(02) Eindrapport Post-corona Toekomstverkenning RGA.pdf
Tekst van het document
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen
Post-corona toekomstverkenning
Verkenning voor
Regio Groningen-Assen
Datum
14 juli 2020
Auteur
Jester Strategy
Contactpersoon
Jeroen Toet j.toet@jester.nl 06-11451311
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
2
Inhoudsopgave Post-corona toekomstverkenning ............................................................................................................. 2 Inhoudsopgave .......................................................................................................................................... 3 Inleiding ..................................................................................................................................................... 4 Samenvatting ............................................................................................................................................. 5 Leeswijzer .................................................................................................................................................. 7 1.
Scope ............................................................................................................................................... 8
2.
Externe ontwikkelingen .................................................................................................................. 9
3.
Het assenkruis ................................................................................................................................ 15 Vergelijkingstabel ....................................................................................................................................................... 15
4.
Scenario’s en opgaven ................................................................................................................... 17 Scenario 1: Elan in Europa ......................................................................................................................................... 17 Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen......................................................................................................... 20 Scenario 2: Mee met de Markt .................................................................................................................................. 21 Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen......................................................................................................... 24 Scenario 3: Durf in Den Haag .................................................................................................................................... 25 Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen......................................................................................................... 29 Scenario 4: Dynamiek achter de Dijk ....................................................................................................................... 30 Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen......................................................................................................... 34
5.
Hoe de scenario’s te gebruiken? ................................................................................................... 35 Een stappenplan ......................................................................................................................................................... 35 Aan de slag .................................................................................................................................................................. 40 Monitoren en bijsturen ............................................................................................................................................... 41
6.
Verantwoording ............................................................................................................................. 42
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
3
Inleiding De COVID19-pandemie zal onze maatschappij en economie de komende jaren hoogstwaarschijnlijk sterk veranderen. Regels worden opnieuw geschreven, visies geherformuleerd en strategieën opnieuw uitgestippeld. Hoe precies, dat is lastig te voorspellen. Hoe langer en ingrijpender het coronavirus ons dagelijks leven en onze economie zal beheersen, des te groter de kans op het ontstaan van structurele verandering en nieuwe patronen. Maar ook als de pandemie korter blijkt te duren zullen burgers en bedrijven er lering uit kunnen trekken en voor fundamenteel andere keuzes komen te staan.
Economische impact pandemie Regio Groningen-Assen (RGA) bereidt zich voor op het post-coronatijdperk. Onder begeleiding van Jester Strategy is gestructureerd nagedacht over hoe de veranderingen die kunnen optreden invloed hebben op de regionale economie op de wat langere termijn. In- en externe stakeholders van de RGA hebben samen nagedacht over de wereld waarin ze na de coronacrisis terecht kunnen komen. De mogelijke toekomstige economische impact van de pandemie is geprobeerd te vangen in vier scenario’s. Een verkenning De scenario's zijn geen wensbeelden, ambities of voorspellingen. Het zijn verkenningen van verschillende hypothetische omstandigheden in de toekomst, gebaseerd op de onzekerheden waar de regionale economie in de nasleep van de coronacrisis mee te maken heeft of krijgt. De Toekomstverkenning voor de regio Groningen-Assen geeft dus geen pasklare antwoorden op het economisch herstel na de coronacrisis. De titel van het rapport zegt het al: het is een verkenning. Aan de hand van de vier scenario’s wordt een beeld geschetst hoe het herstel zou kúnnen verlopen. Het zijn geen scenario's waaruit je kunt kiezen, daarvoor zijn de aannames (nog) veel te ongewis. Het zijn werkmodellen die gebruikt kunnen worden om de effectiviteit van economische maatregelen te toetsen.
Praktische tool Deze Toekomstverkenning zal handen en voeten gaan krijgen in de dagelijkse praktijk van ambtenaren, ondernemers en bestuurders die door de pandemie noodgedwongen hun koers moeten wijzigingen of nieuwe wegen willen inslaan. Het is een praktische tool waarmee zij hun bedrijf of organisatie met goed doordachte en toekomstbestendige maatregelen door deze onrustige periode kunnen loodsen.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
4
Samenvatting De Toekomstverkenning voor Regio Groningen-Assen voor het post-coronatijdperk geeft een aantal mogelijke toekomstbeelden weer. Deze schetsen zijn, hoewel fictief, gebaseerd op trends en ontwikkelingen die wij samen met een klankbordgroep hebben geïnventariseerd. In theorie zijn de scenario’s op het moment van schrijven elk even waarschijnlijk (25% voor elk scenario). De komende maanden en jaren zal de wereld, in de nasleep van de pandemie, echter veranderen. Sommige richtingen in de scenario's die nu nog onzeker zijn, krijgen in de loop van de tijd steeds meer richting en vorm. Bepaalde scenario’s zullen hierdoor toenemen in waarschijnlijkheid, waar andere juist zullen afnemen.
Geen keuzescenario's, maar werkmodellen De verkenning voor de regio Groningen-Assen geeft geen pasklaar antwoord op het economisch herstel na de coronacrisis. De titel van het rapport zegt het al: het is een verkenning. Aan de hand van vier scenario's schetsen wij een beeld van hoe het herstel zou kúnnen verlopen. Het zijn geen scenario's waaruit je kunt kiezen, daarvoor zijn de aannames (nog) te ongewis. Elk scenario beschrijft een samenleving waarin we ons over 10 jaar zouden kúnnen bevinden, een samenleving die is ontstaan door bovenregionale ontwikkelingen. Daar hebben we dus geen of nauwelijks invloed op en daar kunnen we op regionale schaal dan ook niks aan doen. Wat we wél kunnen doen is tijdig voorsorteren op deze ontwikkelingen. Welke maatregelen scoren in alle scenario's goed? Welke maatregelen kunnen we verbeteren door ze in alle scenario’s relevant te maken? De scenario's zijn dus te gebruiken als werkmodellen om de effectiviteit van (economische) maatregelen te toetsen en te vergroten. De vier scenario's Bij de totstandkoming van de scenario's draait het om de vragen waar de herstelkracht vandaan komt (markt of overheid) en wat het speelveld van de economie is (regionaal of globaal). Schematisch ziet dat er zo uit:
De scenario's zijn als volgt getypeerd: 1.
Elan in Europa (overheidsgedreven herstel/globalisering)
2.
Mee met de markt (marktgedreven herstel/globalisering)
3.
Durf in Den Haag (overheidsgedreven herstel/regionalisering)
4.
Dynamiek achter de dijk (marktgedreven herstel/regionalisering)
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
5
Elk scenario begint met een fictief verhaal over hoe de wereld er in 2030 uitziet. Daarna volgen er analyses van welke gebeurtenissen en ontwikkelingen cruciaal waren binnen het scenario en welke gevolgen die hebben gehad voor de economie en de samenleving, zowel op mondiaal als regionaal niveau. De vier verhalen zijn samengevat in 10 indicatoren:
Uitdagingen voor de regio Toekomstige maatregelen kunnen aan de hand van de scenario's getoetst worden op hun robuustheid. In dit rapport staan aan het eind van elk scenario een aantal uitdagingen geformuleerd voor de regio GroningenAssen die voortvloeien uit het betreffende scenario. Over deze uitdagingen moet het gesprek gaan om te zorgen dat de te nemen maatregelen binnen het scenario robuust zijn en blijven. Concreet stappenplan Hoewel de komende tijd bijzonder onzeker blijft, zullen bestuurders toch keuzes moeten maken en lijnen uit moeten zetten. Deze Toekomstverkenning is daarbij een hulpmiddel. Bedrijven, overheden en kennisinstellingen kunnen aan de hand van een concreet stappenplan de scenario’s gebruiken om afgewogen keuzes te maken en het beleid mogelijk bij te sturen. Dit stappenplan staat beschreven in hoofdstuk 5.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
6
Leeswijzer In 5 stappen naar toekomstscenario’s en opgaven voor Regio Groningen-Assen Op een gestructureerde wijze en met behulp van een online klankbordgroep van interne en externe stakeholders, zijn de vier toekomstperspectieven op het post-coronatijdperk voor de regio GroningenAssen tot stand gekomen. Het rapport is opgebouwd volgens de methodiek die hiervoor is gebruikt.
De scope Hoofdstuk 1 beschrijft de eerste stap om de richting van het onderzoek te bepalen. De belangrijkste strategische vragen voor de regio vormde het uitgangspunt van de scope. Op basis van deze vraag zijn o.a. een tijdhorizon gekozen, aandachtspunten benoemd en begrenzingen aangebracht.
Externe ontwikkelingen In hoofdstuk 2 wordt de externe omgeving geanalyseerd. De community verzamelde trends door ontwikkelingen te selecteren in de database van macrotrends. Daarnaast brainstormden ze over trends in de directe omgeving van de regio.
Trendanalyse In hoofdstuk 3 worden de verzamelde trends geanalyseerd. De trends zijn gescoord op hun onderlinge samenhang, onvoorspelbaarheid en impact op de onderzoeksvraag. Doel van deze fase is om kernonzekerheden te identificeren die ten grondslag liggen aan de scenario’s.
Scenario’s en opgaven In hoofdstuk 4 staan de scenario’s beschreven. De kernonzekerheden vormen de basis voor het assenkruis dat de vier scenario’s definieert. De scenario’s zijn plausibele toekomstbeelden die samen met de klankbordgroep zijn opgesteld. Ook in hoofdstuk 4 staan de belangrijkste opgaven voor de regio die uit de scenario's naar voren komen en waar met de klankbordgroep online is over nagedacht.
Praktische toepassing In hoofdstuk 5 staat een stappenplan. Aan de hand van voorbeelden is praktisch beschreven hoe toekomstige plannen op robuustheid, inclusiviteit en duurzaamheid getoetst kunnen worden met de vier scenario's als kompas.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
7
1. Scope Wat omvat de scope? Een belangrijk onderdeel van een scenarioproject is de scope, oftewel, een soort onderzoeksafbakening. Op welke vraag moeten de scenario’s helpen een antwoord te bieden? Hoever vooruit in de tijd willen we kijken? Welke onderwerpen willen we wel of niet meenemen in de scenario’s? Van wat voor partijen willen we in de scenario’s uitspraken doen over hun mogelijk gedrag en situatie? Hieronder staat de scope die voor dit traject als uitgangspunt is genomen. Deze is tot stand gekomen door bijdragen van de kerngroep en de klankbordgroep.
Onderzoeksvraag:
Welke opgaven werpt de coronapandemie op voor de regio GroningenAssen bij het realiseren van een robuuste1, inclusieve2 en duurzame3 economie? Tijdshorizon: 2030 Stakeholders: -
Overheden Bedrijven Kennisinstellingen Inwoners
-
Samenwerkingsverbanden (triple helix, NOM)
-
Governance regio Wonen, leven, mobiliteit Digitalisering Internationalisering Ondernemerschap
Begrenzing: -
Focus op provincies Drenthe en Groningen
Aandachtspunten: -
Sectoren Vergroening en circulariteit Brede welvaart Verschillen en ongelijkheid Samenwerking en regionaal ecosysteem
1
Robuust betekent dat er voldoende werkgelegenheid en innovatie is
2
Inclusief betekent dat iedereen mee kan doen op zijn eigen niveau
3
Duurzaam betekent met aandacht voor vergroening en circulariteit
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
8
2. Externe ontwikkelingen Belangrijke externe ontwikkelingen voor Regio Groningen-Assen De klankbordgroep heeft trends aangedragen. Uit dat groot aantal trends heeft het kerngroep een netto trendlijst opgesteld. Hiervan is een trendenquête gemaakt die aan de klankbordgroep is verstuurd. Sommige trends zijn specifiek naar aanleiding van de covid-19 pandemie. Andere zagen we al optreden voor de pandemie, maar zijn in impact of onzekerheid veranderd. De pandemie kan zaken die we als zekerheid beschouwden namelijk onzeker maken. Omgekeerd, kan de pandemie zaken die we als onzeker zagen, juist meer richting geven. Voor scenario’s zijn het juist onzekerheden met een grote impact die centraal staan. Ook is gekeken naar hoe trends onderling samenhangen ('cross-impact'). Een hoge score daarop betekent dat een trend een drijvende kracht is en vele andere trends kan beïnvloeden. De trends staan hieronder op volgorde van hun scores weergegeven.
Deglobalisering en regionalisering productieketens Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Zeer hoog
Voor de coronacrisis zagen we handelsconflicten, protectionisme en nationalisme opkomen. Tegelijkertijd zagen we dat globalisering toch grotendeels doorging en er ook nieuwe initiatieven opkwamen. De coronacrisis heeft de kwetsbaarheid blootgelegd van bedrijven die voor hun productie afhankelijk zijn van honderden toeleveranciers van over de hele wereld. Moderne productietechnologieën maken echter productie in eigen land of regio (re- en nearshoring) mogelijk. Gaan bedrijven meer voorraden aanleggen en toeleveranciers in hun eigen regio zoeken? Gaan we door de pandemie een herbezinning krijgen op globalisering, internationale handel en wereldwijde productieketens? Zullen nationaliserende landen steeds nadrukkelijker met elkaar in competitie gaan? Zullen de instituties die de globalisering in de benen hielden afbrokkelen? Of zal de wereld de handen ineenslaan en leidt dit tot een nieuwe golf van globalisering?
Van welvaart naar welzijn Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Hoog
Inclusiviteit en brede welvaart zijn termen die voor de coronacrisis steeds vaker in relatie tot economische ontwikkelingen werden genoemd. Hierbij draait het niet langer meer alleen om groei en aandeelhouderswaarde (shareholder-value) en ‘euro’s’. Ook inclusiviteit, maatschappelijke waarde, ‘kleiner leven’, belanghebbendenwaarde (stakeholder-value), balans tussen economie en milieu of werk en privé zijn van belang. Zal de coronacrisis leiden tot een herwaardering van maatschappelijke en economische waarden en zo deze omslag versnellen? Of zal de aandacht juist weer volop komen op ‘puur’ economische thema’s, zoals werkgelegenheid, economische groei en aandeelhouderswaarde?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
9
Toenemende invloed maatregelen in het kader van klimaatverandering Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De gevolgen van klimaatverandering zijn de afgelopen tijd zichtbaarder geworden en trekken steeds meer een wissel op samenlevingen en economieën. Overstromingen, orkanen, grootschalige branden, mislukte oogsten, productieketens die verstoord worden, het kan allemaal gaan toenemen. Het is de vraag hoeveel nieuwe initiatieven en wetgeving de komende jaren op dit onderwerp worden gestart. Krijgt dit thema nog evengoed de aandacht in een post-corona wereld of verdwijnt het compleet naar de achtergrond als burgers, bedrijven en overheden zich op kortetermijnherstel richten? Leidt de coronacrisis tot een herbezinning, tot ingrijpendere maatregelen waarin internationale coördinatie, verregaande gedragsverandering en herinrichting van productieketens (bijv. regionalisering of reshoring) een grote rol gaan spelen?
Toenemende arbeidssubstitutie door technologie Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Technologische ontwikkelingen zijn in een stroomversnelling geraakt. Vóór de coronacrisis werd vaak een ophanden zijnde vierde industriële revolutie gepredikt, die de economie en samenleving drastisch zou kunnen veranderen. Artificial Intelligence (AI) en robots zijn al jaren in opkomst en maken een snelle ontwikkeling door. Niet alleen ‘laagwaardige’ repetitieve handelingen worden geautomatiseerd en gerobotiseerd, maar ook steeds meer hoogwaardige. Ethische en maatschappelijke discussies over arbeidssubstitutie daarover begonnen net op gang te komen. Zal de coronacrisis (waar de mens de ‘zwakste’ schakel bleek in processen) zorgen voor nog meer investeringen in doorbraaktechnologieën en een versnelling in technologische ontwikkelingen? Zal het coronavirus ons positiever doen kijken naar zulke technologieën ten koste van de factor ‘mens’ en menselijke arbeid (omdat een productielijn met robots bijv. niet hoeft te worden stilgelegd)? Of zal alles om behoud van werkgelegenheid en inkomen draaien in de wederopbouw van economieën na de coronacrisis waardoor arbeidssubstitutie geremd wordt?
Toenemende maatschappelijke tweedelingen Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De Nederlandse samenleving wordt steeds meer gekenmerkt door groter wordende tweedeling. Arm versus rijk, hoog- versus praktisch opgeleid, autochtoon versus allochtoon, flex versus vast, pro- versus antiEU, etc. Groepen lijken zich steeds meer in gescheiden leefwerelden te begeven. Zal de coronacrisis mensen weer dichter bij elkaar brengen? Of zal het groepen in de samenleving verder uiteendrijven of voor nieuwe scheidslijnen zorgen?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
10
Toenemende druk op besteedbaar inkomen Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De coronapandemie en de economische crisis zal het besteedbaar inkomen van veel mensen sterk onder druk zetten. De werkloosheid is sinds het begin van de coronamaatregelen al sterk gestegen. Het enorme steunpakket van de overheid moet worden terugbetaald en leidt wellicht tot hogere belastingen in de toekomst. De grote hoeveelheden geld die al langer in de economie worden gepompt zullen wellicht leiden tot hogere inflatie en een aantasting van koopkracht. Al deze ontwikkelingen verkleinen het besteedbaar inkomen, vooral voor jongeren, gepensioneerden en mensen die van een uitkering afhankelijk zijn.
Van top-down naar bottom-up Cross impact:
Hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Hoog
De afgelopen jaren zagen we een transitie waarin oude instituties niet meer het vertrouwen genoten dat ze ooit hadden. Of dit nou overheden, banken, grote bedrijven, of zelfs wetenschappers waren. We zagen burgers en bedrijven zelf meer zaken organiseren. Een trend van een van bovenaf aangestuurde samenleving en economie richting eentje die meer van onderop wordt vormgegeven leek zich af tekenen. Zet deze trend door, wellicht versterkt door burgers en bedrijven die leiderschap tonen tijdens en na de crisis? Of zal de overheid meer vertrouwen en de teugels in handen krijgen als gevolg van haar rol in de gezondheidscrisis en het economisch herstel? Is deze acceptatie van overheidsbemoeienis tijdelijk of een 'blijvertje'?
Opkomst niet-plaatsgebonden (‘footloose’) economie Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Hoog
Productie en dienstverlening raken steeds meer versnipperd door geglobaliseerde productieketens en zijn als gevolg van nieuwe technologieën steeds minder tijd- en plaatsgebonden. Als gevolg van de coronapandemie organiseren bedrijven onderlinge kennis- en informatieoverdracht gedwongen op een andere manier. Op lange termijn kan dit leiden tot het (gedeeltelijk) wegvallen van agglomeratie- en clustervoordelen. Bedrijven hebben er geen direct voordeel van om op dezelfde fysieke locatie gevestigd de zijn. Zal de coronacrisis leiden tot een herwaardering van ‘plaats’ en tot re- of near-shoring, omdat bijv. globalisering als de katalysator van de pandemie wordt gezien? Of zal deze crisis leiden tot nog meer digitalisering en de rol van fysieke nabijheid minimaliseren?
Toenemende individualisering Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Waar je vroeger ongeveer automatisch lid werd van de lokale voetbalclub of lokale politieke partij, kiezen mensen nu heel bewust in welke sociale verbanden zij zich begeven, als ze al überhaupt daar zin in hebben. Sociale samenhang en solidariteit nemen eveneens af, zeggen sommigen. Zal deze individualisering voortzetten onder druk van het virus (gaan we ons meer afzonderen en het eigen belang vooropstellen)? Of zal de coronacrisis tot een herwaardering van het collectief, ‘de ander’ en (fysieke) ontmoeting leiden?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
11
Herwaardering vitale sectoren Cross impact:
Hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Hoog
Veel banen die tijdens en na de financiële crisis van 2008 werden geflexibiliseerd van verpleegkundige tot vakkenvuller, blijken nu de vitale beroepen waar we als samenleving nauwelijks zonder kunnen functioneren. Dat heeft de pandemie pijnlijk duidelijk gemaakt. Hierdoor zullen we anders aan gaan kijken tegen deze beroepen en deze anders gaan waarderen. Leidt deze herwaardering tot financiële injecties in deze beroepen voor bijvoorbeeld meer salaris en omscholingsmogelijkheden? Ontstaat een nieuwe dynamiek op de relevante arbeidsmarkten? Of blijft het bij om 20u00 klappen op het balkon?
Toename platformisering en digitalisering Cross impact:
Hoog
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De economie speelt zich steeds meer af op en rondom digitale platformen, zoals webwinkels, sociale media en deel- en verhuurplatformen. De 'winner takes all' dynamiek van deze digitale economie speelt een beperkt aantal grote techbedrijven in de kaart. De coronacrisis heeft onze online aanwezigheid behoorlijk vergroot, de vraag is of dit er zo is ingesleten dat we straks niets anders willen. Zal online de nieuwe standaard worden? Of kiezen we vooral voor fysieke ontmoeting, in kantoren, winkels, restaurants en sportclubs, waarvoor we een hernieuwde waardering hebben gekregen?
Flexibilisering van de arbeidsmarkt Cross impact:
Hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Voor de coronacrisis kwam de flexibilisering van de arbeidsmarkt onder het vergrootglas te liggen. Gevoed door maatschappelijke weerstand, moest nieuwe regelgeving verregaande flexibilisering aan banden leggen. Geven de coronacrisis en de nasleep ervan flexibilisering weer meer ruimte als een middel om bedrijven er bovenop te helpen? Of zal een maatschappelijke herbezinning op flexibilisering plaatsvinden naar aanleiding van de grote inkomensgevolgen voor allerlei ZZP’ers en andere flexibele werkarrangementen?
Ongebreidelde groei internetgiganten ('big techs') bedreigt lokale economie Cross impact:
Zeer hoog
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Laag
De pandemie leidt ertoe dat de platforms, tools en online diensten van internetgiganten (‘big techs’) zoals Alphabet, Facebook, Apple, Amazon en Microsoft sterk toenemen in gebruik. Ook relatief onbekende bedrijven zoals Slack en Zoom zijn ongekend populair. Het lijkt erop dat de crisis de ‘big techs’ wind in de zeilen geeft, terwijl kleinere toetreders het moeilijk hebben. Leidt dit tot een verdere monopolisering van sectoren door deze partijen (media, e-commerce, adverteren, communicatie) waarbij lokale spelers het onderspit delven? Wat betekent dit voor de economie in de regio?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
12
Versnelling energietransitie Cross impact:
Gemiddeld
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De energietransitie begon vóór de coronacrisis steeds meer trekkracht te krijgen, zowel in Nederland als internationaal. Zal deze ontwikkeling zich doorzetten? Grijpen overheden, bedrijven en burgers de coronacrisis aan om juist te investeren in verduurzaming van energie om daarmee onafhankelijker te worden en (nieuwe) werkgelegenheid te creëren? Of spelen in de nasleep van het virus internationale thema’s als klimaat en milieu, die vaak ten grondslag liggen aan energietransitiemaatregelen, voor de komende jaren even een politieke en economische bijrol als landen zich focussen op (de concurrentiekracht van) hun eigen economie?
Opkomst circulaire en biobased economie Cross impact:
Laag
Impact:
Zeer hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Niet alleen de energietransitie kreeg trekkracht de afgelopen jaren. Steeds meer overheden en bedrijven zetten met het oog op duurzaamheid en klimaat in op een transitie naar een circulaire of biobased economie. Wordt in de nasleep van het coronavirus dit nog belangrijker, bijv. in het streven naar grotere hulpbronnen en economische onafhankelijkheid? Of kiest men voor de oude, vertrouwde systemen en hulpbronnen, welke in prijs kunnen gaan dalen en ziet men circulair en biobased bijv. als te ‘hoog in de Maslow Pyramide’/’groene hobby’.
Nieuwe samenwerkings- en innovatieallianties Cross impact:
Gemiddeld
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
De afgelopen jaren steeg het aantal strategische partnerships en joint ventures, met wijzigende ecosystemen tot gevolg. Een van de belangrijkste redenen hiertoe is de toenemende complexiteit en onzekerheid in de wereld. Samenwerkingsverbanden zijn krachtig omdat ze de expertise van ondernemingen verbinden en combineren en hiermee unieke producten en diensten realiseren. Het vermogen om snel te schakelen in een periode van onzekerheid is ook gediend bij goede samenwerkingsmodellen. In het post-coronatijdperk is deze flexibiliteit cruciaal, zowel bij het inrichten van effectieve productieketens als bij het bedienen van de klant met nieuwe producten en diensten die de grenzen van sectoren overstijgen. Zullen nieuwe allianties markten op hun kop gaan zetten door nieuwe,ontwrichtende producten of diensten mogelijk te maken? Of keren bedrijven en organisaties in zichzelf ('ieder voor zich') wanneer zaken moeilijk worden?
Toenemende arbeidsmigratie Cross impact:
Laag
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Hoog
Talent uit andere landen en regio's levert een cruciale bijdrage aan de economie in de regio. De pandemie heeft, met het sluiten van vele grenzen, arbeidsmigratie tijdelijk een complex vraagstuk gemaakt en voor veel onzekerheden gezorgd. Veel buitenlandse werknemers zijn teruggekeerd naar hun eigen land, waardoor bedrijven in de problemen komen. Migratie is een belangrijk politiek thema. Komen arbeidsmigranten weer terug naar Europa, wat gezien wordt als hotspot van het virus? Of blijven de grenzen dicht om zo het risico op besmettingen uit het buitenland te verkleinen?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
13
Focus op gezonder leven Cross impact:
Gemiddeld
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Schone lucht, beweging en gezond eten zijn drie aspecten van ons dagelijks leven en onze leefomgeving die meer waardering krijgen. In gebieden waar de luchtverontreiniging nihil of gering is krijgt een virus dat op de longen slaat minder kans. Mensen die regelmatig sporten en gezond eten en daardoor hun BMI beheerst laag kunnen houden zijn minder kwetsbaar en leven gemiddeld langer. Wordt deze focus op gezond leven versterkt door de coronapandemie of leiden de negatieve economische gevolgen onze aandacht af van onze gezondheid?
Toenemende verstedelijking Cross impact:
Laag
Impact:
Hoog
Onzekerheid:
Gemiddeld
Nederland verstedelijkt, net als de rest van wereld.. De meeste Nederlandse steden gaan uit van een groei van het aantal inwoners, van mensen die uit ‘de regio’ en naar de grote stad trekken. Zal de coronacrisis leiden tot een heroriëntatie op de stad, een plek waar zoveel mensen op een kluitje wonen? Is werken op afstand een blijvend iets en leidt dit ertoe dat mensen andere keuzes maken over waar ze willen wonen en werken? Of zal het de verstedelijking alleen maar versnellen, aangezien daar meer voorzieningen, zowel zorg als winkels, voorhanden zijn? Wat betekent dit voor de dynamiek in de regio en de leefbaarheid van de perifere gebieden?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
14
3. Het assenkruis De totstandkoming van het assenkruis Door middel van een online trendenquête is de in- en externe klankbordgroepen gevraagd om de trends te beoordelen op hun impact op de scope en hun mate van onvoorspelbaarheid. Op basis van deze resultaten is een assenkruis opgesteld. Op elke as staat één kernonzekerheid met twee uitersten. Eén as betreft de regie over het herstel. In het kort gaat deze over de vraag waar de herstelkracht vandaan komt: de overheid of de markt. De andere as betreft het speelveld. Gaan we weer terug naar een wereld van globalisering en vrijhandel, of gaan we een tijd van regionalisering tegemoet?
Regie Wie voert de regie over het herstel van de economie en de maatschappij na de coronacrisis? Nemen overheden in Den Haag en Brussel de touwtjes in handen en gebruiken zij de crisis om hun agenda's op het gebied van bijvoorbeeld vergroening en inclusiviteit waar te maken? Of ligt de regie in handen van de markt, die geen strobreed in de weg wordt gelegd om te innoveren en te concurreren en zo de weg uit de crisis te vinden?
Speelveld De coronapandemie heeft de kwetsbaarheden van de geglobaliseerde wereld blootgelegd. Grenzen zijn dicht en productieketens verstoord. Krijgt regionalisering hierdoor een vlucht? Gaan nationale landen met elkaar in competitie, zoeken producenten hun toeleveranciers dichter bij huis? Of keren we zodra het kan weer terug naar een mondiaal verbonden wereld? Keren internationale studenten en talent uit het buitenland terug naar de regio?
Vergelijkingstabel Om de verschillen tussen de scenario’s overzichtelijk te maken, staat op de volgende pagina een vergelijkingstabel. Hierin worden de scores op aantal belangrijke thema’s vergeleken op een vijfpuntsschaal. Onder die score staat tevens in een aantal steekwoorden een belangrijk accent van het scenario in kwestie, omdat de scores soms gelijk kunnen zijn, maar de insteek van het scenario wel kan verschillen.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
15
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
16
4. Scenario’s en opgaven Scenario 1: Elan in Europa Globalisering, Overheidsgedreven herstel
Het is 2030. De COVID-19 pandemie brak nu 10 jaar geleden uit. Hoewel de internationale handel is hersteld, leven we nog steeds met het virus. Internationale overheden hebben het afgelopen decennium miljarden geïnvesteerd in de economie. Het IMF verstrekte een recordaantal noodleningen en binnen de EU is de stap gezet naar de uitgifte van Europese obligaties. Nu de EU ‘eigen’ middelen heeft, zet ze die volop in om haar Green Deal te financieren. Er is inmiddels een Europese klimaatwet. Bedrijven en regio’s binnen de EU worden gestimuleerd om in te zetten op innovatie, milieuvriendelijke technologie, een koolstofarme energiesector en digitalisering. Voor de regio Groningen-Assen biedt de EU een flinke steun in de rug bij de ontwikkeling van onder meer een groene energie-hub, circulaire landbouw, biobased chemie en een sterk ICT- en creatief cluster. Ook op het vlak van onderwijs, onderzoek en kennis liggen veel kansen. De economie en samenleving zijn duidelijk duurzamer en inclusiever geworden, er zijn kansen voor iedereen. Het prijskaartje hiervan is een hogere belastingdruk, lagere koopkracht en bedrijven die overwegen naar het buitenland te vertrekken.
De periode 2020-2030 De periode 2020-2030 is een periode vol uitdagingen geweest. De pandemie kwam in golven en veroorzaakte enorme economische ontwrichting. Landen en regio’s gingen voortdurend in lockdown en mensen zaten in grote onzekerheid. Terwijl mensen bij tijd en wijle opgesloten zaten in hun huizen en landen, ontspon er mondiaal een breed debat over fundamentele onderwerpen als racisme, segregatie, kansenongelijkheid, maar ook over natuur en milieu. Het leek wel of de pandemie een fundamentele ‘reset’ inleidde. Dat er uiteindelijk een flink herstel is opgetreden, is vooral toe te wijzen aan sterk en mondiaal Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
17
gecoördineerd overheidsingrijpen. Gesteund door verkiezingsrondes waarin internationaal georiënteerde en samenwerkingsgerichte leiders aan de macht kwamen, is er effectief gehandeld. Zo verstrekten het IMF en de Wereldbank een recordaantal noodleningen om landen in de wederopbouw van hun economie te steunen. In de EU zijn historische stappen gezet door Europese obligaties uit te geven en een Europese vennootschapsbelasting in te voeren. Met ‘eigen middelen’ verstrekte de EU steun aan getroffen regio’s.
Steun onder voorwaarden De steun vanuit internationale overheden en organisaties kwam met voorwaarden. Zo werden er verplichtingen gesteld aan nationale overheden om hun economie duurzaam te hervormen. De EU hanteerde voorwaarden uit het stabiliteits- en groeipact, maar keek ook duidelijk naar voorwaarden op het vlak van het vergroening en het meer inclusief maken van nationale economieën. Iedereen moest gelijke kansen hebben. Veel EU-lidstaten deden nog een schepje bovenop de voorwaarden uit Brussel bij het verstrekken van noodsteun aan bedrijven. De Nederlandse overheid stelde bijvoorbeeld aanvullende eisen op het vlak van arbeidsvoorwaarden, omscholing van medewerkers, milieubelasting en een ‘fair share’ aan belastingafdracht. Voor bedrijven die in ‘survival’ modus zaten, was dit een belangrijke stimulans om een omslag te maken. Van aandeelhouderswaarde (‘shareholder value’) naar belanghebbendenwaarde (‘stakeholder value ').
Een Brussels Green Deal De EU gebruikt haar nieuwe elan niet alleen als financier van noodsteunpakketten, maar stuurt ook actief Europese programma's aan voor sociale en economische ontwikkeling. Het belangrijkste wapenfeit was een Brusselse Green Deal, inclusief een Europese klimaatwet dat een soort ‘Marshallplan 2.0’ vormt. Bedrijven en regio’s binnen de EU worden met de miljarden gestimuleerd om in te zetten op innovatie, milieuvriendelijke technologie, een koolstofarme energiesector, circulariteit en dergelijke. ‘Building back better’, het niet terugvallen in oude patronen is het devies. Grootschalige investeringen in het vervolmaken van de vierde industriële revolutie (digitalisering) vormen hier ook een onderdeel van, bijvoorbeeld in 5 en 6 G en in slimme elektriciteitssystemen ('smart grids'). Doordat er steeds meer effecten worden gevoeld van klimaatverandering, zoals droogte, overstromingen, hitte en extreme regenval, is er veel steun voor de koers die de EU vaart.
Goed voorbeeld doet internationaal volgen De Brusselse aanpak van het tegelijk aanpakken van meerdere crises, heeft aantrekkingskracht. Het Verenigd Koninkrijk zit zelfs weer in een herintredingsprocedure. Mondiaal beseffen landen dat ze allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Virussen, klimaatveranderingen en ongelijkheden kennen geen nationale grenzen. Andere continenten volgen Europees voorbeeld en internationaal wordt samengewerkt om de grote maatschappelijke opgaven en transities vorm te geven. Landen conformeren zich aan de spelregels van multilaterale organisaties en er ontstaat mondiaal een steeds gelijker speelveld. Handelsbeperkingen zijn de laatste jaren in toenemende mate weggenomen en bedrijven worden juist gestimuleerd om meerdere internationale leveranciers te gebruiken om op deze wijze weerbaar te worden.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
18
De regio Groningen-Assen in 2030 Een groene energie-hub De invloed van de pandemie en de beweging die ze in gang heeft gezet, is in de regio Groningen-Assen goed te merken. De inhoudelijke sturing en stimulering vanuit de EU heeft de regio op punten in de kaart gespeeld. Brussel heeft regio’s aangewezen waar specifieke clusters en effectieve en efficiënte productie het meest voor de hand liggen. Voor de regio Groningen-Assen biedt de EU een flinke steun in de rug bij de ontwikkeling van een groene energie-hub, circulaire landbouw en biobased chemie. Europa stuurt via investeringsfondsen aan op de rol van Noord-Nederland als belangrijke energieregio voor Noord-Europa. De bestaande gasinfrastructuur is bijvoorbeeld aangepast voor groen gas en waterstof.
Digitalisering en specialisatie Een tweede Europese impuls ligt op het vlak van digitalisering. Vanuit de EU is eveneens ingezet op een ‘slimme’ schone economie en zijn diverse subsidieprogramma’s actief. De ICT & creatieve sector is behoorlijk gegroeid en ook de datacentra in de Eemshaven hebben hun capaciteit uitgebreid. E-health, precision farming en online modules voor zakelijke en overheidsdiensten zijn aan de orde van de dag. Het aantal hightech banen is gegroeid en wordt steeds vaker ingevuld door internationaal talent. Tegelijkertijd zijn ook de nodige banen verdwenen, bijvoorbeeld in de sectoren zakelijke dienstverlening, landbouw en overheid. Niet alle bedrijven kunnen meebewegen met de digitaliseringsgolf en gaan failliet. Voor veel werkenden is het belang van leven lang ontwikkelen toegenomen, waar veel ondernemers ook van rechtswege aan dienen bij te dragen.
18 MEI 2030
Onderzoek KvK: ondernemers veel geld kwijt aan voldoen aan EU-regels
Succesvolle lobby RGA in Brussel voor subsidie tweede waterstoffabriek’
‘Mission accomplished’: feestelijke viering 100% biobased Chemport
Rapportage: hoe vergaat het weggeautomatiseerde DUO medewerkers na hun omscholing?
Amerikaanse delegatie op bezoek bij succesvolle ‘E-healthy ageing’ bedrijven Health Hub Roden
Greennovationport Noord-Nederland Als gevolg van steunmaatregelen uit transitiefondsen zijn er meer middelen beschikbaar voor her-, om- en bijscholing van mensen. Het krachtige ecosysteem van onderwijs, kennisinstellingen en overheid in de regio Groningen-Assen heeft zich mede hierdoor sterk kunnen ontwikkelen. Dit heeft geleid tot een toonaangevend centrum van toegepast onderzoek en innovatie op het vlak van food/agri, energietransitie, Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
19
duurzaamheid en circulariteit. De regio heeft zich hierbij gepositioneerd als proeftuin. Volkswagen test bijvoorbeeld een nieuwe generatie autonome voertuigen in de regio. Sommige spreken van een ‘groene Brainport van het Noorden’: de Greennovationport Noord-Nederland zoals de Eindhovense evenknie maar meer toegepast en gericht op HBO en MBO-werkgelegenheid.. Het succes van de regio op deze thema’s heeft niet alleen geleid tot de nodige kennisexport en nieuwe werkgelegenheid, maar ook tot een toename van kenniswerkers en internationale studenten. Wonen, leven en mobiliteit Wonen en leven in de regio Groningen-Assen is de afgelopen 10 jaar veranderd. De regio is inmiddels nauwer verbonden met de Randstad en (Noord)Duitsland. Dit vergemakkelijkt het reizen, niet alleen met de volledig elektrische auto, maar vooral met de trein. Treinverkeer heeft namelijk door een strenge Europese CO2- en vliegtaks en toegenomen vliegschaamte een impuls gekregen binnen Europa. Groningen Airport heeft het daarom al tijden moeilijk. De Lelylijn loopt inmiddels tot Hamburg. Daarnaast heeft de pandemie tot andere ruimtelijke en dagelijkse mobiliteitspatronen geleid, vooral onder invloed van digitalisering. Gestimuleerd door werkgevers bleek het thuiswerken een ‘blijvertje’ en meer en meer voorzieningen kennen virtuele vervangers, van zorg tot dagelijkse boodschappen.
Dichtbij werk wonen is minder van belang en ook buiten de stad wonen is interessanter geworden. Veel mensen (ook uit andere delen in het land) zijn hierdoor in de regio gaan wonen. Krimpregio’s hebben hierdoor wel het tij zien keren qua inwonersaantal, maar niet qua fysieke voorzieningen. Ook de binding van inwoners met de regio en gemeenschap is verminderd nu virtualisering en digitalisering mensen en bedrijven meer ‘footloose’ maken. Iemand moet de prijs betalen De maatschappij en economie zijn inclusiever en duurzamer geworden door de sterke overheidssturing. Dit komt echter wel met een prijskaartje. Koopkracht is onder druk komen te staan door duurdere producten en door hogere belastingen.
Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen De top-5 van uitdagingen in dit scenario: 1.
Hoe zorgen we voor voldoende expertise en capaciteit bij de overheden in de regio om de enorme transities in maatschappelijke en economische zin te leiden en te begeleiden?
2.
Hoe borgen we voldoende ruimte voor ondernemerschap en innovatie (niet alles van bovenaf dichtregelen en controleren)?
3.
Hoe blijven we voldoende aangehaakt en op de radar bij de EU en het Rijk? Hoe zorgen we voor voldoende lokale en regionale invloed?
4.
Hoe geven we vorm aan de regionale gezondheidseconomie bij een groeiende bevolking?
5.
Hoe ontwikkelen we onze arbeidsmarkt om de benodigde kennisfuncties te kunnen bemensen?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
20
Scenario 2: Mee met de Markt Globalisering, Marktgedreven herstel
Het is 2030. Het is nu 10 jaar geleden dat de COVID-19 pandemie uitbrak. Inmiddels speelt de ziekte geen rol meer door ontwikkeling en grootschalige uitrol van een breedspectrum vaccin. De ontwikkeling van het vaccin was een voorbeeld van open innovatie en nieuwe allianties. Bedrijven deelden kennis en stelden patenten open, om snel en gezamenlijk tot resultaten te komen. Niet alleen op medisch gebied, maar breed in de economie en maatschappij is er sprake van een golf van innovatie. Overheden zagen tijdens de pandemie in dat de markt en het bedrijfsleven vorm zouden moeten geven aan het herstel en zetten zich in voor het wegnemen van handelsbeperkingen. Een mijlpaal hierbij was het realiseren van een Trans-Atlantisch Vrijhandels- en Investeringsverdrag (TTIP 2.0) tussen de EU en de VS. Voor de regio Groningen-Assen zijn het met name de internationaal toonaangevende sectoren (energie, medisch, chemie, data) die het goed doen. Het MKB moet zich echter verhouden tot grote, internationale ‘winner takes all’ bedrijven. Ondanks de hoge innovatiegraad en sterke economische cijfers, profiteert niet iedereen in de regio en duurzaamheid staat onder druk.
De periode 2020-2030 Terugkijkend is de ontwrichting die de COVID-19 pandemie in 2020 teweeg bracht nauwelijks voor te stellen. Inmiddels is de economie alweer jaren op stoom. Nu en dan staan er analyses in vakbladen over de wijze waarop landen zich uit de ellende hebben geconcurreerd. De moraal van het verhaal is steeds weer dat technische innovatie de enige bron is van werkelijke economische groei. Terugkijkend werden de gezondheidscrisis en de economische crisis pas opgelost toen overheden zich massaal terugtrokken en bedrijven op zichzelf werden teruggeworpen. De golf van innovatie die toen ontstond leverde niet alleen het vaccin op aan het eind van 2021, maar bracht ook economisch herstel en het herstel van mondiale welvaart.
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
21
Golf van internationale deregulering De een noemt het visie, de ander een geluk bij een ongeluk, maar duidelijk is dat een beperking van het monetaire expansieve beleid in de EU de start vormde van het herstel. Oostenrijk was de EU-lidstaat die een stokje stak voor Eurobonds, Duitsland verklaarde het enorme opkoopprogramma van obligaties door de Europese Centrale Bank als ongrondwettig en Nederland werkte niet mee aan een vergroting van het EUbudget. Het gevolg was dat de geldkraan in Europa dichtging. De enige optie om de economie uit de recessie te helpen was het wegnemen van belemmeringen voor ondernemers. Overheden door heel Europa hebben zich geschikt in een meer dienende, faciliterende rol. Grote internationaal opererende bedrijven lobbyden succesvol voor het wegnemen van internationale handelsbeperkingen. Een mijlpaal die hieruit volgde was het realiseren van een Trans-Atlantisch Vrijhandels- en Investeringsverdrag (TTIP 2.0) tussen de EU en de VS. Ook met China zijn de handelsbetrekkingen gestroomlijnd. De EU richtte zich op het vervolmaken van de interne markt, voor een inhoudelijke agenda was weinig draagvlak. Lidstaten zaten vaak op een verschillende lijn. De Green Deal is er nooit van gekomen.
Creatieve destructie Bij het creëren van randvoorwaarden voor economische groei probeerden overheden wereldwijd gelijk speelveld te ontwikkelen voor ondernemers. Naast dat handelsbelemmeringen werden weggenomen, werden er ook afspraken gemaakt over open innovatie. Iedereen heeft toegang tot fundamenteel onderzoek van zowel bedrijven als universiteiten. De open wereld creëert kansen voor bedrijven, maar brengt ook veel concurrentie met zich mee. Met name kleine bedrijven die niet snel genoeg kunnen vernieuwen hebben het zwaar. Aangezien veel van de financiering van bedrijven via durfkapitalisten plaatsvindt, richten bedrijven zich volop op het maximaliseren van aandeelhouderswaarde. Arbeidsdeling en kostenbesparing zijn hier belangrijke exponenten van. Zo is bijvoorbeeld productie in lagelonenlanden ('offshoring') terug van weggeweest. Kosten worden eveneens bespaard door in te zetten op schaalvoordelen en door flexibilisering van arbeid. Daarnaast wordt bespaard door automatisering en andere innovaties om productieprocessen efficiënter te maken. Vergroening en verduurzaming krijgen alleen aandacht als de businesscase ervoor is. Met name grootschalige projecten met een onrendabele top sneuvelen hierdoor.
Digitalisering maakt locatie minder van belang Eén van de grote veranderingen die de pandemie heeft veroorzaakt is de digitalisering en online werken. Dit heeft een enorme vlucht genomen. Bedrijven stimuleren thuiswerken om kosten te besparen en productiviteitsvoordelen te boeken. Zakelijke reizen zijn de uitzondering. Waar mogelijk en relevant wordt op afstand internationaal samengewerkt. Talent hoeft niet altijd in de regio of zelfs in hetzelfde land te wonen om bij een bedrijf werkzaam te zijn. De consument shopt massaal bij internationale webshops. Locatie is hiermee van minder belang geworden in een digitaal verbonden, geglobaliseerde wereld.
De regio Groningen-Assen in 2030 MKB worstelt met ‘Winner takes all’-markten Grote (internationale, veelal tech) concerns bepalen steeds meer de spelregels van de markt, maar ook de maatschappij. Steeds meer sectoren worden gedomineerd door enkele grote bedrijven, die een enorm marktaandeel hebben en blijven groeien door het overnemen van kleinere bedrijven. Zulke bedrijven kennen veel vrijheid om (wereldwijd) te doen en laten wat men wil. Overheden en burgers hebben hier maar weinig
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
22
grip op. Het ontstaan van 'winner takes all'-markten, maakt het voor het relatief kleine noordelijke MKB steeds lastiger om zelfstandig goede zaken te doen. De grootste kans op succes hebben zij door verregaande specialisatie op internationale nichemarkten of het toeleveren aan de grote multinationals.
Voortbouwen op gevestigde sectoren Voor de regio Groningen-Assen zijn het met name de internationaal toonaangevende sectoren die het goed doen. De sectoren waar ook de nodige schaal en kennisinfrastructuur voor aanwezig is (o.a. energie, medisch, chemie en data). Door de digitalisering van de afgelopen jaren is de vraag naar datacentra geëxplodeerd. Ehealth staat centraal in de zorg en het UMCG speelt hier een belangrijke rol in door innovatieallianties met eigen spin-offs en internetgiganten (‘big tech’). De energie- en chemiesectoren gedijen door de toegenomen vraag in een sterke internationale economie, maar innovaties op het vlak van circulariteit en verduurzaming zijn beperkt. Alleen daar waar kortetermijnbusinesscases worden gezien, stappen ondernemers in en wordt open geïnnoveerd. Projecten met lange terugverdientijd of een onrendabele top komen moeilijker van de grond. De landbouw in de regio is als gevolg van schaalvergroting en automatisering nog steeds succesvol. Verder komt bedrijvigheid in de regio lastig van de grond, omdat het moeilijk concurreren is met grote, gevestigde internationale spelers.
Krimp van de publieke sector De financiële speelruimte van het Rijk is beperkt. Het Rijk wil de staatsschuld terugbetalen en tegelijkertijd geen belastingverhogingen doorvoeren. Den Haag bezuinigt. Dit werkt ook in de regio Groningen-Assen door in geringe investeringen in randvoorwaardenscheppende zaken als infrastructuur. Ook wordt minder geïnvesteerd in publieke sectoren zoals de gezondheidszorg, onderwijs en de overheid. Bij zowel DUO als CJIB is het aantal banen sterk gekrompen als gevolg van verregaande automatisering. Bij DICTU is juist veel uitbesteed aan private aanbieders.
5 APRIL 2030
UWV: risico op groei ‘granieten bestand’ door automatisering in NoordNederland
Rabobank: MKB legt het af tegen buitenlandse online reuzen
Wearables spin-off Hanzehogeschool door Xiaomi ingelijfd, vertrekt uit Assen
Verduurzaming regio vertraagt, bedrijven zien niet altijd de business case
Onderwijsinspectie: kwaliteitsverschillen publiek en privaat onderwijs hard gegroeid
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
23
Onderwijs en kennis in dienst van de markt Om succesvol te zijn, is een sterke kennissector en triple helix samenwerking cruciaal, vooral met betrekking tot digitale crossovers. Het zijn vooral bedrijven die de onderwijs- en kennisagenda vormgeven. Overheden acteren meer op afstand. Kennisinstellingen spelen een grote rol bij het delen van kennis in de regio, het gezamenlijk ontwikkelen van innovaties en het leggen van wereldwijde verbindingen. Patenten die hieruit ontwikkeld worden, moeten opengesteld worden, zodat aangesloten bedrijven ze kunnen gebruiken. Ook blijven ze slechts beperkt geldig. Het onderwijs is gericht op productieve kennisdeling en participatie in de regionale economie. Opleidingen waar weinig economisch of baanperspectief in te vinden is, zijn opgedoekt. Wonen, leven en mobiliteit Het toenemende thuiswerken heeft geleid tot een verandering van woon- en werkpatronen. Waar de huizenmarkt zich sterk ontwikkelt, is er minder vraag naar kantoren. Door het online shoppen is het winkelbestand in binnensteden bovendien afgenomen. Ook zijn voorzieningen in kleinere gemeenten vervangen door digitale alternatieven, we zijn dat steeds meer gaan accepteren. Wel is er meer vraag naar ruimte voor e-commerce en logistiek verkeer. De regio wordt interessanter voor zowel burgers als (ruimteextensieve) bedrijven vanuit de dure en drukke randstad en Brabant.
Dit komt door goedkopere ruimte, woningprijzen en vrij recente investeringen in het wegennet rond Groningen (nu daar elders minder geld voor is). Langs de A28 is bijvoorbeeld een langgerekt lint van bedrijventerreinen ontstaan. Groningen Airport doet het goed. Vliegschaamte is inmiddels uit onze vocabulaire verdwenen en we reizen er weer graag op los. Economische groei met toenemende ongelijkheid Door de beperkte financiële speelruimte van overheden, zijn zij minder goed in staat om het sociale vangnet en de voorzieningen te handhaven. Hierdoor vallen steeds meer kwetsbare mensen buiten de boot en zijn tweedelingen in de maatschappij toegenomen. De verschillen tussen arm en rijk, centrum en periferie, hoogen laagopgeleid, vast en flex, digikundig en digibeet nemen steeds verder toe. Hoewel het nu nog meevalt, ligt er wel degelijk sociale onrust op de loer.
Uitdagingen voor de regio Groningen-Assen De top-5 van uitdagingen in dit scenario: 1.
Hoe zorgen we dat werknemers die moeilijk meekunnen in deze hightech ‘winner takes all’-wereld en flexibele arbeidsmarkt niet buiten de boot vallen? Hoe zorgen we dat degenen die nu al aan de zijkant van de arbeidsmarkt staan niet nog verder op afstand komen?
2.
Hoe krijgen we het MKB aangesloten op de innovatie- en productienetwerken van grote ondernemingen?
3.
Hoe kan hun automatisering versneld naar een hoger niveau en kansrijke specialisaties gebracht worden?
4.
Is er voldoende ruimte voor magazijnen en datacentra in de regio en hoe zorgen we dat dit niet ten koste gaat van de natuur en (toeristische) aantrekkelijkheid van de regio?
5.
Hoe zorgen we dat - ondanks deregulering en een kleinere rol van de overheid - de economie toch transformeert naar een koolstofarme en inclusieve economie?
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
24
Scenario 3: Durf in Den Haag Regionalisering, Overheidsgedreven herstel
Het is 2030. Terugkijkend heeft de pandemie een grote invloed gehad op de inrichting van de economie en de maatschappij. De pandemie was intens en kwam in meerdere golven. Voortdurende lockdowns en ontwrichtingen van internationale handel, zorgden ervoor dat bedrijven hun aanbodketens dichter bij huis gingen organiseren en robuuster maakten: van een strakke planning (‘just in time’) naar een planning met minder risico's ( ‘just in case’). Er werd ook productie teruggehaald uit lagelonenlanden. De Nederlandse overheid speelde hierbij een sturende rol. De EU is vleugellam geraakt en internationale handelsconflicten laaien regelmatig op. Nationale overheden proberen daarom zo goed mogelijk hun eigen land te beschermen met industriepolitiek gericht op zelfredzaamheid en zelfvoorzienendheid. Vitale bedrijven worden zelfs genationaliseerd. Zo investeert de Nederlandse overheid veel in onder meer de energiesector, de landbouw en de maakindustrie. Op deze gebieden is in de regio Groningen-Assen nieuwe werkgelegenheid ontstaan. Binnen de nauwe samenwerking met Duitsland, Denemarken en Noorwegen ligt de regio Groningen-Assen bovendien bijzonder centraal. Een grote uitdaging ligt echter in het behouden en aantrekken van (inter)nationaal talent.
De periode 2020-2030 Het is een heftig decennium geweest. Net toen Covid-19 onder controle leek, brak Covid-20 uit. De pandemie duurde voort in verschillende nieuwe golven en met verschillende stammen van het virus. Landen moesten regelmatig in lockdown en bedrijven moesten regelmatig productie stilleggen. Internationale productieketens vielen bij tijd en wijle volledig stil en internationaal verkeer werd schier onmogelijk. De pandemie zorgde voor diverse economische crises met verregaande gevolgen. De werkloosheid liep sterk op. Inwoners verlangden een overheid die zekerheid kon bieden en bereid was in te grijpen. In Nederland
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
25
werd bij de verkiezingen in 2021 een coalitie gekozen die beloofde sterk te investeren in leefbaarheid, welzijn en economische weerbaarheid en bereid was de economische discipline voorlopig te laten varen.
Landen kiezen voor eigen belang In de hele wereld luisteren overheden naar inwoners en interpreteren hun protesten als een oproep om eigen economie en inwoners te beschermen. Voor internationale solidariteit is steeds minder ruimte. De EU bestaat nog in naam, maar is praktisch uiteengevallen door oplopende spanningen over omvang, focus en financiering van herstelmaatregelen. De Noord-Zuidkloof bleek onoverbrugbaar. Een golf van protectionisme ontvouwde zich over de gehele wereld. Landen geven belangrijke bedrijven staatssteun en nationaliseren ze steeds vaker. Buitenlandse producten worden extra belast om nationale producten te bevoordelen. Handelsconflicten lopen soms hoog op. Internationale organen zoals de WTO en de WHOzijn op sterven na dood. Niemand luistert naar ze, financiering ontvangen ze nog nauwelijks. De macht is verschoven naar nationale en lokale overheden.
Streven naar ‘slimme’ zelfvoorzienendheid en robuustheid Landen zijn veel gaan investeren in het wederom produceren van cruciale producten en grondstoffen binnen de eigen landsgrenzen. Voedsel, energie, technologie, medicijnen en zorgapparatuur, dat wil men zoveel mogelijk in eigen hand houden. Overheden sturen hun nationale economieën noodgedwongen richting regionalisering in plaats van internationalisering. Bedrijven maakten eenzelfde beweging. Door ontwrichtingen in internationale handel is de noodzaak om dichter bij de eindmarkt te produceren groter geworden. Ook is er een toename in het gebruik maken van regionale toeleveranciers. Mondiale productieketens met tientallen partijen die elkaar ‘just in time’ beleveren, worden door bedrijven naar meer nationale en regionale productieketens getransformeerd. Zo zijn ze meer robuust en minder afhankelijk (‘just in case’). Bedrijven en overheid investeren samen in digitalisering om slimmer en sneller te produceren, waardoor productie in eigen land of regio wordt gestimuleerd.
De regio Groningen-Assen in 2030 REGA centrale positie in nieuwe internationale samenwerking Internationaal opererende bedrijven hebben forse tikken gekregen door de handelsbarrières, -conflicten en de gekrompen wereldeconomie. Als voormalige internationale logistieke hub heeft Nederland hier veel last van gehad. In tegenstelling tot grote Europese landen als Frankrijk of Duitsland, bleek de Nederlandse thuismarkt te klein voor een stabiele economie. De overheid heeft daarom zeer veel geïnvesteerd in een nauwe samenwerking met Duitsland en Denemarken. Op bedrijfsniveau is hier ook veel nadruk op gelegd. In deze samenwerking heeft de regio Groningen-Assen een gunstige ligging en weet de regio een sterke positie in te nemen. Vooral de Eemshaven speelt een belangrijke rol. Noord-Groningen is binnen Nederland een van de interessantere vestgingslocaties en dat levert veel werkgelegenheid op. De regio is daarom herlabeld van RGA, naar REGA: Regio Eemsdelta Groningen Assen.
Energie- en grondstoffenonafhankelijkheid De klimaatdoelstellingen staan niet langer centraal in het Nederlands energie- en grondstoffenbeleid. Deze worden namelijk al ruimschoots gehaald als gevolg van de krimp van de economie en de sterke afname van
Post-corona toekomstverkenning Regio Groningen-Assen | Jester Strategy | Juli 2020
26
(lange afstands)transport. Energie- en grondstoffenonafhankelijkheid is nu het grote doel. De Nederlandse overheid investeert daar samen met onze noordwest Europese partners veel in. Offshore wind- en zonneprojecten, alsook op land, spelen hier een grote rol in. Biobased chemie moet traditionele chemie vervangen. De circulaire economie begint trekkracht te krijgen. Naast Rotterdam is de Eemsdelta de Nederlandse hub voor deze ontwikkelingen en bedrijvigheid. Ook wordt geïnvesteerd in waterstof om gas in o.a. de industrie te vervangen. De transitie naar de waterstofeconomie creëert nieuwe hieraan verbonden bedrijvigheid en eist transformatie van bestaande bedrijven tot H2Gasunie en EcoNAM.
Zorg en farmacie Door de langdurige pandemie is de overheid genoodzaakt blijvend meer te investeren in de zorg. Door te investeren in eHealth proberen overheid en bedrijven de zorgkosten beheersbaar te houden. Daarnaast is het creëren van een eigen farmaceutische industrie hoog op de agenda gekomen. Deze farmaceutische industrie heeft Noord-Nederland ontdekt als interessante locatie. Crossovers tussen zorg, farmacie en andere sectoren, zoals landbouw, zijn ontstaan. Health Hub Roden en het Healthy Ageingcluster in de regio werken bijvoorbeeld samen met landbouwpartijen op het gebied van de inzet van voeding ter preventie van gezondheidsproblemen.