnen het plan opnieuw kan worden ingepast.
Bonn Square, Oxford (Graeme Massie Architects)
Place d’Armes, Montreal (Lemay)
56
57
Centro Civico dei Bicentenario, Cordoba Argentinië
3
Programma van Eisen
2m
6m
8m
6m
6m
14m
14m
2m
6m
28.5m
6.5m
6.5m
28.5m
Boven: doorsnede zuid-noord met zicht op stadhuis en Waagcomplex.
Zonering van het plein
6.5m
22m
2m
Een levendig plein
8m
22.5m
Onder: doorsnede noord-zuid met zicht op Martinikerk, Oostwand en Forum
58
59
6m
2m
3
Programma van Eisen
2m stoep
6m comfortzone
7m
Een levendig plein
Doorsnede gevelzonering en middenplein, dagelijkse situatie
7m
gemenge zone 1
gemenge zone 2
flexibel gebruik, wandelen, fietsroute noord-zuid
Doorsnede gevelzone met stoep, wandelzone, gemengde zone en open middenplein.
60
61
3
Programma van Eisen
stoep
comfortzone fiets aan de hand
gemenge zone 1
gemenge zone 2 vervalt
Doorsnede gevelzone met stoep, wandelzone, gemengde zone en evenement op het open middenplein. De flexibele gemengde zone vervalt.
62
63
Een levendig plein
Doorsnede gevelzonering en middenplein, ten tijde van een evenement
bij evenementen vervalt fietsroute langs het stadhuis
3
Programma van Eisen
D A F 2300
stoep
Een levendig plein
Doorsnede gevelzonering en middenplein, tijdens venstertijden
TURBO
comfortzone venstertijden laden/lossen
gemenge zone 1
gemenge zone 2
flexibel gebruik, wandelen, fietsroute noord-zuid
Doorsnede gevelzone met stoep, wandelzone, gemengde zone en open middenplein. Tijdens venstertijden kan de loopzone worden gebruikt voor laad en losverkeer.
64
65
Programma van Eisen
3
Een levendig plein
3.4 Programmering van het open middenplein. Het open middenplein blijft in principe leeg. Hier is de grootsheid van het plein optimaal te beleven, met onder ander het zicht op de Martinitoren en het Stadhuis. Het open middenplein is echter ook de flexibele ruimte bij uitstek. Het lege plein biedt naast ruimte voor bijzondere gebeurtenissen vooral ook vrije ruimte die ongeprogrammeerd is, als plek voor onverwachte naast daadwerkelijk geplande evenementen. Op normale dagen om over te lopen of (gereguleerd) te fietsen. Op een aantal dagen in het jaar vinden er activiteiten plaats. Bij grote festiviteiten en evenementen wordt het middengebied onttrokken en vervallen fiets-en loopbewegingen door het midden. Op rustige dagen zonder programmering – en dat zullen op jaarbasis ver weg de meeste dagen zijn- kan het open plein als verblijfsgebied door het publiek worden ingenomen, bijvoorbeeld in de vorm van tijdelijke, verplaatsbare zitobjecten. Er bestaat een spanningsveld tussen ruimte bieden voor evenementen en inrichten voor verblijf. Dat heeft enerzijds te maken met ruimtegebruik, maar ook met programmering van wat er op het plein kan, en wat niet. We gaan in het PvE uit van behoud van de bestaande programmering als basis, met als grootste evenementen op het plein de Keiweek en Eurosonic.
We zouden verder willen pleiten voor de aanstelling van een programmeur voor de Grote Markt en meer te zoeken naar evenementen die passen bij de statuur van het plein. En evenement-organisatoren willen uitdagen om meer te doen met de bijzondere setting van het (nieuwe) plein als decor! Niet alleen het evenement zelf, ook crowdmanagement (vluchtroutes o.a.) bepaalt de benodigde ruimte. We gaan uit van een maximum van 8.000 mensen bij grote evenementen. Er is reeds onderzoek gedaan naar ruimtelijke consequenties wat betreft ruimtegebruik en vluchtroutes ten behoeve van dit PvE.
Flexibel gebruik van het open middenplein (Wenen).
Bij evenementen kan het open middenplein worden gebruikt met de stad als decor.
66
67
Programma van Eisen
3
Vooralsnog lijken deze evenementen inpasbaar, waarbij de flexibele gemengde zone (de binnenrand) beschikbaar is voor de allergrootste opstellingen. De buitenrand van de gemengde zone met een vaste opstelling van bomen en zitobjecten etc. blijft permanent in stand en vormt als het ware een extra publiekszone rond het evenement. De comfortzones rondom het plein zijn te allen tijde toegankelijk, en ook benodigd voor de aan en afvoer van publiek bij evenementen. De kermis in zijn huidige omvang laat zich met moeite inpassen binnen de voorgestelde zonering, we onderzoeken nog wat de consequenties zijn voor ofwel de voorgestelde inrichting, ofwel de omvang en invulling van het voor de kermis benodigde oppervlak. Uitgangspunt is wel dat er op de Grote Markt plek blijft voor een kermis. Aandacht is ook nodig voor de kwaliteit van verblijven in het openbaar gebied naast een evenement, denk aan geluid, uitstraling (vaak achterkanten naar buiten gekeerd), licht, enz. Doorgaande fiets-en loopbewegingen door het middengebied zullen ten tijde van grote evenementen (40 dagen per jaar) moeten worden geblokkeerd, waarmee de druk op de comfortzones rondom het plein toeneemt.
Openbare verlichting kan de voorgestelde structuur met verschillende zones op het plein ’s avonds versterken en de beleving van de ruimte een enorme upgrade geven als de wanden en bijzondere gebouwen (Stadhuis, Martinitoren, Goudkantoor) goed zijn verlicht. We denken aan verlichting van de gevels middels zacht strooilicht. De gemengde zone kan met sfeerverlichting -die bomen en zitobjecten verlicht- worden verbijzonderd, terwijl het open middenplein meer theater-achtig verlicht zou kunnen worden met spots. Waarbij iedere zone een eigen kleurtemperatuur kan krijgen. Door de verlichting dynamisch te programmeren kunnen verschillende verlichtingsscenario’s worden ingesteld, bijvoorbeeld bij een evenement, een festiviteit, een doordeweekse avond of zaterdagavond.
Verlichting met nadruk op de pleingevels en enkele bijzondere gebouwen. Markt, Oudenaerde (Abscis architecten en Atelier Roland Jéol)
Een levendig plein
Kaarten zonering
Kaart zonering. Permanente en flexibele gemengde zone.
Kaart zonering en terrassen. De invulling van de gemengde zone is gebaseerd op de functies aan de gevel.
Kaart zonering en evenementen. Evenementen vinden plaats op het open middenplein. Bij zeer grote evenementen kan de flexibele gemengde zone ook worden ingenomen.
Verlichting ondersteunt de zonering met verschil in kleurtemperatuur. Sechseläutenplatz, Zürich (Vetschpartner Landschaftsarchitekten)
68
69
Programma van Eisen
3
Een levendig plein
Belangrijk voor de ambitie ‘de Grote Markt als een levendig plein’ zijn: • Permanente flaneerzones rondom het plein • Afspiegeling van de functies aan de gevels in de stoepzone en in de gemengde zone buiten op het plein • De gemengde zone biedt een aantrekkelijke mix van publiek zitten en commerciële terrassen • De verblijfskwaliteit op het plein wordt sterk vergroot door gebruik van bomen en overig groen, water, kunst, verlichting en speelaanleidingen in de gemengde zone • Het open middenplein is flexibel bij uitstek, met ruimte voor het onverwachte • Evenementen kunnen plaatsvinden op het open middenplein, maximale omvang gebaseerd op huidige programmering • Ook de kermis kan blijven op de Grote Markt, maar aangepast in opstelling en/of omvang. • Levendigheid is een aandachtspunt voor alle seizoenen en alle momenten van de dag • Standplaatsen zijn belangrijk voor de levendigheid op het plein en krijgen een plek in de gemengde zone. De kiosk wordt zo mogelijk ingepastin het plan 70
71
4 Een voetgangersplein met ruimte voor fietsers
Programma van Eisen
4
De bus verdwijnt binnenkort van de Grote Markt, wat de kans biedt om het gehele plein opnieuw in te richten voor de voetganger. Maar ook fietsers horen nadrukkelijk bij het plein. Niet langer is het grootste voertuig maatgevend, maar de voetganger in de eerste plaats. Dit biedt kansen voor meer verblijfskwaliteit op het plein en een betere toegankelijkheid voor de voetganger.
74
Een voetgangersplein
4.1 Fietsers te gast Naast de voetganger als hoofdgebruiker is en blijft ook de fietser een belangrijke gebruiker van het plein. De Grote Markt is een belangrijke schakel in het fijnmazige fietsnetwerk van de binnenstad, zowel in oostwest richting als noord-zuid. Wat is nodig om prioriteit bij de voetganger te kunnen leggen en ook de kwetsbare voetgangers zo veel mogelijk een gevoel van veiligheid te kunnen bieden? Twee oplossingsrichtingen dienen zich aan: nadenken over mogelijkheden om de fietser te spreiden over alternatieve routes voor de drukke momenten en het zoveel mogelijk bundelen van het fietsverkeer over het plein zelf. Het begint met de vraag hoe voetgangers en fietsers zich tot elkaar verhouden en vervolgens welke invloed fietsverkeer heeft op de verblijfskwaliteit voor de voetganger. De fiets gebruikt meer ruimte dan de voetganger, zowel rijdend als stilstaand. Er is een behoorlijk groot verschil in snelheid dat potentieel gevaar op levert, maar ook een verschil in binding met de plek. De fietser is vanwege een hogere snelheid maar kort op het plein, vergeleken met een voetganger. De fietser heeft dus ook minder binding met de plek; is meer een passant dan een gebruiker van de ruimte. We streven naar een groter aaneengesloten voetgangersgebied in de binnenstad, waar fietsroutes deze doorkruisen vraagt dit om aanvullende oplossingen.
Spreiding over verschillende routes helpt, bij verdere toename van voetgangers- en fietsersdruk komen alternatieven zoals het Zuiderdiep, Kattendiep en de Diepenring steeds meer in beeld. Nader onderzoek moet duidelijk maken hoe we de druk op de Grote Markt kunnen verminderen. Voor de Grote Markt betekent de keuze voor een voetgangersplein dat fietsers op het plein geacht worden zich als gast te gedragen. Dit betekent snelheidsverlagende maatregelen vlak voor het plein en een inrichting die uitstraalt dat een verblijfsgebied wordt doorkruist. Nudging, waarbij mensen subtiel worden gestimuleerd om zich op een gewenste wijze te gedragen, materiaalkeuze, detaillering en een zorgvuldig gekozen plaatsing van objecten en/of tijdelijk gebruik zijn daarbij ontwerpmiddelen.
75
Programma van Eisen
4
Verschil in ruimtegebruik en snelheid
GM Snelheden
4.2 Toegankelijkheid We richten ons op de meest kwetsbare voetgangers in de eerste plaats: ouderen, kinderen en mindervaliden. Toegankelijkheid voor mensen met beperkingen en ouderen organiseren we structureel langs de gevels, volgens goed Gronings principe en zo veel mogelijk zonder hoogteverschillen in de bestrating. Uitstallingen en terrassen aan de gevel mogen alleen binnen de contour van de stoepen, waarmee de loopzone ernaast gevrijwaard wordt van objecten. We maken de comfortzone bewust royaal van maat met 6 m breedte en voorzien van geleide-lijnen voor blinden en slechtzienden. Langs de comfortzone plaatsen we zitgelegenheid voor ouderen. Deze comfortzone loopt rondom het plein, sluit aan op de trottoirs van de aangrenzende straten en biedt 24/7 toegankelijkheid voor iedereen, ook bij evenementen op het plein. Daarnaast is het voor het gevoel van comfort en veiligheid van belang dat voor de voetgangers duidelijkheid is waar de fietsers zich bewegen over het plein. Dit werkt tevens andersom, waarbij moet worden aangetekend dat fietsers op een eigen domein al snel deze ruimte claimen en het voor voetgangers moeilijker wordt om over te steken of hun weg te vervolgen. Nog afgezien van het feit dat langs fietsroutes vaak ook spontaan fietsparkeren ontstaat met blokkades voor de voetganger tot gevolg.
200 m
200 m 15 km/u = ca. 50 sec
Een voetgangersplein
200 m 3 km/u = ca. 4 min
Verschil in snelheid bepaalt de tijdsduur op het plein.
Fietsers
Fiets
Voetganger Voetgangers
5m2
15 km/u 15 km/u
2m2
2m2
Geparkeerd
Wandelend
Geparkeerd
Wandelend
½ Stilstaand Stilstaand
Verschil in ruimtegebruik.
Referentie stoepzone en obstakelvrije comfortzone in de Brugstraat.
76
77
Programma van Eisen
4
Een voetgangersplein
4.3 Bundeling van fietsbewegingen Is het mogelijk om het aantal fietsers over het plein te reduceren? Als we de oost-west en noord-zuid routes zien als de slagaders van de binnenstad, is dan een bypass denkbaar? Het fietsverkeer in de huidige situatie maakt gebruik van het plein in zeer grote aantallen, per richting passeert bijvoorbeeld gemiddeld iedere 1,5 -2 seconden een fiets. Op de kruising van oost en west voor de Martinitoren komen maar liefst. 40.000 fietsers per etmaal elkaar tegen. Vanwege de grote aantallen zien we in de binnenstad vaak dat de ruimte wordt geclaimd door fietsers, wat ten koste gaat van ruimte en verblijfskwaliteit voor de voetganger. Om die reden zetten we in op verschillende sporen: omleiden waar mogelijk en voor het plein zelf zo veel mogelijk nudgen (stimuleren van gewenst gedrag door middel van subtlel sturen) van een route, snelheid beperken en voorkomen dat kriskras bewegingen over het plein ontstaan.
Zonder fysieke geleiding.
Met fysieke geleiding.
Omleiden Voor de oost-westroute tussen de Guldenstraat en de Sint Jansstraat is een goed alternatief mogelijk via de Rode Weeshuisstraat en het Kwinkenplein/Kreupelstraat. Als dit alternatief op een aantrekkelijke en juiste wijze wordt ingericht en veilig is, kunnen fietsers worden verleid. Zo kan het aantal fietsers dat over het plein rijdt worden verminderd. Dit hangt ook samen met de inrichting van de zone voor de Noordwand. Hoe meer dit het domein is van voetgangers en verblijfskwaliteit uitstraalt, hoe groter de verleiding voor fietsers om een alternatieve route te nemen. Overigens gaan we ervan uit, dat hier op rustige momenten (buiten winkeltijden) wel gefietst kan blijven worden. P
Bundelen Het doel vanuit verblijfskwaliteit is om op drukke momenten, wanneer de meeste voetgangers het plein gebruiken, zo veel mogelijk conflicten met fietsers te voorkomen. Fietsers die kris-kras over het plein bewegen maken het voor voetgangers onveiliger dan een gebundelde stroom. Daarom verdient het aanbeveling om de fietsers die gebruik maken van het plein zo veel mogelijk te bundelen. Met andere woorden: ‘zwerfverkeer’ moet zo veel mogelijk worden voorkomen. Voor de noordzuid-routes die over het plein gaan zijn vooralsnog betrekkelijk weinig goede alternatieven voorhanden die fietsers om het plein heen leiden. Het komt dus ten dele aan op de inrichting van het plein zelf waar er over het plein wordt gefietst, maar dit wordt daarnaast bepaald door eerdere keuzes buiten het plangebied.
P
P
P
P
Kaart fietsnetwerk Binnenstad in combinatie met een vergroot voetgangersgebied.
78
79
P
Programma van Eisen
4
Een voetgangersplein
Kaarten fietsroutes
Bij het bepalen van deze voorkeursroutes spelen verschillende afwegingen een rol: • • • •
logica binnen fietsnetwerk; comfort en snelheid van de (alternatieve) routes; kruising met OV routes; verkeersveiligheid en rijtijden-snelheid OV.
Zowel de Gelkingestraat als de Oosterstraat worden nu als noordzuid-route gebruikt. Het is belangrijk voor de economische levensvatbaarheid om zowel in de Oosterstraat als de Gelkingestraat fietsverkeer te behouden. Het systeem wordt daarmee duurzamer, flexibel en adaptief. We kiezen daarom in de noord-zuidverbinding voor twee routes over het plein, één voor het stadhuis langs tussen Gelkinge- en Ebbingestraat en één langs de oostwand tussen de Ooster- en Kreupelstraat. Hiermee wordt het noord-zuid fietsverkeer verdeeld over twee routes. In zowel de Gelkingestraat als de Oosterstraat is in twee richtingen fietsverkeer mogelijk. Daarbij willen we met de inrichting op de Grote Markt zelf zoveel mogelijk voorkomen dat fietsers diagonaal het plein oversteken. De toekomstige herinrichting van beide straten en de nader uit te werken oversteekmogelijkheden op het Gedempte Zuiderdiep maken het mogelijk de intensiteit per straat nader te doseren. Daarnaast is het lastig exact te voorspellen hoe fietsers zich in de toekomstige situatie gaan gedragen. Daarom kiezen we voor een flexibele aanpak, zodat we adequaat kunnen inspelen op te ontstane fietsersstromen. Ook aanpassingen in bijvoorbeeld rijrichtingen kunnen helpen de meest gewenste verhouding in aantallen fietsers per dag tussen de alternatieve routes onderling te reguleren.
Kaart fietsroutes Grote Markt met gevaar van kris-krasbewegingen dwars over het plein.
4.4 Inrichting en regulering Fietsen en fietsers horen bij de Grote Markt. Maar ze zijn binnen het voetgangersgebied ook te gast. Dit houdt in dat er een lagere snelheid geldt, er in principe geen niveauverschillen zijn, en zo min mogelijk belijning. Fietsverkeer in oost-westrichting is toegestaan op rustige momenten van de dag. Voor de noord-zuid routes geldt dat er permanent gefietst kan worden, met uitzondering van grote drukte bij zeer grote evenementen. Op die momenten wordt de fietser geacht te lopen met de fiets aan de hand, dan wel een alternatieve route te volgen. In de komende ontwerpfase wordt verder onderzocht wat er nodig is om de fietsers zo veel mogelijk ‘op de gewenste route’ te houden. Dat zal niet een gemarkeerd fietspad zijn in een afwijkend materiaal, maar eerder een subtiele belijning op het plein. We willen voorkomen dat fietsers de ruimte te veel claimen. Tegelijkertijd willen we ook voorkomen dat fietsers gaan ‘uitzwermen’ over het plein. Dit vraagt een subtiele geleiding, met behulp van nudging, zorgvuldig gekozen objecten op het plein zelf en bij de toegangen met de juiste aansturing voor de gewenste richting, zodanig dat fietsers zich gaandeweg aanpassen en de gewenste routes over het plein gaan volgen.
80
Kaart PvE fietsroutes Grote Markt met geleiding op het plein en alternatief voor de oost west route via de Rode Weeshuisstraat.
81
Programma van Eisen
4
Speciale aandacht vragen de plekken waar drukke voetgangersstromen de fietsroutes over het plein kruisen. De voetgangersdruk op het plein leidt naar verwachting al tot lagere snelheden voor de fiets. Daarnaast ligt de opgave vooral in de herinrichting van de aanloopstraten (Oosterstraat, Gelkingestraat, Kreupelstraat, Sint Jansstraat en Ebbingestraat). Hier zal de inrichting van de straat veranderen van een doorstroomstraat naar een straat met meer verblijf, vergelijkbaar met de herinrichting van de Brugstraat, waar de fietser al een andere rol heeft gekregen, niet langer als dominante doorrijder op een eigen baan. Fietsers worden hier geacht de straat te delen met de voetganger en zich in gedrag aan te passen. Fietsparkeren zal in de binnenstad zo veel mogelijk aan de rand van het voetgangersgebied of erbuiten moeten gaan plaatsvinden. Naast de grote stallingen Forum Groningen en Grote Markt (kelder voormalige V&D) is meer gebouwde stallingsruimte ook aan de zuidzijde van de binnenstad gewenst, liefst direct gekoppeld aan de routes door de Oosterstraat en de Gelkingestraat. Daarmee kunnen we het parkeren op maaiveld verder reduceren. Ongecontroleerd fietsparkeren op de Grote Markt zelf schaadt de toegankelijkheid en leidt tot verrommeling. Daarvan kennen we volop voorbeelden in de binnenstad. Hoe dit gereguleerd moet gaan worden is onderwerp van nadere studie.
Wel is duidelijk dát een vorm van regulering noodzakelijk is. Dit kan het beste als naast de stallingen voor wat langer verblijf, in de directe omgeving voldoende gelegenheid is om de fiets ook kort op het maaiveld te stallen. Daarbij denken we bijvoorbeeld aan de kop van de Ebbingestraat en het Kwinkenplein. Gemotoriseerd verkeer op de Grote Markt wordt zo ver als mogelijk teruggebracht. Laad-en losverkeer is alleen tijdens venstertijden toegestaan op het plein, zoveel mogelijk kleinschalig en emissievrij. De taxi-standplaats komt te vervallen, er worden twee alternatieven onderzocht: Kreupelstraat/Kwinkenplein en Kattendiep-noordzijde. Voor WMO-verkeer blijft de Grote Markt bereikbaar.
Een voetgangersplein
Analyse Gehl naar betekenis straten.
Grote Markt
P
P
Oosterstraat
Gelkingestraat
Herestraat
P Plan renovatie voormalige V&D met ingang fietsenkelder aan Ebbingestraat, voorstel De Zwarte Hond architecten.
82
Analyse Gehl naar verschillende profielen Oosterstraat, Gelkingestraat en Herestraat naar verschijningsvorm en economische betekenis. Gehl: maak drie onderscheidende straten, houd
83
zowelGelkingestraat als Oosterstraat befietsbaar en probeer fietsers vanuit zuid al voor de Grote Markt te verleiden om de fiets te parkeren in een stalling.
Programma van Eisen
4
Een voetgangersplein
Belangrijk voor de ambitie ‘de Grote Markt als een voetgangersplein’ zijn: • Prioriteit bij de voetganger, fietsers horen bij het plein, maar zijn wel ‘te gast’ • Toegankelijkheid rondom het plein 24/7 gegarandeerd middels royale comfortzones • De voetganger is maatgevend voor de nieuwe inrichting van het plein • De inrichting straalt verblijfskwaliteit uit en is minder gericht op doorgaand verkeer • Blijvende schakel in het fietsnetwerk, maar spreiding verlaagt de druk op het plein • Zo weinig mogelijk gemotoriseerd verkeer, laden en lossen zoveel mogelijk kleinschalig en emissievrij en geen taxi’s meer op het plein • Twee doorfiets-opties noord-zuid met tweerichtingsverkeer over het plein, bij voorkeur op het plein zelf en zo veel mogelijk gebundeld i.v.m. duidelijkheid en veiligheid voetgangers • De oost-west route krijgt een alternatief via de Rode Weeshuisstraat en Kwinkenplein • Fietsparkeren op het plein moet worden gereguleerd 84
85
5 Een duurzaam en klimaatrobuust plein
Programma van Eisen
5
De Grote Markt maken we robuust en veerkrachtig zodat het plein klimaatverandering aan kan. De nieuwe inrichting biedt beschutting bij hitte en voorkomt wateroverlast. We hergebruiken materialen waar mogelijk.
Een duurzaam en klimaat-robuust plein
5.1 Groen Er ligt een sterke wens om bomen op de Grote Markt toe te voegen, zowel vanuit de politiek als uit de samenleving is dit een veel gestelde vraag. De ruimtelijke inpassing van bomen op het plein is een vraagstuk op zich. Daarbij speelt de afweging hoe bomen passen binnen de historische ontwikkeling van het plein, hoe bomen invloed hebben op het karakter van de Grote Markt, hoe het plein zich onderscheidt ten opzichte van de Vismarkt met bomenrijen aan weerszijden en anderzijds het groene Martinikerkhof. Bomen op de Grote Markt dragen onmiskenbaar bij aan de verblijfskwaliteit, brengen schaduw en beschutting, helpen de ruimte in te delen en kunnen zo de nieuwe zonering ondersteunen. We streven naar ca. 10 grote stadsbomen (mogelijk iepen) van zeker 15 m hoog op termijn, maar bij voorkeur ook bij aanplant al in de vorm van forse bomen, die echt een bijdrage leveren aan het plein, zowel wat betreft ruimtelijkheid, beleving, verblijfskwaliteit als bijdrage aan klimaatverbetering. De Grote Markt kleurt rood op de kaart van de hittestress-test, op zeer warme dagen is er behoefte aan schaduw. Bomen op het plein kunnen bijdragen aan verkoeling, en kunnen tegelijkertijd ook een grote bijdrage leveren aan de beleving en biodiversiteit, vangen stof af en CO2.
Inmiddels kunnen we aantonen dat bomen op de Grote Markt pleksgewijs een reductie van 10-15 graden in de gevoelstemperatuur kunnen opleveren. We willen bomen toevoegen zodanig dat historische kwaliteiten gewaarborgd blijven en de nieuwe ruimtelijke zonering versterkt wordt. Vanzelfsprekend houden we het middenplein vrij van bomen en voorkomen we dat belangrijke (historische) zichtlijnen verloren gaan. Bomen in oost-westlijnen zowel aan de noordzijde als aan de zuidzijde brengen schaduw en verbeteren de verblijfskwaliteit in de gemengde zone. De bomen-rijen kaderen de ruimte en plaatsen het Stadhuis meer formeel op het plein. Enkele solitair geplaatste bomen voegen daarnaast extra beleving toe aan bijzondere accent-plekken op het plein. We plaatsen de bomen ver uit elkaar, zodat er niet echt een schermwerking ontstaat, maar doorzichten openblijven tussen de overliggende gevels. Daarnaast willen we in de navolgende ontwerpfase verkennen hoe (lager) groen geïntegreerd kan worden, bijvoorbeeld in of bij zitgelegenheden.
Historische pomp op de Grote Markt, ca. 1900
88
89
Programma van Eisen
5
Een duurzaam en klimaat-robuust plein
Klimaat-tool: invloed bomen op gevoelstemperatuur
5.2 Water Omdat de Grote Markt op (bijna) het hoogste punt van de binnenstad ligt, is de afstroom van hemelwater een aandachtspunt. Vertraging van afstroom en buffering van hemelwater helpen wateroverlast in lagere delen van de binnenstad te voorkomen. We willen onderzoeken of we water bij zware regenbuien deels al op het plein kunnen bergen, bijvoorbeeld ondergronds gekoppeld aan de boomplaatsen. Bij grote droogte komt dit water weer ten goede aan de bomen, wat optimaal is gezien de diepe grondwaterstand. Daarnaast kunnen we het hoogteverschil benutten om de hemelwaterafvoer over het plein zichtbaar te maken met vanzelfsprekend ook een functie voor ontmoeting, beleving en spel. We willen het watersysteem en de topografie (het hoogteverschil in de ondergrond) zichtbaar en beleefbaar maken door een waterwerk: net zoals er ook vroeger een waterpomp was aan de noordzijde op het plein, ontspringt een waterstroompje in de vorm van een fontein/waterkunstwerk, daarna brengt de overstort van water een waterstroom op gang die door de gemengde zone aan de noordzijde afstroomt richting de Sint Jansstraat en uiteindelijk naar de Diepenring. Dit systeem kan bij zware buien ook het overtollige hemelwater bovengronds afvoeren. In de ontwerpfase wordt de uitwerking van water binnen de gemengdezone en op het middenplein verder ontworpen in samenhang met de overigeinrichting.