Bijlage 1 Gezondheidsbeleid 2023, Gezond Leven in 050.pdf

Gezondheidsbeleid Gemeente Groningen Gezond Leven in 050

1

Inhoudsopgave Voorwoord4 Inleiding6 1.

Stand van zaken

10

2.

Wat willen we bereiken?

12

2.1

Ambitie

12

2.2

Uitdagingen

12

2.3

Integrale aanpak

12

2.4

Aandacht voor verschillen

13

2.5

Samenwerken

14

3.

Wat gaan we doen?

15

3.1

Gezonde basis

15

3.2

Gezonde omgeving

16

3.3

Gezond gedrag

17

3.4

Gezonde geest

17

4.

Monitoring en evaluatie

19

5.

Financiën

21

Gezond Leven in 050 is een publicatie van de gemeente Groningen © november 2022 Samenstelling en redactie

Bijlage 1: de uitdagingen

22

Directie Maatschappelijke Ontwikkeling, Gemeente Groningen

Ad 3.1 Gezonde basis

22

Redactie en opmaak

Ad 3.2 Gezonde omgeving

24

Ad 3.3 Gezond gedrag

27

Ad 3.4 Gezonde geest

29

Terwisscha & Wagenaar Fotografie Alle foto’s behalve pagina 5 en 16: Kees van de Veen Foto’s pagina 5 en 16: gemeente Groningen Disclaimer Bij de totstandkoming van deze uitgave is de grootst mogelijke

Bijlage 2: kernindicatoren tot en met 2021

31

Bijlage 3: uitkomsten werkconferenties

33

zorgvuldigheid betracht. Desalniettemin kunnen de opdrachtgever en -nemer geen verantwoordelijkheid nemen of aansprakelijk worden gesteld voor mogelijk foutieve informatie.

2

Bronvermelding34 3

Voorwoord Hoe versterken we de gezondheid en de kwaliteit van leven van alle inwoners van de gemeente Groningen? En waar kunnen we dat combineren met het groener, aantrekkelijker en meer leefbaar maken van onze wijken en dorpen? Dit zijn belangrijke opgaven voor de komende jaren. Temeer daar Groningen als Gezonde Stad een naam hoog heeft te houden. Een reputatie die we mede danken aan de jarenlange brede samenwerking, zowel binnen als buiten de gemeentegrenzen. Zo intensiveerden we de afgelopen beleids­ periode onze samenwerking met zowel kennis­ instellingen als ziekenhuizen. De samen­werking met de Aletta Jacobs School of Public Health en de aanstelling van een lector Gezonde Stad zijn daarvan mooie voorbeelden. De succesvolle lokale samenwerking op het gebied van gezondheid en preventie - onder andere binnen het Akkoord van Groningen - kreeg afgelopen jaren een regionaal vervolg in de vorm van het Preventie Overleg Groningen. De stad ontwikkelde zich verder tot een gezonde gemeente. Tal van projecten die recht doen aan de kernwaarden (zie inleiding) van onze Gezonde Stad zijn in ontwikkeling of reeds opgeleverd. Neem de sociale en fysieke wijkvernieuwing in de noordelijke stadswijken in het kader van de Regio Deal Groningen Noord en het Nationaal Programma Groningen.

Maar ook de binnenstadvernieuwing, de herontwikkeling van de Diepenring, het verdwijnen van bussen uit het stadscentrum, de doorontwikkeling van het Europapark en de ontwikkeling van een vitaliteitscampus in Kardinge wil ik niet onvermeld laten. Ze dragen stuk voor stuk bij aan de leefbaarheid van de stad en de gezondheid van onze inwoners.

Een en ander bleef niet onopgemerkt, bleek uit de Gezonde Stad Index die ingenieurs- en onderzoeksbureau Arcadis in 2020 voor het eerst publiceerde. Groningen werd daarin – onder meer op basis van data van het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) - uitgeroepen tot de fysiek meest gezonde stad van Nederland. Een mooie opsteker, maar daarmee zijn we er niet. We zijn immers (nog) niet de stad met de gezondste inwoners! De gezondheidsverschillen in onze gemeente zijn nog steeds groot. En overwegend gerelateerd aan de sociaaleconomische positie van mensen. Landelijk lukt het nog steeds niet deze verschillen te verkleinen. Dat kan alleen als we in samenwerking met het sociale- en het fysieke domein iets doen aan de onderliggende mechanismen van deze verschillen. Door krachten te bundelen tussen de domeinen kunnen we bestaanszekerheid bieden, kansengelijkheid stimuleren en kwetsbare groepen handvatten bieden om gezonde keuzes te maken. De inrichting van een gezonde, fysieke én sociale leefomgeving is daarbij cruciaal.

Dit college legt de lat hoog met een ambitieus coalitieakkoord. Die ambitie spreekt al uit de titel: Het begint in Groningen: voor wat echt van waarde is. We willen het welzijn en de waardigheid van onze inwoners verbeteren door bestaanszekerheid, leefbaarheid en kwaliteit van leefomgeving te bieden. Deze kernwaarden zijn tevens bepalend voor een verbeterde gezondheid, kleinere gezondheidsverschillen en uitbreiding van het aantal gezonde levensjaren.

Gezondste gemeente “Groningen is de gezondste gemeente van Nederland en dat moet zo blijven. Binnen onze gemeente zien we grote verschillen in levensverwachting en gezonde jaren. Deze verschillen willen we verkleinen. We zetten het huidige gezondheidsbeleid door en brengen tegelijkertijd focus aan op de noordelijke wijken (…). Op het gebied van preventie werken we nauw samen met noordelijke overheden en organisaties binnen het Preventie Overleg Groningen.”

In ons nieuwe gezondheidsbeleid bouwen we voort op onze Health in All Policies-aanpak (HiAP) van de afgelopen jaren. We leggen daarbij wel enkele nieuwe accenten. Zo verbinden we gezondheid nog sterker met alles wat er in de vernieuwingswijken gebeurt. Een ander beleidsspeerpunt is het vergroten van de mentale weerbaarheid.

Bron: coalitieakkoord gemeente Groningen

Ik verheug me hier de komende jaren, samen met u, aan te werken.

Een forse opgave die nauw samenhangt met andere uitdagingen waar we voor staan. Denk aan die op het gebied van zorg en welzijn, wonen, klimaat en energietransitie. Het boeken van gezondheidswinst vergt bovendien een lange adem. Het vraagt doorzettingsvermogen en continuïteit in beleid. Bij het aanpakken van de vaak complexe en nauw verweven problemen moeten alle beleidsvelden nauw samenwerken en adequaat afstemmen. Dat geldt zeker ook voor de extern betrokken partijen.

Manouska Molema, wethouder publieke gezondheid 4

5

Inleiding Visie op gezondheid Gezondheid is voor iedereen van grote waarde. Een goede gezondheid is belangrijk om jezelf gelukkig te voelen, om mee te kunnen doen in de samenleving en om sociale contacten te onderhouden. Omgekeerd is meedoen aan de samenleving van grote invloed op iemands gezondheid. Werk, onderwijs en sociale contacten en activiteiten geven het leven immers betekenis. Als gemeente werken we dan ook vanuit een brede visie op gezondheid. We zien gezondheid als de mate waarin iemand in staat is zich aan te passen aan veranderende omstandigheden in zijn of haar leven. Denk aan de vele sociale, fysieke en emotionele uitdagingen waarmee onze veeleisende en snel veranderende maatschappij ons confronteert. Dit samenspel noemen we ook wel Positieve Gezondheid1. Oftewel, aandacht voor de kwaliteit van het leven in brede zin van het woord. Als gemeente stimuleren we professionals en partners in het werkveld om ook te werken vanuit de brede benadering van Positieve Gezondheid. Dat doen we vanuit verschillende rollen, taken

en onderdelen van ons beleid. De gemeente is op basis van de Wet publieke gezondheid (Wpg) verantwoordelijk voor het beschermen, bewaken en bevorderen van de gezondheid van onze inwoners. Vanuit deze verantwoordelijkheid voor de publieke gezondheidszorg zien we een aantal uitdagingen voor de komende jaren, die we in deze beleidsnota beschrijven. Publieke gezondheidszorg is de (ongevraagde) zorg die de overheid aanbiedt om ziekte en gezond­heids­schade onder de bevolking op te sporen en te voorkomen. De uitvoering richt zich dus niet op individuele behandeling of verzorging van inwoners met gezondheidsproblemen (daar zijn bijvoorbeeld verzekeraars voor verant­ woordelijk) maar vooral op collectieve preventie. Daarmee bedoelen we dat het gericht is op alle inwoners of op specifieke risicogroepen2. Duurzame en maatschappelijke benadering Vanuit onze visie op Positieve Gezondheid realiseren wij ons dat gezondheid niet alleen bepaald wordt door individuele factoren als genen, leefstijl en het al dan niet hebben van een beperking.

Ook sociale en fysieke factoren als leefomgeving, afkomst, onderwijs en armoede3 (zie figuur 1 op volgende pagina) hebben hier invloed op. Deze visie op gezondheid beschreven we in 2017 in onze Healthy Ageing Visie4 en in de nota Gezondheidsbeleid 2018-2021, Groningen Gezond5.

Overheden en onderzoekers (o.a. het CBS) meten het welbevinden van de Nederlanders steeds vaker in termen van ‘brede welvaart’. Daarbij zijn welzijn, onderwijs, veiligheid, milieu, participatie en gezondheid net zo belangrijk als inkomen en economische groei. Als gemeente willen we vanuit brede welvaart meer concrete verbanden

In de Healthy Ageing Visie benadrukken we dat het verkleinen van gezondheidsachterstanden geen project is, maar een langdurig proces. We formuleerden daarvoor zeven kernwaarden, die we op pagina 9 toelichten. Verbetering is niet binnen één beleidsperiode zichtbaar, maar pas op de lange duur. Denk eerder aan een periode van vijftien tot twintig jaar. De Healthy Ageing Visie blijft dan ook leidend voor ons langetermijnbeleid, waar nodig bijgestuurd op basis van nieuwe kennis, inzichten en ervaringen. We worden hierin gesterkt door onder meer recente rapportages van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving en het Verweij-Jonker Instituut, die duidelijk constateren dat continuïteit van beleid noodzakelijk is om resultaten te boeken. Om het verschil te maken moeten Rijk, regio en gemeenten de komende jaren meer samen­ hangend beleid ontwikkelen. Gericht op het aanpakken van de onderliggende mecha­nismen die iemands gezondheid (mede) bepalen. Daarbij moeten we op alle niveaus meer inzetten op preventie. Een logisch gevolg hiervan is dat we doorgaan met het programma Kansrijke Start, gericht op de eerste 1000 dagen van het leven. Maar ook met het Lokaal Preventie Akkoord (LPA) en ons integrale jeugdbeleid Positief Opgroeien.

Hoe eerder in het leven we kansengelijkheid en talentontwikkeling stimuleren, des te groter de kans dat we gezondheidsachterstanden op latere leeftijd voorkomen.

6

Brede welvaart

leggen tussen de economische ontwikkeling van Groningen en de gezondheid van alle inwoners.

Voortzetting van beleid Het gaat dus om duurzaam samenwerken, zo hebben we geleerd bij de uitvoering van de nota Gezondheidsbeleid 2018-2021, Groningen Gezond. In 2022 besloot de gemeenteraad van Groningen om deze nota met een jaar te verlengen. Daar­ door konden we adequaat anticiperen op recente landelijke ontwikkelingen, zoals de coronacrisis en het regeerakkoord6. In het regeerakkoord is er bijvoorbeeld meer aandacht voor preventie, gezonde leefstijl en kansengelijkheid. De voorliggende beleidsnota voor 2023 en verder heeft bewust geen einddatum om zo beter te kunnen inspelen op het Rijksbeleid en andere ontwikkelingen in de komende jaren. Zoals de Wpg dat voorschrijft, zal de gemeenteraad het huidige beleid evalueren en zo nodig aanpassen zodra het Rijk een nieuwe landelijke beleidsnota heeft opgesteld. Inhoudelijk benadrukken we in deze beleidsnota vier uitdagingen waarmee we naar verwachting de meeste gezondheidswinst kunnen boeken: een gezonde basis, een gezonde leefomgeving, gezond gedrag en een gezonde geest. In deze nota lichten we per uitdaging de doelen en aanpak toe. Hoe we de aanpak concretiseren, is onderdeel van het jaarlijks op te stellen uitvoeringsplan.

7

De kernwaarden van onze Healthy Ageing Visie

Met deze aanpak gaan we de komende jaren door op de ingeslagen weg en continueren de bestaande samenwerkingsverbanden en preventiecoalities die we op basis van onze Healthy Ageing Visie hebben ontwikkeld. We leggen daarbij wel nieuwe accenten door:

In het voorjaar van 2022 zijn de uitdagingen tijdens drie werkconferenties voorgelegd aan onze samenwerkingspartners (zie voor de uitkomsten bijlage 3). De Adviesraad Sociaal Domein Groningen en de Werkgroep Toegankelijk Groningen zijn daarna betrokken bij de totstandkoming van deze nota.

, KE SIE FY

REN VOE TE GIE RE

HET VER MO GE NO M

EN EIG

G5: Gezond bouwen We bieden een gevarieerd aanbod van woonvormen die aansluiten bij de wensen en behoeften van de diverse huishoudens in onze gemeente. Met een aantrekkelijke overgang tussen binnen- en buitenruimte. Levensloopbestendig wonen in de vertrouwde leefomgeving is daarbij een uitgangspunt.

N -E ET W

SOCIALE VOORZIENINGEN

NE

F TIJ D EN G E N E N

M TW I ND KO ER IN IVIDU N K ELE KENMERKE DBAAR OPL E E EIDING T S E SNIVEAU B

AL GE ME NE

SOC IALE

ING EN FYSIEKE OMGEV

BUURTCOMMUNITIES

ONDERWIJS

EN

WERKGELEGENHEID

GROEN IN DE BUURT

EN ,M ILI EU

LEE

CI

AL

W

SO

A

OO

L

TOEGANG TOT ZORG

MILIEU

NS

IT UA TI E

L E E F ST I J

SPORTVOORZIENINGEN

RE GE LG EV IN G,

G4: Gezond verplaatsen We bieden meer (veilige) ruimte voor wandelaars en fietsers (de auto is vaker te gast) en stimuleren zowel deelmobiliteit, elektrisch rijden als groen openbaar vervoer. Dit bevordert een actieve leefstijl en zorgt voor meer leefbaarheid en een betere luchtkwaliteit.

WONINGVOORRAAD

VOEDSELOMGEVING

G IN EL K IK W NT O E CH GIS OLO N H C EN TE

EN TOR C A MAATS F CHAPPELIJKE

CU LTU REL E, D EMO GRAF E ISCHE, SO CIAALECONOMISCH

Figuur 1: Determinantenmodel van Dahlgren & Whitehead (1991) [bron: Notitie Koplopertafel Publieke Gezondheid, Institute for Positive Health] 8

G2: Bereikbaar groen We maken de openbare ruimte groener, met aandacht voor kwaliteit, variatie, toegankelijkheid en veiligheid. Zo dragen we bij aan een betere luchtkwaliteit, verkoeling bij hitte, meer biodiversiteit, stressreductie, lichamelijke activiteit en sociale interactie. Daarmee stimuleren we het algemeen welzijn van lichaam en geest. G3: Actief ontspannen We bieden onze inwoners – van jong tot oud – aantrekkelijke locaties in de openbare ruimte, om elkaar te ontmoeten, te bewegen, te sporten, te spelen of te recreëren.

LE UITDAGINGEN OM TE GAA SOCIA NE NZ OV EE LM OG EL I

JK

M ET

→ Het gezondheidsbeleid meer te integreren met activiteiten in de wijken en dorpen; → Het versterken van verbindingen met het fysieke, sociale en medische domein; → De introductie van mentale gezondheid (gezonde geest) als nieuwe opgave. E EN NEL TIO O EM

G1: Actief burgerschap We stimuleren onze inwoners om actief mee te doen aan de samenleving. Sociale cohesie en kleinschaligheid binnen sterke wijken zorgen er voor dat mensen elkaar kennen, naar elkaar omkijken en zich om elkaar bekommeren.

G6: Gezonde voeding We bevorderen het bewustzijn rond gezond, duurzaam voedsel, stadslandbouw en korte voedselketens. We stimuleren het verbouwen en/of verkopen van verse producten, zoveel mogelijk uit de eigen regio. Gezond en duurzaam voedsel betekent ook gezonder leven. G7: Veiligheid We willen dat mensen zich veilig voelen in hun eigen buurt. Onze wijken zijn zodanig ingericht dat kinderen zorgeloos kunnen opgroeien en buitenspelen. Volwassenen en ouderen kunnen veilig oversteken, wandelen, winkelen, fietsen en recreëren. We hebben daarbij oog voor de sociale en fysieke veiligheid van onze inwoners. 9

1. Stand van zaken Voorkomen, verbinden en vernieuwen. Dat waren de uitgangspunten van de nota Gezondheidsbeleid 2018-2021, Groningen Gezond. Hiermee boekten we de afgelopen jaren mooie resultaten. Zo brachten aanjagers de samenwerking tussen initiatieven in het fysieke en het sociale domein tot stand. Ook boekten we grote vooruitgang bij het integreren van de kernwaarden van onze Healthy Ageing Visie in concrete stadsontwikkelingsprojecten. Daarin stond het vergroenen, het ontmoeten, het bewegen, het spelen en het verbeteren van het voorzieningenniveau centraal. We versterkten onze relatie met kennis­ instellingen via structurele samenwerking met de Aletta Jacobs School of Public Health en de aanstelling van de lector Gezonde Stad bij de Hanzehogeschool Groningen. Dit leidde tot nieuwe onderzoeksprojecten en -consortia. Concreet resultaat is ook het rookvrij maken van een groot aantal openbare gebouwen en omliggende terreinen. Mede mogelijk gemaakt door een wijziging die we hiervoor - tot dusver als enige gemeente in Nederland – in de Algemeen Plaatselijke Verordening hebben doorgevoerd. Zo zijn er tot dusver al belangrijke stappen gezet op weg naar een rookvrije generatie. Deze en andere resultaten bleven niet onopgemerkt. Het adviesbureau Arcadis beoordeelde Groningen in 2020 als de fysiek gezondste stad van Nederland7.

De langdurige inspanning van velen die hieraan ten grondslag ligt, werpt haar vruchten af. Ze laat bovendien zien dat sterke samenwerkingsverbanden en consistent beleid tot mooie resultaten leiden.

10

Ook de regionale samenwerking is de afgelopen jaren versterkt, uitgebreid en vernieuwd. Denk aan de oprichting van de regionale preventiecoalitie Preventie Overleg Groningen (POG) die ervoor zorgt dat plannen en initiatieven ook regionaal worden omarmd.

Voorkomen, verbinden en vernieuwen Met deze beleidsnota willen we voortborduren op de uitgangspunten van het Gezondheidsbeleid 2018-2021: voorkomen, verbinden en vernieuwen.. Deze uitgangspunten zijn inmiddels zodanig verankerd in de uitvoering van ons beleid

Met programma’s als Kansrijke Start en de Verlengde Schooldag zetten we in op preventie. En dan vooral op het aanpakken van de onderliggende oorzaken van ongezond gedrag, zoals armoede (Toekomst met Perspectief en Kansrijk Groningen) en kansenongelijkheid in het onderwijs. In het verlengde hiervan is ook de vastgestelde kadernota Positief Opgroeien 2020-2030 relevant, die kansenongelijkheid tegengaat en talent stimuleert.

dat we voor de komende jaren andere accenten leggen. Zoals hierboven beschreven wordt het belang van preventie (voorkomen) bij onze samenwerkingspartners steeds meer als een gedeelde verantwoordelijkheid gevoeld en is dit een vertrekpunt van beleid. Ook de noodzaak van integraal beleid (verbinden) wordt met Health in All Policies inmiddels breed gedeeld en is geïntegreerd in onze doelstellingen voor de

We zijn er echter nog niet. Het aantal gezonde inwoners is ongelijk verdeeld over de wijken en de dorpen in de gemeente. Zo verschilt bijvoorbeeld het aantal volwassenen dat een goede gezondheid ervaart per gebied. Hetzelfde geldt voor leefstijlindicatoren, zoals rook- en drinkgedrag. Dit zijn én blijven belangrijke aandachtspunten voor de gemeente8.

komende jaren. Verder hebben we de afgelopen jaren veel geleerd over wat wel en niet werkt (vernieuwen). Deze ervaringen zijn verwerkt in de manier waarop we de uitdagingen van deze nieuwe beleidsnota willen aanpakken. Zie voor een beschrijving van die aanpak het volgende hoofdstuk. In bijlage 2 is opgenomen welke resultaten er tot dusver zijn geboekt op de

Tot slot heeft de coronacrisis grote impact op de samenleving. De in de gemeente werkzame (zorg)professionals maken zich grote zorgen over de langdurige gevolgen van deze crisis. Vooral onder jongeren, ouderen en mensen met een handicap of chronische ziekte. Ze signaleren meer mentale druk en afnemende sociale cohesie. Ook de Corona Gezondheidsmonitor Jeugd van GGD Groningen toont een zorgwekkende ontwikkeling van de gezondheid onder jongeren. Juist op dit vlak is met bijvoorbeeld een gezonde leefstijl en bewuste inclusie veel gezondheidswinst te behalen.

kernindicatoren die we voor de monitoring gaan gebruiken.

11

2. Wat willen we bereiken? 2.1 Ambitie De ambitie van de gemeente Groningen is: meer gezonde jaren voor iedereen. We gaan voor het behalen van gezondheidswinst, ongeacht leeftijd of achtergrond. Met extra inzet op het inlopen van gezondheidsachterstanden. 2.2 Uitdagingen We zien gezondheid als een integrale opgave. We hebben deze opgave vertaald in vier uitdagingen: het creëren van een gezonde basis, een gezonde omgeving, gezond gedrag en een gezonde geest. Met de keuze voor deze vier uitdagingen kunnen we ons de komende beleidsperiode nadrukkelijk richten op de bijbehorende doelstellingen: Gezonde basis: De bestaanszekerheid van inwoners verbeteren zodat iedereen kans heeft op een gezond leven. Gezonde omgeving: De leefomgeving zodanig inrichten dat deze de gezondheid van inwoners positief beïnvloedt. Gezond gedrag: Gezonde keuzes van inwoners stimuleren en gemakkelijker maken. Gezonde geest: Meer (preventieve) aandacht besteden aan de mentale gezondheid van onze inwoners. De uitgangspunten van de vorige beleidsnota zijn nog steeds actueel: voorkomen, verbinden en vernieuwen. In deze nieuwe nota leggen we ‘slechts’ nieuwe accenten, parallel aan de sporen uit het coalitieakkoord: bestaanszekerheid, gelijke kansen en een duurzame leefomgeving. Met deze accenten richten we ons vooral op de basisvoorwaarden van gezondheid, die in onze gemeente om versterking vragen.

12

In het volgende hoofdstuk beschrijven we wat we de komende jaren gaan doen om deze uitdagingen op te pakken. De uitdagingen zelf worden in bijlage 1 nader onderbouwd en toegelicht. 2.3 Integrale aanpak In de inleiding schetsten we al dat op zichzelf staande inter­venties niet toereikend zijn om de gesignaleerde uitdagingen adequaat aan te pakken. Het inlopen van gezondheidsachterstanden vraagt om: → een integrale, consistente visie voor de lange termijn; → het afstemmen van de aanpak met onze inwoners en hun leefwereld; → sterke lokale en regionale samenwerkingsverbanden; → een consequente en systematische toepassing van kennis en onderzoek; → het zichtbaar maken van succesvolle resultaten van het beleid. Gezondheidsverschillen worden bepaald door een combinatie van factoren die voor iedereen op een andere manier met elkaar verweven zijn. Denk aan aanleg en erfelijkheid, afkomst, opleiding, inkomen, woon- en leefomgeving, chronisch ziek zijn, het hebben van een beperking en toegang tot zorg. Maar ook gezondheidsvaardigheden spelen een rol. Oftewel, de mate van kennis over wat wel en niet gezond is en het vermogen om hierin zelf de regie te nemen. Deze factoren zijn niet of moeilijk te beïnvloeden vanuit het gezondheidsbeleid, maar in bepaalde gevallen heeft ander gemeentelijk beleid er wel (indirect) effect op.

Denk aan de relatie tussen gezondheidsbeleid en armoedebeleid, maar ook aan preventief jeugdbeleid (pesten, kindermishandeling) en beleid op het terrein van openbare orde en veiligheid.

Het belang van gezondheid nemen we dan ook zoveel mogelijk mee in de beleidsontwikkeling en -uitvoering van andere opgaven binnen het fysieke en sociale domein. Naar het voorbeeld van de Health in All Policies-aanpak (HiAP) waar de World Health Organization zich sinds 2011 hard voor maakt. We beschouwen het verbeteren van gezondheid dus als een sociale, fysieke en economische opgave waar we samen met partners in het werkveld aan moeten werken. Door schotten tussen beleidsdomeinen weg te halen, kunnen we integraal en en bovendien meer preventief werken aan gezond­heidsvraagstukken. Denk bijvoorbeeld aan de afstemming met het fysieke domein over de inrichting van wijken met groen, speelruimte en ontmoetingsplekken. De integrale benadering zien we bijvoorbeeld terug in onze omgevingsvisie Levende Ruimte9 en sluit aan bij de ambities zoals geformuleerd in de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-202410: gezondheid is onderdeel van het ruimtelijk beleid en de fysieke en sociale beleidsdomeinen moeten beter met elkaar worden verbonden. 2.4 Aandacht voor verschillen Bij alles wat we doen, vragen we vooral aan de bewoners zelf en aan maatschappelijke partners wat nodig is. Met deze gebiedsgerichte benadering laten we het gezondheidsbeleid beter aansluiten op sociale processen en ruimtelijke ontwikkelingen die concreet spelen in de buurt.

Zo komen we sneller en beter tot een gecombineerde inzet op preventie, publieke gezondheid, armoedebeleid, kansengelijkheid, onderwijs en gezonde leefomgeving. We richten ons daarbij vooral op het verkleinen van gezondheidsverschillen tussen wijken/dorpen onderling.

Zoals niet ieder dorp of iedere wijk hetzelfde is, bestaan er ook grote verschillen tussen leeftijds- en bevolkingsgroepen. Jongeren en ouderen vragen bijvoorbeeld in onze gemeente speciale aandacht. Net als de factoren die invloed hebben op het aantal gezonde jaren van mensen met een chronische ziekte of beperking. Alle inwoners dezelfde kansen bieden op een gezond leven vraagt om een op ieders mogelijkheden toegesneden aanpak.

13

3. Wat gaan we doen? 2.5 Samenwerken Om de beschreven integrale en gebiedsgerichte aanpak te realiseren, is samenwerking cruciaal. Dit geldt zowel voor samenwerking met andere beleidsdomeinen binnen de gemeente, als voor samenwerking met een breed palet aan externe partners.

Voorbeelden van gemeentelijke en regionale samenwerkingsverbanden Kansrijke Start Groningen Dit is een coalitie van diverse partners in de

Ter voorbereiding van deze nieuwe gezondheids­ nota onderzochten we waar we op moeten inzetten en wat er nodig is om de komende jaren zoveel mogelijk gezondheidswinst voor onze inwoners te behalen. Dat is immers onze ambitie.

geboortezorg die samenwerken aan verbeterde vroegsignalering, zorg en ondersteuning bij

De achterliggende analyse is opgenomen in bijlage 1

zwangerschap en tijdens de eerste weken na de

Bestaande samenwerkingsverbanden worden de komende beleidsperiode gecontinueerd, uitgebreid en verstevigd. Denk aan regionale samenwerking met andere gemeenten en partijen, maar ook lokaal op wijkniveau. Naast een gebiedsgerichte samenwerking met bewoners, willen we de kracht, kennis en ervaring van de WIJ-teams, de gebiedsteams, Humanitas, de brugfunctionarissen, de buurtsportcoaches, de buurtregisseurs, de woningcorporaties en andere gebiedspartners beter benutten. Op het snijvlak van het sociale en het medische domein intensiveren we op wijkniveau de samenwerking met stakeholders. Deze verbinding tussen ‘care en cure’ zien we al in de geboortezorg en bij de ontwikkeling van preventieve gezondheidshuizen bij het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en het Martini Ziekenhuis. Maar er zijn meer kansen om de relatie tussen gemeenten, ziekenhuizen en ander partners in de welzijns- en gezondheidszorg – denk ook aan de GGD - de komende jaren te versterken.

bevalling. Akkoord van Groningen (AvG) Het Akkoord van Groningen is het strategische samenwerkingsverband van gemeente en provincie Groningen met de grote

Het onderzoek leidde tot het benoemen van vier thema’s die we in dit hoofdstuk als uitdagingen met een doel hebben opgenomen. We beschrijven per uitdaging ‘wat’ we willen gaan doen. Het ‘hoe’ wordt opgenomen in de uitvoeringsplannen die jaarlijks worden gemaakt.

onderwijsinstellingen en ziekenhuizen in

Het Preventie Overleg Groningen is een

3.1 Gezonde basis Doel: de gemeente Groningen wil de bestaans­ zekerheid, als belangrijke voorwaarde van gezondheid, van haar inwoners verbeteren zodat iedereen kans heeft op een gezond leven en deelname aan de samenleving.

netwerkorganisatie waar aangesloten organisaties

↳

de stad. Naast energie en digitalisering is gezondheid één van de focusthema’s binnen dit samenwerkingsverband. Preventie Overleg Groningen (POG)

profiteren van elkaars kennis en mogelijkheden

Zie bijlage 1, ad 3.1: waarom hebben we voor dit doel gekozen?

om te komen tot meer samenhang en innovatie op het gebied van preventie. Het POG tracht ook gezamenlijk financiering en draagvlak te organiseren op landelijk en Europees niveau. Om de regionale zorg betaalbaar en toegankelijk te houden, is de Regiovisie Gezonde Groningers, Gezonde Zorg ontwikkeld. Healthy Ageing Network Northern Netherlands (HANNN)

We spreken van bestaanszekerheid als wordt voorzien in een gezonde basis voor iemands gezondheid en welzijn. Tot die gezonde basis rekenen we bijvoorbeeld het kunnen beschikken over een woning en voldoende financiële middelen om in de eerste levensbehoeften te voorzien. Maar ook een veilige, toegankelijke inclusieve leefomgeving, gezondheidszorg en onderwijs vallen er onder.

Door monitoring en evaluatie traceren we onder welke inwoners – en in welke gebieden – de kansen op een gezond leven afnemen. En wat daarvan de (mogelijke) oorzaken zijn. Vervolgens reiken we gebiedsgericht – met bestaande, bewezen interventies en in overleg met inwoners en WIJ-teams – handvatten aan om gezonde keuzes te kunnen maken. Een mooi voorbeeld van een programma dat de gezonde basis versterkt – en dat we continueren – is Kansrijke Start. De eerste 1000 dagen van een leven, gerekend vanaf de conceptie, leggen de basis voor de gezondheid tijdens de rest van iemands leven. Blootstelling aan risicofactoren als stress, drank, roken, slechte voeding of mishandeling in die periode kan leiden tot achterstanden die levenslang doorwerken. Het creëren van optimale omstandigheden tijdens de eerste 1000 dagen biedt mogelijkheden om kansenongelijkheid en gezondheidsverschillen te verkleinen en generatiearmoede te doorbreken. Niet zonder reden nemen we actief deel aan de coalitie Kansrijke Start Groningen (zie het kader op de vorige pagina).

HANNN draagt als zelfstandige stichting bij aan ‘Meer Gezonde Jaren’ in Noord-Nederland. Het netwerk bestaat uit kennis- en zorginstellingen, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties. De stichting organiseert in samenwerking met de partners van het AvG jaarlijks een ‘Week voor Meer Gezonde Jaren’ en diverse activiteiten tijdens Let’s Gro.

14

Bij het bieden van een gezonde basis houden we rekening met zowel individuele, sociale als maatschappelijke factoren. Dit vraagt een structurele en gebiedsgerichte aanpak en een nauwe samenwerking met alle beleidsvelden die betrokken zijn bij sociale en maatschappelijke ondersteuning. Waar de oorzaken van gezondheidsverschillen het meest optreden, nemen we zo vroeg mogelijk maatregelen.

15

3.2 Gezonde omgeving Doel: de gemeente Groningen wil de sociale en fysieke leefomgeving zodanig inrichten dat deze de gezondheid van alle inwoners positief beïnvloedt. ↳

Zie bijlage 1 ad 3.2: waarom hebben we voor dit doel gekozen?

De sociale en fysieke leefomgeving is van directe invloed op onze leefstijl en daarmee op onze gezondheid. De complexiteit van factoren waar een gezonde sociale en fysieke leefomgeving aan moet voldoen, vraagt om een brede aanpak en samenwerking met vele partners. De zeven kernwaarden van de Healthy Ageing Visie (zie inleiding) dienen daarbij als leidraad. In het inspiratiedocument Ontwerpleidraad Leefkwaliteit Openbare Ruimte zijn de gezonde stadsprincipes vertaald naar straatniveau. Ook binnen de programma’s van stadsontwikkeling (Leefkwaliteit, Mobiliteit, Wonen e.d.) en gebiedsontwikkeling nemen we deze kernwaarden zoveel mogelijk mee in de uitwerking van meerjarenprogramma’s. De kernwaarden worden op pagina 9 nader toegelicht.

Effectief gezondheidsbeleid slaagt alleen bij de gratie van samen­werking en verbinding met andere beleids­terreinen en samen­werkings­ partners. Omdat gezondheidsbeleid niet altijd leidend is, willen we het sterker verankeren in de gebiedsontwikkeling. Zo blijven we de komende jaren aandacht vragen voor gezondheid bij de gebiedsteams, de sociaal gebiedsontwikkelaars en de praktijkorganisaties die in dorpen en wijken actief zijn. Met het accent op de noordelijke wijken in onze gemeente. We continueren de samenwerking met de stedelijke kennisinstellingen. Voor de ontwikkeling van ‘evidence-based’ beleid is kennis en onderzoek nodig. We willen graag weten wat, onder bepaalde omstandigheden, wel of niet werkt. En waarom (niet). We blijven dan ook samenwerken met de lector Gezonde Stad en de Aletta Jacobs School of Public Health.

Lector Gezonde Stad In 2019 stelden we samen met Hanzehogeschool Groningen, Van Wonen en het UMCG een lector Gezonde Stad aan. Deze lector onderzoekt een

3.3 Gezond gedrag Doel: de gemeente Groningen wil gezonde keuzes van inwoners stimuleren en gemakkelijker maken. ↳

Zie bijlage 1 ad 3.3: waarom hebben we voor dit doel gekozen?

De gemeente stimuleert het maken van gezonde keuzes met diverse projecten en programma’s. Hierbij wordt rekening gehouden met alle factoren die van invloed zijn op gezond gedrag (zie figuur 1), ook wanneer de gezonde keuze niet de rationele keuze is. Omdat gedragsverandering van de lange adem is, blijven we werken aan verduurzaming van initiatieven. Met het Lokaal Preventieakkoord (LPA) stimuleren we op drie terreinen het gezonde gedrag van onze inwoners: door de mentale weerbaarheid te versterken, door roken (ook e-sigaretten en vapes) tegen te gaan en door overgewicht te verminderen. We zoeken daarbij onder meer verbinding met initiatieven als Kansrijke Start, JOGG, Rookvrije Generatie en het Groninger sportakkoord. Met het LPA financieren én borgen we verschillende activiteiten gericht op preventie.

3.4 Gezonde geest Doel: de gemeente Groningen wil meer (preventieve) aandacht besteden aan de mentale gezondheid van haar inwoners zodat ze hun leven als zinvol ervaren, meer regie hebben over hun leven en meer tevreden zijn over de contacten en activiteiten die ze aangaan. ↳

Zie bijlage 1 ad 3.4: waarom hebben we voor dit doel gekozen?

De gemeente gaat onderzoeken hoe we kunnen bijdragen aan het versterken van de mentale weerbaarheid van onze inwoners. De drempel om mentale problemen bespreekbaar te maken, is vaak groot. Daarom is onze aanpak allereerst gericht op bewustwording van mentale problemen, de gevolgen daarvan en het bespreekbaar maken van de problematiek.

breed palet aan samenhangende factoren op het gebied van de fysieke en sociale leefomgeving die gezondheid en gezond gedrag beïnvloeden. Met als centrale vraag: hoe kunnen we de stedelijke, fysieke leefomgeving zodanig ontwerpen en inrichten dat ze gezondheid, gezond gedrag en ontmoeting positief beïnvloedt? Maar ook: hoe ontwikkelen we interventies die in de praktijk werken? Daarin staan de relaties tussen de fysieke en

Door samenwerking met betrokken inwoners en partners op diverse beleidsterreinen laten we gezondheidsactiviteiten beter aansluiten bij ieders leefwereld. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van de Vitaliteitscampus Kardinge, dat door haar verschillende functies bijdraagt aan het oplossen van diverse maatschappelijke vraagstukken. Bijvoorbeeld wat betreft bewegings­armoede, de veranderende arbeidsmarkt en een energiezuinige toekomst.

sociale leefomgeving, leefstijl en gezondheid centraal. De lector ontwikkelde de afgelopen jaren binnen de gemeentelijke organisatie, en in de wijken, een breed netwerk dat wordt aangewend voor toegepast onderzoek naar een fysiek gezonde leefomgeving.

16

Ook op buurtniveau liggen er kansen om gezonde keuzes te stimuleren. Denk aan rookvrije zones, de JOGG-aanpak en aanbod van gezond voedsel. We willen die kansen verzilveren door de komende jaren aan te sluiten bij lopende initiatieven in de wijk en het dorp. 17

4. Monitoring en evaluatie Omdat mentale gezondheid staat en valt met een mentaal gezonde levensloop en omgeving, vervlechten we onze aanpak zoveel mogelijk met bestaande interventies en programma’s. We zoeken daarbij verbinding met bestaande sociale netwerken en ontmoetings­ plekken in de wijken, waar mensen met mentale gezondheidsproblemen vroegtijdig ondersteuning kunnen vinden.

Extra aandacht besteden we aan de afnemende mentale gezondheid onder jongeren. Door mentale klachten beter bespreekbaar te maken, voorkomen we dat jongeren vastlopen door bijvoorbeeld prestatiedruk, zorgen en onzekerheid. We verkennen welke interventies bijdragen aan het vergroten van hun mentale weerbaarheid. We sluiten aan bij wat er al is aan initiatieven en activiteiten op dit terrein.

Meer dan ooit tevoren beschikken wij over gezond­heidsdata van de inwoners in onze wijken en dorpen. Denk aan gegevens uit het bevolkingsonderzoek Lifelines en data van het RIVM, GGD Groningen en Vektis. Deze schat aan informatie biedt mogelijkheden om verschillende vormen van gezondheid te belichten en ons gezondheidsbeleid cijfermatig te monitoren en evalueren.

In dat kader is het bijvoorbeeld belangrijk het netwerk Eensamen050 te versterken. Hierin delen maatschappelijke organisaties, onder aanvoering van Humanitas, praktijkkennis en -ervaringen met elkaar om eenzaamheid beter aan te kunnen pakken. De meeste interventies zijn gericht op het versterken van sociale netwerken, omdat vooral zinvolle relaties en activiteiten het gevoel van eenzaamheid verminderen.

Ook willen we de komende jaren, samen met onze partners, blijvend inzetten op de ontwikkeling van preventieve interventies voor inwoners die kampen met psychosociale klachten. Bijvoorbeeld door de vroegtijdige signalering en de ketenaanpak voor onder­ steuning te verbeteren. Denk daarbij aan de afstemming tussen praktijkondersteuners GGZ en consulenten van de WIJ-teams (sociaal domein) in huisartsenpraktijken.

Dat laatste is overigens moeilijk omdat het lang duurt voor beleidseffecten zichtbaar worden. Bovendien staat gezondheidsbeleid niet op zichzelf, maar heeft het raakvlakken met vele andere beleidsvelden. Dus niet alleen het boeken van resultaten vraagt om een integrale samenwerking, hetzelfde geldt voor de monitoring en evaluatie. Indicatoren moeten daarbij urgent, uitlegbaar en relevant zijn. Bovendien moeten ze iets vertellen over de interactie tussen beleidsterreinen en hoe die in praktijk wordt doorgevoerd. Als de ervaren gezondheid op wijk- en dorps­ niveau dan toeneemt dan heeft dat waarschijnlijk verschillende redenen die met elkaar verband houden. Het onderwijs is bijvoorbeeld verbeterd, de wijk is opgeknapt, er zijn meer sport- en spelvoorzieningen, de infrastructuur is aangepakt, er is meer aandacht voor veiligheid, de vooruitzichten zijn verbeterd en ga zo maar door. De individueel ervaren gezondheid wordt altijd bepaald door een veelheid van factoren, waarvan natuurlijk de meest fundamentele het perspectief van het individu is. Ervaren gezondheid staat niet los van de context van een persoon; diens behoeften en wensen in relatie tot diens mogelijkheden/beperkingen en verwachtingen daarbij. Zo zijn de verschillen in ervaren gezondheid soms minder, of anders, dan op basis van louter ‘objectieve’ data naar voren zou kunnen komen.

18

19

5. Financiën Het complexe karakter van gezondheids­ bevordering vraagt om een verschuiving van kwantitatieve monitoring, naar kwalitatieve duiding. De evaluatie vindt plaats op twee niveaus; een evaluatie van het proces gedurende de beleidsperiode en een evaluatie van de effectiviteit van het beleid. Het proces en de koers worden jaarlijks met inwoners, partners en andere beleidsdomeinen besproken. Hierbij kijken we naar ‘the causes of the causes’ en aan welke knoppen we verder moeten draaien om de beoogde gezondheidsresultaten te behalen. Wat gaat er goed? En waar moeten wij bijsturen om meer gezondheidswinst te behalen? Daarnaast willen we ook weten of het beleid effectief is en of beleidsdoelen daadwerkelijk worden behaald. We maken daarbij gebruik van kwantitatieve informatie en de databronnen die ons ten dienste staan. De gegenereerde inzichten op basis van cijfers benutten we om de stand van zaken op het gebied van gezondheid en welbevinden in kaart te brengen. Deze cijfermatige duiding vindt plaats aan het einde van de beleidsperiode en biedt als het ware het vertrekpunt van ons gezondheidsbeleid.

20

Om elke beleidsperiode een vergelijkbaar beeld te krijgen van de gezondheid in onze gemeente, maken we gebruik van een aantal vaste indicatoren: → Algemeen (perceptie tevredenheid leven, ervaren gezondheid en ervaren geluk). → Lichamelijke gezondheid (chronische aandoeningen, fysieke beperkingen en gezond gewicht). → Mentale gezondheid (psychosociale gezondheid, ervaren eenzaamheid en ervaren stress). → Leefstijl (roken, alcoholgebruik en bewegen). → Eigen regie (dagelijks functioneren, zelf hulp kunnen regelen en weerbaarheid jeugd).

Het gemeentelijk gezondheidsbeleid wordt vanuit verschillende budgetten gefinancierd: vanuit de algemene begroting van de gemeente en de GIDS-middelen (Gezond In De Stad) die we van het Rijk krijgen. Vanuit dit budget wordt ook een deel van de wettelijke taken die de GGD voor ons uitvoert betaald. Het ministerie van VWS kondigde in 2022 aan de financiering van publieke gezondheid, vanaf 2023, breder te willen aanvliegen vanuit de HiAP-strategie. Daartoe bundelt het ministerie een aantal budgetten in een nieuwe Specifieke Uitkering (SPUK). Hieronder vallen onder meer

de voormalige GIDS-middelen, de middelen voor het Lokaal Preventieakkoord, het Sportakkoord, Kansrijke Start en de buurtsportcoaches. De looptijd van deze specifieke uitkering lijkt (vooralsnog) vier jaar te worden: 2023 t/m 2026. De regeling wordt naar verwachting eind 2022 gepresenteerd. Gemeenten en/of regio’s kunnen daarna pas een aanvraag indienen. Dat betekent dat er op het moment van vaststelling van het nieuwe gezondheidsbeleid 2023-2027 nog geen zekerheid is over de precieze financiering. De begroting nemen we jaarlijks op in het uitvoeringsplan.

In bijlage 2 worden deze indicatoren nader toegelicht. Het betreft hier kernindicatoren die in het jaarlijks op te stellen uitvoeringsplan aan de hand van activiteiten zullen worden verfijnd met concrete prestatie-indicatoren en bijbehorende ambities.

21

(Zeer) goede ervaren gezondheid onder volwassenen in gemeente Groningen (%) 2012 61 80 90

Bijlage 1: de uitdagingen Laag (geen opleiding, lager onderwijs, lbo, mavo) Midden (mbo, havo, vwo) Hoog (hbo, wo)

2016 60 77 87

2020 66 79 87

90

90

87

80

79

77

66

67,5

Ad 3.1 Gezonde basis die opgroeien in een gezin met geldzorgen, Zonder een gezonde basis komen de gezond­ hebben vaak minder kansen om zich fysiek, heid en het welzijn van eenieder in het geding. mentaal en sociaal te ontwikkelen. Dit heeft We spreken van bestaans­zekerheid als hierin gevolgen voor de kansen in hun verdere leven. wordt voorzien. Bestaanszekerheid is helaas Vaak wordt onvoldoende bestaanszekerheid niet voor iedereen vanzelfsprekend. In de doorgegeven van ouder op kind. gemeente Groningen zien wij, wanneer we inkomen als uitgangspunt nemen, dat 12% van Ook maatschappelijke ontwikkelingen Percentage jongeren dat onvoldoende weerbaar is (klas 2 en 4, VO) (%)zorgen Provincie Groningen Kolom2 de huishoudens moet rondkomenKolom1 met een laag 2015 Gemeente voor Groningen een toenemende druk op9,4de bestaans­ 7,7 11 2019 10 11,4 inkomen . Daarmee is onze gemeente één van 2021 zekerheid van13,2onze inwoners.13,2 Stijgende vaste de armste gemeenten van Nederland. Ook is lasten, onzekere inkomsten, afnemende financiële het aantal huishoudens met een laag inkomen buffers en spanningen op de woningmarkt ongelijk verdeeld over de gemeente (figuur 2). maken dat steeds meer huishoudens moeilijker rondkomen. Dit raakt ook de middenklasse, Naast inkomen, dragen andere factoren bij waardoor ook zij minder bestaanszekerheid aan bestaans­zekerheid.

Tot een gezonde basis dreigen te ervaren. rekenen we bijvoorbeeld het kunnen beschikken over een woning en mogelijkheden om in de Weinig tot geen bestaanszekerheid heeft eerste levensbehoeften te voorzien. Maar ook een gevolgen voor de gezondheid. Mensen met veilige, toegankelijke en inclusieve leefomgeving, een onzeker bestaan hebben vaker last van gezondheidszorg en onderwijs vallen er onder. chronische ziektes, psychosociale problemen en Trends roken en drinken jongeren Jaartal het Percentage jongeren rookt (klas Percentage 2 en 4, VO) jongeren dat alcohol heeN gedronken in deminder afgelopen maand (klas 2 en 4,te VO)zijn12. Vaak is er Ook maakt uit waar jedatwieg stond. Kinderen geven aan gelukkig 2012 22,4 41 2015 16,8 42 ook sprake van sociale uitsluiting, waardoor ze 2019 7,1 24 2021 8 26 minder meedoen aan de samenleving, minder eigen regie ervaren en verminderde toegang hebben tot de gezondheidszorg.

61

Figuur 2: Gebieden met meer dan 10% minima (huishoudens met een inkomen lager dan 110% van het landelijk vastgesteld beleidsminimum)

De gevolgen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen werden door de coronapandemie extra zichtbaar. Mensen met een lager inkomen hebben meer kans op een corona­besmetting, worden zieker en hebben twee keer zoveel kans om aan het virus te overlijden13.

60

45

22,5

0

2012

2016

Laag (geen opleiding, lager onderwijs, lbo, mavo)

2020

Midden (mbo, havo, vwo)

Hoog (hbo, wo)

Figuur 3: Ervaren gezondheid onder volwassenen in gemeente Groningen [bron: Volwassenmonitor GGD Groningen, 2020]

Percentage jongeren dat onvoldoende weerbaar is (klas 2 en 4, VO) (%)

Samen voor Meer Gezonde Jaren

Relaties met ander beleid

Het regionale preventieakkoord Samen voor Meer

14

13,2

Positief Opgroeien

13,2 Gezonde Jaren kent zes programmalijnen. De

De kadernota Positief opgroeien. Preventief 10,5

eerste programmalijn richt zich op een gezonde

11,4

integraal jeugdbeleid Gemeente Groningen 2022 9,4

– 2032 beschrijft het integraal jeugdbeleid van 7

3,5

De ongelijkheid in gezondheid tussen arm en rijk geldt ook voor de gemeente Groningen. In de wijken waar veel mensen met een lager inkomen wonen, blijft de gezondheid achter. De verschillen in gezondheid zijn terug te zien in cijfers, waarbij volwassenen met een lagere opleiding hun gezondheid als minder goed beoordelen dan volwassenen met een hogere opleiding (figuur 2).

87

levensloop en gaat voor de best mogelijke start

10

van kinderen vanaf de preconceptie. De vierde

de gemeente; de sociale basis voor de jeugd. We

programmalijn is gericht op het vergroten

verstevigen Positief Opgroeien in al ons beleid. De

van kennis m.b.t. het effectief aanpakken van

vier thema’s uit deze kadernota vormen de basis

sociaaleconomische gezondheidsverschillen en

van de preventieve aanpak voor de jeugd van –9

het implementeren van interventies die bewezen

maanden tot 27 jaar. In de praktijk hebben we het

effectief zijn.

7,7

dan over de volgende gezondheidsdoelen: alle 0

jeugdigen hebben een gezonde en actieve leefstijl, 2015 alle kinderen hebben een kansrijke start, alle

Toekomst met Perspectief14 2021 Gezondheid is ongelijk verdeeld. Er is een

2019

Gemeente Groningen Provincie Groningen

jeugdigen zijn psychosociaal gezond.

directe relatie tussen (langdurige) armoede - en de daarmee gepaard gaande stress - en

Kansrijk Groningen (mobility mentoring)

gezondheid. Gezondheidsbeleid heeft dus een

Binnen het programma Kansrijk Groningen worden

directe relatie met het programma Toekomst

gezinnen gekoppeld aan een buddy en geholpen

met Perspectief, onze armoedeaanpak. Hiermee

bij het stellen van prioriteiten. Het streven is een

beogen we een brede, lokale coalitie die de

leven met minder armoede, met werk en meer

armoedeoverdracht van ouder op kind doorbreekt

eigen regie. Het programma brengt de deelnemer

en kinderen in Groningen dezelfde kansen biedt.

meer zelfvertrouwen en minder stress, wat leidt

Streven is dat meer Groninger gezinnen meer

Trends roken en alcoholgebruik jongeren (klas 2 en en 4, VO) tot minder gezondheidsproblemen. inkomen genereren zo hun levenskwaliteit

verbeteren. Toekomst met Perspectief is

50

dus (ook) een belangrijk instrument om de

37,5

gezondheidsverschillen in onze gemeente op termijn te verkleinen.

25 12,5

22

0

23 2011

2013,5 Percentage jongeren dat rookt (klas 2 en 4, VO)

2016

2018,5

Percentage jongeren dat alcohol heeft gedronken in de afgelopen maand (klas 2 en 4, VO)

2021

Ad 3.2 Gezonde omgeving Onze sociale en fysieke leefomgeving is van directe invloed op onze leefstijl en daarmee op onze gezondheid. Onze omgeving kan stress veroorzaken of wegnemen, gezond gedrag stimuleren of tegengaan en daarmee de kans op ziekten vergroten of verkleinen. Niet voor niets werd rond 1900 de grootste gezondheidswinst geboekt door maatregelen buiten het medische domein, zoals de aanleg van riolering en investeringen in volkshuisvesting en onderwijs. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) roept op van de geschiedenis te leren en stelt dat het inrichten van een gezonde leefomgeving substantieel bijdraagt aan het verkleinen van gezondheidsverschillen15. Door groei van het aantal inwoners, de extra woningbouw die daardoor nodig is en de sociale kwetsbaarheid van grote groepen neemt de druk op de fysieke en sociale leefomgeving in onze wijken en dorpen toe. Als we de leefkwaliteit op peil willen houden, heeft dat consequenties voor de inrichting van de openbare ruimte. Eén van de uitdagingen is de stad te verdichten

en tegelijkertijd te blijven vergroenen. Groen bevordert zowel de mentale als fysieke gezond­heid16 doordat het bewegen, spelen en ontmoeten stimuleert, stress reduceert en de veerkracht van mensen vergroot17. Ook klimaatverandering beïnvloedt de gezond­heid en wordt ook in onze gemeente steeds zichtbaarder en voelbaarder18. Denk aan de effecten van hitte (vermoeidheid, concentratieverlies en stress), maar ook aan meer luchtverontreiniging, extreme weers­ omstandigheden en een vergroot risico op infectieziekten19. Hét relevante thema van de komende jaren is de Gezonde Stad. Steden zijn populair en de trek naar stedelijk gebied neemt nog steeds toe. Juist in stedelijk gebied zoeken verschillende organisaties en disciplines elkaar op om samen te werken aan het realiseren van gemeenschappelijke doelen. Ook vragen en nemen inwoners een steeds grotere verantwoordelijkheid voor omgevingszaken die hen raken. Gezondheid en welbevinden zijn daarbij belangrijke waarden. Een uitdaging voor veel steden is het bewaken van de samenhang met het omliggende gebied. Als gemeente Groningen willen we de waarden van onze dorpen - denk aan het vele groen en de gemeenschapszin – integreren in onze binnenstad en stedelijke wijken. De kernwaarden voor een ‘gezonde stad’ zijn uitgewerkt in onze Healthy Ageing Visie (zie inleiding) en leidend voor deze beleidsnota.

Zo blijven we bijvoorbeeld in al onze wijken én dorpen streven naar een aantrekkelijke en veilige omgeving die uitnodigt tot gezond gedrag, denk aan spelen, bewegen en ontmoeten. Maar ook schone lucht, duurzame woningen met een gezond binnenklimaat en gezonde voedselvoorziening zijn belangrijke kernwaarden.

24

Gezonde Stad Index Volgens de index van Arcadis (zie bronvermelding 7) hebben gezonde steden een aantal kwaliteiten: schone lucht, een lage CO2uitstoot, een goed onderhouden, aantrekkelijke en veilige sociale en fysieke leefomgeving die uitnodigt tot gezond gedrag, mogelijkheden tot ontmoeten, sporten, spelen, bewegen en ontspannen, een hoge kwaliteit van gebouwde omgeving en openbare ruimte, duurzame gebouwen en woningen met een gezond binnenklimaat, veilige fiets- en wandelroutes én een duurzame en gezonde voedselvoorziening. Een gezonde stad is een economisch sterke en sociale stad waarin iedereen gelijke kansen heeft, bestaanszekerheid heeft en meedoet aan de samenleving.

Figuur 4: Gezonde Stad Index Groningen 2020 [bron: Arcadisrapport]

25

(Zeer) goede ervaren gezondheid onder volwassenen in gemeente Groningen (%) Laag (geen opleiding, lager onderwijs, lbo, mavo) Midden (mbo, havo, vwo) Hoog (hbo, wo)

2012 61 80 90

2016 60 77 87

2020 66 79 87

90

90

87

80

87 79

77

66

67,5 61

60

45

Bewezen interventies

Relaties met ander beleid

In 2018 onderzocht de Raad voor leefomgeving en infrastructuur20 hoe we het omgevingsbeleid voor het stedelijk gebied zo kunnen inrichten Kolom1 dat gezondheidswinst wordt geboekt. Daaruit blijkt onder andere dat:

Sociale basis21

Percentage jongeren dat onvoldoende weerbaar is (klas 2 en 4, VO) (%) Met de sociale basis bedoelen de Gemeente Groningen Provincie Groningen we Kolom2 2015 7,7 9,4 mogelijkheden die mensen hebben om te 2019 10 11,4 2021 13,2 13,2

participeren in sociale relaties en dus de wijze waarop wijk- en dorpsbewoners samen een

→

Er een verband is tussen

gemeenschap vormen. Het gaat daarbij niet alleen

voetgangersvriendelijke buurten en de

om relaties tussen inwoners onderling, maar ook

toegenomen fysieke activiteit van de

met professionals en instanties, of het nou gaat om

inwoners. Hetzelfde geldt voor fietsvriendelijke

samen wonen, werken of op een andere manier

wijkontwerpen.

iets voor elkaar betekenen. Dergelijke netwerken kunnen ook individuele problemen op het gebied

→

Aantrekkelijke, goed onderhouden

van zorg, welzijn en participatie voorkomen dan

groengebieden en parken en stadslandbouw

wel beperken. Het versterken van de sociale

een positieve invloed hebben op

basis kan op vele manieren invloed hebben op

Trends roken en drinken jongeren Jaartal Percentage dat buffers rookt (klasPercentage 2tegen en 4, VO)jongeren dat alcohol heeN gedronken in de afgelopen maandZo (klaskan 2 en 4, VO) kansengelijkheid gezondheid: minderjongeren stress, iemands gezondheid. het 2012 22,4 41 luchtverontreiniging en geluidshinder, stimulans 2015 16,8 42 bevorderen, iemands bestaanszekerheid 2019 7,1 24 voor bewegen en sociaal contact.8 2021 26 verbeteren (zie 3.1) en mogelijkheden bieden om

betekenisvolle relaties aan te gaan. →

De aanwezigheid van toegankelijke voorzieningen, (fysieke en sociale) veiligheid

Stadsontwikkeling

in de buurt, aantrekkelijk groen en goede

Het thema gezonde leefomgeving is direct

transportmogelijkheden een positieve

gerelateerd aan het beleid in het fysieke domein: in

uitwerking hebben op de mate waarin

de eerste plaats aan de Omgevingsvisie Levende

mensen zich kunnen redden in hun dagelijkse

Ruimte, De Groningse leefkwaliteit voorop. Ook

leefomgeving.

is er een directe relatie met de programma’s leefkwaliteit, wonen, mobiliteit, energie en

De relatie tussen de ruimtelijke inrichting van steden

economie. Net als in de afgelopen jaren komen de

en gezondheid is complex. De verschillende effecten

kernwaarden voor een gezonde stad de komende

van de inrichting zijn lastig te isoleren. Als relevant

jaren terug in de ontwikkeling van gebieden.

geldt het onderzoek dat het AMC (tegenwoordig

Ad 3.3 Gezond gedrag Een gezonde leefstijl is van grote invloed op 22,5 iemands gezondheid. Bijna 20% van de ziektelast in Nederland wordt veroorzaakt door ongezond gedrag. Door landelijke ontwikkelingen, zoals het Nationaal Preventieakkoord, is er meer aandacht 0 2012 voor gezondLaag gedrag. (geen opleiding, lager onderwijs, lbo, mavo)

De coronacrisis heeft bij veel mensen hun leef­stijl in negatieve zin veranderd. Ze zijn bijvoorbeeld Roken is de grootst vermijdbare ziekmaker die minder gaan bewegen en meer gaan roken22. we kennen, gevolgd door ongezonde voeding, te 28 dat onvoldoende weerbaar is (klas 2en enalcoholgebruik 4, VO) (%) On­gezond gedrag wordt Percentage ook in dejongeren hand gewerkt weinig bewegen . Het aantal door het aanbod van ongezonde voeding, rokende en/of drinkende jongeren daalde sinds 14 13,2 13,2 genotsartikelen en bijbehorende marketing23. in 2014 de leeftijdsgrens naar achttien jaar ging. 11,4 Vanuit de overheid kunnen we een gezonde Sinds 2019 stagneert deze daling echter en zagen 10,5 leefstijl bevorderen door bijvoorbeeld het aanbod we zelfs een lichte stijging in onze gemeente (zie 9,4 10 van gezonde voeding te stimuleren. Of door figuur 5). het creëren van een7,7omgeving die uitnodigt tot 7 ontmoeting en beweging. Hier ligt een relatie met Naast het tabaks- en alcoholgebruik merken we de uitdaging ‘gezonde leefomgeving’. dat het drugsgebruik in de gemeente toeneemt. En dat de norm omtrent het drugsgebruik aan het 3,5 Regelmatig bewegen beperkt het risico op verschuiven is. chronische ziekten als diabetes en hart- en vaatziekten. Bovendien draagt het bij aan de Het lijkt normaler te worden gevonden en een 0 2015 2019 2021 mentale gezondheid.

Helaas signaleren we de Gemeentebredere groep gebruikers te hebben. Dat het Groningen Provincie Groningen afgelopen jaren steeds meer sedentair gedrag gebruik hoog ligt blijkt ook uit rioolonderzoek bij jongeren. Van de Groningse jongeren dat in 2022 is uitgevoerd. Welke drugs onder voldoet slechts 17% aan de Nederlandse Norm welke groepen worden gebruikt is nog niet Gezond Bewegen (NNGB). Van de volwassenen gespecificeerd. voldoet gemiddeld 58% aan deze norm, maar dit percentage neemt met de leeftijd af tot nog slechts 20% bij 75-plussers24.

Amsterdam UMC), UMC Utrecht en het RIVM

Leernetwerk Leefomgeving Groningen

deden naar de effecten van investeringen in veertig

Het Leernetwerk Leefomgeving Groningen

achterstandswijken: in hoeverre kwamen deze

(LEGrO) richt zich op in de praktijk leren van

investeringen ten goede aan de gezondheid van

gezonde ruimtelijke interventies, de impact van

de inwoners? Dit bleek lastig te meten. Positieve

een (on)gezonde voedselomgeving en de sociale

37,5

effecten signaleerde men vooral in de wijken

implicaties van rookverboden Dit leernetwerk

25

waar op grote schaal – en op alle fronten (wonen,

is ontstaan via het POG en wordt vier jaar door

werken, leren, opgroeien, integreren veiligheid,

ZonMw gesubsidieerd.

leegomgeving e.d.) - maatregelen waren genomen, zoals bijvoorbeeld in Sunny Selwerd gebeurt.

Het percentage volwassenen met ernstig overgewicht nam in onze gemeente toe tot 12,4% in 202025. Met de leeftijd, stijgt ook het percentage inwoners met (ernstig) overgewicht26. Over- en ondergewicht hebben een samenhang met een verhoogd risico op verschillende ziekten, 2016 2020 met psychische problemen en een verminderde Midden (mbo, havo, vwo) Hoog (hbo, wo) 27 kwaliteit van leven .

Trends roken en alcoholgebruik jongeren (klas 2 en 4, VO) 50

12,5 0

2011

2013,5 Percentage jongeren dat rookt (klas 2 en 4, VO)

2016

2018,5

2021

Percentage jongeren dat alcohol heeft gedronken in de afgelopen maand (klas 2 en 4, VO)

Figuur 5: Trends roken en alcoholgebruik jongeren (klas 2 en 4, VO)

26

27

Som van Eenzaamheid/Erns1g/zeer erns1g eenzaam (%) Kolomlabels Rijlabels 2016 2020 Centrum 10 13 Helpman e.o. 9 11 Hoogkerk e.o. 8 10 16 Meerdorpen 7 7 9 13 uitsluit, bijvoorbeeld Relaties met ander beleid Nieuw-West dat niemand onbedoeld Noorddijk e.o. 9 11 vanwege een chronische Noordoost 10 13 ziekte of handicap. En 13 11 16 op de behoeften van Sportief kapitaal voor iedereNoordwest Groninger een aanbod dat aansluit Oosterparkwijk 11 16 12 Vaardig kunnen bewegen enOud-Noord de weg in de mensen waarvoor11sport 16 en bewegen minder Oud-West 9 12 sport- en beweeg­cultuur kennen, zijn de vanzelfsprekend is.9 Ook willen we samen met het Oud-Zuid 13 10 (Zeer) goede ervaren gezondheid onder volwassenen in gemeente Groningen (%) Zuidoost 8 10 belangrijkste voorspellers van een leven (bewegings-)onderwijs, buurtsportverenigingen 9 Zuidwest 9 12 90 lang en beweegbeleid en sportclubs een actieve en gezonde leefstijl 90 bewegen. In het sport- Formule1 87 87 8 Formule2 noemen we dit sportief kapitaal. Helaas gaat de stimuleren om de sociaaleconomische 80

bewegingsvaardigheid in Nederland achteruit, met negatieve gezondheidseffecten op lange 67,5 termijn als gevolg. Met het sportbeleid beogen

Noordwest

61

we de sociaaleconomische verschillen Oosterparkwijk in sportief Oud-Noord kapitaal terug te dringen. Met name door Centrum

kwetsbare groepen te helpen bij het ontdekken Nieuw-West 45

Noordoost van sport- en beweegactiviteiten waar zij plezier Oud-Zuid Oud-West Zuidwest Helpman e.o. Noorddijk e.o.willen Binnen het Groninger Sportakkoord 22,5 Hoogkerk e.o. we samen met sportclubs bijdragen aan een Zuidoost Meerdorpen inclusieve cultuur en een inclusief aanbod Haren Ten Boer

aan beleven.

0

2012 Laag (geen opleiding, lager onderwijs, lbo, mavo)

79

77 gezondheidsverschillen verkleinen.

16

13

11 10 9 8 7

7

16

16

Ad 3.4 Gezonde geest Lichaam en geest zijn communicerende vaten. 13 Voorafgaande uitdagingen zijn dus zowel van 13 12 invloed op iemands fysieke als geestelijke 11 11 11 11 gezondheid. Toch nemen we een gezonde geest 10 10 in deze nota op als aparte uitdaging omdat wij 9 9 9 9 hier de komende jaren meer nadrukkelijk 8onze aandacht op willen richten.

12

Door een snel veranderende en complexe samenleving staat de mentale gezondheid van Groningers onder druk. Een hoge mate van sociale vergelijking, prestatiedruk en stress zorgen voor afnemende veerkracht van mensen. Daar bovenop zorgde de coronacrisis onder meer voor meer mentale belasting en minder ontspanning. Deze ongunstige ontwikkelingen zien we terug in de resultaten van de gezondheidsmonitor voor zowel jongeren, volwassenen en ouderen.

Met een gezonde geest bedoelen wij de mentale weerbaarheid en het vermogen om een zinvol, 11 16 Gezonde voeding 11 is een instrument dat meerdere lerend en productief bestaan te leiden. De 16 11 16 veerkracht die mensen hebben om te herstellen Al voor de coronacrisis voelde een toenemend doelen dient, zoals vergroening, sociale cohesie 10 13 en eiwittransitie. Samen met bewegen kan na tegenslagen en zelfstandige keuzes te maken, aantal jongeren zich minder weerbaar (figuur 6). 9 13 10 13 0 gezonde voeding helpen bij het voorkomen bevordert hun (mentale) gezondheid. volwassenen groeide het gevoel van ernstige Centrum Helpman e.o. Hoogkerk e.o. Meerdorpen Nieuw-West Noorddijk e.o. Noordoost Noordwest Oosterparkwijk Oud-Noord Oud-West Oud-Zuid Zuidoost Zuidwest Bij Formule1 Formule2 9 13 Kolomlabels 2016 9 12 overgewicht et cetera. van chronische ziekten, eenzaamheid (figuur 7). Ook signaleren we een 2020 9 12 Het heeft dus een directe relatie met de overige Naast persoonlijke baten heeft een mentaal toename in het aantal volwassenen met een hoog 9 11 weerbare samenleving ook maatschappelijke risico op angst- en depressie29. De coronacrisis aandachtsgebieden9 in11ons gezondheidsbeleid: 8 10 gezonde leefomgeving, baten. Door meer verbondenheid met elkaar versnelde deze trends en raakte groepen in de 8 10 gezonde basis en 7 7 gezonde geest.