Strategische Verkenningen Gouda

Strategische verkenningen: ruimte voor de uitvoering en sturen op realisatie Een ambtelijke verkenning van maatschappelijke opgaven

1

Inhoudsopgave Voorwoord..................................................................................................4 Samenvatting..............................................................................................5 1.

Gouda in cijfers..................................................................................6

2.

Trends en ontwikkelingen..................................................................9

3.

Participatie en bewonersinitiatieven ............................................... 13

4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5.

Maatschappelijke opgaven .............................................................. 15 Gouda, ondernemende en culturele stad ...............................................19 Gouda, sociale en gezonde stad ..............................................................24 Gouda, inclusieve en veilige stad ............................................................29 Gouda, duurzame verstedelijkingsopgave .............................................35 Doorbraak forceren: buurt- en wijkgerichte aanpak . .............................41

5.

Uitdagingen voor de ambtelijke organisatie ..................................... 42

6.

Gouda in de regio ............................................................................ 47

7. 7.1. 7.2. 7.3.

De financiën van Gouda.................................................................... 51 Financiële positie......................................................................................53 Financiële ruimte......................................................................................54 Financiële knelpunten/ risico´s...............................................................54

Bijlage – samenwerkingsverbanden waar Gouda in participeert ................ 57

2

Inleiding

of en hoe deze input wordt meegenomen.

Elke dag opnieuw wordt door bijna 600 collega’s met veel energie, passie en plezier gewerkt aan verschillende Goudse vraagstukken en staan we klaar om diensten te verlenen aan onze inwoners. Alles wat we doen, doen we voor onze huidige en toekomstige inwoners en ondernemers. Gouda is een aantrekkelijke stad om te wonen, werken en te recreëren en dat willen we ook in de toekomst blijven. Onze inwoners vinden het fijn wonen in Gouda, zo blijkt uit de recente stadspeiling. Ook toeristen weten Gouda steeds meer te vinden. En terecht, want Gouda is een prachtige stad met karakter dat veel te bieden heeft. De stad van Erasmus en Coornhert: van tolerantie en verdraagzaamheid. Een stad met veel burgerinitiatieven, vrijwilligers en evenementen. Waar Gouwenaars en bezoekers zich kunnen verwonderen en kunnen genieten van stadse voorzieningen midden in het Groene Hart. Met het hoge voorzieningenniveau vervult Gouda een centrumfunctie voor omliggende gemeenten en daarbij heeft Gouda als hart van de Randstad uitstekende verbindingen over weg, water en spoor. Dat maakt Gouda tevens een aantrekkelijke vestigingsplaats voor een breed scala aan bedrijven en voor forensen. Een stad dus om trots op te zijn! In de Toekomstvisie Gouda 2030 – Gouda ligt goed is een ambitie geformuleerd voor de stad die we willen zijn in 2030. De Omgevingsvisie bouwt hierop voort.

Het beschrijft de hoofdlijnen van het gemeentelijk beleid over de leefomgeving en schetst een ambitie voor de Goudse leefomgeving in 2040. De ambitie staat en de stip op de horizon is gezet, maar het is aan u als nieuw gemeentebestuur om de route daarnaar toe te bepalen, accenten te zetten én keuzes te maken.

Onzekere tijden De strategische verkenningen zijn in een bijzonder onzekere periode opgesteld. Corona heeft de Goudse samenleving, organisaties en bedrijven de afgelopen twee jaar behoorlijk ontwricht en diepe sporen achtergelaten, bij de één meer blijvend dan bij de ander. Het omgaan met het virus en de gevolgen ervan, blijft aandacht vragen en confronteert het gemeentebestuur ongetwijfeld met nu nog onbekende uitdagingen. De belangrijkste uitdaging daarbij is om de maatschappelijke veerkracht (weer) te versterken. Ook de oorlog in Oekraïne heeft zijn impact op Europa en de geopolitieke verhoudingen in de wereld. Een vluchtelingenstroom met ook een noodopvang in Gouda, de stijgende brandstofprijzen en de daling van de koopkracht raken de gemeente, onze inwoners en ondernemers. Dit vraagt ook van het gemeentebestuur om keuzes als het gaat om het ondersteunen van groepen die het hardst worden geraakt door de daling van de koopkracht of om een mogelijke versnelling van de energie­ transitie om niet meer afhankelijk te zijn van bijvoorbeeld gas uit Rusland.

Tot slot Hoe een nieuw college er ook uit komt te zien en welke onderwerpen ook een plek krijgen in een nieuw coalitieakkoord, het is hoe dan ook kiezen. Kiezen, omdat er veel beleid is vastgesteld dat nog uitgevoerd moet worden en ook nieuwe opgaven om keuzes vragen – ongetwijfeld op nog veel meer fronten dan in voorliggende verkenningen zijn beschreven – en de capaciteit van de ambtelijke organisatie en de financiële middelen beperkt zijn. Kiezen ook, omdat Gouda een compacte stad is en de ruimte schaars is. Dit document biedt bruikbare suggesties ter bespreking aan de onderhandelingstafel. Verder heeft de gemeente een voorbeeldrol in de verschillende thema’s zoals diversiteit, inclusie en duurzaamheid en investeert hier actief in. De ambtelijke organisatie staat gereed om u op verzoek van relevante informatie te voorzien.

Ambtelijke advies Voor u liggen de strategische verkenningen. In deze strategische verkenningen geeft de ambtelijke organisatie haar kijk op relevante Goudse ontwikkelingen en vraagstukken. Het doel van de strategische verkenningen is om een hulpmiddel te bieden vanuit de ambtelijke organisatie bij de coalitieonderhandelingen, ongeacht de samenstelling van de volgende coalitie. De belangrijkste maatschappelijke opgaven staan centraal. Van een nieuw bestuur worden inhoudelijke en financiële keuzes gevraagd. De strategische verkenningen zijn een ambtelijk product. Het is aan de onderhandelende partijen om te besluiten

Ruud Bakker Gemeentesecretaris 3

Voorwoord

4

Samenvatting Keuzes maken

Aandacht en ruimte voor uitvoering

Er zijn veel ambities en plannen, maar niet alles kan. Ook concurreren de verschillende opgaven met elkaar om schaarse ruimte. Dat vraagt om keuzes.

Maatschappelijke opgaven

Er moet meer aandacht, ruimte én tijd zijn voor de uitvoering. De afgelopen periode zijn veel plannen gemaakt. De uitvoering van deze plannen vraagt veel van de ambtelijke organisatie en van de stad.

Wijk- en buurtgerichte aanpak

Investeren in robuuste ambtelijke organisatie

Gemiddeld gaat het goed met Gouda, maar de verschillen tussen sommige buurten en wijken zijn fors. Dit vraagt om een extra inspanning. Met een buurt- en wijkgerichte aanpak kunnen verschillende opgaven in samenhang worden aangepakt en kunnen deze elkaar versterken.

Om het reguliere werk te kunnen blijven doen en nieuwe ambities te kunnen uitvoeren, is het noodzakelijk dat structureel geïnvesteerd wordt in een robuuste ambtelijke organisatie.

Maatschappelijke opgaven • • • •

Gouda, ondernemende en culturele stad Gouda, sociale en gezonde stad Gouda, inclusieve en veilige stad Gouda, duurzame verstedelijkingsopgave 5

1. Gouda in cijfers

6

1. Gouda in cijfers - demografie Plaswijck

bevolking

12415

bevolking per wijk

prognose bevolkingsgroei

5565

inwoners

Bloemendaal

9595

huishoudens

80000

Noord

4520

10320 inwoners

4705 huishoudens

77500 75000

Binnenstad

Kort Haarlem

4620

4385

8455

per 01-01-2022

74.095 inwoners 33.744 huishoudens

72500

Westergouwe

Korte Akkeren

875

4565

2075

70000 2012 2015 2018 2021

2030

9825

Goverwelle

10910 4310

9625

2040

Stolwijkersluis

445 190

samenstelling huishoudens 2021

vergrijzing 100%

75%

50%

25%

0%

23% 29%

26% 27%

32%

24%

24%

25%

24%

24%

22%

20%

60 jaar en ouder 40-59 jaar 20-39 jaar 0-19 jaar

32,0%

2020

2040

39,0%

29,0% 7

2015

totaal 33.294 huishoudens

eenpersoons meerpersoons meerpersoons met kinderen

1. Gouda in cijfers - thema’s woningbouw

15 %

veiligheid

30 55

40%

per 10.000 inwoners 2021

uit bouwjaren ’70/’80

totale aantallen in Gouda 6.407

2012

(10% meer dan landelijk) 109

particuliere huur sociale huur koopwoningen

117

misdrijven

2021 1.000

3.072 3.000

5.000

7.000

economie

gezondheid levensverwachting

Gouda 81,6 jaar vs 81,5 jaar NL

banen

werkloosheid

bijstandsdossiers

Gouda 768,8

Gouda 3,8 % NL 3,8 %

Gouda 37,0

per 1.000 inwoners van 15-64 jaar

aantal personen per 1.000 inwoners

voldoet aan beweegrichtlijn

Gouda 52,0%

vs 50,4%

NL

ervaart goede/ zeer goede gezondheid

Gouda 80,5 % vs 79,1 % NL

8

NL 795,9

NL 34,9

2. Trends en ontwikkelingen

9

Inleiding Om de Goudse opgaven in het juiste perspectief te zetten, worden de meest in het oog springende trends en ontwikkelingen hiernaast genoemd. Langjarige trends en ontwikkelingen, zoals de vergrijzing, duurzaamheidstransitie, mobiliteit en digitalisering zijn meegenomen in de maatschappelijke ontwikkelingen waar ze invloed op hebben. Deze trends zijn niet altijd in cijfers te vangen. De coronacrisis heeft sommige van deze trends en ontwikkelingen zichtbaar gemaakt en versterkt. Een aantal wordt hier specifiek uitgelicht, omdat die de verschillende maatschappelijke opgaven overstijgen.

Vertrouwen in bestuur en overheid De afgelopen periode is er volop aandacht geweest voor de kwaliteit van publieke dienstverlening, politieke macht en tegenmacht én het afnemende vertrouwen van burgers in de overheid. In het regeerakkoord neemt het herstel van vertrouwen in de overheid een prominente plek in. Het vertrouwen in de lokale overheid is een sterke afgeleide van vertrouwen in de landelijke overheid en hier ligt ook een belangrijke opdracht voor het lokaal bestuur1. Inwoners en ondernemers moeten erop kunnen vertrouwen dat de (huidige en toekomstige) Gouwenaar centraal staat in ons beleid en de uitvoering. Het betekent ook zichtbaarheid in de buurten en in verbinding blijven staan met Gouwenaars. Dit verdient de komende periode in de naweeën van de coronacrisis extra aandacht. Ook een laagdrempelige, begrijpelijke en toegankelijke gemeenteorganisatie draagt hieraan bij. Dit vraagt om heldere communicatie en uitleg waarom bepaalde besluiten zijn genomen. Daarnaast wordt zoveel als mogelijk gekeken naar de mens achter een dossier. Dit betekent ook dat de ambtelijke organisatie de ruimte en het vertrouwen moet hebben om maatwerk toe te passen.

1

Onderzoek Burgerperspectieven Sociaal en Cultureel Planbureau. 10

Aandacht voor de uitvoering “De kwaliteit van de uitvoering bepaalt de geloofwaardigheid van de overheid”1. Het Rijk heeft in het regeerakkoord structureel aanvullende middelen vrijgemaakt voor de uitvoering van beleid. Voor (nieuwe) wetten en beleid is het goed om steeds de vraag te stellen of het beleid uitvoerbaar is en of het daadwerkelijk een bijdrage levert aan de vooraf gestelde doelen. Is het beleid uitlegbaar en begrijpelijk voor Gouwenaars? Helpt het beleid daadwerkelijk inwoners? En is er voldoende ruimte voor maatwerk als beleid niet goed uitpakt? Ook de ambtelijke organisatie is soms onvoldoende scherp op deze vragen. Daarom willen we in de nieuwe coalitieperiode een uitvoeringstoets introduceren. Focus op de uitvoering betekent dat we tevens kritisch zijn op het tempo van het invoeren van nieuw beleid, met name als bestaand beleid nog niet is ingevoerd. In Gouda ligt er nog veel beleid op de plank2. Deze focus vraagt ook om meer capaciteit voor de uitvoering. Het is daarbij belangrijk dat er ruimte is en tijd wordt uitgetrokken om continu te leren van de (uitvoerings-) praktijk en te reflecteren op het eigen handelen.

1 2 3 4

Complexe taken lokale overheid Steeds meer taken zijn op lokaal of regionaal niveau belegd. Zowel in het sociaal als in het ruimtelijk domein is de gemeente voor de burger de meest nabije overheid3. Door de complexiteit van de verschillende (regionale) samenwerkingsverbanden klinkt steeds vaker de vraag of gemeenten (college en raad) nog voldoende grip hebben op of sturing kunnen geven aan deze samenwerking4. Ook voor inwoners is deze complexiteit lastig. Mensen moeten weten waar taken belegd zijn, waar ze terecht kunnen met problemen en wie hen kan helpen. De gemeente Gouda heeft hier de afgelopen tijd stappen gezet, bijvoorbeeld door het instellen van één loket voor alle sociale hulpvragen, maar dit blijft een belangrijk aandachtspunt.

Participatie Nederlanders zijn de afgelopen jaren niet alleen mondiger geworden, maar burgers willen steeds vaker invloed kunnen uitoefenen op het beleid van de gemeente. Ook in Gouda willen inwoners meepraten en meedoen. Zeker als het om vraagstukken gaat die de eigen (leef)

Tjeenk Willink, Groter denken, kleiner doen (2018). In de bijlage is een overzicht van alle bestaande visies en nota’s opgenomen. Herstel en perspectief in tijden van transitie Dromenland of Niemandsland 11

omgeving raken. De mogelijkheden hiertoe zijn toegenomen. Door de opkomst van social media kunnen mensen op een laagdrempelige manier hun mening geven en zich mobiliseren. Daarnaast weten buurt- en wijkbewoners elkaar bijvoorbeeld via facebookgroepen makkelijker te vinden. Bij het opstellen en uitvoeren van beleidsplannen is de afgelopen periode meer aandacht gekomen voor het (vroegtijdig) betrekken van inwoners en belanghebbenden. In de Omgevingswet is participatie zelfs wettelijk verankerd. Participatie kan de kwaliteit van besluiten verbeteren en voor meer draagvlak zorgen, maar participatie kent ook een keerzijde. Participatie kan – mede door het versterkend effect van social media – soms ook leiden tot een uitvergroting van tegengestelde belangen. Sommige groepen weten zich daarnaast beter te organiseren dan anderen en schuwen ook het juridische traject niet, waardoor een ‘verjuridisering’ van beleid dreigt. Dit kan leiden tot een vertraging van beleid. Een participatietraject mag niet verworden tot het gelijk van de grootste of meest invloedrijke schreeuwer. Het is daarom belangrijk om aan de voorkant helderheid te geven over het participatietraject en de mate van invloed, zodat verwachtingen hierover helder zijn. In het volgende hoofdstuk wordt verder op de Goudse werkwijze ingegaan.

 orona - leren omgaan met C onzekerheid Corona heeft tegenstellingen tussen inwoners bloot gelegd en het maatschappelijk ongenoegen vergroot. De meest kwetsbare groepen in de samenleving zijn het hardst geraakt. De grilligheid van de pandemie brengt onduidelijkheid en onzekerheid met zich mee. De opgave is om dan toch te handelen, om te luisteren en perspectief te bieden aan die inwoners, sectoren en buurten die onevenredig hard zijn geraakt door corona. Het leren omgaan met het virus, de bijbehorende onzekerheid en de gevolgen ervan zal de komende jaren extra aandacht vragen.

 olarisatie en P tweedeling Over het algemeen gaat het goed met Nederland en met Nederlanders. Nederlanders voelen zich in verhouding met andere landen relatief gelukkig, blijkt uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). Tegelijkertijd is er een toenemende groep Nederlanders die zich (mede door corona) onzeker voelt over de toekomst en weinig vertrouwen heeft dat het ook voor hen beter zal worden. Er is bij deze groep sprake van sluimerend onbehagen en onvrede. Een deel keert zich zelfs af van politieke

instituties en is gevoelig voor complot denken. Hoewel in mindere mate is dit ook zichtbaar in Gouda en dit kan het functioneren van de lokale democratie beïnvloeden. Tegelijkertijd ligt hier ook een kans door deze signalen op te pakken, met mensen in gesprek te gaan en het maatschappelijk onbehagen om te zetten in betrokkenheid.

 eopolitieke onrust – oorlog in G Oekraïne Eind februari 2022 zijn Russische strijdkrachten Oekraïne binnengevallen. De Nederlandse regering heeft net als de andere NAVO-landen deze aanval veroordeeld. Op het moment van schrijven is er grote onzekerheid over de gevolgen van deze oorlog, maar zeker is dat dit grote geopolitieke onrust in de wereld veroorzaakt en ook onze inwoners en ondernemers gaat raken. Vele Oekraïners zijn op de vlucht, olie- en gasprijzen zijn fors gestegen en ook de prijzen van grondstoffen, zoals graan stijgen explosief. Daarnaast is er een toenemend risico op cyberaanvallen.

12

3. Participatie en bewonersinitiatieven

13

Inleiding

regelen van verwachtingen en hier goed over te communiceren. Het vastleggen van wat we hebben gedaan is daarbij belangrijk. Ook leren we dat ieder participatietraject op zichzelf staat en maatwerk is. Daarom is het belangrijk om voeling te hebben met de wijk, buurt of straat waar het om gaat. Soms spelen er immers ook andere belangen op de achtergrond. We leren dan ook van elk participatietraject en wijzigen onze aanpak als dat nodig is. 

Gouda maken we samen. Gouda is een stad met veel betrokken vrijwilligers en initiatiefnemers. Inwonersinitiatieven worden ondersteund, onder meer door subsidiëring van de GoudApot en de “Groen moet je doen” regeling. Alleen al door GoudApot zijn het afgelopen jaar ruim 100 initiatieven ondersteund. De gemeente staat open voor “Right to Challenge”, waarbij Gouwenaars taken kunnen overnemen als zij denken het slimmer, beter, goedkoper of anders te kunnen doen. Gouda kent ook een Kindercollege. Veel wijken hebben een wijkteam, waarmee de samenwerking wordt gezocht. Onze inwoners en belanghebbenden mogen daarnaast van de gemeente verwachten dat we ze zo vroeg als mogelijk betrekken bij onze plannen én bij de uitvoering daarvan. Het betrekken van inwoners en belanghebbenden (participatie) is een vast onderdeel van onze gemeentelijke werkwijze. Op sommige punten is dit zelfs een wettelijke afspraak. Zo is participatie een belangrijk onderdeel van de Omgevingswet.1

Strategische afweging en keuze • De instrumenten voor een goede invulling van participatie liggen er. Cruciaal is goede communicatie en verantwoording over het proces en de gekozen route. Daar kunnen we op (blijven) verbeteren. Het is aan een nieuw gemeentebestuur om het huidige instrumentarium al dan niet uit te breiden.

Participatie

Participatieladder

Participatie varieert van het verstrekken van informatie tot en met het laten meebeslissen van burgers. Gouda werkt met de zogenaamde participatieladder en de systematiek Factor C (ook bekend als Relevant Gesprek). Factor C is een manier van werken die helpt om strategisch aan de slag te gaan met communicatie. Welke vorm dan ook: Gouda staat voor een zorgvuldige participatie. Participatie is geen doel op zich; het is een middel om te komen tot betere initiatieven en zorgvuldige vergunningverlening. Ook komen verschillende perspectieven, kennis en creativiteit op tafel. Participatie zorgt, zoals in het vorige hoofdstuk geschetst, niet altijd voor meer draagvlak of tevredenheid. In een compacte stad als Gouda kunnen belangen met elkaar botsen en moeten er daarom keuzes worden gemaakt. Ook de belangen tussen huidige bewoners en nieuwe bewoners en tussen generaties verschillen van elkaar. Waar we ons steeds beter van bewust worden, is dat van te voren helderheid moet worden gegeven over de verschillende belangen die spelen en dilemma’s en afwegingen van de gemeente. Ook het moment, de manier van participeren en de mate van invloed zijn belangrijk. Als vooraf duidelijk is wat de speelruimte is, wat wel en niet kan, dan zijn veel teleurstellingen te voorkomen. Het komt neer op het 1

Zie ook de participatiestrategie Fysieke Leefomgeving.

meebeslissen co-produceren adviseren raadplegen informeren

14

4. Maatschappelijke opgaven

15

Inleiding

Koers bepalen, keuzes maken en prioriteiten stellen

In deze strategische verkenningen staan verschillende maatschappelijke opgaven voor Gouda centraal die vragen om een bestuurlijke afweging: • Gouda, culturele en ondernemende stad • Gouda, sociale en gezonde stad • Gouda, inclusieve en veilige stad • Gouda, duurzame verstedelijkingsopgave De indeling die is gehanteerd, is bewust gekozen, maar ook arbitrair: de opgaven hebben immers een relatie met meer dan één thema. Daarnaast zijn de opgaven ook met elkaar verbonden. Meer ruimte voor groen draagt bijvoorbeeld bij aan een prettige en gezonde leefomgeving, klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Maatschappelijke opgaven zijn grote onderwerpen of transities waarvoor de gemeente aan de lat staat en die langjarige inspanning vragen. Het zijn complexe opgaven waar politieke koersbepaling gewenst is. Ook moeten scherpe keuzes worden gemaakt, want niet alles kan. Aan welke opgaven geeft een nieuw gemeentebestuur (extra) prioriteit en welke opgaven krijgen juist minder aandacht? Durven we ook te stoppen met beleid als het niet werkt? De fysieke ruimte om deze opgaven te realiseren is beperkt. Daarnaast is het belangrijk om scherp oog te hebben voor de (beperkte) beschikbare capaciteit in de ambtelijke organisatie en de huidige krapte op de arbeidsmarkt, waardoor het moeilijk is om bepaalde specialisten in huis te halen Ook is het nodig om meer aandacht, ruimte én tijd te hebben voor de uitvoering. De afgelopen periode zijn veel plannen gemaakt. De uitvoering van deze plannen vraagt veel van de ambtelijke organisatie en van de stad. Tot slot hebben bepaalde keuzes financiële consequenties. Dit is hier slechts op hoofdlijnen benoemd en zal daar waar de onderhandelende partijen daar behoefte aan hebben, meer in detail worden uitgewerkt.

Naast deze inhoudelijke opgaven is ook de ontwikkeling van een nieuwe buurten wijkaanpak als vijfde opgave toegevoegd. Dit is niet zozeer een opgave, maar een vraagstuk dat vraagt om een andere benadering en een andere manier van werken.

16

Gouda, ondernemende en culturele stad aantal bedrijfsvestigingen

werkloosheid in %

7000 5250 4.118

3500

4.173

4.298

4.772

5.429

5.965

6.352

7

6.804

Gouda

NL

5,25 3,5

1750

1,75

0

0

2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

2016

2017

2018

2019

2020

aantal banen

banen

werkloosheid

37000

per 1.000 inwoners van 15-64 jaar

per 1.000 inwoners 2020

Gouda 768,8

Gouda 3,8 % NL 3,8 %

36500

36.370 36.100

36000 35500 35.080

35000 2016

35.670 35.150

2017

2018

2019

2020 17

NL 795,9

Gouda, ondernemende en culturele stad nabijheid voorzieningen gemiddelde afstand

• beschermd stadsgezicht • 354 rijksmonumenten • 838 gemeentelijke monumenten

0,6 km Gouda

supermarkt

NL 0,9 km

top 5 attracties

0,6 km Gouda

restaurant

NL 0,8 km

0,6 km Gouda

basisschool

NL 0,7 km

1,1 km middelbare school

7,7

4,1

3,6

per 1.000 inwoners

musea per 100.000 inwoners

effecten van corona goed merkbaar

per persoon per bezoek

NL 2,4 km

450000

NL 4,8 km

NL 3,3

gemiddeld besteed bedrag

600000

Gouda

• Cinema • schouwburg • Museum Gouda • St-Janskerk • Siroopwafelfabriek

Gouda 11,7

bezoekersaantallen

Gouda

1,8 km theater

Rapportcijfer

gemeentelijke monumenten

€ 44,30

€ 35,10 in 2018

551.023

300000 232.234

150000 0

2019

18

2020

27%

21%

18%

funshoppen

stadswandeling

lunch/diner

4.1.

Gouda, ondernemende en culturele stad

werking verder te verstevigen. Een aantrekkelijke stad vraagt ook om goede onderwijsmogelijkheden. Daar beschikt Gouda over met een stevig (v)MBO en Campus Gouda voor verdere versterking van het HBO. Om Campus Gouda verder te kunnen positioneren en uitbreiden is wel structurele financiering nodig van Gouda en de regio. Welke keuze maakt een gemeentebestuur? En tot slot vraagt ook de fysieke infrastructuur aandacht: hoeveel steun wil het nieuwe college geven aan onderwijshuisvesting (een gemeentelijke taak met onvoldoende rijksbudget)?

Inleiding Gouda is een stad met geschiedenis en karakter, gelegen tussen de vier grote steden midden in het Groene Hart. Het is een bruisende stad met een rijk cultureel aanbod waar ruimte is voor verwondering en een unieke beleving. De historische binnenstad met vele monumentale panden geeft de stad internationale allure. Ook in andere delen van de stad is de geschiedenis tastbaar, zoals het water, het cultuurhistorisch erfgoed en de historische linten. Het is belangrijk dit te blijven behouden en kansen om de cultuurhistorische kracht van Gouda te versterken te benutten. De viering van 750 jaar stadsrechten in 2022 biedt volop gelegenheid om Gouda van haar beste kant te laten zien. Het is de uitdaging voor het nieuwe gemeentebestuur om daar ook na het feestjaar op voort te borduren, onder andere door stadsmarketing door te ontwikkelen en de verblijfskwaliteit van de binnenstad te versterken. Daarnaast is het herijken van de cultuurnota vóór de zomer van 2022 essentieel om het Goudse culturele aanbod overeind te houden en weer tot bloei te laten komen.

Corona De coronacrisis heeft Goudse ondernemers, horeca, winkeliers en de culturele sector hard geraakt. Bezoekersaantallen zijn fors gedaald. Recent gestarte initiatieven die de Goudse culturele beleving verder uitbreiden staan onder druk en ook lang bestaande ondernemingen en culturele instellingen staan voor grote financiële uitdagingen. Economisch herstel en steunmaatregelen vragen daarom extra aandacht de komende coalitieperiode, om ook na de coronacrisis een gevarieerde en aantrekkelijke culturele en toeristische stad te kunnen blijven zijn.

Gouda is ook de centrumgemeente van Midden-Holland, met tal van belangrijke werkgevers en goede voorzieningen van gezondheid en onderwijs tot cultuur en winkels. Om Gouda aantrekkelijk te houden is het noodzakelijk te blijven investeren in een vitale Goudse economie en een goed ondernemersen vestigingsklimaat, inclusief een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Samen met Goudse ondernemers, verenigd in Gouda Onderneemt, is een Economische Agenda 2021-2024 opgezet met daarbij nadrukkelijk aandacht voor de verbinding tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid (“triple helix”). Gouda trekt daarbij regionaal op in Midden-Holland verband. In 2021 is op basis van de Economische Agenda van Midden-Holland een MKB deal met de provincie Zuid-Holland gesloten. Dit is het resultaat van jarenlange investeringen in de versterking van de lokale en regionale economische structuur. Het is aan een nieuw gemeentebestuur om samen met ondernemers deze plannen en acties blijvend om te zetten in resultaten én de regionale economische samen-

Cultuur, stadsmarketing en verblijfskwaliteit binnenstad Cultuur In een aantrekkelijk voorzieningenaanbod is cultuur een onmisbare schakel. En Gouda heeft een veelzijdig aanbod. Van professionele organisaties, zoals de Goudse Schouwburg en Museum Gouda en semiprofessionele organisaties die drijven op de inzet van vrijwilligers zoals So What!, Studio Gonz en de Firma van Drie. Een groot netwerk aan mensen en verenigingen die zich hobbymatig bezig houden met cultuur, verspreid door de stad en alle wijken. En de vele zzp’ers die in en rond deze sector werkzaam zijn. Al deze organisaties en mensen geven Gouda kleur. Cultuur verbindt en verbroedert ook, maar de 19

Doorontwikkeling stadsmarketing Gouda is een unieke stad die veel te bieden heeft. Daar mogen we trots op zijn en dat mag ook meer worden getoond richting huidige en toekomstige inwoners, ondernemers en bezoekers. In de Toekomstvisie is aangegeven dat Gouda meer lef mag tonen, minder bescheiden mag zijn en grootser kan denken.

afgelopen twee jaar staat deze sector zwaar onder druk. Het behoud (en ontwikkeling) van het veelzijdige aanbod is geen vanzelfsprekendheid. De Goudse cultuur­sector is voor de toekomst gebaat bij zekerheid, vertrouwen en heldere uitgangspunten. Zoals investeren in herstel en innovatie. Bijvoorbeeld door het weer opnieuw en gezamenlijk enthousiasmeren van het publiek. En het ontwikkelen van nieuw aanbod waarin digitale en hybride vormen ook kansen bieden om nieuwe en jongere deelnemers en toeschouwers te bereiken. Ook moeten keuzes gemaakt worden ten aanzien van de niet- gesubsidieerde organisaties: is hun toegevoegde waarde groot genoeg om hen ook naast de directe noodsteun te faciliteren in hun herstel?

Strategische afweging en keuze • Om Gouda beter te positioneren moet ook geïnvesteerd durven worden (met geld en mensen) in het verhaal en merk van Gouda en in gerichte stadsmarketing. Een verdere doorontwikkeling van stadsmarketing is nodig en Gouda 750 geeft dit momentum. Voorbeeld hiervan zijn het binnenhalen van evenementen die passen bij het karakter van de stad en campagnes die tegelijkertijd een podium bieden aan ondernemerschap en initiatieven in de stad die bij Gouda passen, zoals Goud Asfalt, het Kennis- en belevingscentrum bodemdaling, het Singelpark en Campus Gouda. Op deze wijze wordt de eigenheid van Gouda getoond.

Strategische afweging en keuze: De coronacrisis heeft diepe sporen nagelaten die nog lang voelbaar en zichtbaar zullen zijn. De cultuurnota dient vóór de zomer van 2022 te worden herijkt. Daarbij zijn de volgende kernelementen van belang: • Het instellen van een breed toegankelijk cultuurinnovatiefonds om de culturele sector weer een artistiek- inhoudelijke impuls te geven. • Een proactieve strategie om de culturele sector weer economisch gezond te maken. Aandachtspunten daarin zijn het opnieuw bereiken en verbreden van publiek, fair practice en digitalisering. • Inzet op amateurkunstmakelaar ter ondersteuning van het amateurkunstenveld in Gouda. • Het verlengen van de Urban Curator, als aanjager en organisator van verbindende culturele projecten in de wijken. Zonder deze kernelementen komt het voortbestaan van het Goudse culturele leven voor en door Gouwenaars in de knel. Wanneer hierin wél geïnvesteerd wordt, dragen we bij aan noodzakelijk herstel, continuïteit en toekomstgerichtheid van de Goudse culturele sector.

Verblijfskwaliteit binnenstad Nergens in de stad komen zoveel verschillende gebruikers en functies zo intensief samen als in de Goudse binnenstad. Binnensteden maken een belangrijke verandering door en krijgen steeds meer een huiskamerfunctie, zo is er een toenemende behoefte en belang om samen te komen en te ontspannen. Dit biedt kansen voor Gouda, want het historische karakter van de binnenstad geeft ons een belangrijke troef in handen. Bij de inzet op de economische vitaliteit van de binnenstad is de focus in de afgelopen jaren gericht op de onderlinge samenwerking tussen de binnenstadondernemers en de aanpak van leegstand. Het is belangrijk om dit te continueren en de samenwerkingsagenda met de binnenstadondernemers (SBG) uit te voeren. Specifieke aandachtspunten voor het kernwinkelgebied zijn het borgen van de levendigheid van de begane grond van de panden en het opnieuw afbakenen van het kernwinkelgebied.

20

Vanwege de veranderende functie van de binnenstad zijn daarnaast de komende periode investeringen in de verblijfskwaliteit van de binnenstad nodig om de bestedingen in de binnenstad niet te laten afnemen.

de toekomst van Gouda als aantrekkelijke stad om te werken en wonen veilig. Een aandachtspunt voor de regio, en voor Gouda, is dat de fysieke ruimte om te ondernemen in Midden-Holland onder druk staat. Er is behoefte aan ruimte vanwege een uitbreidings- en vervangingsvraag, maar ook door de transformatie naar wonen. Het is van belang dat hier aandacht voor is in de regionale bedrijventerreinenvisie die in 2022 wordt opgesteld.

Strategische afweging en keuze: • Investeren in de verblijfskwaliteit van de binnenstad. Denk hierbij aan investeringen in groen, het creëren van zitgelegenheden en aandacht voor beleving van de cultuurhistorie in de binnenstad. De komst van een autovrije binnenstad en de beperking van de parkeermogelijkheden bij de grachten creëert daarvoor momentum.

Strategische afweging en keuze • Meerjarig investeren in de uitvoering en ontwikkeling van de innovatieve triple helix projectenagenda. Hiervoor is door elke gemeente in de regio een (additionele) jaarlijkse investering nodig.

Economische structuurversterking

Gezond ondernemersklimaat Voor een gezond ondernemersklimaat is een economische structuurversterking in Gouda van belang. De Economische Agenda Gouda 2021–2024 zet in op samenwerking met verschillende lokale partijen in het bedrijfsleven, onderwijs en overheid om te werken aan een levendig ondernemersklimaat in Gouda met een sterke regionale positie. Aan o.a. aantrekkelijke werklocaties en een modern en innovatief bedrijfsleven. Om de verschillende actiepunten uit de agenda succesvol te realiseren moeten deze in gezamenlijkheid worden opgepakt. Daarbij ligt er ook een grote ontwikkelopgave die kansen biedt om de Goudse bedrijventerreinen beter te benutten, klimaat adaptief te maken en aantrekkelijk te houden voor bedrijven en werknemers. De bedrijventerreinenvisie Gouda 2021 – 2030 geeft hier een aanzet voor.

Regionale economische samenwerking Midden-Holland, met Gouda als schakel, is een vitale economische regio met meer dan 9.000 MKB bedrijven en vele ZZP’ers. Velen hiervan zijn “hidden champion”: wereldspeler in hun branche en koploper op het gebied van innovatie met goede individuele relaties met onderzoeksinstituten en universiteiten. De afgelopen periode is veel energie gestoken in regionale samenwerking om de potentie en de innovatiekracht van deze bedrijven in te zetten voor de ontwikkeling van het brede MKB en het onderwijs in de regio, onder meer door het opstellen van een regionale economische agenda en de vorming van clusters van MKB-bedrijven. Ook wordt er regionaal vanuit de ‘triple helix’ samenwerking aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke opgaven en het economisch verdienvermogen gewerkt. Campus Gouda en het Kenniscentrum Bodemdaling zijn daar concrete voorbeelden van. In 2021 is een regionale MKB-deal gesloten met de provincie Zuid-Holland en heeft Campus Gouda een subsidie ontvangen in het kader van de Human Capital Agenda van de provincie Zuid-Holland. Dit zijn belangrijke mijlpalen, waar de komende periode op voort geborduurd moet worden. Om als serieuze speler provinciaal en landelijk mee te doen, is het noodzakelijk dat ook een nieuw gemeentebestuur in de regionale economische samenwerking investeert. Op deze manier stelt het ook

Strategische afweging en keuze • Voor de uitvoering van de Economische Agenda dient de verbindende programmamanager die de inzet vanuit ondernemers en onderwijs stimuleert en coördineert te worden gecontinueerd. • In samenwerking met het Duurzaamheidsplatform Gouda (DPG) uitvoeren van projecten gericht op de verduurzaming en het klimaat­ bestendig maken van bedrijventerreinen in Gouda. 21

• •

Strategische keuze en afweging • Om Campus Gouda de komende periode te kunnen doorontwikkelingen moet serieus worden geïnvesteerd in zowel projectleiding die aanjaagt, inzet op (subsidie)kansen en coördineert, als in cofinancieringsbudget om aanspraak te kunnen maken op subsidies bij provincie, Rijk en in de EU. Om de huidige ambities en plannen te kunnen doorzetten na 2022 dienen structurele middelen in de begroting te worden vrijgemaakt.

Vasthouden aan de Bedrijventerreinenvisie Gouda 2021-2030 en voortzetten van de uitvoering daarvan. Op initiatief van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) worden de mogelijkheden voor een nieuwe bestemming voor het Goudse Poortgebouw onderzocht. Hier zal naar verwachting in de zomer van 2022 een keuze moeten worden gemaakt. De realisatie van de eventuele plannen vraagt ook een forse ambtelijke inzet die verder gaat dan alleen de ontwikkeling van het Goudse Poortgebouw. Ook moet geïnvesteerd worden in de omgeving en verbinding met de stad.

Onderwijshuisvesting Goede onderwijshuisvesting is een wettelijke zorgplicht van de gemeente. Gouda heeft een sterk verouderd scholenbestand1. Vanwege de omvang van Integraal Huisvestingsplan onderwijs (IHP) is het IHP opgeknipt in tranches. Het Uitvoeringsplan 1e tranche IHP 2020-2024 loopt momenteel, waarbij de eerste scholen worden gerenoveerd. Na afronding verkeert nog steeds 33% van de schoolgebouwen in een te slechte staat en zijn dringend acties nodig om deze scholen weer te laten voldoen aan de veiligheid-, bouw, en duurzaamheidseisen.

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt De afgelopen periode is ingezet op een stevigere aansluiting van het onderwijs en de arbeidsmarkt met nieuwe initiatieven en intensiveringen van huidige programma’s. De focus lag daarbij op het aanpakken van kansenongelijkheid en taalachterstanden, het stimuleren van het aanbod van arbeidsmarkt-relevante beroepsopleidingen en het ondersteunen van om- en bijscholing voor tekortberoepen (o.a. via het Werkgeversservicepunt). Met onder andere de techniekwerkplaats in de Chocoladefabriek en het Goudse Techniekakkoord worden de krachten gebundeld om jongeren te enthousiasmeren voor techniek. Het is belangrijk om de hierboven genoemde inzet (minimaal) te continueren.

Strategische afweging en keuze: • Het is noodzakelijk dat een nieuw gemeentebestuur op korte termijn een besluit neemt over de aard en financiële omvang van de tweede tranche van het Uitvoeringsplan IHP 2025-2029. Gelet op de urgentie en de staat van sommige schoolgebouwen is een financieel budget nodig dat tenminste gelijk is aan de investering in de huidige collegeperiode. Ook is een structurele uitbreiding van de ambtelijke capaciteit vereist. Opgemerkt dient te worden dat gezien de huidige arbeidsmarkt het financieel onmogelijk is om de hele omvang van het verouderde scholenbestand ineens in zijn geheel op te pakken.

Campus Gouda heeft de regionale aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt daarnaast verstevigd. Binnen de Campusaanpak liggen kansen rondom flexibel onderwijs, bijscholing (leven lang leren) en toepassing van innovatie. De eerste zorgmodule is in samenwerking met de Haagse Hogeschool gestart en wordt verder uitgebouwd, met verschillende Hogescholen wordt samengewerkt op het thema bodemdaling en de campus brengt onderwijs, bedrijven en overheden samen in de zogenaamde Living Labs. En dit zijn slechts een aantal initiatieven, er zit nog veel meer in de pijplijn en er liggen veel kansen. Deze en nieuwe projecten vragen een intensieve langjarige samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheden. 1

Al in 2017 is uit een onafhankelijk onderzoek van de HEVO gebleken dat 44% van de in totaal 52 onderzochte schoolgebouwen in slechte tot zeer slechte staat verkeren, dat wil zeggen binnen 0-5 danwel binnen 5-10 jaar aangepakt moeten worden. 22

Gouda, sociale en gezonde stad ervaart goede/ zeer goede gezondheid

goede gezondheid

ernstig overgewicht

Gouda 78,2 % NL

78,4 %

86,7 %

78,2 %

75,5 %

Westergouwe

gemiddeld Gouda

Korte Akkeren

grote verschillen tussen wijken

wekelijkse sporters

13,1 % Westergouwe

18,9 %

gemiddeld Gouda

Korte Akkeren

overmatig drinkers

55,3 %

47,5 %

42,4 %

4,4 %

5,6 %

5,2 %

Westergouwe

gemiddeld Gouda

Korte Akkeren

Westergouwe

gemiddeld Gouda

Korte Akkeren

ernstig eenzaam Westergouwe

15,9 %

rokers

Korte Akkeren

10,1 %

11,1 %

Westergouwe

gemiddeld Gouda

12,9 % Korte Akkeren

23

16,6 % Westergouwe

16,7 %

20,2 %

gemiddeld Gouda

Korte Akkeren

4.2.

Gouda, sociale en gezonde stad

Verdere ontwikkeling integrale uitvoeringsorganisatie Om bij te dragen aan het herstel van vertrouwen in de overheid is het nodig om inwoners die ondersteuning nodig hebben echt te horen. Dit begint al aan de balie door te investeren in de relatie en de tijd te nemen om iemand te leren kennen en zijn/haar interesses en talenten te ontdekken. Meer ondersteuning in het begin kan zwaardere ondersteuning later voorkomen. Het vraagt ook om meer contact met bestaande cliënten om te kijken hoe het gaat, of de geboden ondersteuning nog voldoet en ook resultaat oplevert. En het vraagt om een goed cliëntsysteem, waarin meer integraal de gespreksvoering en afspraken met mensen vastgelegd kunnen worden.

Inleiding Gouda wil een stad zijn waar iedereen mee kan doen. Dat staat centraal in de vastgestelde nota voor het Sociaal Domein “Iedereen kan meedoen”. Sinds de decentralisatie in 2015 is er veel veranderd binnen het sociaal domein en heeft de gemeente een koers ingezet hoe om te gaan met de behoeften, zorgen en noden van de Goudse inwoners die op ondersteuning van de gemeente zijn aangewezen. Daarnaast is fors ingezet op het (beter) op orde krijgen van de sociale dienst, het opzetten van de integrale uitvoeringsorganisatie sociaal domein, het armoedebeleid en schuldhulpverlening. De koers staat en het is belangrijk om hier de komende coalitieperiode aan vast te houden en het accent te leggen op de uitvoering, realisatie en borging van beleid. Waar nodig zal het nieuwe gemeentebestuur moeten (blijven) bijsturen, zodat de afspraken en doelen worden gerealiseerd. Dit blijft een complexe opgave met grote onzekerheden, want het Rijk voelt zich continue genoodzaakt om bij te sturen. Ook neemt het beroep op jeugdhulp en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) nog steeds toe, terwijl de Rijksmiddelen onzeker zijn. Het is zaak voor een nieuw gemeentebestuur om hierop te blijven sturen en werk te maken van het “normaliseren” van problemen die ook bij het leven horen.

Strategische afweging en keuze • Werken vanuit de menselijke maat vraagt meer capaciteit van de integrale uitvoeringsorganisatie. Daarbij zijn de door het Rijk beschikbaar gestelde ‘middelen ter versterking van de gemeentelijke dienstverlening’ inzetbaar, maar ontoereikend.

Balans tussen juiste zorg en ondersteuning en beheersbare kosten Het is noodzakelijk om toegang tot de juiste zorg en ondersteuning betaalbaar en beschikbaar te houden voor kwetsbare Gouwenaars die dit echt nodig hebben: kinderen en jongeren, mensen met psychische problemen en ouderen. Dit staat ernstig onder druk. Enerzijds door de toenemende kosten voor jeugdhulp, waar onvoldoende (en wisselende) structurele Rijksmiddelen tegenover staan. Anderzijds wordt in Gouda meer dan gemiddeld gebruik gemaakt van ondersteuning: 1 op de 7 kinderen tot 18 jaar ontvangt jeugdhulp. De ingezette ambitie in het Programma Sturen op Kosten is om het aantal jeugdigen dat gebruik maakt van jeugdhulp vanaf 2024 duurzaam terug te brengen naar 1 op de 8 kinderen en het gemiddelde budget per kind tegelijkertijd naar beneden te brengen. Er wordt kritisch gekeken naar welke jeugdhulp de gemeente wel en niet vergoedt en ingezet op het normaliseren van problemen (lichte ondersteuning waar dat kan, zwaarder als het moet). Momenteel wordt jeugdhulp ingezet voor een uiteenlopend scala aan uitdagingen, van ondersteuning bij dyslexie

Gouda wil daarnaast een stad zijn met gezonde inwoners. Gezondheid is veel meer dan “niet ziek” zijn. Het gaat ook over veerkracht, meedoen in de maatschappij, betekenisvol werk of andere activiteiten en over een gezonde (fysieke en sociale) omgeving waarin je leeft. Nederlanders, en ook Gouwenaars, zijn de afgelopen decennia steeds gezonder worden. Gouwenaars leven langer en het aantal jaren dat we ons gezond voelen neemt toe. Tegelijkertijd zijn de gezondheidsverschillen tussen sociaaleconomische groepen nauwelijks afgenomen, en op onderdelen juist vergroot. Corona heeft deze verschillen uitvergroot. De kern van de opgave is om een gezonde leefstijl en een gezonde leefomgeving te bevorderen voor die Gouwenaars die een veel lagere levensverwachting hebben en meer ziektejaren, en achterliggende problematiek in samenhang aan te pakken. 24

tot gesloten jeugdhulp. De gemeente kan echter niet alle problemen in het leven van Gouwenaars oplossen, daar ligt ook een eigen verantwoordelijkheid en is een rol weggelegd voor het onderwijs. • Het beroep op de Wmo is fors toegenomen. Dit komt door de vergrijzing, maar ook doordat er wachtlijsten zijn in zowel de verzekerde als langdurige zorg. Hierdoor stagneert de uitstroom vanuit de Wmo. Bovendien heeft het afschaffen van de inkomensafhankelijk eigen bijdrage in de Wmo een aanzuigende werking. In het regeerakkoord staat het voornemen om alleen voor hulp bij het huishouden een inkomens gerelateerde eigen bijdrage in te voeren. Dit gaat gepaard met een verlaging van het gemeentefonds met 100 miljoen vanaf 2025. Verder is het uitgangspunt in het regeerakkoord dat de verzekerde GGZ meer wordt afgebakend en zich richt op de zwaardere problematiek. Ook dit draagt niet bij aan een vermindering van de druk op de Wmo.

een betere aansluiting en bereikbaarheid te realiseren. Dit kan passen binnen de ambitie van 1 op 8 kinderen door gelijktijdig in te zetten op normaliseren. Om de Wmo-kosten beheersbaar en de zorg toegankelijk te houden voor Gouwenaars die dit nodig hebben, dient in samenwerking met andere financiers en de regio meer te worden ingezet op innovatieve oplossingen. Tegelijkertijd nemen naar verwachting de uitgaven in de Wmo de komende periode verder toe. Om de juiste ondersteuning te kunnen blijven bieden, vraagt dit om realisme in de raming van uitgaven voor Wmo.

Gezondheid Een gezonde stad met gezonde inwoners is een belangrijke doelstelling. Voeding en beweging spelen hierin een grote rol, maar ook een gezonde fysieke en sociale leefomgeving en het aanpakken van achterliggende oorzaken. De afgelopen coalitieperiode is hier visie en beleid op ontwikkeld. Het Sportakkoord is afgesloten en de Agenda Ruimte voor Sport is gepresenteerd. De Agenda zet de kaders voor de wijze waarop Gouda met sportaccommodaties en openbare ruimte voor sporten wil omgaan. Ook is in 2021 het Gouds Preventieakkoord getekend. Dit sluit aan bij het Nationaal Preventieakkoord dat zich richt op de thema’s roken, overgewicht en (teveel) alcoholgebruik. In de Goudse Omgevingsvisie wordt verder het belang van een gezonde leefomgeving benadrukt en is de ambitie neergelegd om bij de inrichting en de toegankelijkheid van de openbare ruimte meer oog te hebben voor gezondheidsaspecten, zoals voldoende groen en speelruimte. Bij de inrichting van Westergouwe is hier bijvoorbeeld specifiek op ingezet met de ambitie om Westergouwe de beweegvriendelijkste wijk van de regio te maken. Met het ingezette beleid is gezondheid stadsbreed hoger op de agenda komen te staan, sommige groepen lijken echter achter te blijven.

Strategische afweging en keuze • De realisatie van de in het programma Sturen op Kosten geformuleerde ambitie van 1 op 8 kinderen is nog niet zichtbaar. Dit vraagt van het nieuwe gemeentebestuur om koersvast te blijven en de langjarige inzet op grip op kosten te continueren (inclusief de bijbehorende middelen). Gouda kan dit niet alleen en dient regionale en bovenregionaal te blijven samenwerken. Verdere afbakening van jeugdhulp en normaliseren van problemen zijn daarnaast ook belangrijk en dragen bij aan kostenbeheersing. Een tweede ambitie van het programma gaat over de zorgzwaarte dat zich vertaald in kosten per jeugdige. Deze ambitie ligt op dit moment op koers. Geadviseerd wordt om de geformuleerde ambities vast te houden, maar opnieuw te kijken naar de financiële vertaling in de begroting en hierbij de door het Rijk toegezegde extra middelen te betrekken. • Er is een ondervertegenwoordiging zichtbaar in de jeugdhulp van jongeren uit gezinnen met een lage sociaaleconomische status. Een nieuw gemeentebestuur staat voor de uitdaging om voor deze groep

Strategische afweging en keuze • In de begroting zijn tijdelijke middelen opgenomen voor gezondheid. 25

•

•

•

•

Als een nieuw gemeentebestuur de eerder geformuleerde ambities wil realiseren is het noodzakelijk dat structureel middelen beschikbaar worden gesteld. Om gezondheidsverschillen te verkleinen moet een nieuw gemeentebestuur zich meer richten op het verminderen van gezondheidsachterstanden bij inwoners met een lage sociaaleconomische status. Hier is de meeste gezondheidswinst te behalen. Vanwege de complexiteit van achterliggende oorzaken vraagt dit om een integrale buurt- of wijkaanpak. De sleutel in het gezonder maken van buurten en wijken ligt onder meer in het verbinden van de inspanningen in het sociaal en fysiek domein. De Omgevingswet geeft bestuurders en beleidsmakers meer ruimte om een gezonde leefomgeving te ontwikkelen én gezondheid een vast onderdeel te maken bij de belangenafweging in het ruimtelijk domein. Om de ambities op het gebied van sport te realiseren is het noodzakelijk werk te maken van een uitvoeringsagenda en o.a. te investeren in sportvoorzieningen in de openbare ruimte. Gouda loopt op dit punt achter in vergelijking met andere steden. Dit staat wel op gespannen voet met andere ambities voor de openbare ruimte. Hier dient een nieuw gemeentebestuur keuzes in te maken. Ook moet er ruimte komen voor aanbieders van nieuw sportaanbod.

Overwogen kan worden om met voorrang ruimte beschikbaar te stellen voor nieuwe (sport) initiatieven die bijdragen aan de doelstellingen voor gezondheid en bewegen. Om het aantal inwoners dat voldoende sport en beweegt (slechts iets meer dan de helft) structureel te verhogen, is meer nodig dan de bestaande beleidsvoornemens. De gemeente kan ervoor kiezen een grotere rol te spelen bij het bewegingsonderwijs (waar de basis wordt gelegd voor motorische vaardigheden en een leven lang met plezier sporten en bewegen), maar kan ook extra inzetten op talentontwikkeling, nieuwe ontwikkelingen zoals e-sports of gerichte ontwikkeling van sport- en beweegaanbod voor ouderen. 26

Gouda, inclusieve en veilige stad Nederland vs Gouda aantal jeugdigen dat hulp ontvangt

aantal bijstanddossiers

per 1.000 inwoners

2.300

34,9

2.267 2.233

2.245

2.200

1800

2.1672.175 2.133 2.100

2017

37,0

2.156

1725

2.145

2.125

2018

2019

2020

2021

1650 1575 2 02

i2

21

ar

nu

ja

ok to b

er

20

1 02

21

ju

li 2

1

20

02

ril

ap

ar

20 ja

nu

er

i2

20

0 02

ok to b

ju

li 2

20

0

20

02

ril

ap

ar

20 ja

nu

er

i2

19

9 01

19

li 2

20

ju

ok to b

ja

2019 60% succesvolle uitstroom 2020 68% succesvolle uitstroom 2021 63% succesvolle uitstroom

ap

nu

ar

i2

schuldhulpverlening

ril

01

9

1500

aantal huishoudens met voorzieningen

totaal

2018

7.090

2019

7.670

2020

8.745

320 296

Laaggeletterdheid (2016) 272 248 224 200

aanmelding

Gouda 22%

Nederland: 16,6%

0 uitstroom

2000

4000

6000

8000

27

Alleen Jeugd

Alleen P-wet

Alleen Wmo

Gouda, inclusieve en veilige stad Corona Hoe vaak voel je je onveilig in Gouda?

Nederland

Bron: Stadspeiling

De impact van de coronacrisis is voelbaar in het sociaal domein. Bestaanszekerheid en kansengelijkheid (voorkomen van een verdere tweedeling) vragen daarom extra aandacht de komende coalitieperiode.

vs Gouda

drugsdelicten in Gouda 2012-2021

14,6%

14,7%

vervaardiging, handel en bezit 90

per 10.000 inwoners 2021

89

75

Bron: politie

totale aantallen in Gouda

60 30

70,7% soms

38

vaak

109

overlast

'16

'17

'18

'19

'20

'21

117

3.072

2021 1.000

misdrijven

3.000

5.000

7.000

jeugdoverlast

per 10.000 inwoners 2021

totale aantallen in Gouda 2018-2020

jeugd

3,6

30 25,85

2.400

667

2012

totaal

3.000

7,9

2021

woninginbraken

126 0

200

400

600

800

20

1.800

17,35

1.200

13

10

600 0

6.407

2012

48

39

15 0

zelden

55

54

45

18

760

'19

710

'21 '18

'19

'20

0

28

NL

Gouda

huiselijk geweld

600

650

700

750

800

4.3.

Gouda, inclusieve en veilige stad

Corona De impact van de coronacrisis is voelbaar in het sociaal domein. Sommige mensen en gezinnen zijn extra hard door corona geraakt. Kwetsbare Gouwenaars zijn kwetsbaarder geworden: mensen met een laag opleidingsniveau, weinig inkomen en/of een migratieachtergrond hadden in de eerste coronagolf bijvoorbeeld twee keer zoveel kans om aan corona te overlijden dan mensen uit de hoogste sociaaleconomische groepen. Bestaanszekerheid en kansengelijkheid (voorkomen van een verdere tweedeling) en aanpak van laaggeletterdheid vragen daarom extra aandacht de komende coalitieperiode.

Inleiding Gouda is een kleurrijke, tolerante en diverse stad, al eeuwenlang. De stad van Erasmus en Coornhert. Een stad ook waarin Gouwenaars samen in alle verscheidenheid de Goudse samenleving vormen. Gouda koestert haar diversiteit. De gemeente heeft de afgelopen jaren samen met vele partijen visie en beleid ontwikkeld om een inclusieve stad verder te bevorderen, o.a. met de Nota Iedereen kan meedoen, de Visie Samenleven doen we samen, inclusief een uitvoeringsprogramma 2021-2023 en de Lokale Inclusie Agenda “Onbeperkt Meedoen”. De koers staat en tegelijkertijd laat de Lokale Inclusie Agenda zien dat er nog veel in de stad kan verbeteren, een inclusieve stad is nooit af. Van een nieuw gemeentebestuur vraagt dit – naast aandacht voor de realisatie van de plannen - om blijvende inspanningen, bijvoorbeeld op het gebied van de aanpak van laaggeletterdheid.

Inclusie Een inclusief Gouda is een stad waarin iedereen optimaal kan meedoen, ongeacht leeftijd, culturele achtergrond, gender, inkomen, seksuele voorkeur, talent of beperking. De kern van de ingezette koers is om mee te kunnen doen op basis van gelijkwaardigheid. Inclusie gaat over alle beleidsterreinen. Bij nieuw beleid wordt telkens afgewogen of het inclusief voor iedereen is. In de maatschappelijke opgave “Gouda, duurzame verstedelijkingsopgave” wordt specifiek ingegaan op passend wonen en een toegankelijke openbare ruimte. Hier wordt ingegaan op bestaanszekerheid en kansengelijkheid en het spanningsveld tussen inclusie en veiligheid.

Corona heeft daarnaast geleid tot nieuwe spanningen en polarisatie tussen groepen. Deze toenemende polarisatie is ook één van de aandachtspunten vanuit het veiligheidsbeleid. Alle Gouwenaars moeten kunnen wonen en opgroeien in veilige, leefbare buurten en wijken. In de Kadernota Integraal ­Veiligheidsbeleid (IVB)2019-2022 zijn de doelen en prioriteiten van het Goudse veiligheidsbeleid vastgelegd. Daarnaast wordt jaarlijks een actieplan opgesteld. Het gaat zowel om het voorkomen (preventie) als het bestrijden (repressie) van problemen variërend van ondermijning, drugscriminaliteit, sociale overlast en jeugdcriminaliteit tot mensenhandel en (woning)inbraken. Het is aan een nieuw gemeentebestuur om een nieuwe vierjarige kadernota vast te stellen en de thema’s voor de komende coalitieperiode te prioriteren. De uitdagingen waar Gouda voor staat zijn onverminderd groot, met name op het gebied van ondermijning, waaronder drugscriminaliteit. Ook landelijk is hier aandacht voor en wordt er structureel meer geld vrijgemaakt voor een veilige samen­ leving. Daarnaast vormt cybercrime een nieuwe uitdaging.

Strategische afweging en keuze • In de begroting zijn tijdelijke middelen opgenomen voor inclusie. Als een nieuw gemeentebestuur de eerder geformuleerde ambities op inclusie en de uitvoering van een Inclusieagenda structureel wil borgen, dan zijn structurele middelen nodig. Bestaanszekerheid en kansengelijkheid Om mee te kunnen doen in de samenleving moeten mensen kunnen beschikken over bestaanszekerheid. Diverse groepen Gouwenaars leven in onzeker29

heid over een dak boven hun hoofd, betaalbare en toegankelijke zorg, voldoende financiële middelen en kansen op werk. In het Regeerakkoord is hier oog voor en wordt ingezet op het verhogen van het minimumloon, het hervormen van de arbeidsmarkt (verkleinen verschil tussen flexibel en vast werk). Ook is er meer aandacht voor armoede en schuldhulp. In Gouda worden gezinnen met een laag inkomen ondersteund die dat nodig hebben met specifiek aandacht voor kinderen.

•

Om te kunnen ontwikkelen en mee te doen in onze samenleving is ook het beschikken over voldoende basisvaardigheden op het gebied van taal, lezen en rekenen, en in toenemende mate digitale vaardigheden een cruciale voorwaarde. 2,5 miljoen mensen in Nederland hebben deze vaardigheden onvoldoende ontwikkeld en ervaren dagelijks problemen door laaggeletterdheid. In het Regeerakkoord is aangekondigd dat er een ‘masterplan’ komt, zodat ieder kind leert lezen, schrijven en rekenen. De aanpak van laaggeletterdheid is al een belangrijk thema in de Goudse onderwijsagenda, de Gelijke Kansen Alliantie (GKA) en het Goudse Taalakkoord met het Taalhuis in de Goudse Bibliotheek als belangrijke samenwerkingspartner. Het Taalhuis is een laagdrempelige plek waar mensen met een achterstand op de basisvaardigheden terecht kunnen.

•

•

Strategische afweging en keuze • Inkomens compenserende maatregelen, zoals het kindpakket instant houden. Dit kan mogelijk worden uitgebreid met differentiatie in inkomensgrenzen en uitbreiding van de vangnetfunctie inkomens­ ondersteuning, waarbij maatwerk mogelijk kan zijn tot bijvoorbeeld 140% bijstandsnorm voor bepaalde tijd en bepaalde componenten. • Versterken van de gemeentelijke hulp en ondersteuning bij schuldenproblematiek. Dit heeft twee componenten: • o Investeren om kwalitatief hoogwaardige uitvoeringspraktijk te behouden. Door toegenomen complexiteit en extra wettelijke taken is investeren in de huidige uitvoeringscapaciteit noodzakelijk om het huidige beleid kwalitatief hoogwaardig te blijven uitvoeren.

o Investeren in vernieuwing in de aanpak van schulden, bijvoorbeeld voor het versterken van de vroegsignalering. Naast de inkomens compenserende maatregelen de oorzaken van de problemen aanpakken door in te zetten op preventie van armoede door het structureel verbeteren van de positie van gezinnen en kinderen door: o Investeren in boven-schoolse programma’s en het bieden van gelijke kansen in het onderwijs, bijvoorbeeld door middel van betaalbare huiswerkbegeleiding. o Ondersteuning bieden bij het tegengaan van lange termijn problemen, zoals de ondersteuning van gezinnen die dat nodig hebben bij het maken van de energietransitie. Bestaanszekerheid door werkzekerheid stimuleren: Investeren in inwoners die kunnen werken door binnen de grenzen van de wet op lokaal niveau te kiezen voor optimaal stimuleren dat mensen zoveel mogelijk gaan werken zonder dat ze zich zorgen hoeven te maken over terug­ betaling van de uitkering of toeslagen van de Belastingdienst. Laaggeletterdheid: o Om laaggeletterdheid bij meer Gouwenaars terug te dringen kan een nieuw gemeentebestuur overwegen om de structurele financiering in het Taalhuis te verhogen. o Voorzetten van direct duidelijk; De gemeente heeft  een voorbeeldrol, door ‘direct duidelijk’ te communiceren met inwoners en mensen te verwijzen vanuit haar baliefuncties.

Spanningsveld inclusie en veiligheid Inclusie brengt rechten en plichten mee. Het vraagt om het respecteren van mede-inwoners, maar daar zitten ook grenzen aan wanneer dit leidt tot vervreemding of overlast. In een aantal Goudse buurten voelen mensen zich vervreemd van elkaar, omdat ze elkaars gedrag, cultuur en intenties niet goed begrijpen en elkaar niet (meer) durven aan te spreken. Dit uit zich rondom het dagelijks leven op straat en in de buurt: op de speelplekken, tussen buren 30

Veiligheid: langdurige aanpak van ondermijning

en deelname aan straatactiviteiten. De groepen waar het om gaat zijn niet over één kam te scheren. In buurten waar dichter op elkaar wordt geleefd (hoogbouw, weinig buitenruimte, smalle straten, gezamenlijke toegang), is de spanning eerder voelbaar. Zo wordt er gespannen gereageerd op potentiële terugkeerders uit strijdgebieden, maar er is ook een kloof tussen zelfredzame en niet-zelfredzame bewoners. Deze kloof is versterkt door de beweging vanuit de overheid om kwetsbare mensen (hulpbehoevenden, ouderen met dementie, verwarde personen) langer thuis te laten wonen. Een extra complicatie is dat zij vaak geconcentreerd wonen doordat deze doelgroep met name aangewezen is op de lage sociale huur. Kleine ongemakken of frustraties kunnen hier een kiem zijn voor het ontstaan van (maatschappelijke) onrust of polarisatie.

Veiligheid is nadrukkelijk niet iets van de gemeente of de politie alleen. Ook Gouwenaars zelf zijn medeverantwoordelijk voor de (ervaren) veiligheid in de eigen buurt of wijk, bijvoorbeeld door elkaar aan te spreken, door zelf actie te ondernemen bij overlast of verpaupering of zoals de buurtvaders een oogje in het zeil te houden. Dit wordt dan ook gestimuleerd. Daarnaast is de afgelopen coalitieperiode prioriteit gegeven aan drie onderwerpen, te weten i) het aanpakken van jeugdcriminaliteit bij woninginbraken, drugscriminaliteit en radicalisering ii) het tegengaan van ondermijning en iii) het aanpakken van sociale overlast. Thema-overstijgend speerpunt is een meer integrale aanpak op jeugd met daarbij aandacht voor zorg én veiligheid. Voor 2022 is de aanpak van drugscriminaliteit, en specifiek de aanpak van netwerken en criminele families in Gouda, toegevoegd als extra speerpunt in het IVB Actieplan 2022. Dit naar aanleiding van twee diepgaande onderzoeken naar drugsgebruik en drugshandel in Gouda. Hieruit blijkt dat in Gouda relatief veel criminele families actief zijn op de drugsmarkt. Net als de aanpak van ondermijning is dit een taaie opgave, die niet binnen de termijn van een nieuw gemeentebestuur is opgelost. Met de kennis en middelen die nu voorhanden zijn kan de aanpak wel stevig neergezet worden: meerjarig en doelgericht.

Strategische afweging en keuze • Het gemeentebestuur en de ambtelijke organisatie dienen qua diversiteit en inclusie een voorbeeldfunctie te vervullen. Ze kunnen inwoners, bedrijven en (maatschappelijke) organisaties aanzetten tot nadenken en handelen hierover. Er moet worden besloten hoeveel bestuurlijke aandacht dit krijgt, bijvoorbeeld door het opnieuw aanstellen van een wethouder diversiteit en inclusie. • De lijn tussen inclusie en veiligheid is soms dun. In 2022 wordt het huidige Veiligheidsbeleid geëvalueerd, waarbij specifiek wordt stilgestaan bij extremisme en polarisatie. Om dit te voorkomen en te bestrijden is een verbreding en vernieuwing van de huidige aanpak nodig met focus op het ‘stille midden’: hoe kan deze groep meer weerbaar worden gemaakt tegen polarisatie? En welke tolerantiegrens wordt van onze inwoners gevraagd? Maatschappelijk ongenoegen en onrust polarisatie kan de samenleving ontwrichten. De uitdaging voor het gemeentebestuur ligt in het bieden van ruimte voor tegengeluiden, het versterken van het stille midden en het oppakken van signalen door goed in contact te zijn met inwoners. Hiervoor zijn investeringen nodig in vormen van opbouwwerk en jongerenwerk, maar ook meer ambtenaren die hun voelhorens op straat hebben door daar aanwezig te zijn.