Strategische Verkenningen 2026 - Schaarste vraagt keuze

Medewerkers krijgen vaker te maken met weerstand of agressie, online en in de praktijk. Tegelijk groeit de rol van digitalisering als randvoorwaarde. Inwoners verwachten een toegankelijke, snelle en veilige dienstverlening, terwijl wetgeving en dreigingen hogere eisen stellen aan privacy, informatiebeheer en informatieveiligheid.

8.5 Ziekteverzuim percentage 2024

Referentie gemeenten (50.000-100.000 inwoners)

6,2%

Opgaven voor de ambtelijke organisatie De ontwikkelingen uit de vorige paragraaf vragen om een volgende stap in de manier waarop de gemeente Gouda organiseert en uitvoert. Opgaven stapelen en raken elkaar steeds vaker. Dat vraagt om meer samenhang in keuzes en uitvoering en om betere verbinding tussen beleid en uitvoering. Niet alleen in de dagelijkse samenwerking, maar ook in de beleidsmatige afstemming: eerder met elkaar wegen, keuzes expliciet maken en consequent doorvertalen. Dit betekent dat de organisatie minder kan werken vanuit losse plannen en projecten, en meer vanuit één integrale planning en prioritering: wat doen we nu, wat doen we later en wat doen we niet. Daarbij hoort ook grip op de Goudse projecten. Duidelijke keuzes aan de voorkant, heldere opdrachtformuleringen,

4,9% Gouda

A+O Monitor

8.6 Aantal gemeente ambtenaren die te maken hebben gehad met agressie Gemeente Gouda

30%

2018

47% 2024

Monitor Integriteit en Veiligheid 2024

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

71

8 | Een organisatie die ambities waar kan maken

strakkere sturing op tijd, geld en resultaat en tijdig bijsturen als het knelt, maken de uitvoering betrouwbaar. De gemeentelijke organisatie hoeft niet alles alleen te doen. Juist in een krapper wordende context wordt het belangrijker om de kracht van inwoners, ondernemers en partners nog beter te benutten. Samen wordt meer bereikt dan de gemeentelijke organisatie alleen zou kunnen. In hoofdstuk 1 is daarnaast beschreven hoe belangrijk goede (digitale) dienstverlening is. Dit betekent voor de organisatie dat we verder moeten investeren in vaardigheden en werkwijzen die helpen om snel, zorgvuldig en eenduidig te handelen, ook als de druk oploopt. Daarmee samenhangend is een weerbare organisatie de komende jaren een voorwaarde om betrouwbaar te blijven leveren. De druk op gemeenten neemt toe en het werk ligt onder een vergrootglas. Medewerkers krijgen vaker te maken met weerstand van bewoners, stevige emoties en verbale agressie, online en in de praktijk. Weerbaarheid vraagt om helder eigenaarschap en vakmanschap, én om digitale weerbaarheid. Informatiebeveiliging, privacy en continuïteit moeten op orde zijn, zodat dienstverlening en besluitvorming niet stilvallen en vertrouwen niet

wordt geschaad. Digitalisering is daarbij niet alleen een randvoorwaarde, maar een sleutel om als organisatie wendbaar en betrouwbaar te blijven. Inwoners en ondernemers verwachten een toegankelijke, snelle en veilige overheid, terwijl wetgeving en dreigingen hogere eisen stellen aan transparantie, informatiebeheer en informatieveiligheid. Dat vraagt dat de gemeente Gouda de volgende stap zet: slimmer werken en beter sturen, met digitalisering en data als fundament onder uitvoering en dienstverlening. Voor de organisatie betekent dit ook een verschuiving in competenties. Naast inhoudelijke expertise is digitaal vakmanschap nodig: processen beter, slimmer en sneller organiseren, informatie goed vastleggen en gebruiken, en medewerkers ondersteunen om digitaal vaardig en veilig te werken. De ambtelijke organisatie heeft de ambitie om de komende jaren langs vijf pijlers verder te bouwen aan die digitale basis: 1 Datagedragen werken: met betrouwbare en eenduidige stuurinformatie kunnen keuzes beter worden onderbouwd en de uitvoering gemonitord. Dit vraagt om helder eigenaarschap, betere datakwaliteit en duidelijke afspraken over wat wordt vastgelegd, gedeeld en gebruikt. 2 Slim verbeteren door AI: in lijn met de AI-visie wordt AI gecontroleerd en verant-

8.7 Externe inhuur (% in personeelslasten) 60 8.7 Externe inhuur (% in personeelslasten) 50 60 18,5% 40 17,1% 50 30 18,5% 40 20 17,1% 30,2% 30 26,7% 10 20 30,2% 0 26,7% 1 10 2 22 20 20 0 A+O Monitor 21 22 20 20 A+O Monitor

21,9% 21,9% 29,4% 29,4% 23 20

20,2% 20,2% 23,5% 23,5% 24 20

20% 25 20% 2

Gouda 23 25 24 20 20 20 Referentiegemeenten

(50.000-100.000 inwoners) Gouda Referentiegemeenten (50.000-100.000 inwoners)

8.8 Instroom/doorstroom Gemeente Gouda, 2024 8.8 Instroom/doorstroom instroom Gouda, 2024 Gemeente

doorstroom

12,6%

instroom uitstroom

12,6%

instroom uitstroom

doorstroom

uitstroom

A+O Monitor

8,2%

16,8%

9%

16,8%

8,2%

instroom uitstroom

A+O Monitor

20,6%

8,2%

doorstroom

doorstroom

20,6%

0 0

8,2% 5 10 15 20 9% Gouda 5 10 15 20 Referentiegemeenten

(50.000-100.000 inwoners) Gouda Referentiegemeenten (50.000-100.000 inwoners)

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

72

8 | Een organisatie die ambities waar kan maken

3

4

5

woord ingezet om processen te ondersteunen, kwaliteit te verhogen en dienstverlening toegankelijker te maken, met de mens centraal. Gouda kiest daarbij bewust de positie van slimme volger: we leren van pioniers en stappen pas in als de meerwaarde duidelijk is. Digitalisering en AI veranderen daarbij ook hoe we ons werk organiseren: functies verschuiven, werkwijzen evolueren en nieuwe competenties worden gevraagd. Digitale weerbaarheid en informatieveiligheid: privacy, beveiliging en continuïteit moeten structureel op orde zijn om vertrouwen te borgen en dienstverlening draaiend te houden. Digitaal vakmanschap: medewerkers en leidinggevenden werken digitaal vaardig, veilig en bewust, en zetten technologie in om hun werk beter te doen. Moderne digitale werkruimte: de betrouwbare basis waarop dit alles rust, een veilige, gebruiksvriendelijke en altijd beschikbare werkomgeving, ook hybride.

STRATEGISCHE AFWEGING DIGITALISERING

Digitaal werken is inmiddels de standaard en bepaalt steeds vaker de kwaliteit en snelheid van uitvoering en dienstverlening. Als Gouda wil blijven leveren en kansen van data en AI wil benutten zonder grip te verliezen op veiligheid en kwaliteit, is gerichte doorontwikkeling nodig. 1 Ziet het bestuur de noodzaak om gericht te investeren in digitalisering, data en AI, zodat de ambtelijke organisatie slimmer en sneller kan werken en de (digitale) dienstverlening voor inwoners en ondernemers verbetert?

Innoveren en slimmer organiseren gaat niet vanzelf. Als er niet wordt geïnvesteerd in vernieuwing, blijft innovatie uit. Om die impasse te doorbreken is een investering aan de voorkant nodig, gericht op het efficiënter en voorspelbaarder maken van processen, werkwijzen en de manier van organiseren. Strategische Verkenningen Gouda, 2026

73

9 | Een stad die verantwoord investeert Inleiding De voorgaande hoofdstukken laten zien dat Gouda voor forse opgaven staat. Het realiseren van deze opgaven vraagt om investeringen. Dit hoofdstuk beschrijft de financiële uitgangspositie van de gemeente en de ruimte die er is om deze opgaven te bekostigen. De basis voor een financieel gezonde gemeente ligt in een meerjarenbegroting, waarbij de structurele lasten gedekt zijn door structurele baten. De gemeentelijke begroting bedraagt 426 miljoen euro in 2026. Inkomsten en uitgaven De gemeente ontvangt het grootste deel van haar inkomsten uit het Gemeentefonds (€237 miljoen) en de OZB (€22,3 miljoen). Deze middelen zijn vrij besteedbaar. Daarnaast ontvangt de gemeente Gouda €52,1 miljoen aan specifieke uitkeringen, waaraan een bestedingsverplichting is verbonden. Aan de uitgavenkant is het sociaal domein met €187,8 miljoen veruit het grootste programma (44%

van de begroting), gevolgd door wonen en leefomgeving met €73,7 miljoen. Een begroting moet ‘reëel en structureel in evenwicht’ zijn. Dit betekent dat de uitgaven die jaarlijks terugkomen (structurele uitgaven) betaald kunnen worden met de inkomsten die jaarlijks terugkomen (structurele inkomsten). Ook moeten eventuele bezuinigingen met concrete plannen zijn onderbouwd. Financiële positie De gemeentelijke financiën staan al jaren onder druk door bezuiniging van de opeenvolgende kabinetten in de afgelopen jaren. Bezien over bijna veertig jaar, van 1985 tot en met 2023, daalden hierdoor de gemeentelijke uitgaven van 21% bbp naar 7% bbp, ondanks grote decentralisaties zoals wegenbeheer (1993), schoolgebouwen (1997) en maatschappelijke ondersteuning en jeugdzorg (2015). Deze historische achtergrond verklaart waarom de gemeenten al tientallen jaren klagen over hun budgetten. Het rijk vult tekorten vaak steeds Strategische Verkenningen Gouda, 2026

74

9 | Een stad die verantwoord investeert

INKOMSTEN 2026

UITGAVEN 2026

GEMEENTE

RIJK

Totale inkomsten: 426,1 mln

Totale uitgaven: 421,5 mln

Gemeentefonds

€ 237,0 miljoen

1

Sociaal domein

€ 187,8 miljoen

1

Specifieke uitkeringen

€ 52,1 miljoen

2

Wonen en leefomgeving

€ 73,7 miljoen

2

Rioolheffing

€ 21,9 miljoen

3

Bestuur en organisatie

€ 46,3 miljoen

3

OZB

€ 22,3 miljoen

4

Energie en klimaat

€ 36,0 miljoen

4

Grondexploitatie

€ 22,6 miljoen

5

Economie, werk en onderwijs

€ 28,8 miljoen

5

Afvalstoffenheffing

€ 15,1 miljoen

6

Cultuur, sport en recreatie

€ 25,4 miljoen

6

Huur en erfpacht

€ 9,5 miljoen

7

Leefbaarheid en veiligheid

€ 12,8 miljoen

7

Overig

€ 30,9 miljoen

8

Fin. en algemene dekkingsmid.

€ 3,2 miljoen

8

Inzet van reserves

€ 14,7 miljoen

9

Toevoeging aan reserves

€ 7,5 miljoen

9

INKOMSTEN € 426,1 MILJOEN UITGAVEN SALDO

€ 421,5 MILJOEN

+€4,6 MILJOEN Strategische Verkenningen Gouda, 2026

75

9 | Een stad die verantwoord investeert

incidenteel aan, waarmee de structurele taken niet blijvend bekostigd kunnen worden. Het is belangrijk dat gemeenten de financiële ruimte hebben om tegenslagen op te vangen en risico’s af te dekken. De provincie beoordeelt de financiële positie van Gouda voor 2026 als gezond. De begroting is sluitend met een positief saldo van circa €4,6 miljoen. Het weerstandsvermogen bedraagt circa €43 miljoen in 2026 en groeit naar verwachting naar circa €50 miljoen in 2029, wat als "uitstekend" wordt beoordeeld. Hoewel onze financiële positie de laatste jaren is verbeterd is deze kwetsbaar in vergelijking met benchmarkgemeenten. De solvabiliteit is lager, de schuldquote hoger en de belastingcapaciteit om tegenvallers op te vangen is lager. Daarnaast is er sprake geweest van een lage investeringsquote. De voorgaande hoofdstukken laten zien dat de gemeente Gouda voor forse opgaven staat, mede in relatie tot de groei van de stad. Het realiseren van deze ambities vraagt aanzienlijke investeringen. De financiële ruimte die er nu is en de kengetallen van de financiële positie zullen daarmee onder druk komen te staan. Het is aan een nieuw bestuur om hierin keuzes te maken.

Het behouden van een gezonde financiële positie vraagt ook deze bestuursperiode om een aantal financiële uitgangspunten. Deze hebben vanuit het huidige beleid betrekking op de volgende drie invalshoeken: 1

2

Voldoende reserves Om de gevolgen van risico's op te vangen zonder dat het beleid of de uitvoering in gevaar komt, is voldoende weerstandsvermogen nodig. Volgens de signaalwaarden van de provincie geldt een weerstandsratio van 1,4 of hoger als "ruim voldoende". De weerstandsratio34 voor de gemeente Gouda ultimo 2026 (begroting 2026) is 2,0 en kwalificeert als ''uitstekend''. Stabiele schuldpositie en solvabiliteit van ≥20% Een stabiele schuldpositie kan worden behaald door het voortzetten van het gebruik van de schuldquote als monitorinstrument, waarbij gestreefd kan worden naar een schuldquote van onder de 130% (VNG-norm). In de gemeente Gouda is de afgelopen jaren (bij de Kadernota 2025) een norm gesteld van een schuldquote van onder de 110%. De netto schuldquote bedraagt per 2026 89,5% en loopt op naar 97,7% in 2029. De VNG stelt dat als de netto

34 De weerstandsratio toont aan in hoeverre een gemeente financiële tegenslagen kan opvangen zonder beleidswijziging. 35 De solvabiliteit is de verhouding van het eigen vermogen op het totale vermogen.

9.1 Kengetal belastingcapaciteit 2026

124,1% Programmabegroting 2026-2029 gemeente Gouda

9.2 Kengetal netto schuldquote 2026

89,5% Programmabegroting 2026-2029 gemeente Gouda

9.3 Kengetal solvabiliteit 2026

20,3% Programmabegroting 2026-2029 gemeente Gouda

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

76

9 | Een stad die verantwoord investeert

3

schuldquote tussen 100% en 130% ligt, de gemeenteschuld hoog (oranje) is. Voor de solvabiliteit35 is bij de Kadernota 2025 afgesproken te sturen op een percentage van 20%. Een sluitende programmabegroting Voor de gemeente Gouda is sprake van een meerjarig sluitend perspectief. Met het structureel en reëel in evenwicht zijn van de begroting en de meerjarenraming wordt voldaan aan een van de belangrijkste pijlers van de financiële positie en de bijbehorende wettelijke verplichtingen.

Financiële ruimte Door goede sturing op onze inkomsten en uitgaven is er beperkt structureel financiële ruimte. In de onderstaande tabel is het begrotingsresultaat weergegeven. Deze resultaten zijn bijgewerkt tot en met de besluiten vanuit de raadsvergadering van 28 januari 2026. (bedragen in € x 1 miljoen)

2026

2027

2028

2029

Begrotingsresultaat*

-4,2

-2,5

-1,7

-2,9

* Een overschot wordt weergegeven als een negatief resultaat, een tekort als een positief resultaat

Naast structurele middelen beschikt de gemeente ook over incidentele middelen, in de reserves. Indien aanwending hiervan plaatsvindt, is dit echter direct van negatieve invloed op de ontwikkeling van de kengetallen (solvabiliteit en weerstandsratio). Het is verleidelijk om incidentele middelen in te zetten voor langdurige ambities, maar dat is risicovol: tijdelijke middelen bieden geen duurzame dekking voor structurele opgaven. Kanttekeningen bij de ontwikkeling van de financiële ruimte 1 Nieuwe beleidsambities betekenen ook aanvullende risico´s. Dat betekent dat het benodigd weerstandsvermogen hoger wordt dan in de bovenstaande tabel, terwijl het beschikbare weerstandsvermogen lager wordt (omdat nieuwe ambities ook vaak extra budget vragen). 2 Uitgangspunt van de toezichthouder (de provincie) is dat de begroting structureel en reëel in evenwicht blijft.

Financiële onzekerheden en financiële aandachtspunten Onderstaand worden de belangrijkste financiële onzekerheden en aandachtspunten geschetst die van invloed zijn op de financiële positie en beleidsruimte van de gemeente. 1 Belastingcapaciteit/ lokale woonlasten. De lokale lasten in de gemeente Gouda zijn relatief hoog. In de ranglijst van totale woonlasten voor een meerpersoonshuishouden met eigen woning staat Gouda op de 16e plaats van duurste gemeenten van Nederland. Dit wordt vooral veroorzaakt door de hoge rioollasten. Gouda is de gemeente met de hoogste rioollasten per inwoner. Verhogen van de woonlasten (bijvoorbeeld via de OZB) creëert financiële ruimte, maar legt extra druk op inwoners die al relatief veel betalen. Verlagen van de woonlasten ontlast inwoners, maar beperkt de financiële ruimte verder en maakt investeren in de beschreven opgaven nog lastiger. 2 Onzekerheid over structurele rijksmiddelen /landelijke ontwikkeling gemeentefinanciën. De ontwikkeling van het gemeentefonds en andere rijksmiddelen is onzeker. Wijzigingen in de (her-) verdeling, bezuinigingen of aanpassingen in het Strategische Verkenningen Gouda, 2026

77

9 | Een stad die verantwoord investeert

3

sociaal domein kunnen de structurele inkomsten van gemeenten beïnvloeden. Hierdoor blijft voorzichtigheid geboden. Ook is de verwachting dat gemeenten veel te maken blijven hebben met incidentele financiering. De uitdaging is hoe deze zo goed mogelijk te besteden om effect te bereiken op vaak structurele opgaven. Blijvend investeren in relatie tot ontwikkeling/ grenzen van de kengetallen. Een spanningsveld in de nieuwe bestuursperiode is de financiële beheersbaarheid en de ambitie om te blijven investeren in de stad. Daarbij spelen de financiële kengetallen een belangrijke rol. Financiële kengetallen zoals solvabiliteit en schuldquote zijn belangrijke indicatoren voor de gezondheid van de gemeentefinanciën. Ze laten zien in hoeverre de gemeente tegenvallers kan opvangen en ruimte heeft voor nieuwe ambities. Als de huidige investeringskoers wordt voortgezet, komt Gouda buiten de gestelde normen van deze kengetallen. Binnen de normen blijven vraagt om scherpe keuzes: prioriteren, faseren en mogelijk eerder gemaakte keuzes heroverwegen. Dat staat op gespannen voet met de groeiambities van de stad en brengt het risico met zich mee dat

noodzakelijke investeringen te lang worden uitgesteld. Dit vraagt om een robuuste meerjarenplanning die ruimte laat om bij te sturen bij veranderende omstandigheden.

STRATEGISCHE AFWEGINGEN FINANCIËN

De grote opgaven waar Gouda voor staat vragen om forse investeringen. Tegelijkertijd wil de gemeente financieel gezond blijven. Deze twee ambities staan op gespannen voet. 1 In hoeverre is het acceptabel dat financiële kerngetallen (bepaalde of bestaande), al dan niet tijdelijk, onder druk komen te staan om te kunnen investeren in de stad? En als wordt vastgehouden aan bestaande kerngetallen; welke keuzes moeten dan worden gemaakt, en welke eerder gemaakte keuzes moeten worden heroverwogen? 2 In hoeverre is het acceptabel om de lokale belastingen te verhogen om financiële ruimte te creëren? En omgekeerd; in hoeverre is het acceptabel om te bezuinigen op ambities en dienstverlening om de lokale belasting te kunnen verlagen? Strategische Verkenningen Gouda, 2026

78

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

79

Gouda, 2026

Strategische verkenningen 2026 Schaarste vraagt keuzes

Colofon Uitgave: Gemeente Gouda | maart 2026 Tekst: Gemeente Gouda Fotografie: Gemeente Gouda