Waardering BKOR Gouda 3 maart 2025

Kunst in de Openbare Ruimte in Gouda

3 maart 2025

De onderzoekers Patricia Jansma is als gecertificeerd taxateur kunst en antiek gespecialiseerd in het on‐ derbouwd waarderen en taxeren van Moderne‐ en Hedendaagse kunst én kunst in de openbare ruimte. Zij heeft de Rijksdienst Cultureel Erfgoed mogen adviseren over de waarde van de Rijkscollectie, en zij heeft zich voor o.a. Amsterdam, Rotterdam en Eind‐ hoven gebogen over de kunst in de openbare ruimte. Als expert heeft zij meegewerkt aan diverse projecten voor Europese politie diensten. Verder schrijft zij over het taxa‐ teursvak, en kunst(markt) gerelateerde onderwerpen, onder andere voor het Week‐ blad Fiscaal Recht. Patricia heeft verder workshops en lezingen gegeven o.a. voor de master Kunst, Markt en Connaisseurschap van de VU en voor de Belastingdienst. Dieuwertje Wijsmuller is museologe en gespecialiseerd in het (co‐creatief) waarderen van museale en gemeentelijke collecties. Ze werd als één van de ‘founding mothers’ van Stichting Onterfd Goed uitgeroepen tot Radicale Vernieuwer door Vrij Nederland. Eerder zette ze haar specialisme in om de Raad van Cultuur te adviseren en de Rijks‐ dienst Cultureel Erfgoed te helpen onderzoeken of het Verdrag van Faro (2005) ook door Nederland ondertekend moet worden. Door haar onderzoek naar de mogelijk‐ heden van ontzamelen binnen Europa, geeft ze ook internationaal workshops en lezin‐ gen.

Momenteel werkt ze aan diverse collectie(waarderings)projecten bij Nederlandse musea en gemeentes. 1

Inhoudsopgave 1 Inleiding

3

2 Op de museale weegschaal 2.1 De methode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 De lijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Algemene bevindingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5 5 7 8

3 Bewoners aan het woord 3.1 Burgerparticipatie en Stadscuratorium . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 De gesprekken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3 De deelnemers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4 De uitkomsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11 11 12 12 13

4 Aanbevelingen

14

5 De kunstwerken 16 5.1 De topwerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 5.2 Werken om te koesteren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 5.3 Het bewaren waard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 5.4 Niet gewaardeerd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 A Gesprekken A.1 Werkwijze en methodiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A.2 Gespreksverslagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A.2.1 De 10 banken – Joep van Lieshout (1993) . . . . . . . . . . . A.2.2 Zonder titel – Marijke de Goey (1986) . . . . . . . . . . . . . A.2.3 Tafel II – Kees Bückens (1992) . . . . . . . . . . . . . . . . . A.2.4 Drie vogels in vlucht – Fred Carasso (1960) . . . . . . . . . . A.2.5 Koe (op het pauzelandschap) – Duuk Roodbol (2013) . . . . . A.2.6 Roos – Miriam Piña (1997) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A.2.7 Baksteenmozaïek de Touwtrekkers – Berend Hendriks (1964) .

183 183 185 185 187 188 189 190 192 193

B Literatuurlijst

194

2

Hoofdstuk 1

Inleiding De gemeente Gouda staat voor de intrinsieke waarde van kunst en cultuur en de rol die het speelt in een sociale, leefbare en aantrekkelijke stad, belangrijk voor zowel de indi‐ viduele bewoner als de samenleving als geheel. Kunst en cultuur zorgen voor ontspan‐ ning en ontroering, voor verdieping en inspiratie, voor kennis en kritisch vermogen en voor zingeving en persoonlijke ontwikkeling. Het draagt bij aan identiteit, participatie, kansengelijkheid en sociale samenhang en aan een aantrekkelijke stad voor inwoners en bezoekers. De gemeente Gouda gaat voor een cultureel aanbod dat toekomstbe‐ stendig is en bereikbaar voor elke inwoner van jong tot oud. Daarbij is specifiek aan‐ dacht voor de bijdrage van cultuur aan de lokale economie en sociale samenhang in de stad1 . De aantrekkelijkheid van de stad voor bewoners, ondernemers en bezoekers hangt mede af van de kwaliteit van de openbare ruimte en op veel plekken in Gouda is de openbare ruimte verrijkt met beeldende kunst. Deze kunst levert een wezenlijke bij‐ drage aan de leefbaarheid, de sociale samenhang en de lokale economie. Het is kunst in zijn meest toegankelijke vorm, vanzelfsprekend onderdeel van ons dagelijks leven en onze gedeelde ervaring en identiteit. Maar, juist omdat de aanwezigheid zo van‐ zelfsprekend lijkt, verlies je gemakkelijk uit het oog dat kunst in de buitenlucht ook kwetsbaar is.

Soms ervaar je de waarde ervan pas als het verdwenen is, gestolen, ge‐ sloopt of onherstelbaar beschadigd. De gemeente Gouda onderkent de waarde, en de kwetsbaarheid, van kunst in de open‐ bare ruimte en heeft met het vaststellen van de Cultuurnota 2023‐2027 besloten om het collectiebeheer te verbeteren. De eerste stap is het in kaart brengen van de condi‐ tie, de waarde en de betekenis van de gemeentelijke kunstcollectie. Alleen zo kunnen gedegen keuzes worden gemaakt bij het onderhoud en beheer op korte en langere ter‐ mijn. Ook biedt de inventarisatie houvast bij het nemen van beslissingen over nieuwe kunstwerken: sterke punten van de collectie kunnen verder worden uitgewerkt, lacu‐ nes kunnen worden opgevuld. De gemeente Gouda heeft externe experts, Patricia Jansma en Dieuwertje Wijsmuller, gevraagd inzichtelijk te maken wat de waarde is van de kunst in de openbare ruimte in Gouda. Zij hebben twee onderzoeken uitgevoerd. 1 Missie, visie en rol gemeente Gouda volgens Cultuurnota Gouda sterker met Cultuur! 2023‐2027.

3

1. Een volledige inventarisatie van de aanwezige kunst in de openbare ruimte en een waardering van ieder kunstwerk op basis van de Museale Weegschaal. Van ieder werk is bepaald wat de kenmerken, de cultuur‐historische waarde en de sociaal‐maatschappelijke waarde zijn. Op basis hiervan is een onderscheid ge‐ maakt tussen topwerken, werken om te koesteren en werken die het behouden waar zijn. 2. Een aantal bijeenkomsten met bewoners waarbij is onderzocht welke waarde en betekenis de kunst voor hen heeft. Hiermee werd beoogd het belangrijke aspect belevingswaarde van de sociaal‐maatschappelijke waarde van de kunstwerken beter in beeld te krijgen. Ook werd onderzocht of bewoners op een actievere manier betrokken kunnen worden bij vraagstukken rondom Goudse kunst in de openbare ruimte. De resultaten van deze onderzoeken zijn vastgelegd in dit rapport. In de eerste twee hoofdstukken worden de twee onderzoeken verder toegelicht. Op basis van deze on‐ derzoeken worden een aantal aanbevelingen gedaan. In het daaropvolgende hoofd‐ stuk worden de resultaten van de inventarisatie en de waardering van de kunstwerken in de openbare ruimte in Gouda gepresenteerd.

4

Hoofdstuk 2

Op de museale weegschaal Kunst in de openbare ruimte in een gemeente kan het best vergeleken worden met de collectie van een museum. De vraag wat de waarde van een collectie is kan niet beantwoord worden door te verwijzen naar de prijs die is betaald om de objecten te verwerven of het bedrag dat de collectie bij verkoop zou kunnen opbrengen. De cultuur‐historische waarde van de wonderschone Goudse Glazen kan niet gereduceerd worden tot de stelling dat ze bij een hypothetische verkoop wellicht 50 tot 150 miljoen zouden kunnen opbrengen.

2.1

De methode

Om toch op een zinnige manier het gesprek te kunnen voeren over de waarde van collecties heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een methode ontwikkeld om collecties te waarderen: Op de museale weegschaal. Deze methode is als basis ge‐ bruikt om de kunst in de openbare ruimte in Gouda te waarderen. De kern van deze methode is een systematische beschrijving van een aantal kenmerken van de objec‐ ten, en vervolgens een waardering langs drie assen: de cultuur‐historische waarde, de sociaal‐maatschappelijke waarde en de eventuele gebruikswaarde van de objecten. Bij de kenmerken van een object gaat het om de toestand en conditie van het object, de samenhang met andere objecten, duidelijkheid over de herkomst van het object en de zeldzaamheid en representativiteit van het object. Bij cultuurhistorische waarde wordt gekeken naar de historische waarde, de artistieke waarde en de informatieve (weten‐ schappelijke) waarde van een object. Bij sociaal‐maatschappelijke waarde gaat het om de waarde die door belanghebbenden aan het object worden toegekend. Daarbij gaat het enerzijds om de maatschappelijke waarde van objecten met religieuze, spiri‐ tuele, politieke of culturele betekenis en anderzijds om de belevingswaarde die wordt ervaren door mensen die met de objecten in aanraking komen.

Bij gebruikswaarde moet enerzijds gedacht worden aan de bijdrage die een object levert aan de waarde van een collectie als geheel en anderzijds aan de opbrengst die gegenereerd wordt door het gebruik van een object (economische waarde). Bij het vaststellen van de cultuurhistorische waarde worden de volgende vragen ge‐ steld: Is er sprake van een connectie van het object met belangrijke personen, (histori‐ sche) locaties of gebeurtenissen? Is er sprake van bijzondere betekenis van een object 5

(of groep objecten) als getuige van een periode, proces, ontwikkeling of tijdsbeeld? Indicatoren kunnen zijn: literatuur, (onderdeel) zijn van een Rijks‐/Gemeentelijk mo‐ nument en andere manieren van (h)erkenning. Bij het vaststellen van het artistieke aspect van cultuurhistorische waarde worden de volgende vragen betrokken: Is er bij het werk sprake van een origineel idee, een ge‐ slaagde compositie, bijzonder vakmanschap? Is het een belangrijk werk in het oeuvre van de kunstenaar? Is het werk kunsthistorisch belangrijk? Is het een zeldzaam of uniek werk? Steeds tegen het licht van de betekenis van de kunstenaar, waarbij ge‐ keken wordt hoe het werk van de kunstenaar in het algemeen gewaardeerd wordt. Indicatoren daarbij zijn relevante recensies, tentoonstellingen, prijzen, opdrachten en opname in museale collecties1 . Om meer grip op de sociaal‐maatschappelijke waarde van kunst in de openbare ruimte te krijgen is een aantal bijeenkomsten georganiseerd met bewoners waarbij acht kunst‐ werken nader onder de loep zijn genomen (zie hoofdstuk 3). Daarbij werd specifiek ingegaan op de vraag hoe bewoners kunst in de openbare ruimte waarderen. De verschillende waarderingen zijn relatieve waarderingen. We hebben het over be‐ langrijke kunstenaars, grote historische betekenis, een geslaagde uitvoering en veel belevingswaarde.

Dat betekent belangrijker dan andere kunstenaars, meer historische betekenis dan andere werken, beter geslaagd dan artistiek mindere kunstwerken en interessanter dan werken waar mensen minder door geraakt worden. Waarderingen staan steeds in verhouding tot andere waarderingen binnen een referentiekader, dat wil zeggen: een specifieke groep objecten waarmee vergeleken wordt. Dat een kunstwerk langs een as hoog gewaardeerd wordt betekent niet dat de waarde op de andere assen ook hoog is. Een kunstwerk kan van een belangrijke kunstenaar en van hoge artistieke waarde zijn en toch weinig sociaal‐maatschappelijke waarde hebben. Omgekeerd kan werk dat door bewoners zeer gewaardeerd wordt slechts een beperkte cultuurhistorische waarde hebben. Daarmee is de vraag wat de waardevolle en minder waardevolle kunstwerken in de openbare ruimte in Gouda zijn nog niet beantwoord. Daarom is ervoor gekozen om, op basis van deze waarderingen, de kunstwerken te verdelen in drie categorieën: Top, Om te koesteren en Het bewaren waard. Topwerken scoren goed op meerdere aspec‐ ten van de museale weegschaal. Ze vertegenwoordigen het beste dat Gouda te bieden heeft: geslaagd werk van belangrijke kunstenaars, iconische beelden die iedereen her‐ kent en objecten die nauw verbonden zijn met de Goudse geschiedenis.

De werken om te koesteren onderscheiden zich in positieve zin op een of meerdere aspecten van werken die het bewaren waard zijn. Met de termen ’koesteren’ en ’bewaren’ hebben we overigens geen voorschot willen nemen op de doelstellingen van het beheer van de collectie. We hebben slechts gezocht naar andere namen voor de categorieën dan het wat nietszeggende ’A’, ’B’ en ’C’. Het als Het bewaren waard aangeduide deel van de collectie omvat zeker ook een aantal werken waarbij, op enig moment, de vraag ge‐ steld mag worden of de (artistieke) waarde van het werk de inspanning rechtvaardigt die nodig is om het werk in stand te houden. Binnen de categorieën is verder geen ordening aangebracht. De werken zijn in de lijst gerangschikt op alfabetische volgorde van de kunstenaar. 1 Vergelijk C Bunnik, 2017

6

2.2

De lijst

Onder kunst in de openbare ruimte worden over het algemeen kunstwerken verstaan die aanwezig zijn in de openbare ruimte, hetzij als zelfstandige objecten, hetzij als kunstwerken die onderdeel zijn van de structuren die de openbare ruimte begrenzen en afbakenen (straat, bodem en gevels). Startpunt van deze inventarisatie is de interne lijst van kunstwerken in de openbare ruimte van de gemeente Gouda, aangevuld met enkele objecten die elders worden benoemd. Uit deze lijst zijn alle objecten verwijderd die niet meer bestaan. Ook zijn objecten die evident geen kunstwerk of gedenkteken zijn van de lijst gehaald. Op de overgebleven lijst staan verschillende soorten objecten, te weten: • Beelden, ruimtelijke objecten, vaak van brons of steen; • Wandkunstwerken, in, op of aan de gevel van gebouwen; • Omgevingskunstwerken, die geïntegreerd onderdeel uitmaken van hun omge‐ ving; • Overige kunstwerken, dat wil zeggen objecten die niet onder een van de boven‐ staande categorieën vallen. Niet alle objecten die op de lijst staan zijn eigendom van de gemeente. Er staan een aantal beelden op de lijst die gerealiseerd zijn in opdracht van bewoners en bedrijven.

Verder staan er objecten op de lijst die ooit van de gemeente waren maar door de gemeente zijn overgedragen aan Museum Gouda of het Groene Hart Ziekenhuis, en objecten die eigendom van scholen zijn geworden bij het overdragen van het eigen‐ dom van de schoolgebouwen aan de schoolbesturen. Voor wandkunstwerken geldt dat deze in principe eigendom zijn van de eigenaar van de gebouwen. In de meeste gevallen is dat niet de gemeente. Omdat een aantal juridische vragen rondom eigendom complex zijn kan het zeer tijdro‐ vend zijn om voor een object onomstotelijk vast te stellen wie de eigenaar is. Daarom is, in het kader van deze inventarisatie, verder geen onderzoek gedaan naar het ei‐ gendom van de objecten. Het is kosteneffectiever om dat onderzoek te doen op het moment dat de eigendomsvraag voor een specifiek kunstwerk relevant is. Voor dit onderzoek zijn 144 objecten gewaardeerd. Daarvan kregen er 25 de waarde‐ ring Top, 45 de waardering Om te koesteren en 73 de waardering Het bewaren waard. Deze object staan beschreven in hoofdstuk 5. Er is voor gekozen om Telepoort van Ate‐ lier ARI niet van een waardering te voorzien. Het werk is zeer recent geplaatst en een oordeel over de sociaal‐maatschappelijke waarde van het werk is nog niet mogelijk. Niet alle objecten bevinden zich in de openbare ruimte.

De beelden die zijn overge‐ dragen aan het museum staan in de publiek toegankelijke museumtuin. De beelden in het Groene Hart Ziekenhuis staan in niet publiek toegankelijke binnentuinen. Vijf objecten bevinden zich, op dit moment, in opslag. Bij het maken van de lijst is dankbaar gebruik gemaakt van de informatie op de site Beelden in Gouda van Sjouk Engels en Marrianne Waalwijk‐van der Spree. Ook het overzicht en de beschrijvingen van de kunstwerken in het door de gemeente Gouda uitgegeven Beelden in Gouda van Oscar van der Wijk bleek zeer waardevol. Daarnaast leverde het gesprek met de Historische Vereniging die Goude veel informatie op.

7

2.3

Algemene bevindingen

Als we naar de kunstwerken in de openbare ruimte in Gouda kijken dan vallen een aantal zaken op.

Veelvormigheid De historische gegroeide collectie vormt een veelvormige afspiegeling van de (verza‐ mel)geschiedenis van Gouda. Zij bevat naast werken in steen, brons en staal, werk in o.a. keramiek, glas en TL. Sommige werken zijn in opdracht vervaardigd, andere zijn tot stand gekomen in samenwerking met bewoners of omgeving. Een groot deel van de werken is traditioneel van aard en figuratief en herkenbaar; een kleiner deel kan ‐zeker op het eerste gezicht‐ wat minder makkelijk te doorgronden zijn. Naast als kunstwerk te herkennen sculpturen en wandkunstwerken bevat de collectie objecten die bedoeld zijn als herkennings‐ of verzamelpunt, of verwijzing naar omgeving en geschiedenis.

Goudse kunstenaars In Gouda zijn 46 werken te vinden van 26 Goudse kunstenaars. Ineke van Dijk, met 7 werken, is daarvan de meest herkenbare. Ook Sonja Meijer, met 4 werken, waaronder de Spuitgast, Gerard Bakker, Cees Broehs en Menno Meijer, met ieder 3 werken, en Gerard Logman met 2 werken zijn in Gouda vaker te zien. De vroeg zeventiende‐eeuws werken van de stadsbeeldhouwer Gregorius Cool zijn van grote cultuurhistorisch waarde en behoren tot de topwerken in Gouda. Dat geldt ook voor de sociaal‐maatschappelijk waardevolle, iconische Kaasboerin van Ineke van Dijk en het het cultuurhistorisch belangrijke keramische kunstwerk de Gelukzalige Pijproker van W.H. van Norden.

Keramiek Tot 1963 was in Gouda de aardewerkfabriek Goedewaagen gevestigd en tot 1965 de Plateelbakkerij Zuid Holland. De rijke traditie van keramiek in Gouda is terug te zien in een opvallend aantal (20) keramische kunstwerken in de openbare ruimte. Belangrijk is het werk van Jo Uiterwaal, uitgevoerd door Goedewaagen, en W.H. van Norden, die zelf verbonden was aan Goedewaagen. Dat geldt ook voor het werk van Dick Elffers, vervaardigd bij de Porceleyne Fles in Delft, het in eigen werkplaats vervaardigde werk van de Groninger Anno Smit en het werk van David Vandekop. Van de 25 topwerken zijn er 5 uitgevoerd in keramiek.

Goudse beeldenroute In 1988 ontving de gemeente Gouda een legaat van mevrouw James‐van der Hoop, echtgenote van de vroegere burgemeester van Gouda, Karel Frederik Otto James. Het legaat was bestemd voor de plaatsing van moderne beeldhouwkunst in de stad. De gemeente Gouda heeft hiermee de Goudse beeldenroute gerealiseerd. Van de 11 wer‐ ken uit deze route zijn er nu nog 8 aanwezig, waarvan 4 in en rond het Houtmanplant‐ soen en 2 rond de Mallegatsluis. De kwaliteit van de werken is bovengemiddeld en 5 van de 8 werken zijn beoordeeld als Om te koesteren. Helaas zijn 3 werken niet meer

8

aanwezig. Er werd een werk gestolen, er ging een werk verloren bij een herinrichting en er ligt nog een werk in opslag, in afwachting van herplaatsing. Dertig jaar na dato vormt de Goudse Beeldenroute nog steeds de belangrijkste ingang tot kunst in de openbare ruimte in Gouda. Enerzijds wordt daarmee de kracht en duur‐ zaamheid van een dergelijk artistiek project aangetoond. Anderzijds roept het de vraag op of er niet meer kunstwerken zijn die dezelfde aandacht verdienen.

Wederopbouw De wederopbouw na de tweede wereldoorlog is een periode van herstel en groei. In Nederland en in Gouda wordt, na de verschrikkingen van de oorlog, hard gebouwd aan een nieuwe toekomst. De vastberadenheid en het optimisme zijn ook herkenbaar in de kunst van die tijd. In Gouda zijn 19 kunstwerken te vinden uit deze periode. Het zijn veelal gebonden, monumentale kunstwerken die met relatief weinig middelen tot stand zijn gebracht. Belangrijke voorbeelden zijn de gevelreliëfs van Berend Hendriks en de keramische beelden van Jo Uiterwaal.

Scholen In Gouda zijn 31 kunstwerken te vinden rond scholen. Deze kunstwerken zijn veelal tot stand gekomen in het kader van de percentageregeling, de afspraak om bij nieuwbouw 1‐1,5% van de bouwsom te reserveren voor het realiseren van kunst. Daarbij is vaak sprake van wandkunstwerken. Opvallend is het hoge aantal uitgesproken moderne werken van hoge artistieke kwaliteit. Voorbeelden zijn de werken van Volten, Elffers en van Lieshout. Bij de overdracht van het eigendom van de schoolgebouwen aan de schoolbesturen zijn ook de kunstwerken overgedragen. Een aantal daarvan zijn in de loop der tijd ver‐ loren gegaan, vaak bij renovatie en nieuwbouwprojecten. Een aantal andere werken zijn aangetast. De vraag rijst of bij de overdracht voldoende aandacht is besteed aan afspraken om dit openbaar kunstbezit in stand te houden.

Diversiteit Van de 144 kunstwerken zijn er 37 gemaakt door 24 vrouwelijke kunstenaars. Ineke van Dijk en Sonja Meijer met respectievelijk 7 en 4 kunstwerken nemen daarvan bijna een derde voor hun rekening. Ook worden mannen veel vaker dan vrouwen afgebeeld en zijn zij vaker onderwerp. De Roos van de Goudse kunstenaar Miriam Piña is een van de weinige werken in de collectie van een Nederlandse kunstenaars met een cultureel diverse achtergrond. In die zin vormt de collectie geen afspiegeling van de Goudse bevolking.

Conditie In het kader dit onderzoek is van ieder kunstwerk beoordeeld wat de conditie c.q. staat van onderhoud is. Voor zover de conditie van invloed is geweest op de waardering is deze ook meegenomen in dit rapport. De kunstwerken zijn over het algemeen in goede staat. Toch is er in een aantal ge‐ vallen sprake van een (zeer) problematische conditie. Het meest in het oog springt 9

natuurlijk het werk van Fred Carasso. Drie vogels in vlucht is zwaar aangetast, deels doordat een omgewaaide boom op het werk is gevallen en deels doordat koperdieven het werk hebben vernield. De conditie van de werken van Corinne Franzén‐Heslenfeld is slecht. Zowel Prinses met de gouden bal als Santa Lucia zijn beschadigd; mogelijk is de gebruikte steensoort niet goed bestand tegen de weersinvloeden. De Tien Banken van Joep van Lieshout zijn overschilderd en verplaatst, waarmee het kunstwerk in zijn wezen is aangetast. Een aantal kunstwerken zijn behouden dankzij initiatief van bewoners. Daar moeten we dankbaar voor zijn. Door gebrek aan middelen en kennis zijn daarbij, helaas, soms keuzes gemaakt waardoor het kunstwerk, onbedoeld, is aangetast. Voorbeelden zijn: de Bollen van de van oorsprong Goudse kunstenaar Sjaak van Rhijn ‐herplaatst zonder overleg met de kunstenaar, waardoor er nu geen samenhang meer is tussen de delen van het werk; de (betonnen) Bloem van Piet Schoenmakers, opgeknapt door bewoners en in een afwijkende kleur geschilderd; of de Zonnewijzer – opgeknapt door leerlingen, maar nu behoorlijk aan het roesten. Een aantal werken is beschadigd door diefstal, vandalisme en slijtage.

Voorbeelden zijn de bronzen kikkers van Gerard Logman (diefstal); het kunststof dier in Saying Hi and Goodbye door Henrique van Putten (herhaald vandalisme), de als straatstenen ongeschikte hittebestendige Warremoesstenen van Ben Raaijman (slijtage en breuk), en het kinetische object van Alfred Tempelman. In deze gevallen is de vraag of de kwetsbaarheid van de werken vooraf voldoende onderkend is.

10

Hoofdstuk 3

Bewoners aan het woord Als onderdeel van de waardering van de collectie kunst in de openbare ruimte in Gouda, is een sociaal maatschappelijke waardering meegenomen. Een belangrijk aspect van de sociaal‐maatschappelijke waardering is de waarde die bewoners toekennen aan kunst in hun wijk. Om hier meer inzicht in te krijgen was het belangrijk om ook de bewoners aan het woord te laten over kunst in de openbare ruimte. Op zeven avonden, in sessies getiteld “KUNST in de BUURT,” is met inwoners van di‐ verse wijken een gesprek gewijd aan één van de kunstwerken uit die wijk. Door middel van de methode Emotienetwerken en See, Think, Wonder zijn de gevoelens van de deelnemers vastgelegd. De uitkomsten uit deze meerstemmige waardering zijn hier‐ onder beschreven. Deze pilot is ingezet om 2 redenen: 1. Om de ‘traditionele’ kunsthistorische waardering te verrijken met een waaier aan meerstemmigheid van niet‐kunstprofessionals, de Gouwenaar. Wat vindt de bewoners eigenlijk van kunst in hun buurt? 2. Om te onderzoeken hoe inwoners op een andere, actievere manier betrokken kunnen worden bij vraagstukken rondom Goudse kunst in de openbare ruimte, het zogenoemde Stadcuratorium.

3.1

Burgerparticipatie en Stadscuratorium

Burgerparticipatie wordt steeds vaker ingezet om inwoners te laten meepraten en meebeslissen over zaken die spelen in hun buurt en hen aangaan. Door het voeren van deze gesprekken krijgt een groep inwoners letterlijk een stem aangaande kunst in hun wijk. Het geeft een breder beeld van hoe de kunst ervaren wordt. Binnen de gemeente Gouda speelt het idee om de Gouwenaars ook in de toekomst een stem te geven, als het gaat om beslissingen rondom kunst in de openbare ruimte. Dit kan door een vorm van een Stadscuratorium op te zetten. Het is een groep mensen, vooraf aangesteld, bestaande uit zowel kunstprofessionals als betrokken bewoners, die meepraten met de gemeente wanneer er beslissingen genomen moeten worden. Met de kunsthisto‐ rische waardering in de hand, kan bijvoorbeeld per jaar geprioriteerd worden welke werken gerestaureerd worden. De budgetten zijn beperkt. Door inwoners hierbij te 11

betrekken, ontstaat er meer begrip voor genomen beslissingen. In Amsterdam be‐ staat een dergelijk curatorium. Verschil met de ideeën in Gouda is, dat in Amsterdam alleen maar kunstprofessionals deelnemen. Gouda zoekt naar een goede balans met burgerparticipatie.

3.2

De gesprekken

Uitgangspunt was om in iedere wijk in Gouda met de bewoners in gesprek te gaan over een van de in de wijk aanwezige kunstwerken. Op basis van de eerste inventarisatie van de kunstwerken in de openbare ruimte is een selectie gemaakt van de kunstwerken die het meeste aanleiding geven voor een gesprek. In Westergouwe zijn (nog) geen kunstwerken in de openbare ruimte en in Plaswijck was er te weinig animo om een gesprek te voeren. In de andere wijken zijn de volgende kunstwerken besproken: Datum 12‐09‐2023 19‐09‐2023 10‐10‐2023 17‐10‐2023 18‐10‐2023 24‐10‐2023 25‐10‐2023

Wijk Binnenstad Bloemendaal Goverwelle Korte Akkeren Stolwijkersluis Noord Kort Haarlem

Kunstwerk De 10 banken – Joep van Lieshout Zonder titel – Marijke de Goey Tafel II – Kees Bückens Drie vogels in vlucht – Fred Carasso Koe (pauzelandschap) – Duuk Roodbol Roos – Miriam Piña Baksteenmozaïek – Berend Hendriks

De gesprekken hadden steeds dezelfde opbouw. We begonnen met een hap eten en wat drinken om elkaar te leren kennen en te oefenen met de gespreksmethodiek. Daarna werd het kunstwerk bezocht en bij terugkomst op de gesprekslocatie (een buurtcentrum in de wijk) startte het Emotienetwerken (de gekozen methodiek). De gesprekken waren meestal levendig en eindigden rond 21.00. De deelnemers kregen bewust niet van tevoren te horen welk werk er besproken werd. Dit om te voorkomen dat er al te veel kennis aanwezig zou zijn en de ratio overhand zou nemen. In bijlage A worden de gespreksmethode verder toegelicht en zijn de gespreksversla‐ gen opgenomen.

3.3 De deelnemers Om deelnemers te werven, werkten we samen met onder andere GoudaBruist. Door hun netwerk, kon het project snel onder de aandacht van grote groepen Gouwenaars gebracht worden. In totaal hebben 35 inwoners meegedaan aan de gesprekken. Van‐ uit elke wijk hebben mensen zich aangemeld, een geografisch diverse groep. Wat op‐ viel is dat onder de deelnemers er relatief veel mensen zitten die een persoonlijke en/of professionele link met kunst hebben. Ondanks meerdere pogingen zijn er bijna geen jongeren bereikt (2 deelnemers worden geschat onder de 40 te zijn). Ondanks dat het lijkt dat er door Gouwenaars veel gepraat wordt over kunst in de openbare ruimte in Gouda, was het moeilijk om voldoende deelnemers voor de ge‐ sprekken te werven. Twee gesprekken zijn verplaatst vanwege te veel afzeggingen of te weinig aanmeldingen. Eén daarvan is uiteindelijk geannuleerd, omdat er, ondanks alle pogingen die er gedaan zijn om meer deelnemers te werven, maar 1 aanmelding was.

12

Desalniettemin zijn 35 respondenten voldoende reacties om een beeld te krijgen van hoe de kunstminnende Gouwenaar reageert op kunst in de openbare ruimte in zijn buurt. Daarnaast hebben we goed kunnen polsen hoe er gedacht wordt over de invul‐ ling van een actievere rol van inwoners aangaande deze collectie.

3.4

De uitkomsten

Er vallen een aantal zaken op als we kijken naar de uitkomsten van de gesprekken. • Sociaal maatschappelijke waardering kan hele andere uitkomsten bieden dan een cultuurhistorische, artistieke waardering. Een goed voorbeeld hiervan is het beeld ‘Drie vogels in vlucht’ van Fred Carasso. Kunsthistorisch/artistiek wordt dit werk als Top aangemerkt. Maar door de conditie waar het zich in en de locatie waar het zich op bevindt, was een groep deelnemers geneigd deze te willen ver‐ wijderen om ruimte te maken voor nieuwe kunst. • De gevoelens over een kunstwerk zijn subjectief, wat voor de een erg waardevol is, kan voor de ander minder waardevol zijn. • Maar, de meerstemmigheid rondom een kunstwerk wordt als waardevol gezien, juist omdat het je anders leert kijken naar een werk. • Door gezamenlijk met elkaar in gesprek te gaan over een kunstwerk, kan er beter een mening/waardering over een kunstwerk worden gevormd. • Bewoners vinden informatie overdracht van een kunstwerk belangrijk. • Kunst in de openbare ruimte wordt gezien als een veraangenaming van de leef‐ omgeving. • De deelnemers blijven allen graag op de hoogte over een eventueel Stadscura‐ torium.

13

Hoofdstuk 4

Aanbevelingen Met het onderzoeken van de waarde van de kunstwerken in de openbare ruimte in Gouda is een belangrijke stap gezet in het verbeteren van het beheer van de collec‐ tie. De waardering biedt houvast bij het prioriteren van onderhoud en beheer van de kunstwerken en aanknopingspunten voor het beoordelen van nieuwe initiatieven en het verder ontwikkelen van de collectie. Daarnaast doen wij de volgende aanbevelin‐ gen: 1. Het herinrichten van de openbare ruimte en sloop/nieuwbouw zijn momenten om extra alert te zijn op het behoud van kunst in de openbare ruimte. Voorkom dat hierbij ad‐hoc beslissingen worden genomen over onderhoud, opslag, en herplaatsing, verplaatsing of vernietiging van kunstwerken. 2. Denk na over de rol en verantwoordelijkheid van de gemeente bij het bescher‐ men van kunstwerken in de openbare ruimte die geen eigendom (meer) zijn van de gemeente. Denk daarbij met name aan de kunstwerken die zijn over‐ gedragen aan de scholen en aan het Groene Hart Ziekenhuis. Sommige van de werken zijn verdwenen, sommige werken zijn aangetast en niet alle werken zijn meer publiek toegankelijk. 3. Besteed bij de plaatsing van kunstwerken (nog) meer aandacht aan de kwets‐ baarheid van het werk voor diefstal, vandalisme en slijtage. 4. De 20 keramische werken in de openbare ruimte vormen een interessante en herkenbare deelcollectie.

Overweeg om deze werken extra onder de aandacht te brengen van bewoners en bezoekers. Er liggen voor Gouda kansen om zich te profileren als stad waarin naast glas (de Goudse glazen) ook keramiek een belangrijke rol speelt – vergelijk ‘glasstad’ Leerdam, en ‘zilverstad’ Schoonhoven. 5. Formuleer doelstellingen voor de verdere ontwikkeling van de collectie. Het lijkt vanzelfsprekend dat het streven naar meer diversiteit daar onderdeel van wordt. Slechts 2 van de 25 topwerken zijn gemaakt door een vrouwelijke kunstenaar en in de collectie ontbreken werken van een kunstenaar met een cultureel diverse achtergrond bijna geheel. Overweeg ook om het thema keramiek een rol te geven in de doelstellingen. Denk tot slot na over de vraag hoe vernieuwing een plek kan krijgen, en kijk daarbij voorbij de traditionele sculptuur op een sokkel. De Telepoort van Atelier ARI is daarvan een goed voorbeeld. 14

Op basis van de gesprekken met bewoners van Gouda worden de volgende aanbeve‐ lingen gedaan: 6. Ontsluiting van de collectie • Zorg dat er iets van context bij de werken komt, waardoor kijkers die in‐ formatie makkelijk tot zich kunnen krijgen, een QR‐code, een bordje, of andere vorm van informatieoverdracht. Een passieve manier van infor‐ matieoverdracht, waarin de kijker geactiveerd wordt om informatie op te zoeken • Probeer hiernaast ook individuele kunstwerken onder de aandacht te bren‐ gen door bijvoorbeeld een column in een lokale krant te krijgen, waar elke week/maand een kunstwerk centraal staat. Dit is een actievere vorm van informatieoverdracht waar de gemeente zendt en de kijker ontvangt. 7. Stadscuratorium • Neem het concept van een te ontwikkelen stadscuratorium serieus en laat de inwoners van Gouda zien dat de gemeente het meent, te beginnen met het benaderen van de deelnemers van de gesprekken. • Laat het stadscuratorium een mix van experts én inwoners zijn • Geeft het curatorium invloed, niet alleen maar luisteren maar ook acteren op hun adviezen en open kaart met ze spelen qua budgetten. • Vind een betere naam dan stadscuratorium, dat wordt door deelnemers als te afstandelijk ervaren.

15

Hoofdstuk 5

De kunstwerken In dit hoofdstuk worden de kunstwerken beschreven en wordt bij iedere kunstwerk toegelicht waarom zij respectievelijk de waardering Top, Om te koesteren of Het be‐ waren waard hebben gekregen. In hoofdstuk 2 wordt uitgelegd hoe de lijst tot stand is gekomen en hoe de waardering is bepaald.

16

5.1

De topwerken

Topwerken zijn kunstwerken die zich onderscheiden door hun bijzondere cultuurhis‐ torische waarde en/of hun bijzondere sociaal‐maatschappelijke waarde. Het zijn ge‐ slaagde werken van belangrijke kunstenaars, iconische werken die voor veel mensen betekenis hebben of werken die refereren aan belangrijke gebeurtenissen in de ge‐ schiedenis van Gouda.

17

Jack‐Ass Gijs Assmann (1966) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Man die ezel op de rug draagt Regentesseplantsoen, hoek Lage Gouwe 1998 Brons, groen gepatineerd Circa 2,5 m hoog dieren

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De kunstenaar Gijs Assmann werkt figuratief en abstract in verschillende media. Hij vervaardigt sculpturen en tekent, maar maakt ook boeken en houdt zich bezig met toegepaste kunst. Werk van de kunstenaar bevindt zich o.a. in de collecties van het Boijmans van Beuningen en Stedelijk Museum te Amsterdam. In de openbare ruimte zijn in diverse Nederlandse steden werken van Gijs Assmann te vinden. Zoals de ab‐ stracte RVS sculptuur Pendulum op de ZuidAs in Amsterdam en The he and the she and the is of it in Den Haag. Het in Gouda geplaatste bronzen beeld Jack‐Ass heeft ar‐ tistieke waarde: er is sprake van een origineel onderwerp, een bijzondere compositie, en vakmanschap bij de uitvoering. Er is daarnaast sprake van gelaagdheid: voor wie het wil zien, nodigt het werk uit tot nadenken over positie en de omkering van rollen.

18

Labyrint en Sterrenstelsel Marinus Boezem (1934) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Twee gepolijste, ronde stenen tafels met daarop voorstellingen van respectievelijk een sterrenhemel en een labyrinth. Burgemeester Jamesplein 1 / stationsplein 2006 Graniet Diameter circa 2 meter

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Marinus Boezem is een in diverse media werkend conceptueel kunstenaar en beeld‐ houwer. Zijn werken zijn in diverse musea tentoongesteld, zoals museum Boijmans van Beuningen, het Stedelijk Museum in Amsterdam, en het Kroller Muller Museum in Otterloo. Daarnaast is zijn kunst te vinden in collecties zoals die van het MoMA in New York en het TATE in Londen. De kunstenaar wordt gezien als een van de grond‐ leggers van de conceptuele kunst in Nederland. Een zeer bekend werk in de openbare ruimte is zijn in 1978 vervaardigde landschapskunstwerk de Groene Kathedraal in Fle‐ voland. In de jaren ’90 vervaardigt Boezem diverse werken die de sterrenhemel tot onderwerp hebben, zoals Het Observatorium in Amsterdam, Polaris en Octans in Rot‐ terdam, en Labyrinth en Sterrenstelsel in Gouda. Het werk in Gouda, bestaand uit één tafel met voorstelling van het Labyrinth in de kathedraal van Chartres, en één tafel met een sterrenkaart, heeft door de originaliteit en bijzondere visuele beeldtaal een hoge artistieke waarde. De als grote historische wereldkaarten vormgegeven granieten cir‐

19

kels ‐vergelijk de vloer van het Paleis op de Dam in Amsterdam‐ nodigen passanten uit tot contemplatie over plek, bestemming en reis.

20

De 12 stenen Madeleine Bosscher (1942) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Wandkunst Twaalf ritmisch geplaatste, gekleurde keivormen. Zes daarvan geplaats op gekleurde geometrische vormen. Bleulandweg, naast 1D Onbekend Onbekend vrouwelijke kunstenaar

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Madeleine Bosscher werkt onder meer als textielkunstenaar, beeldhouwer en indu‐ strieel ontwerper. Werk bevindt zich onder andere in de collectie van het Centraal Museum Utrecht en de Rijkscollectie. De kunstenaar heeft werk tentoongesteld in het Stedelijk Museum in Amsterdam, en het Museum of Modern Art in New York. Het wandkunstwerk in Gouda, bestaand uit ritmisch geplaatste objecten op architectuur (gekleurde steenvormen, deels geplaatst op afwijkend gekleurde vlakken), heeft ar‐ tistieke waarde: er is sprake van een origineel idee, en een aantrekkelijke, ritmische compositie en kleurverdeling. Het is een zeldzaam voorbeeld van een monumentaal kunstwerk door de kunstenaar.

21

Drie vogels in één vlucht Fred Carasso (1899‐1969) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Drie opstijgende vogels (mogelijk is bedoeld een vogel op drie momenten weer te geven). Oranjeplein 1960 Brons Vleugelwijdte grootste vogel oorspronkelijk 4 meter rotondekunst, wederopbouw, dieren

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Werken van Fred Carasso, actief als tekenaar, collagist, beeldhouwer en medailleur, zijn onder andere bij Museum Boijmans van Beuningen, Museum de Fundatie en in de Philips collectie te vinden. Daarnaast heeft Carasso diverse kunstwerken vervaar‐ digd voor de openbare ruimte. Een van de meest tot de verbeelding sprekende voor‐ beelden is het monument voor de Koopvaardij ’De Boeg’ in Rotterdam. Het werk in Gouda is een vroeg voorbeeld van na‐oorlogse Nederlandse rotondekunst, een kunst‐ vorm waarbij de bewegende positie van de kijker onderdeel is van de beleving van het werk. Hierdoor heeft het werk nationale cultuurhistorische waarde. De artistieke waarde van het werk is door de huidige gehavende staat, en de huidige locatie ‐waar het werk niet kan worden beleefd zoals het bedoeld is‐ lastiger te duiden. Hetzelfde geldt voor de belevingswaarde. Het lijkt echter waarschijnlijk dat het werk ‐hersteld en uitgelicht‐ op een daarvoor geschikte rotonde, naast de reeds genoemde signifi‐ cante cultuurhistorische waarde, artistieke waarde én een hoge belevingswaarde zal

22

Het kunstwerk op zijn oorspronkelijke locatie. Bron Gouda Vroeger en Nu hebben. Dit werk is besproken met de bewoners. Zie A.2.4 voor een verslag van deze bespre‐ king.

23

De Ezel Tom Claassen (1964) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Ezel Museumtuin 2015 Zwart gespoten gietijzer Circa 120 cm hoog, 180 cm lang, 40 cm breed dieren

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De Heerlense beeldhouwer Tom Claassen is opgeleid aan de Academie voor Beeldende Kunsten St. Joost in Breda. Hij werd in 1992 genomineerd voor de Prix de Rome, en won in 1994 de Charlotte Kohler Award. Werk van de kunstenaar bevindt zich de col‐ lecties van o.a. het het Kroller Muller Museum (Rocky Lumps), en in de openbare ruimte van o.a. Rotterdam (Konijnen), Amsterdam (Nijlpaard) en de luchthaven van Doha in Qatar (Valk en Antilopen). Enkele recente tentoonstellingen van het werk van de kunstenaar waren in het Drents Museum, en Museum Beelden aan Zee. Het door Claassen vervaardigde werk Ezel, waarvan het ontwerp uit 2011 dateert, heeft artis‐ tieke waarde. Er is sprake van een origineel idee, en een artistiek eigen handschrift. De schijnbaar onhandig, maar trefzeker vormgegeven figuur van de ezel die deemoedig zijn hoofd buigt, is aandoenlijk en aaibaar.

24

Leeuwen van Cool Gregorius Cool (1570‐1629) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Leeuwen met wapenschilden Stadhuis op de Markt, Markt 1 1602‐1603 Steen Circa 90 cm hoog Goudse kunstenaar, geschiedenis Gouda

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Links en rechts van het bordes van het stadhuis staan twee pilaren met daarop staande leeuwen met de schilden van Gouda. De beeldhouwwerken zijn rond 1602‐1603 in opdracht van de gemeente vervaardigd door Gregorius Cool (1570‐1629), de Goudse stadsbeeldhouwer. De twee leeuwen op de overkapping zijn niet door Cool vervaar‐ digd: deze dateren uit de late 17e eeuw. De vroege barokke leeuwen van Cool hebben artistieke waarde, kunsthistorische waarde, historische waarde en gebruikswaarde. Artistieke waarde vanwege de verbeelding van het onderwerp en het vakmanschap: kunsthistorische waarde als objecten waarvan vaststaat dat ze met zekerheid zijn ver‐ vaardigd door Gregorius Cool en ensemblewaarde omdat ze een ensemble vormen met het stadhuis, een Rijksmonument. Als zodanig dragen ze bij aan de (toeristische) gebruikswaarde van het stadhuis.

25

Lazarus Gregorius Cool (1570‐1629) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Wandkunst Figuren in interieur Poortje naar museumtuin 1602 Steen Goudse kunstenaar, geschiedenis Gouda

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Het aan de Goudse stadsbeeldhouwer Gregorius Cool toegeschreven reliëf op de poort van het Leprozenhuis, heeft artistieke waarde, kunsthistorische waarde en historische waarde. Artistieke waarde vanwege de bijzondere verbeelding van het onderwerp, de geslaagde compositie, en het vakmanschap. Kunsthistorische waarde als een aan Gre‐ gorius Cool toegeschreven reliëf. Historische waarde door het verhaal wat het object vertelt over de Goudse stadsgeschiedenis, en de opvang van leprozen in Gouda in de 16e eeuw. Het Lazuruspoortje is een Rijksmonument.

26

Twee cirkels Ad Dekkers (1938‐1974) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Twee in elkaar geschoven cirkels Rijksweg A12, oprit 11 1972 Beton Gewicht ca. 35 ton bedrijfskunst

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Ad Dekkers is een van de belangrijkste 20e eeuwse Nederlands abstract‐geometrische kunstenaars. Zijn herkenbare minimalistische reliëfs en betonnen sculpturen zijn ex‐ ploraties in vlak, vorm en lijn. Werken van zijn hand bevinden zich in de collecties van de belangrijkste Nederlandse‐ en internationale musea, zoals het MoMA in New York en het TATE in Londen. Dekkers heeft in Nederland enkele werken voor de open‐ bare ruimte vervaardigd. Denk hierbij onder andere aan het werk Zonder titel (1974) in Gorinchem, de Gebroken Cirkel in Amsterdam en het belangrijke minimalistische tegelreliëf dat ooit de HTS in Gouda sierde, maar is herplaatst in Bergeijk. Het beton‐ nen werk van Dekkers langs de A12 bij Gouda, oorspronkelijk een opdracht van het Goudse bedrijf Nederhorst bestaat uit twee in elkaar vloeiende ‐ of zich delende ‐ cir‐ kels. Het werk wordt regelmatig genoemd in literatuur over Ad Dekkers. Zo schrijft Carel Blotkamp, schrijver van de oeuvre catalogus van Dekkers over dit object: ”Dit werk en enkele andere van een soortgelijk karakter die [...] in Gouda staan, benadert het niveau van Dekkers’ beste reliëfs”. De artistieke‐ en kunsthistorische waarde van

27

het werk is hoog.

28

De kaasboerin Ineke van Dijk (1940) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Boerin op klompen, een kaas in de armen Nieuwe Markt, voor ingang winkelcentrum 1988 Brons Circa 170 cm handel en bedrijvigheid, geschiedenis Gouda, vrouwelijke kun‐ stenaar, Goudse kunstenaar

Waardering: Top Referentiekader: Lokaal De kunstenaar Ineke van Dijk werkt voornamelijk in brons. Zij heeft diverse beelden voor de openbare ruimte vervaardigd, waaronder de Steenzetter op de Afsluitdijk, en De Ganzen bij het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda. Verder is in de collectie van Mu‐ seum de Lakenhal te Leiden een bronzen penning van de kunstenaar te vinden. Het beeld De Kaasboerin, een stevig staande vrouw die een historische Goudse activiteit uitbeeldt, heeft naast artistieke waarde ‐het beeld is trefzeker en krachtig‐ waarde voor inwoners en bezoekers als herkenbaar Gouds symbool. De sociaal maatschappelijke waarde van het werk is daarmee groot. Het kunstwerk diende in 2022 als basis voor 50 betonnen exemplaren die werden vervaardigd in het kader van kunstproject ’Goudse iconen’, een evenement ter ere van het 750 jarig bestaan van Gouda.

29

Reliëf Waag Bartholomeus Eggers (1637‐1692), kopie door Ton Mooy Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Wandkunst Handel en wegen (kaas) Goudse Waag, Markt 35, 2801 JK Gouda 1668 (kopie 1998‐1999, vervanging 2000) Carrara marmer handel en bedrijvigheid

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De in Antwerpen geboren beeldhouwer Eggers heeft gewerkt als beeldhouwer in o.a. Amsterdam (waar hij heeft meegewerkt aan de beeldhouwwerken van het toenmalige stadhuis, nu het paleis op de Dam), Berlijn, Den Haag en Gouda. Een van de door hem vervaardigde bustes, het portret van Johannes Munter, bevindt zich in het Rijksmu‐ seum te Amsterdam; een ander werk, het grafmonument van Jacob van Wassenaer Obdam bevindt zich in de Grote Kerk in Den Haag. Het in Gouda aanwezig reliëf is een van zijn spaarzame werken in de openbare ruimte. De aan de facade van de Waag in Gouda bevestigde kopie van het marmeren relief (het origineel bevindt zich in de Waag) is een zeldzaam voorbeeld van een monumentaal beeldhouwwerk in marmer met een seculiere voorstelling, geplaatst aan de buitenzijde van een gebouw. Als on‐ derdeel van het ensemble met de architectuur is het van nationale cultuurhistorische importantie. Het relief overtuigt ook artistiek: in beperkte diepte wordt met behulp van hoog‐ en laagrelief een meerlagige voorstelling gecreerd. De dynamiek van de voorstelling, die zeker bij het origineel goed te zien is, overtuigt: de blik tussen de

30

Het oorspronkelijke reliëf, gefotografeerd door Gouwenaar in 1994. Bron: Wikimedia Commons schrijver links, en de handelaar rechts, creëert een punt van rust in een verder be‐ drijvige centrale scène. De toeristische gebruikswaarde is hoog. Als onderdeel van de architectuur van de Waag is de kopie van het beeldhouwwerk onderdeel van het Rijksmonument.

31

Bevrijdingsglas (glas 28A) Charles Eijck (1897‐1983) Type: Voorstelling:

Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Overig Vier ruiters apocalyps (boven), verwoeste steden en slachtoffers oorlog (midden), bevrijding gesymboliseerd door menigte (on‐ der). Oorlog, leed, en overwinning. Sint‐Janskerk 1947 Gebrandschilderd glas in lood Circa 8 meter hoog herdenken, wederopbouw, glas

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De kunstenaar Charles Eyck heeft gewerkt als kunstschilder, illustrator, monumentaal kunstenaar, beeldhouwer en glasschilder. Naast glaskunst voor onder andere kerken en stations, heeft hij ook sculpturen gemaakt, zoals het Limburgs bevrijdingsmonu‐ ment. Verder heeft hij beeldhouwwerken ontworpen, zoals de sculptuur Het Verkeer, uitgevoerd door Jo Uiterwaal. Kunstwerken van Eyck zijn te vinden bij onder andere het Stedelijk Museum in Amsterdam, het Bonnefanten Museum in Maastricht, en het Van Abbe Museum in Eindhoven. Het door hem ontworpen en vervaardigde glasraam in Gouda, het Bevrijdingsraam 28A in de St. Janskerk, geeft een goed idee van zijn vak‐ manschap als glazenier: met de vele kleine gebrandschilderde mozaiek achtige ruitjes in een groot aantal kleuren, is er sprake van een zeer geslaagde, binnen de architec‐ tuur van de kerk passende totaalvoorstelling. Dit ondanks het compositorisch wellicht wat drukke centrale deel van het raam. Naast artistieke waarde heeft het werk infor‐

32

matieve waarde: het vertelt ons iets over het verbeelden van oorlog en vrede vlak na de WOII. Het gebrandschilderde raam is onderdeel van het Rijksmonument de Sint Janskerk.

33

Totempaal of Buutpaal Dick Elffers (1910‐1990) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Totempaal Snoystraat 4 (momenteel in opslag) 1961 Geglazuurd keramisch reliëf op kiezelbetonnen paal Circa 6 meter school, keramiek, speelobject, dieren, wederopbouw

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal Dick Elffers was een belangrijk Nederlands graficus, typograaf, postzegel‐ en affiche ontwerper van wie werk in de collecties van o.a. het Rijksmuseum en Stedelijk mu‐ seum te Amsterdam te vinden is. Daarnaast is hij werkzaam geweest als monumentaal kunstenaar en keramist, en heeft in die hoedanigheid onder meer de intarsia in beton De Cherubijnen in Amsterdam Geuzenveld vervaardigd, en een (nu verdwenen) kera‐ mische fontein in Delft. Een van de hoogtepunten van door hem voor de openbare ruimte vervaardigde werken, is het uit circa 1960‐1961 daterende keramische reliëf De oerwereld van het dier ten opzichte van de synthetische wereld in Rotterdam. Oor‐ spronkelijk vervaardigd voor Shell Pernis, is het werk enkele jaren geleden gered, en in Rotterdam‐stad herplaatst. Het werk van Elffers in Gouda, een obeliskvormige paal met keramische decoratie, is vervaardigd in dezelfde periode als De oerwereld. En is, zover bekend, het enige werk met deze bijzondere combinatie (keramiek op een kiezel‐ betonnen paal) en vorm uit de vroege jaren ’60. Ook is het het enige andere veelkleu‐ rige keramische object van Elffers uit dezelfde periode als De oerwereld. De artistieke

34

waarde en kunsthistorische waarde is hoog: in de werken in Pernis en Gouda is de in‐ vloed zichtbaar van CoBrA, en beide werken ademen de vrije creativiteit van de vroege jaren ’60. Interessant detail is dat Elffers door CoBrA is uitgenodigd om zich aan te slui‐ ten, maar deze uitnodiging heeft afgeslagen. Naast de significante kunsthistorische‐ en artistieke waarde van het werk in Gouda, is er sprake van cultuurhistorische waarde: als bijzondere toepassing van keramiek in de wederopbouwperiode, én als bijzonder kunstobject dat voor een school is vervaardigd.

35

Slate Cone Andy Goldsworthy (1956) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Eivormig object van gestapelde, leistenen platen. Catharinatuin, Achter de kerk (terras museum) 1990 Leisteen Circa 150 cm

Waardering: Top Referentiekader: Internationaal De Engelse kunstenaar Andy Goldworthy werkt in diverse media. Zijn land art, soms zeer vergankelijke kunstwerken in de buitenlucht, vervaardigt hij van onder andere takken, stenen en ijs. Daarnaast fotografeert hij, en maakt hij installaties. Hij heeft on‐ der andere geexposeerd bij het MoMA in New York, en TATE in Londen. Zijn werken, waarbij de natuur meestal een belangrijke rol speelt, refereren veelal aan natuurlijke processen van ontstaan, verval en tijdelijkheid, en maken de natuur mede‐auteur van het kunstwerk. Voorbeelden van werken in de buitenlucht zijn Garden of Stones in New York, en zijn werk in Grizedale Forest in het Verenigd Koninkrijk. Het Slate Cone werk in Gouda, een werk uit 1990, is een geschenk van de kunstenaar aan Museum Gouda naar aanleiding van de overzichtstentoonstelling Hand to earth in het Museum. Deze vroege denneappelvormige stapeling van leisteen is een van de weinige ’perma‐ nente’ kunstwerken welke Goldsworthy in Nederland heeft vervaardigd. De artistieke waarde van het werk is hoog. Sinds de plaatsing is de vorm van het kunstwerk ver‐ anderd, ook mist het kwetsbare werk ondertussen een deel van zijn top. Het werk

36

bevindt zich in de museumtuin van Museum Gouda.

37

Baksteenmozaïek Berend Hendriks (1918‐1997) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Wandkunst Sportende figuren (touwtrekken en polsstokhoogspringen) en abstracte, geometrische objecten. Joubertstraat, bij voormalig Coornhertgymnasium 1964 Baksteen Circa 15 m breed en 8 m hoog wederopbouw, school

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De monumentaal kunstenaar en kunstschilder Berend Hendriks heeft in onder andere gewerkt in glas in beton en baksteen. Werk van zijn hand bevindt zich onder andere in Amsterdam (het gevecht van Jacob met de Engel) en Heemstede, het glas‐in‐beton raam in de Pinksterkerk. Zijn werken behoren tot de top van de Nederlandse monu‐ mentale kunst, zo blijkt uit de literatuur, en de publieke aandacht voor zijn werk. Het door Hendriks voor de blinde muur van de gymzaal in Gouda ontworpen baksteenmo‐ zaiek is artistiek geslaagd: de op groot vlak in baksteen uitgewerkte figuratieve compo‐ sitie heeft vaart, balans, en zeggingskracht. De cultuurhistorische waarde van het werk is eveneens groot: naast dat het een belangrijk Gouds voorbeeld is van monumentale wandkunst uit de wederopbouwperiode, is het het enige complete monumentale bak‐ steenmozaïek van de kunstenaar in de stad. Dit werk is besproken met bewoners. Zie A.2.7 voor een verslag van deze bespreking.

38

Leo Vroman Jeroen Henneman (1942) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Staande tekening / lijnportret in staal. Dak van de Chocoladefabriek klein Amerika 20 2015 Gesneden in zwart ijzer Circa 3 m hoog geschiedenis Gouda

Waardering: Top Referentiekader: nationaal Jeroen Henneman is een hedendaags figuratief kunstenaar met een interessant en gewaardeerd oeuvre. Denk bijvoorbeeld aan De Schreeuw en Het Wiel in Amsterdam, en het portret van de voormalige Koningin der Nederlanden Beatrix. Werk van de kunstenaar bevindt zich in de collectie van diverse musea, zoals het Stedelijk Museum in Amsterdam, en het Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Het portret van Leo Vroman in Gouda heeft dankzij de originele compositie, de bijzondere wijze van portretteren ‐een staande tekening in staal‐ en de kwaliteit van de uitvoering een hoge artistieke waarde. Ook heeft het werk belevingswaarde: vanaf het dak van de Chocoladefabriek maakt het beeld als terloops contact met de kijker op de grond. De dichter beziet het leven. Daarmee is het een passend eerbetoon aan deze in Gouda geboren schrijver, en Gouda als plek van cultuur.

39

Vangrail Marcel Kronenburg (1965) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Omgevingskunst Vangrail met loopings Stolwijkersluis, rotonde 2003 Metaal rotondekunst

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De Arnhemse kunstenaar Marcel Kronenberg werkt in diverse media. Naast het ver‐ vaardigen van omgevingskunstwerken en sculpturen houdt hij zich onder meer bezig met het vormgeven van binnenruimtes. Enkele werken in de openbare ruimte zijn het omgevingskunstwerk de Spoortunnel in Rottemeren, het Ruiterligbeeld in Tilburg, en de sculptuur IT in Rotterdam. Het rotondekunstwerk in Gouda, dat bedoeld is om vanuit een rijdende auto te worden bekeken, verrast de kijker en heeft een hoge be‐ levingswaarde (zie ook de beelden in Avro’s Van de straat). Dit maakt dat het werk een aangenaam vervreemdend effect heeft, en uitnodigt tot creativiteit. Door de ori‐ ginaliteit van het idee en de geslaagde compositie is de artistieke waarde van het werk hoog.

40

Erasmus Hildo Krop (1884‐1970) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Beeld Buste Erasmus Willem Vroesenhuis, in de tuin 1937 Brons Circa 60 x 60 x 40 cm (h x b x d). Sokkel 60 cm geschiedenis Gouda

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De beeldhouwer en toegepast kunstenaar Hildo Krop was aan het begin van de 20e eeuw de stadsbeeldhouwer van Amsterdam. Met zijn beeldhouwwerken op brugge‐ hoofden en gebouwen was hij van grote invloed op de toegepaste kunst in de hoofd‐ stad. Werken van Hildo Krop bevinden zich in o.a. de collectie van het Rijksmuseum, en het Boijmans van Beuningen Museum. Ook is de kunstenaar onderwerp van een groot aantal publicaties. De door Krop vervaardigde, in Gouda aanwezige buste van Erasmus is klassiek figuratief en artistiek geslaagd. Het werk heeft kunsthistorische waarde: het is een van afbeeldingen die de kunstenaar van Erasmus heeft gemaakt. In Gouda is de buste het enige werk in de openbare ruimte dat de Goudse achtergrond van Erasmus herdenkt. De humanist, een van de belangrijkste denkers uit de Neder‐ landse geschiedenis, bracht een groot deel van zijn jeugd in Gouda door. De bronzen buste heeft naast artistieke betekenis ook sociaal‐maatschappelijke waarde: deze be‐ roemde inwoner van Gouda is onderdeel van de Goudse geschiedenis, en de buste refereert aan dit onderdeel van de Goudse identiteit. De moderne RVS sokkel van het

41

beeld is ontworpen door de Goudse edelsmid Menno Meijer, van wie in Gouda diverse beelden in de openbare ruimte te vinden zijn.

42

Tien Banken Joep van Lieshout (1963) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Omgevingskunst Oorspronkelijk witte banken met teksten referend aan verschil‐ lende onderwijsvormen, overschilderd in egale kleuren. Kanaalstraat 31, schoolplein CSG De Goudse Waarden 1993 Plaatstaal, bekleed met polyster en gelakt / beschilderd Diverse formaten school

Waardering: Top Referentiekader: Nationaal De kunstenaar Joep van Lieshout maakt onder meer beeldhouwwerken, installaties en meubelontwerpen. Hij was winnaar van onder andere de Prix de Rome, de Wilhel‐ minaring, en de Charlotte Kohlerprijs. Zijn werk is te vinden in museale collecties en wordt besproken in een groot aantal publicaties. Installaties en sculpturen van Atelier van Lieshout (het kunstenaarscollectief dat Joep van Lieshout in 1995 heeft opgericht, en onder welke naam hij sindsdien werkt) zijn te vinden in de openbare ruimte van onder meer Rotterdam, Parijs (bij Centre Pompidou) en Amsterdam. De Tien Ban‐ ken is een interessant vroeg omgevingskunstwerk van de kunstenaar, uit de periode voor de oprichting van Atelier van Lieshout. Het werk zoals door de kunstenaar voor het plein ontworpen heeft signficante artistieke waarde: de kunstenaar heeft gebruik gemaakt van gebruiksvoorwerpen, omgeving en grafische vormgeving om een dyna‐ mische, ruimtelijke compositie te creeren. In de ritmische opstelling van de banken en vuilnisbakjes, en de op de bankjes strategisch geplaatste teksten en lijnen, is de invloed van Mondriaan op Van Lieshout zichtbaar, waarmee het werk kunsthistorische waarde heeft. De op de bankjes genoemde ‐nu niet meer bestaande‐ schooltypes hebben ver‐ der historische waarde door hun verwijzing naar een nu verleden tijd.

In de huidige opstelling en kleurstelling is het door de kunstenaar voor de school vervaardigde werk van museale kwaliteit in de kern van zijn wezen aangetast. Gegeven de mogelijkheid 43

De banken in hun oorspronkelijke opstelling en kleurstelling, Bron: Streekarchief Mid‐ den Holland het werk op een relatief eenvoudige manier te herstellen, is hier bij de waardering van uitgegaan. Dit werk is besproken met de bewoners. Zie A.2.1 voor een verslag van deze bespre‐ king.

44

De Gelukzalige Pijproker W.H. van Norden (1883‐1978) naar ontwerp Piet van der Hem Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags:

Wandkunst Gezicht en handen man met pijp Station Gouda Ca 1923 Tegels lokale productie, Goudse kunstenaar, handel en bedrijvigheid, keramiek

Waardering: Top Referentiekader: Lokaal De kunstenaar W.H. van Norden heeft bij Goedewaagen te Gouda gewerkt als kera‐ mist. Daarnaast heeft hij als kunstschilder het Goudse leven verbeeldt. Diverse wer‐ ken van zijn hand bevinden zich in de collectie van Museum Gouda, ook was er in 2008 een tentoonstelling over de Goudse familie van Norden in Museum Gouda. Het tegel‐ tableau de Gelukzalige Pijproker is in opdracht van Goedewaagen ontworpen door de kunstenaar Piet van der Hem. De uitvoering gebeurde door Van Norden, bij Goede‐ waagen. Daar sierde het de buitenwand van de keramiekfabriek. Hierdoor is er sprake van aanzienlijke cultuurhistorische waarde: het fungeert als een tastbare getuigenis van de aanwezigheid van de aardewerkfabriek Goedewaagen in Gouda. Ook is er bij het tegeltableau sprake van artistieke‐ en kunsthistorische waarde: er is sprake van een origineel ontwerp door een kunstenaar van nationale interesse, en van vakman‐ schap bij de uitvoering, en het is een interessant en zeldzaam voorbeeld van een in keramiek uitgevoerd ontwerp van Van der Hem.

45

Zonder titel (vier sporters en een bal) Anno Smith (1915‐1990) Type: Voorstelling: Locatie: Jaartal: Materiaal: Afmetingen: Tags: