(02) Eindrapport Post-corona Toekomstverkenning RGA.pdf
Tekst van het document
Nieuwe kansen voor landbouw De landbouwsector is in heel Nederland enigszins gekrompen, doordat er minder wordt geëxporteerd en EU-subsidies zijn afgenomen. Door de nabijheid van fabrieken is de melkveehouderij in het Noorden van Nederland echter redelijk op peil gebleven. De overheid vindt zelfredzaamheid belangrijk en stimuleert de agrarische sector om veel verschillende gewassen te telen en bovendien kringlopen lokaal te sluiten. Dit betekent dat er een diversiteit aan gewassen te vinden is in de regio. Er worden aardappels, suikerbieten en uien verbouwd, maar ook veel graan en groenten. Ook is er aandacht voor grondstoffen voor de industrie, zoals cichorei, maanzaad, vlas en koolzaad.
27 SEPTEMBER 2030
Plan ombouw vliegveld Eelde tot vakantiepark: “Waar laten we anders al die binnenlandse toeristen?”
Minister opent grootste nationale medicijnenfabriek in Eemshaven
Horeca onder druk: mensen letten al jaren op de kleintjes
RUG richt zich op Duitse studenten om inkomsten op orde te houden
ING: Deense en Duitse markt noodzakelijk voor maakindustrie Noord-Nederland
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
27
Digitalisering en smart industry Arbeidsmigratie is door de pandemie drastisch afgenomen. Bedrijven zoeken daarom hun toevlucht tot robotisering en digitalisering. Deze ontwikkeling dient tevens als een grote katalysator voor de golf van productie die teruggehaald wordt uit lagelonenlanden ('reshoring'). . Smart manufacturing heeft een enorme vlucht genomen in de regio en biedt veel kansen voor lokale MKB-bedrijven. Hierbij wordt veelvuldig gebruik gemaakt van 'shared facilities', waar het project Technologies Added jaren terug succesvol mee pionierde. De overheid heeft ook diverse programma’s opgesteld om digitalisering en reshoring mee te stimuleren en werkgelegenheid daarin te bevorderen. Samenwerking vanuit de RGA met Brainport Eindhoven wordt door het Rijk gestimuleerd. Om- en bijscholingsprogramma’s zorgen ervoor dat er het nodige werk is voor de onderkant van de arbeidsmarkt.
Sterke regionale quadruple helix onderdeel van nationale industriepolitiek De investeringen van de overheid in onderwijs zijn stabiel gebleven. De transformatie naar een meer regionaal georiënteerde economie vergt namelijk investeringen in nieuwe kennis, vaardigheden en capaciteiten. Het Rijk voert hier een strakke agenda op en de meeste middelen binnen onderwijs en onderzoek gaan ook naar zaken die bijdragen aan zelfvoorzienendheid of de zorg. Regionale proeftuinen en living labs spelen een belangrijke rol in de samenwerking in de regionale quadruple helix (overheid, onderwijs, ondernemers en maatschappelijke instellingen) die een prominente plaats heeft in de nationale industriepolitiek. Hierin spelen crossovers, bijvoorbeeld tussen de technologiesector en de zorg of landbouw, een belangrijke rol. De verbinding tussen WO, HBO en MBO, zowel voor onderzoek en innovatie als voor de inhoud van levenlange ontwikkeling van trajecten in diverse sectoren is sterk. Een uitdaging is echter wel het binnenhalen en behouden van talent nu het aantal internationale studenten in Groningen is gehalveerd.
Wonen, leven en mobiliteit Nationaal is de regio beter verbonden. Zo is de Lelylijn gerealiseerd en in 2028 feestelijk in gebruik genomen. Daarnaast is er geïnvesteerd in de infrastructuur gericht op een goede verbinding met Duitsland en Denemarken zodat deze 'markten om de hoek' binnen handbereik zijn. Groningen Airport heeft het lastig door verscheidene lockdowns over de jaren, de gedaalde koopkracht en de meer nationale oriëntatie op vakantie- en zakelijk gebied. De kwaliteit van leven in Noord-Nederland, de ruimte, natuur en, lage woonkosten trekken nieuwe bedrijven en hun werknemers aan. Door digitalisering is het interessanter en veiliger geworden om buiten de (rand)stad te wonen. Landelijke, voormalige krimpgebieden gedijen. Zo goed zelfs dat 'buiten' wonen schaars is geworden. Ook de toegenomen bedrijvigheid in de regio, nu we meer zelf moeten gaan produceren, verhoogt de ruimtelijke druk op die gebieden. Stedelijke centra staan er daarentegen steeds leger bij, vooral wat betreft winkels en horeca.
Iedereen levert wat in De investeringen (en participatie) van de overheid in de economie en het herverdelen van de afgenomen welvaart van ons land, leidt tot een hogere en meer progressieve belastingdruk voor inwoners en bedrijven. Dit komt bovenop de gestegen prijzen van voedsel, producten en reizen. Tweedelingen zijn beperkt, want iedereen heeft minder te besteden gekregen. Een buitenlandse reis zit er voor velen niet meer in. We zoeken ons vertier binnenlands. Het toerisme op bijvoorbeeld de Wadden neemt hierdoor toe, waar de natuur flink onder te lijden heeft. Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
28
Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen De top-5 van uitdagingen in dit scenario: 1.
Hoe zorgen we voor voldoende werk voor ieder van onze burgers in een geregionaliseerde wereld?
2.
Hoe gaan we om met afnemende arbeidsmigratie (zowel hoogopgeleid als laaggeschoold) en talent (studenten)?
3.
Hoe kunnen we onze economie op een slimme manier verbreden om meer zelfvoorzienend te worden (compenseren van wat we minder uit buitenland binnenkrijgen)?
4.
Hoe gaan we om met de ruimtelijke druk, met name buiten steden, van wonen en nieuwe bedrijvigheid (o.a. door reshoring) en hoe houden we voor inwoners dan hun geboortedorp betaalbaar? En hoe vinden we de balans tussen toegenomen binnenlands toerisme en natuur?
5.
Hoe voorkomen we het weglekken van talent en kennis?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
29
Scenario 4: Dynamiek achter de Dijk Regionalisering, Marktgedreven herstel
Het is 2030. We leven nu 10 jaar na de pandemie en ons leven is flink veranderd. Hoewel de overheid aanvankelijk de economie redelijk aan het draaien hield door het bieden van inkomensondersteuning, kon het niet voorkomen dat er een zware recessie volgde in de jaren 2020-2022. Nieuwe uitbraken van de pandemie en protectionisme zorgden voor een meer gesloten wereld. Bedrijven moesten alsnog reorganiseren en veel mensen verloren hun baan. Ook de huizenmarkt stortte in. De nieuwe realiteit bood echter ook veel nieuwe kansen. Bedrijven waren genoodzaakt nieuwe samenwerkingspartners te vinden en hier komen innovatieve ideeën uit. Mensen proberen elkaar te helpen, vanuit betrokkenheid, maar ook om kosten te besparen in een gekrompen economie. De ruil- en deeleconomie is een feit en zaken als verzekeren, kinderopvang, ouderenzorg en energievoorzieningen worden steeds vaker coöperatief geregeld. Er is veel betrokkenheid van bedrijven bij hun lokale netwerk. Daarnaast proberen lokale overheden initiatief te stimuleren door experimenteerruimte te creëren en soepel om te gaan met regelgeving. Maar als je niet bij het juiste (sociaal) netwerk bent aangesloten als ondernemer of burger, kom je moeilijk mee.
De periode 2020-2030 Veel overheden konden de eerste golf van de pandemie nog managen met allerlei steunmaatregelen. Ze waren echter niet in staat om een langdurige economische crisis te voorkomen, vooral niet toen nieuwe golven van het gemuteerde virus ontstonden. De gevolgen waren ingrijpend. Internationale handel stokte, de economie stortte in en het begrotingstekort nam toe. Ook onze creditrating moest eraan geloven waardoor goedkoop lenen er niet meer inzat en bezuinigingen onvermijdelijk werden. Hoe langer het duurde, des te meer het vertrouwen in de overheid afnam.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
30
Internationale fragmentatie Niet alleen het vertrouwen in de nationale overheid heeft een klap gekregen, ook die in internationale instituties. Landen binnen de EU kwamen maar niet op één lijn, ieder koos zijn eigen weg. Dit gebeurde zowel in de zoektocht naar en het opkopen van mogelijke vaccins, als in het beschermen van de eigen economie. De eurobonddiscussie zette ons en andere noordelijke lidstaten in isolement. Markten verloren hun vertrouwen door het solisme in de unie en de euro zette een diepe val in. Ook buiten Europa nam het vertrouwen in internationale samenwerkingsverbanden en -organen af. Nationaal belang en protectionisme kenmerkten de wereld. Handelsconflicten waren aan de orde van de dag.
Nieuwe consumptiepatronen, andere waarden Burgers zijn meer en meer traditionele instituties, zowel(grote, nationale) overheden als grote multinationals, gaan wantrouwen. Zij zijn wars geworden van hoe zij solistisch hun eigen, kortetermijnbelang nastreven en van hun bureaucratie, terwijl maatschappelijke tweedelingen groeiden en er weinig werd gedaan aan het klimaat. Burgers zijn door de pandemie veel meer gaan kijken naar de langere termijn. Consumentenpatronen zijn daardoor structureel veranderd. Waar voorheen vooral werd gekeken naar de laagste prijs, staan nu kwaliteit en (lokale) maatschappelijke impact van producten en diensten centraal. Waar overheden en grote bedrijven dit niet kunnen leveren, regelen ze het meer en meer grotendeels wel zelf. Het traditionele ‘marktdenken’ en het allereerst zoeken van oplossingen bij traditionele marktpartijen, is voorbij.
Regionaliseren productieketens De veranderde consumentenpatronen brachten een door het bedrijfsleven simultaan ingezette transitie in een stroomversnelling. Bedrijven zagen hun complexe, mondiale productieketens als een risico. Dit kwam door zowel de ontwrichtingenvanwege regelmatige lockdowns als door protectionistische maatregelen van overheden. Hun exportperspectieven zijn bovendien afgenomen. Meer en meer bedrijven hebben zich noodgedwongen toegelegd op hun thuismarkten en buurlanden daaromheen. Ook halen ze (productie)activiteiten daar weer naar terug.
De regio Groningen-Assen in 2030 MKB met lokale impact floreert Hoewel multinationals nog steeds bestaan, is hun invloed beperkter. Vooral de grote techpartijen hebben in moeten leveren. Veel grote datacentra zijn er niet meer bijgekomen in de regio. Ook exporterende of internationale logistieke bedrijven hebben het moeilijk. De afgelopen jaren zijn er daarentegen wel veel kleine lokale bedrijven bijgekomen. Die kunnen, mede door technologie en innovatie, op kleine en lokale schaal produceren. Hier komt bij dat mensen meer aandacht voor streekproducten en de eigen regio hebben. Burgers verwachten dat bedrijven investeren in lokale gemeenschappen en maatschappelijke impact. Bedrijven zijn idealiter regionaal verankerd. Burgers zijn bereid samen geld op tafel te leggen om de regionale economie weer aan de gang te krijgen. Ze betalen ook graag wat meer voor meer kwaliteit en duurzaamheid. Dit bleek een uitkomst voor bijvoorbeeld de landbouwsector (vooral bloementeelt en tuinbouw). Die heeft een groot gedeelte van haar internationale afzet verloren en heeft de transitie naar meer duurzame productie voor lokale en nationale markt moeten maken.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
31
Decentrale energierevolutie De grote energie- en chemieclusters hebben de afgelopen jaren een krimp doorgemaakt. Niet alleen doordat internationale afzet is gekrompen, maar vooral ook omdat er een meer decentrale, bottom-up geïnitieerde energietransitie heeft plaatsgevonden. Allianties van bedrijven en coöperaties van burgers hebben vaker het heft in handen genomen om eigen duurzame energievoorzieningen te realiseren, van lokale zonneweides en windparkjes tot lokale slimme elektriciteitsnetwerken (smartgrids). Waar kleinschalige initiatieven floreren, stagneren de grootschalige investeringen en innovaties in vergroening en circulariteit, zoals grootschalige waterstofproductie. De ooit zo grote spelers in de regio hebben daarom meer de verbinding met coöperaties en burgers gezocht. Partijen die dat niet deden, spelen een minder grote rol.
Geen geld, maar wel ruimte voor innovatie De gekrompen economie en zwaarwegende staatsschuld heeft het investeringsvermogen van Den Haag beperkt. Onderwijs- en kennisinstellingen plukken hier, net als de formele zorgsector, de zure vruchten van. Innovatie staat hierdoor onder druk. Het grote bedrijfsleven is niet in staat dit te compenseren met eigen hogere investeringen. Het heeft daarom geen vaart gelopen met vernieuwingen rondom digitalisering, verduurzaming en circulariteit. Het zijn voornamelijk bestaande technologieën die door zijn ontwikkeld. Dit gebeurde veelal door een intensievere samenwerking tussen ondernemers in en tussen diverse ketens. Grote bedrijven nemen vaak het voortouw en haken actief MKB-bedrijven aan. Van die laatsten komen vooral de innovatieve impulsen. Open innovatie staat voorop. De overheid speelt een beperkte rol en biedt vooral experimenteerruimte aan ondernemingen, vooral als ze bijdragen aan een duurzamere, meer inclusieve regio.
21 AUGUSTUS 2030
Onderzoek RUG: welvaart in regio afgenomen, maar welzijn is gestegen
Energie-expert: wildgroei van losse initiatieven niet efficiënt, schaal is nodig
Opinie: tijd om paal en perk te stellen aan de deel- en ruileconomie?
ROC’s stoten locaties af, meer opleidingen op locatie bij MKB bedrijven
TT Assen in zwaar weer: minder internationale teams en afnemende populariteit door elektrische motoren
Onderwijs in lokale netwerken Door de pandemie en het protectionisme zijn internationale arbeidsmigratie, toerisme maar ook kennisuitwisseling afgenomen. Er zijn bijna geen buitenlandse studenten meer te vinden in de regio.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
32
Daarnaast is door de gekrompen economie ook het investeringsvermogen van het Rijk in onderwijs en onderzoek afgenomen. De RUG heeft daardoor flink moeten inkrimpen. Hiertegenover staat dat het aantal bedrijfsscholen is toegenomen en ook ROC’s zijn meer ‘community colleges’ geworden waarin lokaal ondernemerschap wordt gestimuleerd. De betrokkenheid van bedrijven en burgers hierbij is sterk. In lokale netwerken en allianties werken bedrijfsleven en kleinschalige ondernemers samen met de hele onderwijskolom om op te leiden voor een duurzame, circulaire economie en inclusieve samenleving. De overheid heeft hierin een stapje terug gedaan en faciliteert alleen waar nodig.
Wonen, leven en mobiliteit De wereld is voor velen ‘kleiner’ geworden. Zo zijn er minder internationale transportstromen, inkomend en uitgaand buitenlands toerisme is gedaald en zowel recreatief als zakelijk reizen is verminderd. Groningen Airport is enkele jaren terug gesloten. Ook is het minder druk op de wegen in de regio. Door de toegenomen lokale focus en de gekrompen economie, gaan we er net wat minder op uit. Openbaar vervoer heeft moeten inkrimpen, want te weinig vraag door de pandemie, te ‘traditioneel’, log en inflexibel. Vervoer regelen we vaker onderling, via deelplatforms- en concepten. Ook stappen we vaak op de e-bike. De afgelopen jaren hebben veel mensen genoegen leren nemen met ‘kleiner leven’. Met tevreden zijn met wat je hebt en focus op wat echt belangrijk is in je leven en de buurt. Groen en gemeenschap staan in dat kader steeds meer centraal in woonwensen. Mensen wonen vaker in collectieven, met een aantal gezinnen van gemengde leeftijden bij elkaar. Door de gekrompen economie en kleinere overheid is een lokale deelen ruileconomie ontstaan. Burgers en ondernemers zijn door de pandemie nog innovatiever en creatiever geworden, waardoor veel groepen op eigen kracht het hoofd boven water hebben weten te houden. Samen delen mensen belangrijke spullen zoals auto's, maar ook groenvoorzieningen en het opwekken van warmte en elektriciteit.
Men helpt elkaar met broodfondsen, kinderopvang of ouderenzorg. De schaal die hiervoor nodig is, is makkelijker te vinden in steden dan op het platteland. Alleen wie echt volledig zelfvoorzienend wil zijn in energie en voedsel, meer ruimte nodig heeft of een meer ‘landelijke’ gemeenschap zoekt, trekt daarnaartoe.
Zelfredzaamheid niet zonder uitdagingen Hoewel in de regio burgers en bedrijven elkaar in gemeenschappen en allianties ondersteunen om te gedijen in de nieuwe werkelijkheid, beschikt niet iedereen over het benodigde aanpassingsvermogen of de relevante netwerken hiervoor. Daardoor zijn er ook mensen meer op afstand komen staan. Ook zijn er de nodige spanningen tussen groepen en initiatieven. Dit leidt ertoe dat overheden regelmatig de ‘scheidsrechter’ moeten spelen om zaken in goede banen te leiden en te zorgen dat initiatieven elkaar niet in de wielen rijden.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
33
Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen De top-5 van uitdagingen in dit scenario: 1.
Hoe zorgen we in Noord-Nederland voor voldoende ontwikkelkracht als er veel minder schaalgrootte is?
2.
Hoe kunnen we onze regio instellen op een mindere aanvoer van grondstoffen? En wat voor rol neemt de overheid daarin als ze zelf beperkte investeringsmiddelen heeft?
3.
Hoe gaan we om met een groeiende informele economie? Zowel ‘inhoudelijk’ (hoe/of reguleren en faciliteren) als gevolgen voor overheidsinkomsten?
4.
Hoe gaan we om met export-afhankelijke sectoren die het lastig krijgen (o.a. chemie en landbouw)?
5.
Hoe kunnen we open, regionale netwerken ontwikkelen en/of koppelen voor innovatie en talentontwikkeling?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
34
5. Hoe de scenario’s te gebruiken? Aan de slag met de RGA-scenario’s De RGA-scenario’s zijn extreme, maar alle vier denkbare toekomstbeelden. Hoewel het lezen van de scenario’s interessant is, krijgen de scenario’s pas echt zeggingskracht wanneer ze gebruikt worden om de toekomstvastheid van strategische keuzes te bepalen en richting te geven voor eventuele bijstelling. De RGA-scenario’s zijn relevant en toepasbaar voor diverse organisaties in de regio, zoals bedrijven, overheidsinstellingen, kennisinstellingen en dergelijke. Ook kunnen de scenario’s op een diversiteit aan onderwerpen worden toegepast. Tijdens het traject zijn door de diverse deelnemers de volgende suggesties gedaan voor onderwerpen om de scenario’s op toe te passen: §
De toekomstvisie van de RGA
§
De rol van en samenwerking tussen gemeente en provincie
§
De toekomst van de stad en de plattelandsgemeenten
§
De toekomst van economische sectoren
§
De ontwikkeling van brede welvaart
In dit hoofdstuk gaan we in op een stapsgewijze aanpak om de RGA-scenario’s toe te passen op een willekeurig vraagstuk.
Een stappenplan De RGA-scenario’s nemen ons mee naar de toekomst. In vier scenario’s wordt geschetst hoe de toekomst eruit kan zien onder invloed van de impact van de COVID-19 pandemie. Hoewel de komende tijd bijzonder onzeker blijft, dienen bestuurders keuzes te maken, lijnen uit te zetten en doortastend te handelen. Niemand is gebaat bij stilstand. Graag geven we bedrijven, overheden en kennisstelling een concreet stappenplan mee hoe de scenario’s kunnen worden gebruikt om keuzes te maken en bij te sturen.
1. Bepaal het onderwerp Start met het bepalen van het onderwerp waarmee u aan de slag wilt gaan. Op welke plannen en visies heeft de pandemie veel invloed? Bedrijven willen misschien hun algemene strategie onder de loep nemen of inzoomen op plannen op het vlak van personeel of digitalisering. Overheden zijn wellicht onzeker over de robuustheid van woonvisies, economische visies of sociale visies. Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen De Gemeente Groningen heeft voor de corona-uitbraak een Economische Agenda 2020-2022 opgesteld. De agenda gaat in op talrijke onderdelen om de missie van de gemeente te realiseren. Samen met partners wil de gemeente inzetten op het creëren van een toekomstbestendige Groningse economie, met kansrijke banen nu én in de toekomst. De Economische Agenda is een stuk dat bij uitstek geschikt is om te beoordelen op toekomstvastheid in de vier RGA-scenario’s.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
35
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier De Gemeente Westerkwartier heeft begin 2020 een nieuwe detailhandelsvisie opgesteld. Binnen de nieuwe gemeente is de detailhandel een belangrijke sector. De detailhandel is niet alleen een belangrijke werkgever, maar draagt ook bij aan de leefbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit van de centra en kernen in het Westerkwartier. In de sector detailhandel is de afgelopen jaren sprake van een zeer forse dynamiek, die door de pandemie verder kan worden versterkt. De detailhandelsvisie is daarom een goed voorbeeld van een visie op toekomstvastheid beoordeeld kan worden in de vier RGA-scenario’s.
2. Bepaal de rode draad Wanneer u helder hebt met welk onderwerp u aan de slag wilt, is het belangrijk de huidige richting vast te leggen. Welke doelstellingen zijn er geformuleerd en door middel van welke strategieën dienen deze doelen bereikt te worden. Een bedrijf wil wellicht groeien door een exportmarkt aan te boren of door nieuwe producten te ontwikkelen. Een overheid wil de regio aantrekkelijk maken voor internationale bedrijven door vestigingsvoorwaarden te verbeteren of wil een goede arbeidsmarkt creëren door in te zetten op talentontwikkeling. Een provincie heeft een maatregelenpakket geformuleerd om de economie te stimuleren. Het is van belang de belangrijkste actielijnen uit de plannen te destilleren. Soms helpt het door deze rode draden te formuleren in een ‘doel door doen’-redenatie. Door product A te ontwikkelen, ontginnen we markt B. Door onze bereikbaarheid te verbeteren, worden we aantrekkelijker als woonlocatie. Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen In de Economische Agenda van de Gemeente Groningen wordt ingezet op een aantal belangrijke thema’s, namelijk: arbeidsmarkt, energietransitie, digitale economie, gezondheidseconomie en creatieve economie. Binnen de thema’s liggen veel concrete strategieën en doelen besloten, we noemen er een paar: §
Arbeidsmarkt: Realiseren voldoende praktisch geschoolde banen door bedrijven aan te trekken
§
Energietransitie: Versterken positie energiehoofdstad door inzet op groene waterstof
§
Digitalisering: Vitaal MKB door ondersteuning MKB-ondernemers bij verdere digitalisering
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier De doelstelling van de detailhandelsvisie van de gemeente Westerkwartier is om de positie van de winkelgebieden in de toekomstige voorzieningenstructuur van de gemeente en de regio duidelijk neer te zetten. De gemeente kies daarom onder meer voor de volgende beleidsuitgangspunten: §
Terugdringen overaanbod om leegstand op acceptabel niveau te houden
§
Concentratie van centrumvoorzieningen om leefbaarheid te verbeteren
§
Kansen benutten binnen toerisme en recreatie om verdienvermogen te verstevigen
§
Professionaliseren ondernemerschap om creativiteit te bevorderen
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
36
3. Confronteer met de scenario’s Nu de belangrijkste strategieën zijn verhelderd, kunnen ze met de scenario’s worden geconfronteerd. Dit kan door een matrix te tekenen waarin de relevantie van de strategieën in ieder scenario wordt beoordeeld, ook wel een scenario/optiematrix genoemd. Op de rijen staan de strategieën en op de kolommen de vier scenario’s. U vult de matrix in door per strategie te beredeneren hoe deze aansluit bij de vier scenario’s. Voorziet de strategie in een behoefte in deze wereld, is het een oplossing voor een uitdaging in het scenario? Het scoren van relevantie kan met plussen en minnen, met rapportcijfers of percentages of met simpele vinkjes en kruisjes. U kunt zo’n matrix voor zowel nieuwe als bestaande strategieën invullen, voor zowel korteals langetermijnmaatregelen.
Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen Ter illustratie beoordelen we de drie strategieën uit het voorbeeld van de Economische Agenda 20202022 van de Gemeente Groningen in de vier scenario’s. Het resultaat is hieronder zichtbaar. Elan in Europa
Mee met de Markt
Durf in Den Haag
Dynamiek achter de Dijk
++
-
+
--
Groene waterstof
++
++
+
-
Ondersteuning
+
++
+
++
Aantrekken bedrijven
digitalisering MKB
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier Ter illustratie beoordelen we de vier strategieën uit het voorbeeld van de Detailhandelsvisie van de Gemeente Westerkwartier in de vier scenario’s. Het resultaat is hieronder zichtbaar. Elan in Europa
Mee met de Markt
Durf in Den Haag
Dynamiek achter de Dijk
+
++
0
-
++
++
+
0
Toerisme & recreatie
++
++
++
++
Ondernemerschap
+
0
+
++
Terugdringen overaanbod Concentratie centrumvoorzieningen
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
37
4. Robuuste elementen bepalen Wanneer u de relevantie van de strategieën hebt beredeneerd in de matrix, is het tijd om hun robuustheid te bepalen. Is een strategie in meerdere scenario’s (3 of 4) relevant, dan is deze als robuust en toekomstvast te bestempelen. Dit zijn dus strategieën die in feite ‘altijd goed’ zijn. Is een strategie in slechts één of twee scenario’s relevant, dan is deze als risicovol of scenariospecifiek te beschouwen. Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen Er zijn drie strategieën beoordeeld in de RGA-scenario’s. De conclusie van de analyse is als volgt: §
Aantrekken bedrijven: niet-robuust. Deze strategie is vooral relevant in de overheidsgedreven scenario’s (Elan in Europa en Durf in Den Haag). Hier kan met lobby en subsidies worden ingezet op bedrijven die werkgelegenheid voor praktischgeschoolden meebrengen. Deze mogelijkheden zijn minder in de marktgedreven scenario’s. Hier is weinig ruimte om te differentiëren in werkgelegenheid die wordt aangetrokken.
§
Groene waterstof: robuust. Deze strategie is in alle scenario’s relevant. Het enige scenario waarin deze strategie wellicht niet goed uitpakt is het scenario Dynamiek achter de Dijk, aangezien het schaalniveau van de economie relatief klein is.
§
Ondersteuning digitalisering MKB: robuust. Deze strategie is robuust. In alle scenario’s is het relevant het MKB te ondersteunen. In scenario Elan in Europa om in te spelen op de Europese agenda, in scenario Mee met de Markt om aan te kunnen sluiten bij de big techs, in scenario Durf in Den Haag in aansluiting bij topsectoren en in scenario Dynamiek achter de Dijk om de lokale economie te dienen.
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier Er zijn vier strategieën beoordeeld in de RGA-scenario’s. De conclusie van de analyse is als volgt: §
Terugdringen overaanbod: niet-robuust. Deze strategie is vooral relevant in de scenario’s met een internationale economie en een hoge mate van digitalisering (Elan in Europa en Mee met de Markt). In de scenario’s van nationale of regionale bedrijvigheid is er meer ruimte voor fysieke detailhandel.
§
Concentratie centrumvoorzieningen: robuust. Deze strategie is in alle scenario’s relevant. Het enige scenario waarin deze strategie neutraal wordt beoordeeld is het scenario Dynamiek achter de Dijk, aangezien de lokale bottom-up economie ruimte biedt voor meer fysieke plekken voor detailhandel (inclusief ruil- en deelfaciliteiten).
§
Toerisme en recreatie: robuust. Deze strategie is robuust. In alle scenario’s is het relevant om maximaal in te zetten op de kansen die toerisme & recreatie biedt. In Elan in Europa en Mee met de Markt kan digitalisering leiden tot een toename in verblijfsrecreatie. In Durf in Den Haag en Dynamiek achter de Dijk vindt er meer nationaal toerisme plaats in de regio Groningen-Assen.
§
Stimuleren ondernemerschap: robuust. Deze strategie is in de meeste scenario’s relevant. Alleen in het scenario Mee met de Markt, zijn de kansen voor lokale ondernemers beperkter door de polarisering in de detailhandel en de sterke positie van grote bedrijven. Investeringen in ondernemerschap kunnen dan niet het beoogde effect hebben.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
38
5. Versterken niet-robuuste elementen Wanneer u niet-robuuste, risicovolle strategieën of maatregelen hebt geïdentificeerd, kunt u vervolgens kijken naar hoe deze robuust te maken zijn. Wellicht door accenten te veranderen zal die strategie beter bij meerdere scenario’s passen. Of door, bijvoorbeeld, samen te werken met andere partners kunt u risico’s beperken. Het helpt om bij het invullen van relevantie bij te houden wat de redeneerlijnen zijn waarom iets wel of niet relevant is. Hierop kan worden teruggegrepen wanneer u nadenkt over hoe zo’n strategie te versterken. Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen Het aantrekken van bedrijven om banen te creëren voor praktischgeschoolde werknemers is niet robuust. Om de strategie robuuster te maken dient nagedacht te worden over hoe er in het scenario Mee met de Markt en Dynamiek achter de Dijk relevante werkgelegenheid gecreëerd kan worden. In Mee met de Markt is het wellicht slim om in te zetten op het binnenhalen van ‘anchor firms’, bedrijven met sleutelposities in de regio die in hun netwerk van toeleveranciers MKB-bedrijven nodig hebben met praktischgeschoolde werkzaamheden. In scenario Dynamiek achter de Dijk kan wellicht beter worden ingezet op het stimuleren van ondernemerschap, of het stimuleren van het bestaande MKB-ers die veel praktischgeschoolde banen leveren.
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier Het terugdringen van overaanbod is niet in alle scenario’s relevant. Met name in de scenario’s Durf in Den Haag en Dynamiek achter de Dijk, is er meer ruimte voor fysieke detailhandel. Hoewel er in deze scenario’s in theorie meer ruimte is, zal er wel sprake moeten zijn van betaalbare huur. Het mengen van functies kan uitkomst bieden bij het voorzien in de behoefte aan fysieke detailhandel in deze scenario’s.
6. Keuzes maken Strategie is keuzes maken. Geen enkele organisatie heeft de middelen om elke strategie of maatregel uit te voeren. Daarnaast is niet elke strategie even robuust. Ook is een consistente lijn of focus noodzakelijk, een duidelijke richting die je samen inzet, geen onsamenhangend geheel van allerlei maatregelen. Kiezen en focus aanbrengen is dus noodzakelijk. Het helpt hierbij om samen eerst een goede discussie te hebben over het gewenste risicoprofiel. Wilt u elk risico voorkomen, dan zult u alleen de robuuste strategieën kiezen. Nadeel is dan uiteraard dat u beperkt in staat of gepositioneerd bent om de kansen van specifiekere scenario’s te pakken. Bent u bereid om enig risico te lopen, dan zult u een mix kiezen tussen robuuste en wat scenariospecifieke strategieën.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
39
Voorbeeld: Economische Agenda Gemeente Groningen De Gemeente Groningen is een publieke instelling en wil de gehele economie van de gemeente ondersteunen. Anders dan een bedrijf, dat wellicht risico zou willen nemen en zich op een beperkt aantal scenario’s zou richten, wil de gemeente vooral inzetten op robuuste keuzes. Robuuste keuzes kennen weinig risico’s en zijn altijd relevant. De inzet op groene waterstof en de ondersteuning van de digitalisering van het MKB zijn sowieso robuuste keuzes. Bij het aantrekken van bedrijven voor praktischgeschoolden kunnen inhoudelijk een aantal keuzes worden gemaakt, waardoor ook deze strategie voldoende robuust wordt in het post-coronatijdperk.
Voorbeeld: Detailhandelsvisie Gemeente Westerkwartier Ook de Gemeente Westerkwartier zal in haar detailhandelsvisie vooral in willen zetten op robuuste keuzes. De inzet op toerisme en recreatie lijkt een zeer robuuste strategie. Ook het concentreren van centrumvoorzieningen is een robuuste keuze, maar behoeft enig maatwerk in het scenario Dynamiek achter de Dijk waarin de ruil- en deeleconomie sterk toeneemt. Het stimuleren van ondernemerschap is altijd relevant, maar kan tot een verkwisting van overheidsmiddelen leiden in het scenario waarin de kansen voor de fysieke detailhandel beperkt zijn (Mee met de Markt). Bij het terugdringen van overaanbod kan wellicht flexibiliteit worden aangebracht, door bijvoorbeeld slim bestemmen en het afgeven van tijdelijke vergunningen.
Aan de slag We hopen u geïnspireerd te hebben om de RGA-scenario’s te gaan toepassen op de strategie van uw organisatie. U kunt dit op allerlei manieren doen, zowel alleen als in een groep. Mocht u met een groep denkers aan de slag gaan om een plan, visie of strategie te toetsen op robuustheid, dan kunt u overwegen om de World Café-methode te hanteren. De World Café-methode (Juantita Brown en David Isaacs, 2005) is een gestructureerde wijze om een strategisch gesprek te voeren in grotere groepen. In de methode wordt aan verschillende tafels een gesprek gevoerd, waarbij deelnemers regelmatig wisselen van tafel en dan voortbouwen op het vorige gesprek. In een World Café-setting wordt de groep allereerst opgedeeld in meerdere kleine teams, bijvoorbeeld vier groepen van vijf personen. Vervolgens krijgt elk team een opdracht toebedeeld, bijvoorbeeld de beoordeling van strategische keuzes op hun relevantie in de scenario’s. Elk team start daarna met het brainstormen over de opdracht en schrijft de resultaten op (op een tafelkleed of een flip-over). Na een vaste tijdsperiode rouleren de teams. In de volgende ronde wordt voorgebouwd op resultaten van de vorige groep. Ideeën worden verder aangevuld, verder uitgedacht of aangescherpt. De volgende rondes werken op dezelfde manier, waarbij de opdracht per ronde kan verschillen.
Bij een World Café-aanpak heeft elke tafel een eigen tafelheer of -dame. De taak van deze 'host'is het verduidelijken van de opdracht, het samenvatten van de resultaten van de vorige groep en het waarborgen dat ideeën goed worden vastgelegd. Wanneer u de World Café-methode wilt gebruiken bij het beoordelen en aanscherpen van de robuustheid van strategische keuzes zou u een sessie met vier tafels en vier ronden kunnen spelen. Per ronde kan bijvoorbeeld de volgende opdracht worden verstrekt
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
40
§
Ronde 1. De groepen krijgen de vraag om het specifieke scenario door te nemen en op een flip-over de grootste uitdagingen te noteren voor de specifieke strategieën die worden beoordeeld. Bijvoorbeeld op het vlak van arbeidsmarkt, energietransitie of digitalisering.
§
Ronde 2. De groepen worden door de begeleider geïnformeerd over de inhoud van het scenario en de uitdagingen die door de vorige groep zijn geformuleerd. Ze krijgen de opdracht te beoordelen hoe de strategische keuzes die onderwerp van gesprek zijn uitpakken in een specifiek scenario. Op deze wijze ontstaat er per scenario een beoordeling van de aansluiting van een strategische keuze
§
Ronde 3: De groepen worden door de begeleider wederom bijgepraat over het scenario en krijgen de opdracht om op basis van de uitdagingen en beoordeling van de strategische keuzes, na te denken hoe de aansluiting van een keuze bij het scenario verder kan worden verbeterd. Welke invulling van een strategische keuze leidt tot meer robuustheid?
§
Ronde 4: De groepen worden bijgepraat over het scenario en de resultaten. Ze hebben nu alle vier de scenario’s doorlopen. De laatste opdracht bestaat uit het opstellen van een advies over robuustheid van de verschillende strategische keuzes en eventuele mogelijkheden om robuustheid te vergroten. De tafeldame of -heer kan na de vier ronde een kort verslag geven van de resultaten.
Monitoren en bijsturen Het beoordelen van plannen, visies en strategieën met de vier RGA-scenario’s zal organisaties veel inzichten brengen en tot solide keuzes leiden. In onze visie op scenarioplanning worden scenario’s echter nog krachtiger als ze ook gemonitord worden. De scenario’s zijn namelijk gebaseerd op een tweetal kernonzekerheden die op het moment van opstellen als zeer bepalend voor de toekomst worden gezien. In theorie zijn de scenario’s dan ook als even waarschijnlijk te beschouwen (25% voor elk scenario). Echter, door ontwikkelingen en veranderingen die de komende maanden en jaren gaan optreden in het verdere verloop van de pandemie en diens economische nasleep, zullen bepaalde richtingen die nu nog onzeker zijn, meer vorm en richting gaan krijgen. Bepaalde scenario’s zullen hierdoor toenemen in waarschijnlijkheid, waar andere juist zullen afnemen. Het is daarom van belang om structureel te monitoren hoe bepaalde onzekerheden en trends zich gaan ontwikkelen. Dit kan informeel, door met elkaar het gesprek hierover te voeren binnen de regio. Wat ziet men gebeuren, wat verwacht men richting de toekomst? Nog krachtiger is het inrichten van een gezamenlijk monitoringssysteem op de toekomstscenario’s, een zogeheten Early Warning System.
Hierin worden indicatoren aan de kernonzekerheden gekoppeld en periodiek voorzien van waarschijnlijkheid door een panel van stakeholders en experts. Door samen te kijken naar welke scenario’s ‘dichterbij’ lijken te komen, kan men tijdig bijsturen door bepaalde maatregelen op te schalen en te versnellen of om bepaalde accenten toe te voegen of te veranderen. Ook maakt zo’n monitoringsysteem het mogelijk om met stakeholders de strategische dialoog te blijven voeren. Een monitoringsysteem stelt partijen in de regio in staat te polsen hoe ieder de externe ontwikkelingen duidt, daarmee omgaat en wat in dat licht eventueel ook nodig is vanuit ieders rol, wat men van elkaar vraagt. Dit stelt partijen in de regio, zij het overheid, bedrijven of kennis- en onderwijsinstellingen, in staat om snel in te spelen op externe veranderingen en om adaptief daarop bij te sturen.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
41
6. Verantwoording Verantwoording van het proces De scenario’s voor de toekomst van Regio Groningen-Assen zijn in een periode van enkele weken ontwikkeld. De input voor dit traject is opgehaald bij een klankbordgroep van in- en externe stakeholders van de regio. Ten tijde van de pandemie is hierbij gebruik gemaakt van de Social Scenario Planning tooling van Jester Tools, waarmee het traject volledig digitaal kon worden gerealiseerd. Tijdens online meetings en brainstorms zijn de scenario’s stap voor stap verdiept en verrijkt.
Dank aan de leden van de kerngroep en de klankbordgroep voor hun bijdrage aan de totstandkoming van deze post-coronatoekomstscenario’s.
Alex van Ginneken
Noordelijke Online Ondernemers
Lian de Boer
Gemeente Groningen
Bart Los
RUG
Loes Heeling
Gemeente Het Hogeland
Dick Dijkstra
Recreatieschap Drenthe
Luuk Ronde
Regio Groningen-Assen
Dirk Koppert
VNO-NCW Mkb Noord
Marcel van Beveren
Gemeente Assen
Eric Bos
GCC
Marcel van de Meulen
Gemeente Westerkwartier
Floor de Jong
Gemeente Groningen
Margot Banus
UWV / Werk In Zicht
Frederic van Kleef
Aletta Jacobs
Marja Doedens
Goldmund-Wyldebeast-Wunderliebe
Geert Visser
Provincie Drenthe
Mimoent Benali
Provincie Drenthe
Gerrit van Bruggen
Gemeente Tynaarlo
Paul Bos
LTO Noord
Hans Bergsma
Gebiedscoöperatie Westerkwartier
Peter Boonstra
Health Hub Roden
Harrie Hoek
Gemeente Het Hogeland
Peter Scheij
Rabobank Stad Groningen
Harry Bulthuis
Cimmarron Marketing
Philippe Hondelink
Koninklijke Metaalunie district Noord
Iris Vis
RUG
Ralph Steenbergen
NESK
Jan Post
Philips / RUG - Smart industry
Robert van Tuinen
Groningen Seaports
Jan Willem Wennekes
Impact Noord
Roel Haverkate
Provincie Drenthe
Jan-Jaap Aué
Hanze
Sander Akkerman
Gemeente Groningen
Jesse Siegers
Provincie Groningen
Sander Wubbolts
Bouwend Nederland
Johan Russchen
JohanRusschen Advies BV/Avebe
Ton Driessen
Resato
Judith Slagter
Gemeente Groningen
Wendie Kingma
Gemeente Noordenveld
Kor Kamminga
KNN Groep
Wim van de Pol
Noorderpoort
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
41