Accountantsverslag-Gemeente-Groningen-2023 getekend.pdf
Tekst van het document
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief
Accountantsverslag 2023
Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Speerpunten
Gemeente Groningen PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 12 juni 2024
Onze samenwerking Bijlagen
https://hetflorijnhuys.nl/
1
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Aanbiedingsbrief
Jaarverslag
Gemeente Groningen T.a.v. de raad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 30026 9700 RM GRONINGEN
Speerpunten
12 juni 2024
Onze samenwerking
Referentie: NLE00022118.1.5
Bijlagen
Geachte leden van de raad en het college,
Uitkomsten controle 2023
Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2023 (de ‘jaarrekening’) van Gemeente Groningen te controleren. Wij hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met ons controleplan van 15 december 2023.
Wij bespreken de inhoud van dit verslag tijdens de vergadering van het Audit Committee op 19 juni 2024. Hebt u in de tussentijd nog vragen, neemt u dan gerust contact met ons op.
Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening en is met uw ambtelijke organisatie besproken op 21 en 23 mei 2024, met de concerndirectie op 27 mei 2024, met de portefeuillehouder financiën op 30 mei 2024 en met het college op 4 juni 2024.
Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle.
In dit verslag hebben wij onder andere specifieke aandacht besteed aan: • de rechtmatigheidsverantwoording; • de toekomstige financiële situatie.
Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
S.J. Dul MSc RA senior director
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Leonard Springerlaan 35, 9727 KB Groningen, Postbus 8060, 9702 KB Groningen T: 088 792 00 50, F: 088 792 94 24, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben wij onze kernboodschappen samengevat.
01
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
3
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze kernboodschappen Een goedkeurende controleverklaring
Onze samenwerking
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2023 van Gemeente Groningen afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring inzake de getrouwheid van de jaarrekening. Daarnaast geven wij ook een goedkeurend oordeel over de rechtmatigheid van de specifieke uitkeringen (SiSa-bijlage). Dit alles onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad. Verder hebben wij geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving.
Bijlagen
Voor het eerst maakt de rechtmatigheidsverantwoording deel uit van de jaarrekening en zij verklaart rechtmatig te hebben gehandeld
Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Speerpunten
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van Gemeente Groningen. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan Gemeente Groningen.
Het college heeft een rechtmatigheidsverantwoording opgesteld en concludeert dat de baten, lasten en balansmutaties over 2023 rechtmatig tot stand zijn gekomen. De geconstateerde onrechtmatigheden blijven beneden de verantwoordingsgrens (€40 miljoen). In de paragraaf bedrijfsvoering zijn de onrechtmatigheden boven de rapporteringsgrens van €475.000 adequaat toegelicht. De informatie in de paragraaf voldoet aan de vereisten. Onze conclusie is dat de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening een getrouw beeld biedt. Hiertoe hebben wij diverse controlewerkzaamheden verricht op het aspect rechtmatigheid. Hieruit komen geen aanvullende bevindingen. De geconstateerde onrechtmatigheden hebben vooral betrekking op nietnaleving van EU-aanbestedingsrichtlijnen (€1,8 miljoen) en overschrijdingen van de begroting (begrotingsrechtmatigheid €4,5 miljoen). Overige begrotingsafwijkingen (minder lasten, meer/minder baten) zijn in de jaarrekening toegelicht en voldoen daarmee aan het ‘tijdig’ melden conform de financiële verordening. Hiermee zijn deze afwijkingen van de begroting niet onrechtmatig.
De omvang van de onrechtmatigheden van aanbestedingen is in lijn met voorgaand jaar Naar aanleiding van de uitgevoerde controles op de naleving van (Europese) aanbestedingsrichtlijnen bedragen de geconstateerde onrechtmatigheden €1,8 miljoen. De gemeente heeft in 2023 goede stappen gezet omtrent het meer frequent uitvoeren van interne controles en de kwaliteit van de vastlegging van de controlewerkzaamheden is toegenomen. Wel wijzen wij u erop dat het nog een intensief proces is om tot (goed onderbouwde) conclusies te komen. Wij onderzoeken voor 2024 de mogelijkheden voor het (deels) steunen op de werkzaamheden van Team Auditing als een beheersingsmaatregel. Dit is afhankelijk van de toereikendheid van de randvoorwaarden. Marktontwikkelingen hebben gevolgen voor waardering grondexploitaties Stijgende bouwkosten, onzekerheden in de markt, stijgende rente en een overvol stroomnetwerk in Nederland kenmerken 2023. Gemeente Groningen heeft over 2023 een positief resultaat grondexploitaties van €2,7 miljoen behaald. Wij hebben geen materiële bevindingen ten aanzien van de waardering van de grondexploitaties in de jaarrekening 2023. Bevindingen in het sociaal domein door afhankelijkheid van derden In het sociaal domein bedragen de totale onzekerheden €3,6 miljoen.
Dit bestaat uit de onzekerheid die voortvloeit uit de persoonsgebonden budgetten (PGB) vanuit de verklaring van de SVB en uit de Jeugdzorg vanuit de verklaring van de RIGG. De lasten in het sociaal domein stijgen, onder andere door cao-indexaties en een toenemende vraag van complexe zorg. We zien dat de gemeente hier actie op onderneemt, onder andere door de nieuwe aanbesteding van de huishoudelijke hulp en de ontwikkelingen rondom de implementatie van praktische implementatiekosten Basis jeugdhulp. Hierdoor zal naar verwachting in de komende jaren een verschuiving zichtbaar worden van zwaardere naar lichtere hulp.
4
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen De financiële positie betreft een aandachtspunt
Belangrijke conclusies vanuit overige onderwerpen:
De financiële kengetallen van Gemeente Groningen laten een stabiele ontwikkeling zien. Wel is dit nog relatief kwetsbaar ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Het benodigde weerstandsvermogen is voldoende, waarbij de verwachte risico’s kunnen worden gedekt uit de weerstandscapaciteit. Wel verwacht de gemeente in de komende jaren financiële tekorten (niet sluitende begroting), dit mede door onder andere negatieve ontwikkelingen in de gemeentefondsuitkering. In combinatie met verwachte grote nieuwe investeringen (zoals nieuwe gebiedsontwikkelingen, investeringen zoals opgenomen in de strategische investeringsagenda waaronder een nieuw muziekcentrum en de energietransitie) vraagt dit nog meer aandacht voor de financiële positie (en risicomanagement). Het zorgen voor een goede financiële doorkijk (meerdere malen per jaar), het verder verstevigen van het voorspellend vermogen in de organisatie (om eerder in te kunnen spelen op voor- en nadelen) en stevig projectmanagement zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.
-
Groningen werkt aan het verder ontwikkelen van planning en control documenten In 2023 is hierin verder geïnvesteerd door onder andere het ontwikkelen van een specifieke klimaatparagraaf (richting begroting 2025), het organiseren van workshops om meer compact en leesbaar te schrijven en het kritisch kijken naar de indicatoren. De jaarstukken 2023 zijn op onderdelen wat compacter gemaakt. Wij hebben een aantal suggesties om de informatiewaarde en de leesbaarheid van het jaarverslag te verbeteren.
-
-
-
De gemeente zet verdere stappen in het interne controlekader met betrekking tot fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving door onder andere protocollen op te stellen voor het doen van meldingen, een werkgroep integriteit in te richten en te zorgen voor een betere centrale registratie van interne meldingen (inclusief afhandeling). Met het oog op de IT-omgeving zijn er diverse lopende/geplande aanbestedingen, hierbij is leveranciersmanagement een aandachtspunt. Er zijn, met name door externe afhankelijkheid, beperkte stappen gezet in de opvolging van de bevindingen op het gebied van cybersecurity. Er zijn geen speerpunten meegegeven vanuit het Audit Committee. Wij hebben gedurende 2023 workshops gegeven over de betekenis, inhoud en mogelijke gevolgen van grondexploitaties en de financiële positie van uw gemeente. Wij hebben een plezierige samenwerking ervaren tijdens het controleproces, waarbij open communicatie en een kritische houding tussen Gemeente Groningen en PwC heeft bijgedragen een soepel jaarrekeningproces.
5
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten wij de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid toe.
02
Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
https://www.dezeen.com/2020/01/19/forum-groningen-nl-architects-cultural-centre/
6
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2023 is goedkeurend
Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2023 van Gemeente Groningen afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring inzake de getrouwheid van de jaarrekening, waarin ook de rechtmatigheidsverantwoording is opgenomen, onder het voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
In totaal hebben wij vier controleverschillen dan wel onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid die niet zijn gecorrigeerd. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond. Uit onze controle zijn tevens een aantal ongecorrigeerde presentatiecorrecties naar voren gekomen die geen materieel effect op de jaarrekening van de gemeente als geheel hebben.
Bijlagen Rechtmatigheid specifieke uitkeringen Wij hebben in onze controleverklaring ook een goedkeurend oordeel verstrekt over de baten en lasten evenals de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen (zie tevens de SiSa-bijlage).
Getrouwheid Oordeel:
Goedkeurend
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag, programmaverslag, de paragrafen en enkele bijlagen. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
60.000 39.984 40.000 20.000
13.328 3.588
3.623
Fouten ◼ = absoluut bedrag fouten of onzekerheden in €1.000
Onzekerheden ◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie in €1.000
7
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van €475.000. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve
Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college. Daarnaast zijn er een aantal ongecorrigeerde balanscorrecties die geen materieel effect hebben op de gemeentelijke balans als geheel.
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost Financiële vaste activa
1
De deelneming Stadshavens is mogelijk te hoog gewaardeerd Hierbij is de discussie of er sprake is van een duurzame waardevermindering. Wij hebben dit voor 2023 als bevinding aangemerkt. In 2024 zal Groningen nader onderbouwen in hoeverre dit een duurzame waardevermindering is. Onzekerheden prestatielevering PGB’s
Lasten jeugd en WMO PGB
Onzekerheid prestatielevering Jeugdzorg
Lasten jeugd
De balanspositie voor de woningbouwimpuls moet op basis van het BBV afwijkend worden verantwoord. Dit betreft een verschuiving van investeringen naar overlopende passiva.
Overlopende passiva Materiële vaste activa
2
3
4
Fouten
Onzekerheden
€ 1.300.000
€ 553.000
€ 3.070.000
Totaal
€ 2.288.000
€ 3.588.000
€ 3.623.000
8
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Uitkomsten controle 2023 In dit hoofdstuk beschrijven wij de uitkomsten van de controle voor de rechmatigheidsverantwoording, het ruimtelijk domein, het sociaal domein en overige onderwerpen (zoals fraude, schattingen en een update van de interne beheersing).
03
9
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid Uw rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de vereisten en geeft een getrouwe verantwoording weer
Uitkomsten controle 2023 Het college heeft rechtmatig gehandeld
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Het college legt in de jaarrekening 2023 via de rechtmatigheidsverantwoording voor het eerst zelfstandig verantwoording af over de financiële rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties. Het college heeft verantwoord rechtmatig te hebben gehandeld (passend binnen de verantwoordingsgrens van €40 miljoen). Als uw accountant hebben wij de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording meegewogen in ons oordeel over de jaarrekening als geheel (indirect oordeel over de rechtmatigheid). Rechtmatigheidsverantwoording van het college voldoet aan de vereisten, goede voorbereiding vanuit de organisatie Op basis van onze werkzaamheden hebben wij vastgesteld en geconstateerd dat de toelichting in de rechtmatigheidsverantwoording toereikend is. De organisatie heeft de rechtmatigheidsverantwoording goed voorbereid en is hier actief mee bezig geweest. Groningen heeft een mix gehanteerd van het bespreekbaar maken binnen de directies (en laten bevestigen via directieverklaringen waarin eventuele onrechtmatigheden worden gerapporteerd) en het uitvoeren van verbijzonderde interne controles. Dit heeft geleid tot een centrale registratie van afwijkingen. Daarnaast heeft Groningen proactief afstemming gezocht met ons over discussiepunten (zoals de landelijke onduidelijkheden rondom begrotingsrechtmatigheid).
Hier is de raad in meegenomen, zodat de spelregels zijn opgenomen in de aangepaste financiële verordening. Het college heeft onrechtmatigheden boven de rapporteringsgrens van €475.000 in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ opgenomen. Om de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording vast te stellen hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
•
•
• • •
• •
Inzicht verkregen in de wijze waarop de rechtmatigheidsverantwoording tot stand komt. Met behulp van deelverklaringen per directie, gemelde onrechtmatigheden bij de projectgroep RMV gedurende het jaar en uitgevoerde lijncontroles en deelwaarnemingen door Team Auditing en het kwaliteitsteam heeft de projectgroep RMV de onrechtmatigheden in kaart gebracht. Aandachtspunt voor volgend jaar is om de berekening (inclusief wel of niet doortrekken over de gehele populatie) onderliggend aan geconstateerde bevindingen nader te onderbouwen. Vastgesteld dat de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ voldoet aan de vereisten van de Kadernota Rechtmatigheid 2023. Het college heeft een toelichting opgenomen op alle afwijkingen in de rechtmatigheidsverantwoording voor zover deze de rapportagegrens overschrijden en de maatregelen toegelicht over hoe deze afwijkingen in de toekomst worden voorkomen. Kennisgenomen van de werkprogramma’s van Team Auditing inclusief de uitgevoerde werkzaamheden door het kwaliteitsteam. Kennisgenomen van de algemene beheersingsmaatregelen aanwezig in de materiële processen; Vastgesteld dat de werkzaamheden conform het plan zijn uitgevoerd op de onderdelen van het voorwaardecriterium en/of detailwerkzaamheden op de juistheid en volledigheid van het begrotingscriterium en ten aanzien van Misbruik & Oneigenlijk gebruik (M&O).
Aansluiten van de gerapporteerde afwijkingen (fouten en onduidelijkheden) met de onderliggende administratie. Zelfstandig deelwaarnemingen uitgevoerd op de uitgevoerde werkzaamheden op het voorwaardecriterium, begrotingscriterium en M&O.
10
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid (1/2) Er zijn met name onrechtmatigheden in het kader van de Europese aanbestedingen en begrotingsrechtmatigheid
Uitkomsten controle 2023 Toelichting op het voorwaardencriterium
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Het voorwaardencriterium heeft betrekking op eisen die worden gesteld bij de uitvoering van de financiële beheershandelingen en zijn opgenomen in het door de raad vastgestelde normenkader. Er is voor €2,4 miljoen aan fouten en €0,5 miljoen aan onduidelijkheden geconstateerd. De fouten zien met name toe op EU-aanbestedingen (€1,8 miljoen) en voor €0,5 miljoen met betrekking tot kwijtscheldingen afvalstoffenheffing. Toelichting op begrotingsrechtmatigheid Volgens artikel 28 van de BBV moeten over- en onderschrijdingen van zowel de baten als de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging bij het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening worden toegelicht. Wij hebben vastgesteld dat de toelichting inzake de begrotingsrechtmatigheid voldoet aan de vereisten van de BBV. Het college heeft over 2023 €4,5 miljoen aan begrotingsonrechtmatigheden geconstateerd, waarvan €1,0 miljoen acceptabel.
Op basis van de landelijke kadernota rechtmatigheid zijn met ingang van 2023 alle overschrijdingen van de door de raad vastgestelde lasten per deelprogramma en investeringskredieten als onrechtmatig aan te merken. De overschrijdingen van de baten en de onderschrijding van de lasten c.q. baten zijn juist en volledig toegelicht in de programmaverantwoording en voldoen daarmee aan het ‘tijdig’ melden (een begrotingswijziging is niet noodzakelijk) conform de actuele financiële verordening. Hiermee zijn deze afwijkingen van de begroting niet onrechtmatig. In de financiële verordening zijn daarbij wel afspraken gemaakt tussen het college en de raad over welke onrechtmatige afwijkingen als ‘acceptabel’ worden aangemerkt (bijvoorbeeld als direct gerelateerde inkomsten de overschrijding compenseren). Acceptabel/ niet-acceptabel heeft hierbij betrekking op of het passend is binnen het beleid (conform de financiële verordening). De begrotingsonrechtmatigheden zijn adequaat toegelicht in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’. Toelichting op het M&O-criterium Dit gaat om derden die misbruik maken van de gemeentelijke regelingen. De gemeente heeft ook de uitkomsten van onder andere het inlichtingenbureau hierbij betrokken. Er is voor €1,0 miljoen aan onrechtmatigheden ten aanzien van het M&O-criterium geconstateerd. De gemeente heeft hier geen directe invloed op.
De onrechtmatigheden in de verstrekkingen komen door bijvoorbeeld het niet (tijdig) opgeven van belastbaar inkomen, het verzwijgen van inkomsten en vermogen, het niet doorgeven van een verhuizing of door het verzwijgen van samenwoning. De signalen over deze onrechtmatigheden komen achteraf bij de gemeente binnen.
11
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid (2/2) Er zijn met name onrechtmatigheden in het kader van de Europese aanbestedingen en begrotingsrechtmatigheid
Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid
Deelprogramma (€x 1.000)
Lasten werkelijk
Lasten begroot
Grondexploitaties
Afwijking t.o.v. begroting (na wijz)
Sociaal domein
Acceptabel/ onacceptabel (Passend/ nietpassend binnen het beleid)
Toelichting
Verbonden partijen Schattingen
Economie en Ruimte – 01.2 Mobiliteit
40.040
39.702
338
Acceptabel (Passend)
Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag
Leefomgeving en Veiligheid – 02.1 Kwaliteit van de leefomgeving
123.030
122.265
Dienstverlening en Bestuur – 04.4 Overhead en ondersteuning org.
147.346
143.988
765
(On) acceptabel (Deels passend)
De lasten (€703.000) met betrekking tot het project ‘Rondje Zuidlaardermeer’ waren niet begroot. Hier staan deels bijdragen van diverse partijen tegenover. Het restant (€62.000) wordt veroorzaakt door hogere personele lasten (extra inzet en caostijging).
3.358
Onacceptabel (Niet-passend)
Betreft voornamelijk (€3,2 miljoen) een overschrijding op project Outsoucing ICT. Het restant (€140.000) wordt veroorzaakt door hogere personele lasten.
43
Onacceptabel (Niet-passend)
De overschrijding wordt veroorzaakt door hogere personele lasten bij SPOT. Dit betreft met name flexibele inzet bij evenementen en heeft te maken met stijging aantal events (dus niet stijging inzet per event).
Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Cultuur – 0.3.5 Culturele infrastructuur en Cultuur beleven
68.070
68.027
Een taakstelling vanuit het SIF (Stedelijk Investeringsfonds) ad. €1,2 miljoen is tijdelijk geparkeerd binnen dit deelprogramma. De vrijval van de SIF-gelden wordt ingezet ter dekking van deze taakstelling die op andere deelprogramma’s staan.
12
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid Er zijn onrechtmatigheden in het kader van de Europese aanbestedingsrichtlijnen
Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing
Beperkte stijging van de onrechtmatigheden in vergelijking met voorgaand jaar
Aandachtspunten met betrekking tot het proces
Naar aanleiding van de uitgevoerde controles (door de organisatie en door ons) op de naleving van (Europese) aanbestedingsrichtlijnen bedragen de geconstateerde onrechtmatigheden €1,8 miljoen (2022: €1,3 miljoen). De omvang van de onrechtmatigheden is in vergelijking tot andere gemeenten relatief beperkt. De aard van deze onrechtmatigheden is verschillend, zie tevens de tabel hieronder opgenomen. Circa €0,2 miljoen heeft betrekking op dossiers die reeds vorig jaar onrechtmatig waren. Gedurende het jaar zijn er een aantal nieuwe onrechtmatige dossiers geconstateerd: met betrekking tot ICT, met betrekking tot diensten en leveringen. Vanuit de uitvraag voor de rechtmatigheidsverantwoording hebben de directies ook signalen gemeld met betrekking tot onrechtmatigheden. Als gevolg van het gebruik van deelwaarnemingen dienen bevindingen met betrekking tot de dossiers van ICT-leveranciers en -diensten en leveringen geëxtrapoleerd te worden. In de tabel hieronder is dit weergegeven.
Ten aanzien van het proces van de controle op de naleving van (Europese) aanbestedingsrichtlijnen zien wij dat de gemeente in 2023 goede stappen heeft gezet omtrent het meer frequent uitvoeren van de controles. Ook is de afstemming en samenwerking met de diverse lijnen verbeterd ten opzichte van vorig jaar. Er vinden ieder kwartaal controlewerkzaamheden plaats om de werklast over het jaar te verspreiden. Hierbij blijft het lastig om in te schatten wanneer werkzaamheden afgerond kunnen worden door de grote interne afhankelijkheden en schakels (gemeentebreed) die moeten bijdragen aan het aantonen van de rechtmatigheid. De kwaliteit van de vastlegging van de controlewerkzaamheden is toegenomen. Hierbij zien wij dat er ook interne aanbestedingsjuristen worden betrokken. Wij adviseren om veelvuldiger en vooraf bij complexe dossiers (op basis van eigen risicoanalyse) conclusies en argumenten te laten toetsen door interne aanbestedingsjuristen.
Jaarverslag Speerpunten
Categorie
Bestedingen 2023
Aantal
Geëxtrapoleerd
Fouten vanuit voorgaand jaar
€180.243
4
€180.243
ICT leveranciers
€51.633
1
€146 893
Diensten en leveringen
€354.412
3
€814 446
Directieverklarin g
€609.925
1
€609.925
Totaal
€1.196.213
9
€1.751.507
Onze samenwerking Bijlagen
Daarnaast moet voor alle opdrachten die met een raamovereenkomst worden afgesloten, blijvend gemonitord worden zodat tijdig gesignaleerd kan worden of een contract mogelijk wordt overschreden. De gemeente heeft hier in 2023 al stappen in gezet. De registratie van de contractwaarde bij nieuwe contracten wordt door Gemeente Groningen al uitgevoerd. Het is echter belangrijk dat er ook een koppeling met de spendanalyse wordt gemaakt, gezien de contractwaarde nog niet voor alle contracten wordt geregistreerd. Het monitoren van mogelijke overschrijdingen is daarbij van belang. Onlangs hebben wij de aanpak voor de controle 2024 met elkaar besproken en is de wijze waarop steekproeven worden uitgevoerd besproken. Wij onderzoeken voor 2024 de mogelijkheden voor het steunen op de werkzaamheden van Team Auditing als interne beheersingsmaatregel. Dit is afhankelijk van de toereikendheid van de randvoorwaarden.
13
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Grondexploitaties Marktontwikkelingen hebben gevolgen voor waardering grondexploitaties
Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Het risicoprofiel van de grondexploitaties blijft redelijk stabiel
De verliesvoorziening is in 2023 verlaagd met €13,9 miljoen.
In 2023 is een positief bedrijfsresultaat grondbedrijf gehaald van €2,7 miljoen (begroot -/- €2,7 miljoen). Dit positieve resultaat wordt met name behaald door een vrijval van de verliesvoorziening, door de inbreng van strategische gronden in Westpoort fase 2 en daarnaast een aantal tussentijdse winstnemingen van €1,8 miljoen met betrekking tot verschillende grondexploitaties.
De verliesvoorziening wordt gevormd voor grondexploitaties waar een tekort wordt verwacht op de eindwaarde. Per jaareinde is de voorziening €104 miljoen (2022: €117,9 miljoen). De daling van €13,9 miljoen ontstaat enerzijds door de administratieve afwikkeling van de verliesvoorziening van de geslotcalculeerde grondexploitatie Grote Markt. Anderzijds is deze verlaging het gevolg van het verwachte negatieve effect van de ontwikkeling van de PII-locatie binnen grondexploitatie Europapark.
De netto boekwaarde van de voorraad onderhanden werk (BIE-gronden, Inactieve-BIE gronden en bouwrijpe kavels) is toegenomen van €42,3 miljoen naar €43,8 miljoen. Dit wordt met name veroorzaakt door de inbreng van grond in Westpoort fase 2 en door aanpassingen binnen de grondexploitatie Europapark (waardoor de verliesvoorziening wijzigt). De grondportefeuille van Groningen, exclusief gebiedsontwikkelingen uitgevoerd door BV’s, omvat zeventien complexen met bouwgrond in exploitatie (zeven winstgevend, tien verlieslatend) met een totale eindwaarde van €120 miljoen negatief. De nog te realiseren kosten van deze complexen bedragen €158 miljoen en de nog te realiseren opbrengsten €185 miljoen. De projectgerelateerde risico’s zijn (conform de paragraaf ‘Weerstandsvermogen’) gestegen naar €65,3 miljoen (2022: €63,3 miljoen). Het risicoprofiel is met name toegenomen door projectspecifieke risico’s met betrekking tot de in 2023 nieuwe vastgestelde grondexploitatie Westpoort fase 2 voor €4,3 miljoen. De gemeente houdt rekening met de impact van vertragingsrisico, uitvoeringsrisico, renterisico, opbrengstenstijgingsrisico en projectspecifieke risico’s. De impact van klimaatrisico’s is niet meegenomen in de bepaling van het risicoprofiel van de grondexploitaties. In het vertragingsrisico is rekening gehouden met mogelijke gevolgen door netcongestie.
Tussentijdse winstneming 2023 verwerkt conform BBV-uitgangspunten Het BBV schrijft voor dat in sommige situaties, eerder dan bij het afsluiten van grondexploitaties, tussentijds winst genomen moet worden op basis van de relatieve voortgang. In 2023 is er €1,8 miljoen aan winst verantwoord. Dit is conform het BBV verwerkt.
200
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties (x €1 miljoen) 2023
2022
160,0 146,8
150
117,9
104,0 100 65,3 63,3 50
2,7
5,6
0 Resultaat
Bruto boekwaarde
Risico's
Verliesvoorziening
14
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Grondexploitaties Waardering grondexploitaties onderhevig aan schattingen De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. De bestaande onzekerheden zijn toegelicht in de paragraaf Grondbeleid en in de jaarrekening. Wij hebben beoordeeld of er voldoende rekening is gehouden met specifieke risico’s en of deze voldoende zijn toegelicht in de jaarstukken. Onderstaand lichten wij twee aspecten nader toe: • De rentekosten zijn gestegen in vergelijking met de afgelopen jaren. Dit komt door de verhoging die de ECB heeft doorgevoerd om de inflatie onder controle te houden. Wij adviseren u om bij langlopende grondexploitaties de renteontwikkelingen te blijven monitoren. • Door de toenemende vraag naar elektriciteit is het stroomnet in Nederland overvol geraakt. Hierdoor ontstaat landelijk veel vertraging in bouwprojecten met betrekking tot grootverbruikers. Gemeente Groningen heeft een taskforce opgezet om de mogelijke impact te blijven monitoren. Het college heeft het uitgangspunt dat dit niet resulteert in het aanpassen van de huidige fasering tot 2029. In het weerstandsvermogen is een mogelijk vertragingsrisico opgenomen van €8,9 miljoen onder andere als gevolg van netcongestie.
De verwachting is dat vanaf 2029 de benodigde netverzwaring is gerealiseerd, zodat er vanaf dat moment voldoende ruimte is voor de aansluitingen op het elektriciteitsnet. Naast de rem op de woningbouw kan netcongestie ook zorgen voor vertraging in de energietransitie die bij Gemeente Groningen prioriteit heeft.
Bron: https://traject.com/het-vief-kwartier/
15
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Grondexploitaties De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat Wij hebben vastgesteld dat de parameters zijn geactualiseerd. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig bepaald. Wij hebben de volgende constateringen: • De rekenrente is met 1,87% (2022: 1,64%) conform het BBV gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van Gemeente Groningen. Met ingang van begrotingsjaar 2025 (in 2024 ook al toegestaan) dient Gemeente Groningen op basis van een wijziging van het BBV het renteomslag-percentage als uitgangspunt te hanteren voor het toerekenen van rentelasten aan de grondexploitaties. Dit kan zorgen voor een hogere rente. • De kostenramingen (nog te maken kosten) zijn ook in 2023 geactualiseerd. Hierbij zijn de kostenramingen voor de komende jaren verhoogd met 5%15%. In vergelijking met andere gemeenten is dit relatief voorzichtig. Naast een nominale stijging is ook een kostenstijging in de grondexploitaties ingerekend (2024 3%, vanaf 2025 2%). Dit ligt in lijn met wat in de markt gangbaar is en is gebaseerd op marktrapporten. In deze combinatie achten wij de schattingen evenwichtig (passend binnen de bandbreedte). • In de nog te maken kosten is naast (jaarlijkse) indexering ook sprake van opgenomen opslagen/stelposten vanwege de looptijd van het project dan wel ramingen die nog niet geheel duidelijk zijn.
Hierbij wordt op de interne expertise (stadsingenieurs) gesteund voor de bepaling hiervan. We zien dat de bepaling hierbij verschilt per project. Voor een betere beheersing is het aan te bevelen om met een generieke lijn te werken qua bepaling en afwijkingen alleen toe te staan met een adequate onderbouwing. • Daarnaast merken wij op dat de kostenramingen veelal op basis van eigen calculaties worden opgesteld. Wij adviseren daar periodiek een ‘externe blik’ in te bouwen ter toetsing van de gehanteerde uitgangspunten en onderbouwing van de ramingen. Dit ook om te toetsen of er nog blinde vlekken of andere zienswijzen bestaan bij de huidige onderbouwingen.
•
•
•
Het college rekent voor woningbouw met 1% opbrengstenstijging voor 2024 en vanaf 2025 t/m 2033 (ook voor bedrijventerreinen en commercieel vastgoed) met 2%. Deze index verhoudt zich tot marktonderzoeken en vorig jaar. Voor grondexploitaties met een looptijd langer dan tien jaar wordt geen opbrengstenstijging ingerekend. Voor sociale woningbouw liggen veelal afspraken met woningcorporaties ten grondslag aan de opbrengstenraming. De notitie parameters bevat dit jaar ook een bandbreedte waarbij verfijning naar de Groningse marktsituatie is toegevoegd. De bandbreedte is opgenomen voor uw gemeente inclusief de gebiedsontwikkeling BV’s. De gebiedsontwikkeling BV’s dienen wel zelfstandig een standpunt in te nemen die buiten de bandbreedte kan vallen. Wij hebben de parameters en uitgangspunten van de grondexploitaties gecontroleerd. Door de gemeente worden gericht ook sensitiviteitsanalyses (2023: Westpoort fase 1) uitgevoerd om inzicht te krijgen in ontwikkelingen en het effect op afwijkende uitgangspunten in een bepaalde bandbreedte (-/- / + 1%). Dit leidt niet tot significant afwijkende conclusies in onze controle en op basis hiervan kunnen wij instemmen met de waardering van uw grondexploitaties in de jaarrekening 2023. Parameters grondexploitaties
2024
20252026
20272033
2034 e.v.
Rekenrente
1,87%
1,87%
1,87%
1,87%
Disconteringsvoet
2%
2%
2%
2%
Kostenstijging
3%
2%
2%
2%
Opbrengstenstijging woningbouw
1%
2%
2%
0%
Opbrengstenstijging bedrijventerrein en commercieel vastgoed (kantorenlocaties is 0% en tussen 2027 en 2033 2%)
0%
2%
2%
0%
16
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein De lasten in het sociaal domein stijgen, afwijkingen ten op zichte van begroot zijn in lijn met 2022
Uitkomsten controle 2023 De lasten in het sociaal domein nemen toe; actie is ondernomen
Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Sinds de decentralisatie van het sociaal domein zien wij een stijging in de uitgaven. Dit is een landelijk beeld wat al een aantal jaren doorzet. Bij Gemeente Groningen is dit voor 2023 ten opzichte van 2022 ook zichtbaar. We zien dat de gemeente de nodige stappen heeft gezet, onder andere voor de WMO door de individuele en groepsbegeleiding onder te brengen in het gebiedsondersteunend netwerk (GON) en de nieuwe aanbesteding van de huishoudelijke hulp en voor jeugd de ontwikkelingen rondom de Basis jeugdhulp. Hierdoor zal naar verwachting in de komende jaren met name bij jeugd een verschuiving zichtbaar worden van zwaardere naar lichtere hulp. De inschattingen rondom de te betalen kosten in lijn met voorgaand jaar De afwijking tussen de begrote lasten ten opzichte van de gerealiseerde lasten ligt gedurende 2023 (2%) in lijn met 2022 (3%). Zowel voor de lasten jeugd als WMO is de afwijking ten opzichte van begroot iets gestegen (valt per saldo tegen elkaar weg). Voor beschermd wonen (BW) liggen de werkelijke bestedingen €2,5 miljoen onder de begroting. Het inschatten van de lasten sociaal domein blijft uitdagend, onder andere gezien de grote afhankelijkheid van derden en doordat de begroting tussentijds niet wordt bijgesteld.
De afwijkingen ten opzichte van de begroting 2023 worden onder andere veroorzaakt door de stijgingen van jeugdzorg die het gevolg zijn van prijsindexeringen, toenemende complexiteit van jeugdhulp en omdat niet alle cliënten zijn overgegaan naar Basis jeugdhulp (fase 1) (hetgeen wel was verwacht).
120 100
(x €1 miljoen)
Rechtmatigheid
80 60 40 20 0
Realisatie 2023 Begroting 2023 Realisatie 2022 Begroting 2022
Jeugd
WMO
77,3 69,9 73 66,9
115,5 118,6 111,1 111,7
Waarvan BW 65,5 68 60,6 67,6
17
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Afhankelijkheden derden, daardoor bevindingen in lijn met voorgaande jaren
Uitkomsten controle 2023 Beperkte onzekerheid prestatielevering zorg in natura
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking
Gemeente Groningen is voor BW, jeugd en (gedeeltelijk) Wmo voor het vaststellen van de prestatielevering volledig afhankelijk van de productieverklaringen van aanbieders (en ook de RIGG). Gedurende 2023 heeft Gemeente Groningen wederom stappen gezet om het de afhankelijkheid van productieverklaringen verder in omvang terug te brengen. Door de afhankelijkheid van productieverklaringen bestaat er gedurende het jaar minder zicht op mogelijke risico’s rondom de prestatielevering en kan ook de jaarrekeningcontrole pas later worden afgerond. Op basis van de productieverantwoordingen is voldoende controle-informatie verkregen om te onderbouwen dat de prestaties ook daadwerkelijk zijn geleverd. Alle zorgaanbieders met een productie groter en kleiner dan €125.000 hebben een goedkeurende controleverklaring ontvangen. Dit leidt voor 2023 niet tot onzekerheden. Bij de verantwoording van de RIGG is voor 2023 een goedkeurende verklaring verstrekt. Ten aanzien van de prestatielevering blijkt een onzekerheid van €3,07 miljoen.
In de onderstaande figuur hebben wij het totaalbeeld van fouten en onzekerheden opgenomen. in ons oordeel worden de verschillen > €475.000 betrokken. Wij zien dat veel grotere gemeenten, mede in het kader van meer grip krijgen op de bestedingen sociaal domein, zich orienteren om tot een meer zelfstandige mix van beheersmaatregelen te komen rondom de prestatielevering. Wij adviseren Groningen om deze stap ook verder te onderzoeken. Bevinding SVB overeenkomstig met voorgaande jaren. Er is bij de verantwoording van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) voor 2023 weer geen goedkeurende controleverklaring verstrekt. Dit leidt voor Gemeente Groningen tot een onzekerheid als gevolg van het kasstelsel door de SVB van €553.000 en een rechtmatigheidsfout van €93.000. Deze bevindingen zijn in overeenstemming met landelijke bevindingen en kunnen door Gemeente Groningen niet (of moeilijk) worden voorkomen of gerepareerd door de afhankelijkheid van de gegevens van de SVB.
Bijlagen
Bevindingen rapportage SVB Fout: €93.000 (€160.000 in 2022) Onzeker: €553.000 (€669.000 in 2022)
Prestatielevering ZiN WMO Fout: Geen (geen in 2022) Onzeker: Geen (€44.000 in 2022)
Prestatielevering ZiN Jeugd Fout: Geen (geen in 2022) Onzeker: €3.070.000 (€1.751.000 in 2022)
18
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Verbonden partijen Groningen heeft meer aandacht voor risico’s verbonden partijen, maar de inschattingen zijn nog optimistisch De sturing op verbonden partijen is verbeterd, wel vragen wij aandacht voor het beter onderbouwen van de financiële risico’s We constateren dat Gemeente Groningen beter stuurt op de verbonden partijen. Er zijn meer tussentijdse contactmomenten, de risico’s worden in beeld gebracht en hier zijn meerdere medewerkers bij betrokken. Er is een kadernota verbonden partijen opgesteld en deze moet nog worden vastgesteld. Wij adviseren dit ook in 2024 formeel af te ronden.
Er liggen inschattingen ten grondslag aan het bepalen van de waardering van de deelnemingen. De gemeente stelt voor de risicovolle deelnemingen een position paper op met de gehanteerde veronderstellingen en getrokken conclusies. Deze zijn onder andere gebaseerd op externe onderzoeken, grondexploitatieberekeningen van de BV’s, of andere openbare (jaar)stukken. Bij een aantal deelnemingen wordt geconcludeerd dat de waardering van de deelnemingen of verstrekte leningen in het kader van de jaarrekening een beperkt risico is. Dit aangezien nog wel wordt verwacht dat een businesscase gunstiger uitpakt of dat de verwachting bestaat dat het geen duurzame lagere waarde is. De onderbouwing van deze uitgangspunten op basis van harde controledocumentatie ontbreekt nog in de position papers die worden opgeleverd. Het vraagt hierbij om aanvullende overleggen om uiteindelijk tot een betere onderbouwing te komen en om goede conclusies te kunnen formuleren. Het is belangrijk dat dit aspect beter wordt betrokken bij het opstellen van de position papers. Wij adviseren om hierbij per risicovolle deelneming naast een position paper ook een onderbouwend dossier in te richten met bijvoorbeeld onderliggende kasstroomprognoses, elementen die door Groningen zelf zijn getoetst om de betrouwbaarheid van schattingen vast te stellen en eventuele onderliggende stukken voor positieve toekomstverwachtingen.
In de controle hebben wij onder andere uitvoerige gesprekken gevoerd over de waardering van Meerstad (nieuwe ontwikkeling komende jaren), Warmtestad (nodige risico’s, maar wel verwachting van positief scenario door steun vanuit Rijk voor warmtebedrijven), Suikerzijde (ontwikkeling grondexploitatie), Martiniplaza (ontwikkeling exploitatie in komende jaren) en Stadshavens (zie ook volgende punt). Wij kunnen instemmen met de uitgangspunten die het college (op basis van de huidige inzichten) hanteert voor de waardering in de jaarrekening 2023. Wel is het belangrijk om (ook vanuit de raad) de ontwikkelingen goed te monitoren gezien de vele onzekerheden en het mogelijke beslag op het eigen vermogen van Groningen (indien de risico’s daadwerkelijk financieel worden doorvertaald). De waardering van deelneming Stadshavens is enigszins optimistisch De waarde in de balans van de deelneming Stadshavens bedraagt ultimo 2023 €7,2 miljoen. Door een verwachte negatieve eindwaarde van de grondexploitatie is in 2022 door Stadshavens een afwaardering doorgevoerd van €1,3 miljoen. Het eigen vermogen van de B.V. is daarmee met dit bedrag afgenomen. Gemeente Groningen heeft dit niet tot uitdrukking gebracht in de waardering van de deelneming omdat verwacht wordt dat deze afwaardering in de toekomst nog terugverdiend gaat worden (onder andere door verwachte positieve rente effecten).
Deze verwachting kan echter niet voldoende concreet worden gemaakt op basis van onderlinge afspraken die zijn vastgelegd met Stadshavens. Wij hebben dit opgenomen als ongecorrigeerd controleverschil. Hierbij is de discussie met name of er sprake is van een duurzame waardevermindering of dat dit in de komende jaren nog zal veranderen. Groningen zal in 2024 nadrukkelijk de verwachtingen en de waardering nader onderbouwen en verder beoordelen of er sprake is van een duurzame waardevermindering.
19
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen (1/2) De schattingen van het college nader uitgelicht
Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die het college heeft gedaan beoordeeld en concluderen dat deze
Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Schatting
Waarde (x €1 miljoen)
zijn gebaseerd op passende onderbouwingen en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Oordeel Opmerkingen
2023
2022
2023
2022
Afschrijvingen van materiële vaste activa
45
43
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector en sluiten aan bij uw financiële verordening.
De waardering van het vastgoed
601
585
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben wij in detail gecontroleerd. Wij hebben expliciet aandacht besteed aan het pand waarin Vapiano was gevestigd en kunnen instemmen met de huidige waardering. In 2023 is meer bekend geworden over de vestiging van het Holland Casino. Vanwege het niet terugkeren op de voormalige locatie aan het Gedempte Kattendiep is voor de waardering van de parkeergarage in 2023 een verliesvoorziening gevormd voor €1,7 miljoen.
De waardering van de grondexploitaties
48
43
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met interne ramingen en in een aantal gevallen met rapportages van externe partijen. Zie de toelichting.
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
20
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Schattingen (2/2)
Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Schatting
Oordeel Opmerkingen
2023
2022
De waardering van de financiële vaste activa
435
452
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd met specifieke aandacht voor de deelnemingen. Er spelen veel ontwikkelingen omtrent de deelnemingen, zoals bij Warmtestad en Meerstad. Het is belangrijk om op basis van besluitvorming en risicoanalyses (bijv. over de inrichting van Meerstad voor komende jaren) te beoordelen of hierdoor risico’s ontstaan voor de waardering van de deelnemingen c.q. leningen. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen (bij Warmtestad enigszins optimistisch). Wel hebben wij ten aanzien van de waardering van Stadshavens een ongecorrigeerd verschil opgenomen.
De juistheid en volledigheid van de onderhoudsvoorziening
50
43
Met betrekking tot de voorziening onderhoud hebben wij geconstateerd dat de onttrekkingen achterblijven op het onderhoudsplan (deels bewuste keuze omdat in 2024 de meerjarenonderhoudsplannen geactualiseerd zullen worden en daarbij de uitgaven weer nader bepaald zullen worden voor komende jaren).
De waardering en indexatie van de APPAvoorziening
5
4
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per eind 2023 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe serviceorganisatie. Deze organisatie heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Daarnaast is de voorziening geïndexeerd met 3,03%. Er is geen sprake van nieuwe collegeleden. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die Gemeente Groningen heeft gehanteerd.
De juistheid en volledigheid van de voorziening verlofsparen
3
1
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die de gemeente kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd zijn geschikt.
Rechtmatigheid Grondexploitaties
Waarde (x €1 miljoen)
Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
2023
2022
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
21
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Fraude en wet- en regelgeving
Onze conclusies
Geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd.
Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Onze controleverklaring Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u hebt opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten hebben wij gerapporteerd in onze uitgebreide controleverklaring. De gemeente zet verdere stappen in het interne controlekader met betrekking tot fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw organisatie is primair de verantwoordelijkheid van het college en degenen die belast zijn met governance (de raad). Wij hebben de opzet en de implementatie van de relevante aspecten van het frauderisico-beheersingssysteem geëvalueerd (en hierover ook al teruggekoppeld in onze rapportage interim-bevindingen). Groningen heeft in de afgelopen periode daarbij mooie stappen gezet om het proces te verbeteren: • Begin 2024 is het nieuwe protocol integriteitsmeldingen en het meldformulier integriteit vastgesteld. Daarbij was in 2023 de gedragscode ‘de gemeente is van glas’ al geactualiseerd. Er wordt gewerkt aan een kadernota integriteit. • Er zijn in het afgelopen jaar relatief weinig meldingen geweest. Deze meldingen hebben geen invloed op de jaarrekening.
• Het inrichten van een werkgroep integriteit, die zorgdraagt voor implementatie van het beleid (onder andere communicatie, rondje door de organisatie, versterken van vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid/integriteit). • Uitvoeren van testen met betrekking tot het doorbreken van beheersingsmaatregelen binnen de bestaande betalingsorganisatie. • Er is een overzichtelijker systeem ingericht voor het melden van fraude en/of
integriteit (inclusief registratie). Hiermee is een belangrijk aandachtspunt (centrale registratie) opgepakt. •
Groningen is voornemens om over 2024 een integriteitsrapportage uit te brengen.
Het is positief dat hiermee belangrijke stappen zijn gezet. Een paar adviezen om de interne beheersing op dit apect verder te verbeteren zijn: • Bij andere organisaties zien we soms dat bij groot omvangrijk meerwerk op inkoopcontracten (vaak investeringen) een commissie goedkeuring moet geven (inclusief uitvoering voldoende controles bijv. op de prestatielevering). Gezien de verwachte omvangrijke investeringen in de komende jaren adviseren wij in overweging te nemen dit ook bij Groningen in te richten. • Het gericht uitvoeren van interne controles op de gunning van aanbestedingen en specifieke risico’s rondom mogelijke fraude (bijv. het proces bij veelvuldig gunnen van opdrachten aan één leverancier). • Afgelopen jaar zijn er berichten in de media gekomen, dan wel blijkt uit gesprekken met de organisatie dat er situaties zijn waar er wordt beweerd dat er een indicatie op schending van integriteit/fraude bestaat. Deze meldingen heeft Groningen onderzocht en hier komen geen indicaties van fraude uit naar voren. Hierbij zien we dat in specifieke situaties (soms op basis van vragen van de raad) wel een onderzoek wordt verricht om te leren van een bepaalde casus. Wij adviseren hierbij ook vaker de fraudebril op te zetten en dit meer systematisch te onderzoeken (inclusief dossier).
Er zijn geen aanwijzigingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. In het kader van onvoorspelbaarheid hebben wij dit jaar extra aandacht gegeven aan een analyse uitgevoerd op dienstauto’s (door team Auditing). Hieruit zijn geen indicaties op fraude en/of niet-naleving van (fiscale) regelgeving geconstateerd.
22
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Rechtmatigheid Grondexploitaties Sociaal domein Verbonden partijen Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update (IT) interne beheersing Geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing In onze rapportage interim-bevindingen 2023 hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van Gemeente Groningen. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen nieuwe belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd. Wij zijn op grond van artikel 2:393 lid 4 van het Burgerlijk Wetboek (‘BW’) verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Hierbij zijn geen nieuwe IT-bevindingen ten opzichte van de rapportage interimbevindingen. Implementatie X-Works gaat niet door
Speerpunten
De migratie van de Suites4 en het Wiz-portaal naar X-Works gaat definitief niet door. Het contract voor de Suites4 is met meerdere jaren verlengd en de organisatie is bezig om nieuw plan op te stellen om de beoogde doelen (onder andere meer monitoringsmogelijkheden) alsnog te behalen. Het is belangrijk om hierbij ook het verbeteren van de IT-beheersing rondom deze systemen mee te nemen als aandachtspunt.
Onze samenwerking
Diverse lopende/geplande aanbestedingen gaan IT-omgeving veranderen, leveranciersmanagement is attentiepunt
Update (IT) interne beheersing Jaarverslag
Bijlagen
Wij hebben begrepen dat in december 2023 afspraken zijn gemaakt met Fujitsu over de wijze waarop de gemeente en de IT-service organisatie uit elkaar gaan. De huidige dienstverlening die Fujitsu biedt, wordt deels terug in eigen beheer genomen worden en het resterende deel zal worden verdeeld in drie à vier percelen, waarbij dit ondergebracht zal worden bij andere leveranciers. De aanbesteding voor het eerste perceel (SOC/SIEM) is inmiddels gepubliceerd.
Naar verwachting zal de aanbesteding voor het tweede perceel begin 2025 gepubliceerd worden. De aanbesteding voor de vervanging van het financiële systeem (DaFinci) is inmiddels gepubliceerd, waarbij de planning is dat in Q4 2024 een definitieve partij wordt geselecteerd. Wij benadrukken dat het bij de selectie van de IT-dienstverleners en softwareoplossingen van belang is dat de interne beheersing aantoonbaar van voldoende niveau is. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ISAE3402 Type II-verklaringen die door IT-leveranciers verstrekt worden. Beperkte stappen gezet in de opvolging van de bevindingen op het gebied van cybersecurity Er zijn beperkte stappen gezet in de opvolging van de cybersecuritybevindingen zoals gerapporteerd in de rapportage interim bevindingen. Wij begrijpen dat hierbij een afhankelijkheid is van Fujitsu die niet/beperkt opvolging geeft aan de constateringen. Gemeente Groningen geeft aan dat zij zich gegeven de situatie risicogericht focust op de belangrijkste verbeterpunten (onder andere de initiatieven op het gebied van SOC/SIEM en IAM, maar ook netwerksegmentatie) en vooral naar de toekomst kijkt. Gegeven de situatie begrijpen wij dat de prioriteit wordt gelegd op het aanpakken van de belangrijkste risico’s. Hier wordt geen verhoogd risico gelopen.
Desalniettemin benadrukken wij het belang van het nemen van verdere stappen op het gebied van cybersecurity, ook zeker in de context van de aanstaande migratie.
Wij hebben begrepen dat er in 2023 geen significante datalekken en/of cybersecurityincidenten hebben plaatsgevonden.
23
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven wij wat ons is In dit hoofdstuk beschrijven wij wat ons is opgevallen opgevallen in relatie tot de in relatie tot de informatiewaarde van het jaarverslag. informatiewaarde het visie jaarverslag. Daarnaast beschrijvenvan wij onze op de financiële Daarnaast beschrijven wij onze visie op positie. de financiële positie van de gemeente X.
04
24
Accountantsverslag | Gemeente Groningen | 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Financiële positie
Onze conclusies
Licht positieve ontwikkeling in financiële kengetallen, financiële positie blijft kwetsbaar
Uitkomsten controle 2023
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Speerpunten Onze samenwerking Bijlagen
Aan de hand van zes kengetallen hebben wij uw financiële positie en de landelijke cijfers onder elkaar gezet (zie de tabel hiernaast). Deze informatie is ook opgenomen in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Samengevat worden de kengetallen licht positiever; de financiële positie blijft echter kwetsbaar. Dit past in het beeld van de afgelopen jaren, waar wij ook regelmatig over hebben besproken met de raad. De solvabiliteit is laag met 10% (vorig jaar 9%). Dit kengetal voldoet wel aan de (door de raad) vastgestelde streefwaarde van 10% voor de korte termijn, maar de doelstelling van 20% voor de lange termijn wordt inmiddels al vele jaren niet behaald. De nettoschuldquote en de belastingcapaciteit liggen daarnaast hoger dan het landelijk gemiddelde. Dit zorgt ervoor dat de wendbaarheid van Groningen beperkt is; er kan moeilijk snel worden gereageerd op ontwikkelingen doordat de belastingen al redelijk maximaal zitten qua tarieven en Groningen al diverse vaste lasten heeft in de vorm van rente op aangegane leningen. Qua grondexploitaties zit Groningen juist lager dan het landelijk gemiddelde, wat met name veroorzaakt wordt door het onderbrengen van belangrijke grondexploitaties in afzonderlijke BV’s (waardoor deze niet meetellen voor dit kengetal).
Ook de structurele ruimte (verschil structurele baten en lasten) per eind 2023 is positief ten opzichte van andere gemeenten. De komende jaren zijn financieel spannend voor Groningen. Dit door grote investeringen waarover door de raad moet worden besloten (inclusief het maken van keuzes met welke prioriteit de projecten moeten worden uitgevoerd) en de begroting die de komende jaren onder druk staat (met verwachte tekorten onder andere als gevolg van aanpassingen van de gemeentefondsuitkering). Daarnaast neemt het financieel risicoprofiel hierdoor toe. Om de lange termijn ambitie van 20% solvabiliteit te behalen moet daarnaast ook financieel verder worden ingegrepen.