Bijlage 1 De Verkenning.pdf
Tekst van het document
Verkenning windenergie Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n Mogelijkheden & moeilijkheden Kansen & risico’s Bezwaren & draagvlak
mei 2020 Uitgave van het Windplatform
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
TER INLEIDING Philip Broeksma Wethouder Energietransitie Gemeente Groningen
Samen staan we voor een gigantische opgave. De zeespiegel stijgt. Net als voor de Watersnoodramp van 1953 luiden experts de noodklok, maar komen we niet genoeg in actie. Daarom wil de gemeente Groningen in 2035 CO2-neutraal zijn. Dat wil zeggen dat alle in de gemeente gebruikte energie in 2035 duurzaam moet zijn opgewekt. Dit betekent dat álle energie die in onze gemeente door huishoudens, bedrijven en instellingen wordt gebruikt, duurzaam is opgewekt. Daarvoor is een grote verandering nodig. We richten ons daarom zowel op het besparen van energie als op het opwekken en gebruiken van duurzame energie. Dat zit ’m bijvoorbeeld in het verwarmen van onze huizen, in duurzame vormen van vervoer en in het bouwen aan oplossingen door bewoners zelf. We gaan steeds meer toe naar waterstofbussen, zonneparken in bezit van Groningers zelf, collectieve inkoopacties van bijvoorbeeld isolatiemateriaal, en vanaf 2025 gebeurt alle bevoorrading in onze binnenstad zonder uitstoot. De vraag naar duurzame energie zal sterk toenemen. Ook wil de gemeente dat een zo groot mogelijk deel daarvan wordt opgewekt binnen de eigen gemeentegrenzen. Dat willen we doen met geothermie, zonnepanelen en windmolens. Uit eerdere verkenningen is naar voren gekomen dat Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n mogelijk geschikte locaties zijn voor windmolens in onze gemeente.
1
Windmolens hebben een grote impact op de beleving van het landschap; veel mensen vinden ze niet mooi, ze maken geluid en geven (bewegende) schaduw. Sommige aspecten op het gebied van gezondheid zijn nog niet goed genoeg onderzocht. Dit omdat er inderdaad nog onzekerheden en kennislacunes zijn over gezondheid en windturbines. We weten ook aardig wat dingen m.b.t. dit onderwerp wel. Ook zijn er ecologische bezwaren. Aan de andere kant zijn er ook voordelen. Windenergie heeft een hoog rendement in vergelijking met andere vormen van duurzame energieopwekking. Daarnaast nemen windmolens, voor hetzelfde opgewekte vermogen, veel minder ruimte in dan zonnepanelen. Vanaf het begin van de discussie over windenergie in de gemeente Groningen is steeds één van de uitgangspunten geweest dat de lasten en lusten eerlijk verdeeld moeten worden. Maar wat betekenen die uitgangspunten in de praktijk? Waaruit bestaan die lusten en lasten? Wat vinden we eerlijk? Hoe kunnen omwonenden daadwerkelijk meebeslissen en meeprofiteren?
Er is nog niets besloten; er is nog geen plan. Dat komt er pas als we ieders wensen en zorgen kennen Om op die vragen een zo goed mogelijk antwoord te krijgen, is het Windplatform opgericht; een samenwerkingsverband van de gemeente, energiecoöperatie Grunneger Power en de Natuur en Milieufederatie Groningen, twee organisaties uit de praktijk. Het Windplatform
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
Windplatform Groningen
is met de betrokken inwoners en bedrijven in en rond Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n in gesprek gegaan om gezamenlijk – en met hulp van onafhankelijke onderzoekers – in beeld te brengen of, waar en hoe windmolens een plek zouden kunnen krijgen en wat dan een ‘eerlijke’ verdeling van lasten en lusten zou kunnen zijn. Daarvoor is ruimte, want de gemeenteraad vindt al dat er voor commerciële ontwikkelaars van windparken geen plek is in Groningen.
Deze brochure is een uitgave van het Windplatform Groningen, In Groningen vinden we dat inwoners vroegtijdig moeten kunnen meedenken en meebeslissen of en onder welke voorwaarden windenergie mogelijk is. Dit is nieuw. De coöperatieve vereniging Grunneger Power (GP), Natuur en Milieufederatie Groningen (NMG) en
De verkenning naar windenergie op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n doen we anders dan tot nu toe gebruikelijk is. Ik hoor bewoners wel zeggen: “Jullie vragen mij om mee te praten, maar alles is toch al besloten!” Dat is nadrukkelijk niet het geval. Er is nog niets besloten; er is nog geen plan. Dat komt er pas als we ieders wensen en zorgen kennen, weten wat speelt er in het gebied en of de eventuele windmolens ecologisch en landschappelijk goed kunnen worden ingepast. En of er reëel zicht is op een ‘eerlijke verdeling van lusten en lasten’.
gemeente Groningen hebben de handen ineen geslagen om de haalbaarheid van windenergie te onderzoeken. Samen hebben we verkend welke mogelijkheden en ook welke belemmeringen er zijn. Specifiek onderzoeken we daarbij het gebied Westpoort aan de A7 en het gebied Roodehaan/Stainkoel’n bij de A7. Dit doen we onder de noemer “Verkenning Windplatform”.
De geheel open benadering van deze verkenning is nieuw, het is een leerschool. De afgelopen maanden hebben de partners in het Windplatform met de bewoners aan de verkenning gewerkt. In deze brochure doen we daarvan verslag. We presenteren hier – samenvattend – de uitkomsten van de gehouden onderzoeken. Ook komen de bewoners en andere betrokken aan het woord, zodat iedereen zich een beeld kan vormen van de mogelijkheden, kansen en opvattingen van en over windmolens in de gemeente Groningen. Vervolgens is het aan de gemeenteraad om een besluit te nemen of we verder gaan met windenergie in Roodehaan/Stainkoel’n en Westpoort.
Er is nadrukkelijk nog niets besloten over de komst van windmolens. Er is ook nog geen projectontwikkelaar in beeld. Dat kan ook niet: om tot besluitvorming te komen is gezamenlijk onderzoek – een verkenning – met betrokken bewoners en bedrijven zowel wenselijk als noodzakelijk. Samen hebben we op deze manier verkend of windenergie haalbaar is. En als dat haalbaar is: onder welke voorwaarden. In dit magazine vindt u een samenvatting van de uitkomsten van deze verkenning. Zodat u zich kunt informeren over de verwachte lusten en lasten van deze windturbines voor de omgeving. Daarnaast krijgt u inzicht in hoe de omgeving de mogelijke komst van windturbines ervaart.
2
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
INHOUDSOPGAVE
“De energietransitie gedragen door bewoners”
9
“Ik verwacht dat we er met een geluidswal en een bos uiteindelijk op vooruit gaan.”
39
“Plaats windmolens nou niet precies op een drukke vliegroute van ganzen” Kees de Bock, De Poffert Zo zou dat er uit komen te zien
20
“Stap voor stap lever je steeds weer een beetje in.” Pieter Wijma, De Poffert
“Een negatief object een positieve waarde geven.”
32
37
EE RDE RE VE RSLAGEN, ACHTE RGROND EN VEELGESTELDE VRAGEN VINDT U OP www.windplatformgroningen.nl
3
16
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
5
DE OPGAVE
7
UITGANGSPUNTEN VAN DE VERKENNING
11
VERSLAG VAN DE VERKENNING
14
DE ZOEKGEBIEDEN
15
IN GESPREK MET BEWONERS EN BEDRIJVEN
17
WAAR KOMEN DE TURBINES TE STAAN
21
SCHADUW EN LICHT
24
GELUID
27
GEZONDHEID
31
ECOLOGIE
33
EIGENAARSCHAP, OPBRENGSTEN EN VERDELING
35
COMPENSATIE
41
WAT VINDEN DE BEWONERS ERVAN
45
WAT VINDEN DE BEDRIJVEN ERVAN
47
CONCLUSIE EN VERVOLG
COLOFON Kees Frenay | De Tekstadviseur Hoofd- en eindredactie Alfred Hamstra, Annemarie Hofman, Marjolijn Tijdens, Dorien Kool Beeldredactie Job Hoogendoorn Uitgave mei 2020
Vormgeving en lay-out Job Hoogendoorn | Studio Inveigle Coverfoto en portretten Job Hoogendoorn | Studio Inveigle Met dank voor hun bijdrage Deelnemers aan klankbordgroepen, bewoners van de gebieden, Jacob Dwarshuis | Noordelijk Akoestisch Adviesburo, Wim Poort | Gemeente repro, Pondera, Bosch+Slabbers, GGD, buro Flores, Altenburg en Wymenga, Da Vinci Finance, Decisio, Windplanner – TheImagineers en de Rijksuniversiteit Groningen Voor het gebruik van beeldmateriaal bedanken we Open Streetmap, Apple Maps, de Gemeente Waalwijk, Reyer Boxem, Nick Reinders | Natte Vingerwerk, Rijksuniversiteit Groningen. Kaartjes en windplanner Joep Broekhuis Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, geluidsband, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de deelnemers van het Windplatform.
4
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
de opgave Eerdere besluiten van de Gemeente Groningen
De gemeente Groningen werkt al bijna tien jaar aan een energieprogramma gericht op vermindering en verduurzaming van het energiegebruik in de gemeente. In de achterliggende jaren heeft de gemeenteraad op verschillende momenten doelen geformuleerd en keuzes gemaakt in hoe die doelen gerealiseerd moeten worden: • Masterplan Groningen Energieneutraal (2011) • Uitvoeringsprogramma Groningen geeft energie 2015-2018 • Windrichting Groningen; raadsbesluit grootschalige windenergie (maart 2016); keuze voor Westpoort, Roodehaan/Stainkoeln als voorkeurslocaties • Kansenkaart windenergie gemeente Groningen (update 2016) • Uitkomsten inwonersonderzoek gemeente Groningen (oktober 2016) • Windkader gemeente Groningen (mei 2018) • Routekaart Groningen CO2-neutraal 2035 (2018) Al deze documenten – en de publieksvriendelijke samenvattingen ervan – vindt u op www.gemeente.groningen.nl/windenergie.
Klimaatakkoord 2019
TWh = Terrawattuur. 9 1 TWh = 1 miljard (10 ) KWh
Regionale energiestrategie (RES)
In het Klimaatakkoord is ook afgesproken dat alle provincies en gemeenten in Nederland (hiertoe opgedeeld en geclusterd in 30 energieregio’s) voor de zomer van 2020 in een Regionale Energiestrategie (RES) in kaart brengen hoeveel duurzame energie in de regio in 2030 opgewekt kan worden. Onze provincie is in zijn geheel een van de dertig energieregio’s. In totaal bedraagt de doelstelling voor heel Nederland 35 TWh; gemiddeld per energieregio zou dat neerkomen op ongeveer 1,2 TWh. Nu al wordt er in de provincie Groningen meer duurzame energie opgewekt (4 TWh) en met de projecten die in gemeentelijke visies zijn opgenomen, komen we in 2030 uit op 5.7 TWh. Onze provincie levert dus meer dan een evenredig aandeel. Dit is ook de ambitie in de RES. Wouter van Bolhuis van de gemeente Groningen legt uit waarom.
5
Het beleid van de gemeente Groningen sluit aan bij het beleid van het rijk. In het Klimaatakkoord (juni 2019), staan meer dan 600 afspraken om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Over elektriciteit staat in het akkoord dat in 2030 70 procent van alle elektriciteit uit hernieuwbare bronnen moet komen. Dat gebeurt met windmolens op zee, op land en met zonnepanelen op daken en in zonneparken. Tegelijk groeit de vraag naar elektriciteit omdat we afscheid willen nemen van gas en olie. De gemeente Groningen wil bij de noodzakelijke duurzame opwekking van elektriciteit haar verant woordelijkheid nemen.
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
de opgave
Wouter van Bolhuis, Programmamanager Energietransitie
“ We kunnen het natuurlijk niet allemaal bij de buren over de schutting gooien.” Wouter van Bolhuis is programmamanager Energietransitie bij de gemeente Groningen en in die rol vanaf het begin betrokken bij de plannen van de gemeente om in 2035 C02-neutraal te zijn. “Dat is een ambitieuze doelstelling, want een stad is altijd een enorme energiegebruiker. Tegelijk heeft een stad relatief weinig ruimte voor zonneparken en windmolens. In 2018 hebben we in de Routekaart Groningen CO2-neutraal in beeld gebracht hoe het zou kunnen. We willen 40% besparen op energie. Vervolgens denken we 30% in de eigen gemeente op te kunnen wekken met zonnepanelen en windmolens. De resterende 30% moet komen uit duurzame bronnen elders.
voorbij. We zullen er aan moeten wennen dat onze energieopwekking in onze leefomgeving zichtbaar wordt. Je kunt er niet meer a priori tegen zijn. Maar uiteraard is het wel van groot belang dat we de lasten en lusten eerlijk verdelen. Dat de mensen die windmolens in hun buurt krijgen zeggen ‘ik vind het niet leuk, maar ik begrijp dat het nodig is en ik vind dat de lasten en lusten eerlijk zijn verdeeld.’ Daarom zou het beste zijn om de windparken niet door commerciële partijen te laten ontwikkelen. Als ze er komen, doen we het zelf, samen met de inwoners. Dat geeft maximale ruimte om mensen die er last van hebben te compenseren en in de opbrengsten te laten delen.”
Met alleen zonne-energie lukt het niet. Je hebt ook windmolens nodig, die leveren veel op, ook ‘s nachts en in de seizoenen dat de zon minder schijnt. Als je dit vaststelt, komt de vraag waar je die windmolens dan neerzet. Niet alles kan op zee en het lijkt me toch ook niet dat we alles bij de buren over de schutting kunnen gooien. De stad is de grootste energiegebruiker, dan past het niet om voor de energieproductie alleen naar anderen te kijken. In Groningen hebben we besloten onze eigen bijdrage maximaal te leveren. Als het niet kan, dan kan het niet. Maar die conclusie kun je pas trekken als je het serieus hebt onderzocht. Dat zijn we aan onze omgeving verplicht. Niemand is enthousiast over windmolens in zijn achtertuin. Maar als we onze huidige manier van leven ongeveer willen voortzetten, dan ontkomen we er niet aan. De afgelopen vijftig jaar hebben we onszelf verwend met zonne-energie die miljoenen jaren in de vorm van olie en gas is opgespaard, maar dat is
6
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
De verkenning, Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n
Uitgangspunten gemeenteraad
De verkenning van de mogelijkheden voor windenergie richt zich in eerste instantie alleen op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n. In 2016 zijn negen mogelijke locaties onder de loep genomen (nota Windrichting Groningen). Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n zijn toen samen met Suikerunieterrein en Meerstad-Noord als de meest kansrijke naar voren gekomen. De laatste twee zijn met name vanwege woningbouwplannen niet in deze verkenning onderzocht.
Bij de verkenningen op Westpoort en Roodehaan/ Stainkoel’n hebben we ons laten leiden door de in 2018 door de gemeenteraad in het Windkader vastgestelde uitgangspunten:
Grote turbines De verkenning richt zich op grootschalige windenergie. Dat betekent grote turbines, met een tiphoogte van 100 meter of meer. De wind waait op grotere hoogtes gemiddeld harder dan lager bij de grond. Laag bij de grond remmen gebouwen en begroeiing de windsnelheid. In het algemeen geldt: hoe groter en hoger de turbine, hoe hoger de opbrengst, ook relatief! Op een bepaald oppervlak is met (weinig) grote windmolens meer energie op te wekken dan met (veel) kleine. De grootste turbines voor plaatsing op land hebben een ashoogte van 135 meter en een rotordiameter van 126 meter. Als de wiek omhoog staat, bevindt de punt zich dus zo’n 200 meter boven de grond; ruim twee keer de Martinitoren. De keuze voor grootschalig is gemaakt in het Windkader van de gemeente Groningen (2018).
1 grote windmolen = 16 voetbalvelden zonnepanelen Een molen van 3 megawatt (tiphoogte ca. 150 meter) levert voor gemiddeld 2500 huishoudens elektriciteit. Ter vergelijking: om deze hoeveelheid energie met zonnepanelen op te wekken heb je een oppervlakte nodig van zo’n 16 voetbalvelden. Met zonnepanelen alleen komen we er dus niet.
7
1. De lusten en lasten worden eerlijk verdeeld; 2. De inrichting van concrete locaties wordt samen met direct omwonenden en direct belanghebbenden opgepakt; 3. Bij de ontwikkeling van windturbines wordt rekening gehouden met op de locatie aanwezige woon- en werkomgevingswensen of locatie specifieke bijzonderheden; 4. Onze inwoners en ondernemers worden in staat gesteld financieel te participeren in grootschalige windenergieprojecten; 5. Onze communicatie is gericht op samenwerken en participatie. Wij willen windenergie voor en door de stad; 6. Windenergie moet (i.v.m. voortschrijdende duurzame technieken) altijd een tijdelijk karakter hebben.
Windplatform
Voor de uitvoering van de verkenning op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n is samenwerking gezocht met twee organisaties uit de praktijk en onafhankelijk van de gemeente: de lokale energiecoöperatie Grunneger Power (GP) en de Natuur- en Miliefederatie (NMF). GP heeft veel ervaring en deskundigheid in het ontwikkelen en ondersteunen van energie-initiatieven van bewoners, de NMF brengt expertise en ervaring in op het gebied van natuur en milieu, en meer in het algemeen bij communicatie en participatie over ontwikkelingen in de leefomgeving. De gelijkwaardige samenwerking in het Windplatform vormt een waarborg voor de kwaliteit en de neutraliteit van de verkenning. Bij de verkenning heeft het Windplatform ook een beroep gedaan op diverse gespecialiseerde adviesbureaus.
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
uitgangspunten Wetgeving (rijk en provincie) Voorafgaand, naast en aanvullend op de gemeentelijke uitgangspunten gelden voor windprojecten landelijke en provinciale wetten en regels. De belangrijkste thema’s waarvoor provincie en rijk regels stellen: Risicozonering rond windturbines Windmolens zijn ‘risico-objecten’ waar rondom niet zonder meer gebouwd mag worden; of andersom: die niet te dicht bij bebouwing geplaatst mogen worden. Afhankelijk van type en hoogte van de windturbine gelden er ‘risicocontouren’, waarbij onderscheid wordt gemaakt in kwetsbare objecten (zoals woningen, ziekenhuizen, scholen en kantoorgebouwen groter dan 1500 m2) en beperkt kwetsbare objecten (zoals restaurants, winkels en kantoorgebouwen kleiner dan 1500 m2). Ook gelden er regels voor de plaatsing nabij wegen, waterwegen, vliegvelden, dijklichamen en waterkeringen, spoorwegen, industrie, buisleidingen en hoogspanningsleidingen. In Duitsland geldt in sommige gebieden een minimale afstand van 1000 meter tussen nieuw op te richten windmolens en woningen. Deze norm is niet landelijk vastgesteld en wordt in sommige deelstaten aanvullend opgelegd om het draagvlak voor windmolens te vergroten. Deze norm staat los van gezondheid, veiligheid of geluid.
Geluidhinder Het maximaal toegestane geluidsniveau door windmolens is geregeld in paragraaf 3.2.3 ‘In werking hebben van een windturbine’ van het Activiteitenbesluit milieubeheer (een besluit op grond van de Wet milieubeheer).
Milieubelasting Bij (bouw)projecten met mogelijk nadelige gevolgen voor het milieu schrijft de Wet milieubeheer een m.e.r-procedure (milieueffectrapportage) voor. Dit kan bij windprojecten ook aan de orde komen. De milieueffecten betreffen onder andere de flora, fauna (op de grond en in de lucht). Provinciaal omgevingsplan Grootschalige windenergie mag alleen op locaties die daarvoor in het Provinciaal Omgevingsplan zijn aangewezen. In het huidige Omgevingsplan zijn Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n niet opgenomen. Wel is met de provincie afgesproken dat als de verkenning positief uitpakt, de provincie bereid is er opnieuw naar te kijken. Provinciale Staten nemen uiteindelijk de beslissing. Technische randvoorwaarden Grootschalige windmolens moeten de opgewekte energie kunnen afgeven aan het landelijke hoogspanningsnet. Hierover dienen tijdig afspraken te worden gemaakt met de netbeheerder (Tennet). Informatie over de praktische betekenis van de hier genoemde uitgangspunten en regels vindt u verderop in het verslag van de verkenningen.
Slagschaduw In hetzelfde Activiteitenbesluit milieubeheer staat hoe vaak en hoe lang per dag de slagschaduw van een windturbine een woning mag raken. Via de vergunning is bijna altijd bepaald dat windmolens een voorziening moeten hebben om hem (tijdelijk) stil te kunnen zetten (via www.rvo.nl).
8
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
“De energietransitie gedragen door bewoners”
STEVEN VOLKERS Directeur Grunneger Power
D
spelen. Wonen, werken, natuur, en dat we samen de balans moeten vinden. Windmolens zijn enorm zichtbaar. De reactie is dan misschien ‘laten we dat maar niet doen’. Dat kan een uitkomst zijn, maar pas aan het eind van een zorgvuldig proces. Ik denk dat het van belang is dat het uitgangspunt is dat opbrengsten ook in het gebied of bij de bewoners terecht komen. Dat maakt het echt anders dan commerciële projecten. We ontwikkelen hier nieuwe vormen van eigenaarschap. Zo staan we ook in het proces; bij plannen voor de eigen leefomgeving willen we dat bewoners zelf de grootst haalbare rol spelen. Dat vraagt ieders inbreng en inzet. Dat kan het ook kwetsbaar maken, bijvoorbeeld als blijkt dat je buren er heel anders over denken. Het Windplatform steekt haar nek uit, en de bewoners ook. Welk besluit er ook uit komt, onze inzet is erop gericht dat de informatie op tafel klopt en we terugkijken op een deugdelijk proces.
e energietransitie kan alleen slagen als bewoners het zelf willen. Zo’n ingrijpende transformatie kun je niet van boven opleggen. Zelf kiezen begint met weten waar het over gaat, waarom het nodig is, wat de mogelijkheden zijn. Is het ja-mits, of nee-tenzij? En als we het over lasten en lusten hebben, waarover hebben we het dan precies? Er komt het nodige bij kijken. Informatie is dan cruciaal. Wij helpen de juiste informatie op tafel te krijgen. Als energiecoöperatie hebben wij ervaring in hoe je als bewoners gezamenlijk met duurzame energie-initiatieven aan de slag kunt. Dat gaat in eerste instantie over eigenaarschap van bewoners in het proces. Op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n komt het initiatief immers niet van de bewoners, maar van de gemeente. Daarom stellen we in deze fase eerst andere vragen: Wat vindt u belangrijk? Wat speelt er zoal in uw woonomgeving? Welke kwaliteiten ziet u? Welke zorgen heeft u? Dan ontdek je snel dat er verschillende belangen
9
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
“Eerst alle feiten op tafel, daarna een standpunt”
JAN-WILLEM LOBEEK Directeur Natuur- en Milieufederatie Groningen
D
e NMG vertegenwoordigt circa vijftig organisaties die zich inzetten voor natuur, landschap, milieu en klimaatbeleid in de provincie. Vanuit het besef dat de wereld verandert zet de federatie zich in voor een duurzaam evenwicht tussen ‘mensen, fauna en flora’. De NMG is één van de partners in het Windplatform. Directeur Jan-Willem Lobeek: “Wij hebben veel ervaring met participatie bij veranderingen in de omgeving van mensen. Daarbij hebben wij ervaren hoe belangrijk het is om bewoners zo vroeg mogelijk mee te nemen bij mogelijke nieuwe ontwikkelingen. Dat geldt zeker ook voor de energietransitie. Dat is een enorme maatschappelijke opgave, waarin we nooit succesvol kunnen zijn als er geen maatschappelijk draagvlak is. Bij windmolens gaat het altijd om veel verschillende belangen, het is altijd ingewikkeld. Mensen zijn vaak wel bereid om minder gewenste ontwikkelingen in hun directe omgeving te aanvaarden als daar maatschappelijke doelen mee gediend zijn. En als ze zich fair behandeld voelen. Als ze zich
gehoord voelen en hebben kunnen meedenken over de uiteindelijke oplossing. Daarom is het belangrijk om in zo’n proces echt blanco te beginnen. Dat hebben we gedaan. Er is nog geen plan. Alleen maar een vraag: zouden windmolens op deze locaties kunnen, wat betekent dat dan voor de mensen, de fauna en de flora en onder welke voorwaarden zou het voor omwonenden acceptabel kunnen zijn? Wij hebben als NMG nu nog geen mening. Eerst moeten alle relevante feiten op tafel komen. Dat is nodig om uiteindelijk de afweging te kunnen maken en je standpunt te bepalen. Dat doen de bewoners. En op basis daarvan neemt de gemeenteraad een formeel besluit. Tegen die tijd zullen wij als NMG ook wel onze mening hebben gevormd. Of die ook een rol speelt? Dat weet ik niet, maar of er nu om gevraagd wordt of niet, we zullen ‘m zeker laten horen.”
10
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
11
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
Verslag van de verkenning
12
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
TIJDLIJN Het Windplatform ging begin oktober 2019 van start. In de afgelopen periode waren er meerdere sessies met bewoners In juni bieden we het verslag van de verkenning aan aan de gemeenteraad.
Tijdlijn verkenning windenergie Bewoners enquete
Bewoners enquete 2
oktober Klankbordgroepen
Presentatie rapport
4 oktober Start verkenning
11/12 maart
januari 60%
3e informatiebijeenkomsten
Klankbordgroepen
Rapport naar de gemeenteraad
14/15/16/17 oktober 1e informatiebijeenkomsten
februari 80%
november
Klankbordgroepen
Klankbordgroepen
maart 90% Klankbordgroepen
13 december
Oplevering uitkomsten verkenning
excursie Eemshaven
15/16 januari 2e informatiebijeenkomsten
% voortgang verkenningsrapport onderzoek RUG
Oktober
November
December
2019
Januari
2020
Februari
13
Maart
April
Mei
Juni
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
Bedrijventerrein Roodehaan ligt ten zuidoosten van de stad Groningen. Dit terrein – waarop nog veel ruimte is – is vooral bedoeld voor milieugerelateerde bedrijvigheid. In de directe omgeving zijn diverse activiteiten en ontwikkelingen. Naast Roodehaan vinden we een afvalverwerker, de milieuboulevard, een schroothandel, de vuilstort Stainkoel’n, met een groot zonnepark. Er zijn plannen om het zonnepark uit te breiden.
ROODEHAAN / STAINKOEL’N
Naast agrarische en woonbebouwing bevinden zich in dit gebied ook een camping, recreatiewoningen en een snelweg. De bewoners worden belast met de verdere uitbreiding van het zonnepark, het toenemende lawaai van de A7 plus en van Winschoterweg, waar de intensiteit en het geluid van het verkeer toeneemt en de verkeersveiligheid afneemt. Rondom en in het gebied liggen vier kleine (voormalige) dorpen: Middelbert, Engelbert, Euvelgunne en Roodehaan. Middelbert en Engelbert zijn nog echt te herkennen als dorp. In totaal tellen deze dorpen ruim 1000 woningen (1 januari 2018).
WESTPOORT
Westpoort is een industriegebied in aanleg in het uiterste westen van de gemeente Groningen bij het dorp Hoogkerk. Het terrein heeft een eigen aansluiting op de snelweg A7. Op Westpoort huizen logistieke centra, een datacenter en een bedrijfsverzamelgebouw. Op Westpoort zijn dagelijks veel vervoersbewegingen; van en naar de logistieke centra en in het najaar de aanvoer van suikerbieten naar de suikerfabriek In Hoogkerk (2.500 vrachtwagens per dag). Direct ten noorden van Westpoort staat het hoogspanningsstation Vierverlaten; hierdoor is Westpoort in potentie een aantrekkelijke locatie voor de opwek van windenergie en de vestiging van energie-intensieve bedrijvigheid. Aan de noordkant van Westpoort ligt Vierverlaten, een gehucht met 135 inwoners. Het plaatsje ligt op de plek waar het Hoendiep het zuidelijke Koningsdiep en het noordelijke Aduarderdiep kruist. Ten westen van Westpoort ligt buurtschap de Poffert, met ongeveer 15 huizen, 3 boerderijen en een kleine scheepswerf. Voor omwonenden is Westpoort een omgeving met al veel (geluids)overlast door het spoor, de snelweg, sluipverkeer en bedrijvigheid. Bovendien verandert er veel in deze omgeving.
14
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
IN GESPREK MET BEWONE RS EN Informeren en uitnodigen
Nieuwsbrieven en website Tussen de informatiebijeenkomsten door, hebben we de omwonenden en andere geïnteresseerden op de hoogte gehouden via nieuwsbrieven waar men zich voor kon aanmelden. In de nieuwsbrief zijn ook alle vragen behandeld die op de eerste bijeenkomsten zijn gesteld. Deze vragen en antwoorden staan gebundeld op de website www. windplatformgroningen.nl waar alle informatie over de verkenning in te zien is.
Van de gemeenteraad kreeg het Windplatform de opdracht om de wensen, zorgen en voorwaarden van de omgeving in kaart te brengen. In een ring van ongeveer 500 meter direct rond de zoekgebieden, hebben we bij de start van de verkenning in oktober 2019 huis aan huis aangebeld om de verkenning aan te kondigen en mensen uit te nodigen voor de vier informatiebijeenkomsten in oktober. Daarnaast zijn binnen een ring van ongeveer 1500 meter in totaal ongeveer 6500 brieven bezorgd bij inwoners en bedrijven. De brief bevatte informatie over de verkenning, een uitnodiging voor de informatieavond in oktober en een link naar een enquête over windenergie van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Ook hebben we een persbericht verstuurd en de wijknieuwsbrieven van de gemeente en onze gedeelde sociale mediakanalen ingezet. Via de sociale mediakanalen hebben we inwoners ook gewezen op de gemeente brede enquête over windenergie. Op deze manier hebben we geprobeerd zo veel mogelijk omwonenden te bereiken, maar een bereik van 100% lukt nooit.
Excursie Om bewoners de effecten van windmolens te laten ervaren, organiseerden we op 13 december een excursie naar de Eemshaven. De deelnemers konden daar ook in gesprek met mensen van de energiecoöperatie Oudeschip (bij de
Klankbordgroepen Na de eerste ronde informatiebijeenkomsten is er per gebied een klankbordgroep gevormd. In Westpoort telt deze ongeveer 20, in Roodehaan ongeveer 40 personen. De klankbordgroepen zijn maandelijks bij elkaar geweest. Vanzelfsprekend is niet altijd iedereen aanwezig. De leden hebben samen met het Windplatform de verschillende onderzoeken in kleinere werkgroepen begeleid/voorbereid om ze vervolgens in de klankbordgroep te bespreken. Deze informatie is ook gedeeld op de informatiebijeenkomsten halverwege januari en halverwege maart. Leden van de klankbordgroep hebben vanaf het begin, en op elk onderdeel van de verkenning mee kunnen kijken. We hebben het onderzoek op punten verder toegespitst op behoeften vanuit de klankbordgroepen en de omgeving.
Dagelijks bereikbaar OP 13 DECEMBER WAS ER EEN EXCURSIE NAAR DE EEMSHAVEN OM DE EFFECTEN VAN WINDMOLENS TE ERVAREN
Voor bewoners met vragen of suggesties is het windplatform dagelijks bereikbaar via telefoonnummer 14050, en per mail op windplatform@groningen.nl
15
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
N BEDRIJVEN Eemshaven). Deze mensen hebben ervaring opgedaan in een vergelijkbaar traject in samenwerking met de provincie Groningen en de voormalige gemeente Eemsmond. Enquêtes De RUG heeft in het begin van de verkenning een enquête afgenomen onder omwonenden binnen 500 en 1500 meter van de zoekgebieden. Na de informatiebijeenkomsten in maart volgde een tweede enquête waarmee we in beeld krijgen of en hoe meningen zijn veranderd. Het gemeentelijk inwonerspanel is ingezet om gemeentebreed de meningen over windenergie te peilen. Op pagina 41 leest u er meer over.
PIETER WIJMA EIGENAAR SCHEEPSREPARATIEBEDRIJF IN DE POFFERT
“Stap voor stap lever je steeds weer een beetje in.” Pieter Wijma restaureert oude bedrijfsvaartuigen. Hij doet dat op zijn werf aan het Hoendiep, op De Poffert. “Toen wij hier zo’n twintig jaar geleden met ons bedrijf neerstreken, kwamen we in een agrarisch gebied, met hier bij de brug op De Poffert wat kleinschalige bedrijvigheid. Precies wat we zochten. Maar de rust was van korte duur. Eerst waren er de plannen voor de magneetzweeftrein van Groningen naar Amsterdam. Die zou hier vlak langs huis komen. Dat heeft ons wel aardig van de straat gehouden, zal ik maar zeggen. Toen dat plan begraven was, kwam Westpoort. Wij hebben daar niet om gevraagd. Maar ik begrijp het wel, de stad groeit en iedereen zoekt zijn plekje onder de zon. Dus dan wil ik ook best wat inschikken. Maar wat krijg je daar voor terug? Op Westpoort is rond de bedrijfskavels een grote waterpartij aangelegd, tot pal achter mijn erf. Ik heb hier geen rechtstreekse verbinding met de weg, wij gaan altijd met een bootje. Maar als het nodig was, kon ik met een wagen over het terrein van de buurman. Maar dat kan nu niet meer, want daar ligt nu ook water. Toen ik daar de gemeente over aansprak kreeg ik geen respons. ‘Jammer voor u, maar dat is uw probleem’, was ongeveer de reactie. En nu blijkt dat er door een fout van het waterschap langs dat nieuwe water een stevige kade nodig is.
Die kade moet op mijn terrein komen. Dat kost me een strook van 10 meter, waar ik nooit meer iets op mag doen. Alleen schapen laten grazen. Dus opnieuw inschikken. Dan zou je denken dat je ook een beetje krediet opbouwt, maar daar merk ik helaas niks van. Ik heb veel energie en geld moeten besteden aan het verdedigen van mijn belangen. En dan is er nu het windmolenplan. Het is allemaal nog erg onduidelijk, of het door gaat, waar ze komen en hoe hoog ze worden. We mogen meepraten, maar ik ben argwanend geworden. Wat komt er straks nog meer achter weg? Steeds weer een stukje inschikken. Ik vind het niet in evenwicht. Hoe lang gaat dat door?”
16
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
WAAR KOMEN DE Wolk of lijn? We kunnen windmolens op verschillende manieren in het landschap plaatsen. De twee voornaamste vormen zijn lijnopstelling en wolkopstelling. Een wolkopstelling oogt over het algemeen rommelig; vandaar dat meestal wordt gekozen voor een opstelling in lijn. Dat kan een rechte lijn zijn, of een ‘natuurlijke’ lijn, bijvoorbeeld langs water, (snel)wegen of andere landschapselementen. Op die manier kunnen de windmolens bestaande ruimtelijke structuren ondersteunen of versterken.
Maximale hoogtes i.v.m. luchthaven Eelde Zoals hiervoor al is gemeld, gaat het in de verkenning om grootschalige windmolens (> 100 meter). Door voortschrijdende techniek komen er steeds grotere molens op de markt. In verband met de nabijheid van luchthaven Eelde gelden er echter op zowel Westpoort als Roodehaan/ Stainkoel’n maximale tiphoogtes, die recent door de inspectie Luchtvaart en Transport aan ons bekend zijn gemaakt. Op Westpoort is dat 135 meter (ashoogte van ongeveer 85 meter, diameter van de wieken 100 meter), op Roodehaan/Stainkoel’n 150 meter (ashoogte van ongeveer 100 meter, gelijke diameter). De mogelijkheden op Westpoort zitten dus aan de ondergrens van wat we in gedachten hadden. De maximale hoogte op Westpoort kan misschien naar 150 meter. Daarvoor is nader ‘turbulentiie-onderzoek’ nodig, waaruit moet blijken dat deze hogere molens de veiligheid van het vliegverkeer niet in gevaar brengen.
Ruimtelijke uitgangspunten Voor de eventuele plaatsing van windmolens op Westpoort of Roodehaan/Stainkoel’n gelden provinciale (ambtelijke) uitgangspunten: 1. De turbines vormen een rechte lijn. 2. De onderlinge afstanden tussen de turbines zijn gelijk. En de turbines binnen de lijn zijn van hetzelfde type. 3. De hoogte van de turbine is niet vastgelegd; binnen een gebied moeten ze allemaal even
hoog zijn. 4.Een lijn in stedelijke omgeving bestaat uit minstens 3 turbines. 5. Bij de plaatsing wordt rekening gehouden met eventuele uitbreidbaarheid van de lijn. 6. De opstelling heeft een relatie met aanwezige (dan wel toekomstige) landschapsstructuren. 7. In alle gevallen is er in de uitwerking een beeldkwaliteitsplan nodig waarin aandacht is voor de precieze locatie, afstanden tot objecten en elementen in de omgeving, inrichting van het maaiveld, inrichting van opstelplaats, onderlinge afstanden. Voor het gebied Westpoort is het belangrijk te benoemen dat de gemeente samen met de gemeenten Noordenveld en Westerkwartier en de provincies Drenthe en Groningen alle energieontwikkelingen in samenhang onderzoekt. Er spelen diverse ontwikkelingen voor zon en wind, die integraal worden bekeken. Voordat een definitieve beslissing wordt genomen, zal deze samenhang inzichtelijk zijn.
Mogelijke opstellingen Op basis van deze uitgangspunten, de geldende wettelijke (veiligheids)voorschriften en specifieke (ecologische) omstandigheden zouden er op Westpoort maximaal 6 en op Roodehaan/ Stainkoel’n maximaal 11 turbines geplaatst kunnen worden. Er zijn verschillende varianten ingetekend, sommigen staan pontificaal op uit te geven kavels en sommige varianten zijn niet landschappelijk verantwoord te plaatsen. Daarom worden in deze verkenning alleen de opstellingen getoond die reëel zijn. Dit zijn opstellingen die voldoen aan de richtlijnen van de provincie en andere wettelijke beperkingen. Ook zijn dit de opstellingen die zo min mogelijk overlast veroorzaken (zoals in het beleidskader van de gemeente als uitgangspunt is opgenomen) en de kaveluitgifte zo min mogelijk verstoren.
Br o n : O n d er zo e k ‘ W i n d b i j G r o n i n g en ’ , Bo sch & S ch l a b b er s 20 1 9
17
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
TURBINES TE STAAN? WESTPOORT
3 TURBINES
NGS A7
IN LIJN LA
6T
ES URBIN
CHTE
IN RE
L
BIED
T GE
R HE
OO IJN D
ROODEHAAN 18
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
MICHAEL DE BOER THUISWERKER AAN DE ENGELBERTERWEG
“Zet geen windmolens in een stedelijk gebied” “Not In My Front Yard. Ja, dat syndroom speelt hier zeker. Als ze er komen dan krijg ik ze alle zes in het vizier. Ik werk vanuit huis, op de eerste verdieping. Dan heb ik de hele dag dat gedraai voor mijn ogen. En daar is niks tegen te doen.” Michael de Boer woont nu zestien jaar ‘tussen de koeien”, en dat bevalt hem goed. “Ik heb hier een briljant mooi plekje in een prima dorp, waarin we heel prettig met elkaar omgaan. Het is echt een goede gemeenschap, met voor en tegenstanders van de windmolens. De stad zal blijven groeien, Engelbert zal steeds meer onderdeel van de stad worden. Straks is het niet een dorpje nabij de stad, of aan de rand van de stad, maar ìn de stad. Wat wil je? Kiezen we ervoor het dorpse groene karakter te behouden of ruilen we dat in voor een industriële uitstraling van windmolens en zonnepark? Dat moeten we niet willen.
Windmolens passen niet in een stad. Zet ze op zee. Of op de afsluitdijk. Mochten ze er toch komen, dan kun je maar beter zorgen dat je ook invloed hebt. Daarom ben ik actief in de werkgroep Financiën, waarin we een model hebben ontwikkeld voor financiële compensatie van de overlast. Ik vind het goed dat er ruimte is om zelf regie te pakken. Dan kun je stillere en mooiere turbines kiezen. En delen in de opbrengst. Voor sommige mensen zal dat mogelijk helpen om de windmolens te kunnen accepteren. Voor mij persoonlijk speelt dat niet. Mijn grootste zorg is de onrust van de draaiende wieken voor mijn raam. Misschien valt het mee, we zullen zien. Ik wil hier echt niet weg, maar ik ben er niet gerust op. Windmolens in een stedelijk gebied, dat moet je gewoon niet doen.”
19
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
A7, WESTERBROEK
ENGELBERTERWEG 1
HOENDIEP THV DE POFFERT
WEG DER VERENIGDE NATIES
Visualisatie Windplanner Om zo goed mogelijk te kunnen beoordelen wat de invloed is van windmolens op de beleving van het landschap, zijn de verschillende opstellingen ingevoerd in een virtuele ‘windplanner’, waarmee de windmolens in het bestaande landschap verschijnen en op een computerscherm van alle kanten en hoogtes bekeken kunnen worden. De virtuele landschappen met windmolens zijn ook aan de omwonenden tijdens de klankbordgroepen en de informatieavonden gepresenteerd. Bewoners geven over het algemeen aan na het zien van de beelden een betere beleving te hebben. Er zijn ook bewoners die het systeem niet helemaal vertrouwen. De windmolens lijken soms gevoelsmatig te klein; je zou meer moeten inzoomen om dichterbij de werkelijkheid te komen.
20
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
S CHADUW EN LICHT Hoge molens vangen veel wind. Maar ze geven ook lange schaduwen. De plek en afmeting van deze schaduw varieert over de dag en door het jaar. Omdat met name de draaiende schaduw van een windturbine als zeer hinderlijk wordt ervaren, is wettelijk bepaald dat de gevel van een woning – opgeteld – maximaal 6 uren per jaar hinder mag hebben van een bewegende schaduw. Als deze norm overschreden wordt, dan moet de turbine automatisch worden stilgezet. Daardoor levert de turbine uiteraard minder op, maar veel is dat niet, want in de praktijk gaat het meestal maar over een paar keer per jaar. Voor de mogelijke opstellingen op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n met turbines van de maximaal toegestane hoogte, is uitgerekend waar en op welke momenten van de dag er sprake kan zijn van bewegende schaduw. De kaartjes hiernaast laten het zien. Vanwege de duidelijkheid is er voor gekozen om per gebied één scenario door te laten rekenen. Benadrukt wordt dat dit niet per se de variant is die bij een eventueel vervolg zal worden uitgewerkt; de kaartjes zijn alleen bedoeld om te laten zien hoe e.e.a. zou kunnen uitpakken. Voor beide gebieden is een schatting gemaakt van de opbrengstverliezen wanneer alle slagschaduw op de woningen met stilstand van de windturbine wordt voorkomen.
Op Roodehaan/Stainkoeln zou dit leiden tot een opbrengstverlies van gemiddeld 1% per windturbine; op Westpoort 0,6% per windturbine. [Bron: Pondera]
Bij windmolens met een hogere tiphoogte dan 150 meter is het verplicht obstakelverlichting te plaatsen, zodat vliegtuigen ze beter kunnen zien. Dit kan knipperende of continu brandende verlichting zijn. Als windmolens op een vliegroute staan (zoals bij ons), kan deze verplichting ook al bij lagere hoogtes gelden. Momenteel is nog niet bekend of eventuele windmolens op Westpoort en/of Roodehaan/Stainkoel’n obstakelverlichting moeten krijgen. Voor de zekerheid houden we er rekening mee. Het zal dan gaan om een wit knipperlicht overdag en een – minder fel – rood continu licht ‘s nachts. Obstakelverlichting kan voor omwonenden hinderlijk zijn. Er zijn experimenten om deze hinder weg te nemen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een dure grondradar of het simpeler afschermen van de verlichting.
Elektriciteit / capaciteit stroomnetwerk Molens wekken veel stroom op die op het plaatselijke net moet worden ingebracht. Westpoort kan via station Vierverlaten voldoende stroom kwijt. Op Roodehaan/Stainkoel’n is dit een ander verhaal. Hier zit het stroomnetwerk vol. Tennet en Enexis zijn voor de gehele provincie bezig dit op orde te krijgen. Verwacht wordt dat over uiterlijk vier jaar het netwerk voldoende is versterkt om ook van Roodehaan/Stainkoel’n windstroom te ontvangen.
Knipperlichten
21
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
Kaarten Schaduw contouren
22
Binnen dit gebied maximaal 6 uur per jaar slagschaduw
Kaarten Geluidscontouren
23
Maximaal geluid binnen dit gebied: Geluid dag (42dB) Geluid dag (45dB) Geluid dag (47dB) en nacht (41 dB)
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
GELUID Windmolens maken geluid. Sommigen mensen vinden dat ze veel geluid maken, anderen vinden dat het wel meevalt. Maar het geluid wordt al bij lagere niveaus, meer dan bij verkeers- en industriegeluid, snel als zeer hinderlijk ervaren. Het meeste geluid maken de draaiende rotorbladen. Dit geluid is niet constant, het varieert als een rotorblad de mast passeert. Meer nog dan het geluidsniveau, is het vooral deze variatie (het zoeven) die als hinderlijk wordt ervaren. Ook de bewegende delen in de gondel maken geluid. Bij moderne turbines is dit geluid echter zo gering dat het in de ervaren hinder geen rol meer speelt. Het Activiteitenbesluit milieubeheer stelt regels voor de maximale geluidbelasting van woningen en andere verblijfsruimtes. De geluidsbelasting mag niet hoger zijn dan 47 dB. Aanvullend geldt dat het geluidsniveau ’s-nachts niet hoger mag zijn
dan 41 dB. Echter, ook met inachtneming van de wettelijke normen, kunnen omwonenden (ernstige) hinder ervaren. Uit onderzoeken en enquêtes onder omwonenden blijkt het volgende: • Bij een geluidniveau op de woning vanaf 3540 dB(A) hoort 80 procent of meer van de omwonenden de windturbine(s), los van de vraag of ze ook daadwerkelijk hinder ervaren. • Als omwonenden de windturbine niet kunnen zien vanuit hun woning ervaren zij minder hinder dan omwonenden die de turbine wel zien, ook bij overeenkomstige geluidniveaus. • Het hebben van een economisch voordeel van de turbine heeft invloed op hoeveel hinder wordt ervaren. • Er is geen wetenschappelijk bewijs dat laagfrequent geluid van windmolens tot extra hinder leidt (zie ook de paragraaf ‘Gezondheid’
47 dB, hoeveel is dat? De sterkte van het geluid wordt uitgedrukt in decibel (dB). De ‘geluidsbelasting L den’ is een maat voor de totale hoeveelheid geluid over een etmaal (den = day, evening, night). De wetgever vindt dat er ’s avonds en ’s nachts minder geluid mag worden gemaakt dan overdag. Met andere woorden: ’s avonds en ’s nachts wordt het geluid strenger beoordeeld. De geluidsbelasting L den is daarom gedefinieerd als het gemiddelde van: • het geluidsniveau overdag L day; • het geluidsniveau ‘s avonds L evening + 5 dB en • het geluidsniveau ‘s nachts Lnight + 10 dB. Windturbines maken overdag, ’s avonds en ’s nachts ongeveer evenveel geluid, aangezien het op ashoogte (bijv. 100 m) het hele etmaal gemiddeld genomen even hard blijft waaien en de turbine het hele etmaal even hard blijft draaien. Een geluidsniveau van een windturbine van ongeveer L day, L evening en Lnight van ca. 40.5 dB resulteert in een geluidsbelasting L den van 47 dB. De wettelijke grenswaarden zijn: 47 dB voor het L den en 41 dB voor het Lnight. Dit zijn grenswaarden gemiddeld over het jaar. In een individuele dag, avond of nacht kan het geluidsniveau dus hoger of lager zijn. Een niveau van 40 dB is te vergelijken met een rustige kamer of kantoor. Het plaatje hiernaast geeft een indruk van wat we ons bij verschillende geluidsniveaus moeten voorstellen.
GELUIDSNIVEAU’S EN EEN WINDTURBINE - AFBEELDING: GEMEENTE WAALWIJK
24
provinciale norm
Verkeer, bedrijvigheid en windmolens De eventuele windmolens zijn niet de enige bron van geluid in de zoekgebieden. Er is ook geluid van het verkeer (met name de snelweg), railverkeer en van bedrijvigheid in de buurt. Wettelijke geluidsnormen gelden alleen per geluidsbron. Voor het optellen van verschillende geluidsbronnen (geluidssoorten) bestaat geen wettelijke norm. Wel bestaat er in onze provincie een cumulatieve geluidsnorm die in het Eemsdeltagebied is toegepast.
GGD norm
provinciale norm
In het Eemsdeltagebied (Delfzijl – Eemshaven) heeft de provincie een norm vastgesteld van 65 dB op gevels van woningen. De provincie heeft specifiek voor dit gebied een norm bepaald, omdat bewoners hier te maken hebben met (veel) geluid uit meerdere bronnen: industrie, havens en windmolens. Bij een cumulatieve geluidsbelasting op de gevel van 66 tot en met 70 dB schrijft de provincie (aanvullende) isolatiemaatregelen voor. Bij cumulatieve geluidsbelasting hoger dan 70 dB is het uitgangspunt dat er niet gewoond mag worden en dus dat de woningen worden opgekocht en gesloopt.
GGD norm
provinciale norm
GGD norm
De cumulatie van geluid op Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n hebben we onderzocht. In de diagrammen ziet u de geluidsbelasting vanuit verschillende bronnen op een aantal representatieve locaties op en nabij de zoekgebieden. (In de waarden van Westpoort is nog geen rekening gehouden met de gunstige effecten van het recente plan voor stil asfalt op de A7 bij Hoogkerk).
provinciale norm
De geluidsbelasting van verschillende bronnen zijn per locatie bij elkaar opgeteld. Elke geluidbron heeft zijn eigen kleur. De geluidsbelasting die windturbines zouden toevoegen op de locatie is in rood aangegeven. Landelijk achtergrond
Voorgaande + rijkswegen
Voorgaande + railverkeer
Voorgaande + gemeentelijke wegen
Voorgaande + industrie
Voorgaande + Windturbines
B ron: N oordel i jk Akoest i s c h Adv i es burea u
GGD norm
25
GELUIDSBELASTING VANUIT VERSCHILLENDE BRONNEN
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
GELUID
Conclusies De diagrammen maken duidelijk dat de windmolens op de meeste locaties een geringe invloed hebben op de totale geluidsbelasting. Dat neemt niet weg dat ook een (klein) beetje extra geluidsbelasting net het verschil kan maken. Bovendien geldt dat het geluid van windmolens niet constant is; het is vooral het zoeven dat mensen hinderlijk vinden. Dit effect is lastig te voorspellen, en in bovenstaande metingen niet meegenomen. Daarnaast kan geconcludeerd worden dat de totale geluidsbelasting in beide gebieden relatief hoog is, onder andere door het verkeersgeluid van de A7.
Waar de totale geluidsbelasting inclusief windmolens (te) hoog zou worden, kan die mogelijk ook worden teruggebracht door maatregelen die het verkeersof omgevingslawaai verminderen, bijvoorbeeld de aanleg van een geluidswal, stil asfalt of de aanplant van bos en struikgewas. Dit zijn mogelijke oplossingen die we uit de verkenning hebben opgehaald. Verderop meer hierover. Complicerend is dat bij een lager algemeen geluidsniveau het zoeven van de windmolens mogelijk extra opvalt. Het is lastig te voorspellen hoe dit in de praktijk zal uitpakken; ook omdat de ervaring van persoon tot persoon kan verschillen.
AMANDA VAN DER VELDE
“Een rondcirkelend vliegtuig achter de wolken.” Op 16 december organiseerde het Windplatform voor omwonenden van Westpoort en Roodehaan/ Stainkoel’n een excursie naar de Eemshaven, om daar het geluid van draaiende windmolens te ervaren. De bus was goed gevuld, een van de passagiers was Amanda van der Velden, woonachtig aan de Roderwolderdijk 34. “Ik kan goed geluiden onderscheiden in mijn hoofd. Het waaide stevig die dag. Daardoor was het lastig om boven het lawaai van de wind zelf het geluid van de windmolens te horen. Ik ben achter de bus gaan staan, uit de wind en toen lukte het wel. En even later ook nog een paar honderd meter verderop, dus niet pal onder de molens. Wat ik hoorde leek sterk op het geluid van een vliegtuig boven de wolken; je ziet het niet maar je hoort het wel. Een constante brom op de achtergrond. Een vliegtuig komt en gaat, maar dit geluid blijft. Anderen herkenden dit, ze vonden dat ik het goed omschreef.
Is het te verdragen? Tja, wat zal ik zeggen. Ik denk dat zo’n geluid op Westpoort overdag wel verdwijnt in het geluid van de snelweg, de industrie en de vuilstort. Maar ‘s nachts is het bij ons veel stiller. Dan heb je meer kans dat je er last van hebt. En misschien ook van lagere frequenties, die overdag niet opvallen. Wat echt niet te verdragen is, is het geluid van een slecht onderhouden windmolen. Daar stonden we toevallig onder. Een molen van een jaar of tien oud. Dat ding gaf bij elke omwenteling een tik. Daar werd ik dus gillend gek van. Er stond ook een windmolen met twee wieken. Die maakte een enorme herrie! Maar dat was een testopstelling voor molens op zee, dus daar hoeven we niet bang voor te zijn. Wij zien heus wel dat we moeten vergroenen, al is mijn man inmiddels groen-moe. Hij vindt het allemaal te opdringerig. Maar goed, we hebben zonnepanelen op de schuur en zijn met stroom al nagenoeg zelfvoorzienend. Maar windmolens voor de deur? Nee, liever niet. Kies dan voor een zonnepark. Panelen zijn ook lelijk, maar ze maken in elk geval geen lawaai en geven geen slagschaduw.”
26
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
GEZONDHEID Kunnen windmolens de gezondheid schaden? Veel mensen maken zich daar zorgen over. Concreet kan het daarbij gaan om hinder en verstoring van de nachtrust door geluidsoverlast maar ook om straling en (onhoorbaar) laagfrequent geluid.
GGD adviseert een maximale cumulatieve geluidsbelasting van alle aanwezige geluidsbronnen op de gevel van 50dB overdag, 40 dB ‘s nachts en een maximaal geluidsniveau binnenshuis van 33 dB. Onderzoek toont aan dat boven deze waarden de kans op gezondheidsklachten door geluidshinder toeneemt.
Voor het Windplatform staat voorop dat in alle gevallen negatieve gezondheidseffecten maximaal voorkomen moeten worden. Waar de (vrees voor) negatieve effecten op de gezondheid concreet en aantoonbaar zijn, gelden wettelijke normen. Daarbovenop kunnen er maatregelen genomen worden om de hinder royaler onder de wettelijke normen te brengen. In gevallen waar wetenschappelijk bewijs ontbreekt en/of er geen wettelijke normen bestaan is het lastiger om het beleid te bepalen.
Ultra laag geluid De bewezen gezondheidseffecten van laagfrequent geluid afkomstig van windturbines zijn, net zoals bij “gewoon” geluid, hinder en mogelijk verstoring van de nachtrust. Er is geen bewijs dat laag frequent geluid afkomstig van windturbines extra gezondheidsrisico’s met zich mee brengt ten opzichte van “gewoon” geluid. Bij het windpark Drentse Monden doen externe adviesbureaus in opdracht van de betrokken gemeenten onderzoek naar de geluidniveaus (inclusief laagfrequent geluid) van de windmolens. In dat onderzoek wordt het huidige geluidsniveau in het gebied bepaald en vervolgens nogmaals wanneer de turbines er staan.
Effecten op de gezondheid Het RIVM heeft in 2013 een informatieblad met de beschikbare wetenschappelijke kennis over windturbines en gezondheid opgesteld en in 2017 geactualiseerd. Uit dit literatuuronderzoek blijkt dat mensen die dichtbij windturbines wonen vooral last hebben van het geluid. Sommige mensen ervaren hinder (zoals irritatie, boosheid en onbehagen) als zij het gevoel hebben dat hun omgevings- of levenskwaliteit verslechtert door de plaatsing van windturbines. Hierdoor kunnen gezondheidsklachten ontstaan. Het is niet uit te sluiten dat het geluid ook tot slaapverstoring leidt. Omgekeerd blijkt ook dat klachten kunnen afnemen naarmate mensen positiever staan tegenover de windturbines. Bijvoorbeeld doordat ze voldoende betrokken en gehoord zijn bij het maken van de plannen. Of doordat ze financieel voordeel hebben van de windmolens. Voor andere gezondheidseffecten, zoals vermoeidheid, hoge bloeddruk en het windturbinesyndroom, is ondanks grootschalige onderzoeken in Canada en Denemarken geen bewijs gevonden.
Oorzaken van de stress wegnemen Onderzoek van de GGD wijst uit dat de relatie tussen windmolens en fysieke gezondheidsklachten niet kan worden aangetoond bij geluidsniveaus die voldoen aan de wettelijke norm voor windturbinegeluid (47 dB overdag en 41 dB s nachts). Discussies over de al dan niet aantoonbare wetenschappelijke realiteit van (gevreesde) overlast zijn omstreden. Dat neemt niet weg dat het simpele feit dàt iemand zich zorgen maakt, via stressprocessen (slecht slapen, hoge bloeddruk) een negatieve invloed op het welbevinden en de gezondheid kan hebben. Dit is uit onderzoek van de GGD gebleken. Daar houden we rekening mee en dat nemen we serieus. Uit ervaringen elders is gebleken dat het doorlopen van een goed proces met compenserende maatregelen de ervaren stress kan worden verminderd of zelfs weggenomen. Meer hierover verderop in de paragraaf ‘Individuele en gebiedsgerichte compensatie’.
Normen Vanuit gezondheidskundig perspectief is er nog onvoldoende onderbouwing om een strengere norm dan de huidige wettelijk normen voor geluidbelasting voor windmolengeluid (47 dB overdag en 41 dB ‘s nachts) aan te nemen. De
27
Windplatform: uitkomsten verkenning WindenergieWindplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
“Ik maak me veel zorgen over mijn gezondheid.” Lex Werkman woont met zijn echtgenote aan de Roderwolderdijk 38, in de eerste van de drie tweeonder-één kappers. “Achter ons huis lopen de hertjes en scharrelen konijnen, en als je omhoog kijkt zie je overal vogels. Wij wonen hier prachtig. Al bijna vijftien jaar. Maar dat is binnenkort allemaal voorbij als die windmolens er staan. We krijgen ze hier pal voor de deur. Ik maak me veel zorgen; om de lichamelijke, psychische en financiële gevolgen. Het is nog maar een verkenning, krijgen we steeds te horen. Ja, dat geloof ik ook wel en die mensen die dat voor de gemeente doen, doen hun werk netjes. Complimenten hoor. Maar voor mij is het zo klaar als een klontje. Die molens gaan er komen. Want waarom begin je anders aan zo’n verkenning? Wie wil er nu windmolens voor de deur? Niemand toch? Dus om te weten hoe wij erover denken hoef je niet al die dure onderzoeken te houden. Ik ben net met pensioen. Mijn gezondheid is niet geweldig. Ik heb COPD en hartklachten. Ik maak me veel te druk over de windplannen. Ik merk dat het slecht voor me is. Vorige week zat ik weer met een veel te hoge hartslag bij de cardioloog. Als ik bij de klankbordgroep ben denk ik vaak wat doe ik hier eigenlijk? Maar wat moet ik? Ik zou het liefst vertrekken. Liever vandaag dan morgen. Maar wie koopt mijn huis? Ik ben gevangen in mijn eigen huis.
En als er al een koper zou zijn, hoeveel krijgen we er dan nog
LEX WERKMAN, BEWONER RODERWOLDERDIJK NABIJ WESTPOORT
voor? Gaat de gemeente dan het verschil bijleggen? We weten het niet. We weten ook niet om hoeveel molens het gaat. Twee, drie, vier, zes? Het is allemaal nog onduidelijk. Ik snap het nog steeds niet. Waarom komen die windmolens niet op zee? Of leg het hier
28
desnoods vol met zonnepanelen. Dat kan toch ook? Vorig jaar zijn we nog overgestapt op elektrisch koken. Nee, we willen hier natuurlijk helemaal niet weg. Maar als het om de gezondheid gaat heb je misschien geen keus.”
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
ECOLOGIE Zoals met elke nieuwe ontwikkeling zullen bij de eventuele plaatsing van windturbines ook de gevolgen hiervan op het gebied ecologie worden geïnventariseerd, beoordeeld en afgewogen. Westpoort en Roodehaan/Stainkoel’n zijn bedrijventerreinen, waar andere normen gelden dan in beschermde natuurgebieden. De impact van grote windturbines reikt echter verder dan de directe omgeving. Met name voor vogels en vleermuizen. Van belang is bijvoorbeeld dat Westpoort direct grenst aan de natuurgebieden rond het Leekstermeer en De Onlanden, en Roodehaan grenst aan de natuurgebieden van het Zuidlaardermeer en ligt in de nabijheid van Roegwold. Waardevolle Europees beschermde natuurgebieden waar steeds meer vogels nestelen en pleisteren. Niet alleen veelvoorkomende soorten zoals ganzen en eenden, maar ook ooievaars, kerkuilen, lepelaars en zeearenden. Onderzoeksbureau Altenburg en Wymenga is gevraagd de effecten op de ecologie te verkennen. Het ecologisch onderzoek is besproken in de werkgroep ecologie, bestaande uit lokale natuurorganisaties en geïnteresseerde omwonenden. In de werkgroep werd kritisch meegedacht over de opzet, resultaten en beperkingen van het onderzoek.
Beschermde natuurwaarden
Ecologische effecten windenergie
Bij nieuwe ontwikkelingen, zoals windparken, moet vooraf verkend worden wat de mogelijke effecten zijn op de natuur. In de natuurbeschermingswet is de bescherming van natuurgebieden en soorten dieren en planten geregeld. De Natura 2000 gebieden Zuidlaardermeer en Leekstermeer zijn via deze wet beschermd bijvoorbeeld. De natuurbeschermingswet beschermt alle Europese in het wild levende vogels en vleermuizen, belangrijk daarbij is dat deze soorten niet in hun voortbestaan worden bedreigd door de nieuwe ontwikkelingen. De natuurbeschermingswet kent ook een zorgplicht. De zorgplicht houdt in dat bij nieuwe ontwikkelingen ervoor gezorgd moet worden dat waar redelijkerwijs met maatregelen mogelijk nadelige effecten op in het wild levende dieren en planten voorkomen kunnen worden, dit ook gedaan moet worden.
De ecologische effecten van windturbines beperken zich grotendeels tot het luchtruim. Dan gaat het dus over vogels en vleermuizen. Die effecten zijn: • Sterfte door botsingen • Verstoring en/of verlies leefgebied • Barrièrewerking in vliegroutes Hoe ernstig die effecten zijn varieert per soort en hangt af van de hoogte en precieze locatie van de windturbines.
29
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie
“Ik heb elk jaar één of twee nesten kerkuilen. Dus ik maak me wel zorgen.” Zo’n jaar of tien geleden was de kerkuil in Nederland een ernstig bedreigde soort. Actieve leden van de kerkuilenwerkgroep trokken door het land op zoek naar kansrijke nestlocaties. Zo kwam het dat ze aanbelden bij Paul de Boer aan de Engelberterweg in Westerbroek bij wie op het erf een zo op het oog heel geschikte kapschuur stond. Of hij er voelde een nestkast te plaatsen? De Boer: “Dat vond ik prima. Leuk. En het was direct een succes. Ik heb nesten gehad met wel acht of negen kuikens. Elk jaar is het raak. Minstens één, vaak twee nesten per jaar. Al met al zijn hier tientallen uilen ter wereld gekomen en uitgevlogen. Allemaal op eigen kracht en zonder verzorging. Geweldig toch? Met de kerkuil gaat het nu wel weer redelijk goed. Maar ik maak we wel zorgen over de gevolgen van de windmolens, als ze hier komen. Ik doe mee in de werkgroep Ecologie. Daar hoorde ik dat kerkuilen lager vliegen dan de rotor en dat ze dus geen gevaar lopen, maar ik heb uit Duitsland en Denemarken ook verhalen gehoord dat ze wel getroffen worden. En dan is er ook nog het geluid. Uilen vliegen op hun gehoor. We weten niet of uilen last hebben van het geluid van de turbines, hoorbaar of ultrasoon. Dat is nog nooit onderzocht. Dan neem je dus wel een risico. Wat mij betreft doen we het daarom niet.
Kijk, in Duitsland gaat het met de windmolens ook niet meer zo hard; daar lijkt men er alweer op terug te komen. Waarom? Dat zou ik eerst maar eens goed onderzoeken voor je ze hier neerzet. Zelf verwacht ik er geen last van te hebben, ik werk in een bar en als discjockey, het is vooral vanwege mijn uilen.”
PAUL DE BOER, BEWONER ENGELBERTERWEG TE WESTERBROEK
30
Windplatform: uitkomsten verkenning Windenergie