Strategische Verkenningen 2026 - Schaarste vraagt keuze

Strategische verkenningen 2026

Schaarste vraagt keuzes

Voorwoord gemeentesecretaris Gouda is een stad met karakter, een sterke identiteit en een groot sociaal kapitaal. De kracht van Gouda zit in de verbinding tussen mensen, generaties en culturen. Een stad waar de wereld thuis is, waar historie en vernieuwing hand in hand gaan en waar betrokkenheid en vakmanschap zichtbaar zijn in het dagelijks leven. Tegelijkertijd staat Gouda voor grote opgaven. De wereld verandert snel en die veranderingen zijn voelbaar in onze wijken, op straat en in de samenwerking tussen overheid, inwoners en partners. Op 18 maart hebben de inwoners van Gouda zich uitgesproken over de samenstelling van de gemeenteraad. Dat moment vraagt om een helder beeld van waar onze stad staat, welke ontwikkelingen op ons afkomen en welke keuzes zich aandienen. Voor mij staan daarbij twee vragen centraal: wat voor stad wil je zijn, en hoe verhouden wij ons als gemeente tot onze inwoners en ondernemers? De komende bestuursperiode staat in het teken van schaarste én potentie. Niet alles kan, niet alles tegelijk. Ruimte, geld, mensen en tijd zijn beperkt. Tegelijk beschikt Gouda over veel kwaliteiten: betrokken inwoners, sterke netwerken, een rijke historie en de

wil om samen te bouwen aan de toekomst. Juist in die combinatie van beperkingen en mogelijkheden schuilt de noodzaak om bewust keuzes te maken in het besef dat wat vandaag wordt gebouwd of aangelegd, de komende decennia doorwerkt. Wij bouwen vandaag het Gouda van morgen. Woningbouw, openbare ruimte, groen, mobiliteit, voorzieningen, zorg en veiligheid kunnen niet los van elkaar worden benaderd. Het nieuwe bestuur staat daarmee niet voor de vraag óf het kiest, maar hoe zij dat in samenhang doet. Niet kiezen is daarbij geen optie: het leidt tot uitstel, versnippering en verlies aan richting. Duidelijke keuzes bieden houvast en maken inzichtelijk waar de stad op inzet. Deze strategische verkenningen bieden daarvoor een fundament. Bij het maken van keuzes voor de toekomst is vertrouwen een sleutelbegrip. Vertrouwen van inwoners in elkaar, in maatschappelijke organisaties en in de overheid. Dat vertrouwen staat onder druk door ervaren polarisatie, (geopolitieke) onzekerheid en de toenemende complexiteit van maatschappelijke vraagstukken. Juist daarom is de manier waarop de overheid positie kiest van groot belang: nabij en betrouwbaar, richtinggevend waar nodig en samenwerkend waar mogelijk.

Het benutten van het sociaal kapitaal van Gouda is hierbij vertrekpunt. Met dit document bieden wij raadsleden en toekomstige bestuurders inzicht in het speelveld waarin zij aan de slag gaan. Niet om antwoorden voor te kauwen, maar om te ondersteunen bij het maken van weloverwogen, realistische en moedige bestuurlijke keuzes. Keuzes die recht doen aan de kracht van Gouda, oog hebben voor de opgaven van vandaag en die ons voorbereiden op de toekomst. Opgaven die bovendien steeds vaker de gemeentegrenzen overschrijden en vragen om regionale samenwerking. Namens de ambtelijke organisatie wens ik u een raadsperiode toe waarin vertrouwen en samenwerking centraal staan. Waarin we, ieder vanuit onze eigen rol, samenwerken aan een weerbaar en toekomstbestendig Gouda.

Met dank en waardering, Ruud Bakker Gemeentesecretaris gemeente Gouda

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

2

Inhoudsopgave

Voorwoord gemeentesecretaris

2

Leeswijzer

4

1 | Een stad die groeit

6

2 | Een stad die verbindt

11

3 | Een stad die ontwikkelt

19

4 | Een stad die transformeert

36

5 | Een stad die samen zorgt

44

6 | Een stad die beschermt

56

7 | Een stad die samenwerkt

66

8 | Een organisatie die ambities waar kan maken

69

9 | Een stad die verantwoord investeert

74

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

3

Leeswijzer

De Strategische Verkenningen 2026 agenderen de belangrijkste ontwikkelingen en keuzes voor de toekomst van Gouda. Een cruciaal onderdeel van de hoofdstukken zijn de strategische afwegingsvragen. Dit zijn geen retorische vragen, maar de wezenlijke bestuurlijke dilemma's. Ze vragen nadrukkelijk om sturing en vormen de belangrijkste bouwstenen voor de keuzes in de nieuwe raadsperiode. Om de lezer door het document te leiden, wordt de opbouw hieronder kort toegelicht. Het document valt grofweg uiteen in drie delen: 1

Demografie: Hoofdstuk 1 neemt een bijzondere plek in het document in. Hierin worden de demografische prognoses tot 2050 uiteengezet. Dit hoofdstuk vormt daarmee de overkoepelende bril waardoor de rest van de verkenningen gelezen dient te worden.

2

De inhoudelijke kern: De hoofdstukken 2 tot en met 6 vormen de inhoudelijke kern van dit document. Hierin worden de opgaven zoveel mogelijk in samenhang behandeld. Om de hoofdstukken prettig leesbaar te maken, kent elk van deze hoofdstukken een vaste opbouw: ̩ Inleiding: Een korte introductie. ̩ Trends en ontwikkelingen: De belangrijkste data en ontwikkelingen. ̩ Bestaande kaders: Het vastgestelde beleid dat het huidige vertrekpunt vormt. ̩ Opgaven met strategische afwegingsvragen: De knelpunten en de keuzes. 3 De randvoorwaarden: Het document sluit af met drie hoofdstukken over de benodigde randvoorwaarden (hoofdstuk 7 tot en met 9). Hierin komen achtereenvolgens de positie en prioriteiten in de regio aan bod, de ambtelijke slagkracht en digitalisering en tot slot de financiële positie. Ook deze hoofdstukken sluiten af met strategische afwegingen.

INFORMATIEBLOK: COALITIEAKKOORD: ‘’AAN DE SLAG’’ Het is goed te vermelden dat deze verkenningen zijn geschreven in de periode dat op landelijk niveau een nieuw coalitieakkoord is opgesteld. Omdat het een minderheidskabinet betreft, is hier aandachtig kennis van genomen. Waar relevant voor de opgaven van Gouda, wordt in de teksten gerefereerd aan de richting uit dit akkoord. Tegelijkertijd brengt een minderheidskabinet met zich mee dat landelijk beleid door wisselende meerderheden sneller aan verandering onderhevig kan zijn.

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

4

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

5

1 | Een stad die groeit

1.1 Aantal inwoners (Gouda) 100.000

80.000

Inleiding Gouda is een aantrekkelijke stad om te wonen en te werken. Tegelijk groeit, vergrijst en verandert de bevolking. Deze demografische ontwikkelingen zijn niet alleen bepalend voor de inhoud van beleid, maar ook voor de relatie tussen de gemeente en de stad. Deze strategische verkenningen openen met een demografische beschrijving van de stad. Weten wie er in Gouda wonen, hoe de bevolking is samengesteld en hoe deze verandert vormt de basis onder vrijwel alle beleidsvragen waar het nieuwe gemeentebestuur voor staat. Van woningbouw tot zorg, van onderwijs tot openbare ruimte: demografie is bepalend voor de omvang en aard van de opgaves. De demografische ontwikkelingen die in dit hoofdstuk worden beschreven, vormen daarmee de basis voor de opgaven die in alle hoofdstukken aan bod komen.

De meest opvallende demografische ontwikkelingen in Gouda zijn: 1 Gouda groeit tot 2050 met 21%. Die groei komt vooral door instroom uit andere gemeenten. De groei versnelt tot 2030, daarna neemt het tempo af. 2 Gouda is een van de dichtstbevolkte gemeenten van Nederland. Gouda hoort bij de top 7 en de dichtheid neemt verder toe. 3 De vergrijzing is beperkt maar verdiept: het aantal 80+’ers verdubbelt. 4 Huishoudens worden kleiner. Vooral éénpersoonshuishoudens nemen sterk toe. De woningvraag groeit hierdoor harder dan de bevolking. 5 Wijken ontwikkelen zich zeer verschillend in leeftijdsopbouw, groei en huishoudensgrootte. In sommige gevallen ontwikkelen wijken zich zelfs in tegengestelde richting.

60.000

0

10 015 020 025 030 035 040 045 050 2 2 2 2 2 2 2 2

20

CBS/ABF

1.2 Groeitempo gemiddeld aantal inwoners per jaar per periode (Gouda) 1.000 800 600 400 200 0 -200

50 40 25 15 30 20 20 0 0 0 2 2 2 0 4 30 15 25 06 20 20 20 20 20 CBS/ABF

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

6

1 | Een stad die groeit

Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste demografische trends tot 2050. De cijfers zijn gebaseerd op zowel historische CBS-data als recente PRIMOS-bevolkingsprognoses. Deze cijfers bieden geen zekerheden, maar ze geven wel richting. Tot circa 2030 zijn de voorspellingen relatief betrouwbaar. Daarna neemt de onzekerheid toe. Gouda groeit door De bevolking groeit, maar het tempo wisselt sterk. Tussen 2006 en 2015 kromp Gouda licht. Gemiddeld ging het om 44 inwoners per jaar. Sinds 2015 is het beeld omgeslagen. In de periode 2015–2025 groeide de stad met gemiddeld 620 inwoners per jaar. Tot 2030 komen er bijna 5.000 inwoners bij. Dat is gemiddeld 990 inwoners per jaar. Dit is anderhalf keer zo snel als in 2015–2025. Na 2030 neemt het groeitempo weer af tot ruim 620 per jaar (2030-2040) en 510 per jaar (2040-2050). In 2040 telt Gouda volgens de prognose 88.000 inwoners, in 2050 ongeveer 93.000. De sterkste groei zit dus in de periode tot 2030. Ongeveer 90% van deze groei komt door binnenlandse migratie: mensen die vanuit andere gemeenten naar Gouda verhuizen. Gouda groeit dus omdat er huizen gebouwd worden. Buitenlandse migratie speelt een

1. Natuurlijke aanwas betekent: geboorte min sterfte

bescheiden rol. Dit geldt ook voor de natuurlijke aanwas1. In de periode 20252030 zorgt binnenlandse migratie voor 3.700 extra inwoners, buitenlandse migratie voor 870 extra inwoners en natuurlijke groei voor slechts 395 inwoners. Dit patroon blijft volgens de prognoses ongeveer gelijk. Het sterftecijfer ligt bovendien steeds dichter bij het geboortecijfer. Daardoor neemt de natuurlijke aanwas naar verwachting verder af. De bevolkingsontwikkeling hangt daarmee vooral af van de vraag hoeveel en welke mensen Gouda als woonplaats kiezen. Een dichtbevolkte stad Met bijna 4.600 inwoners per vierkante kilometer behoort Gouda tot de dichtstbevolkte gemeenten van Nederland. Dat is vijf keer dichter dan gemeenten van vergelijkbare grootte (gemiddeld 846 inwoners per km²). Ook vergeleken met zeer sterk stedelijke gemeenten (gemiddeld 3.282 inwoners per km²) is Gouda dichtbevolkt. Alleen Den Haag, Leiden, Haarlem, Amsterdam, Delft en Capelle aan den IJssel zijn dichter bevolkt. Dat Gouda als gemeente zo hoog scoort, komt vooral doordat de gemeente vrijwel geen landelijk gebied heeft. Binnen Gouda is de hoge dichtheid niet overal gelijk verdeeld. De hoogste dichtheid zit vooral in de Binnenstad en de Korte Akkeren.

1.3 Percentage groei door mensen die vanuit andere gemeenten naar Gouda verhuizen Van totale groei in Gouda

CBS/ABF

1.4 Bevolkingsdichtheid (Gouda)

2024

2050

4.592 5.570

inwoners per km2

inwoners per km2

CBS/ABF

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

7

1 | Een stad die groeit

Tussen 2016 en 2024 steeg de dichtheid van 4.250 naar 4.592 inwoners per vierkante kilometer. Die dichtheid neemt de komende jaren verder toe. De geplande nieuwbouw in Westergouwe en Bloemendaal versterkt deze trend. In 2050 telt Gouda naar verwachting 5.570 inwoners per vierkante kilometer. Deze hoge dichtheid legt druk op de verdeling van de (openbare) ruimte. De verdeling van de ruimte staat centraal in hoofdstuk 3. Ook de klimaatopgave (hoofdstuk 4) wordt door de hoge dichtheid complexer. De stad vergrijst Gouda vergrijst gestaag. De verhouding 65-plussers ten opzichte van 20 – 64-jarigen bedraagt in Gouda 34%, tegenover 36% gemiddeld voor gemeenten van vergelijkbare grootte en gemiddeld 25% voor zeer sterk stedelijke gemeenten. De afgelopen jaren groeide vooral de groep van 65 en 79 jaar: het aantal inwoners van deze groep steeg van 9.200 inwoners in 2015 naar 11.800 in 2025. Het aandeel 65-plussers stijgt volgens de prognose van 20% in 2025 naar 23% in 2050. Dit zijn grotendeels vitale ouderen die actief blijven. Wel hebben zij andere behoeften op het gebied van wonen, zorg en bereikbaarheid dan jongere

inwoners. Dit heeft directe gevolgen voor de ruimtelijke opgave (hoofdstuk 3) en voor de ondersteuning van inwoners (hoofdstuk 5).

1.5 Vergrijzing (Gouda) Aandeel (%) 65-plussers en 80-plussers van hele Goudse bevolking

Naast deze ontwikkeling groeit het aantal 80-plussers sterk. Het aandeel 80-plussers stijgt volgens de prognose van 5,3% in 2025 naar 9,9% in 2050. In absolute aantallen gaat het om een groei van circa 4.000 naar 9.200 inwoners. In Gouda is dus sprake van een dubbele vergrijzing. Daardoor neemt naar verwachting de (complexe) zorgvraag toe. Het aantal huishoudens dat wijkverpleging nodig heeft, groeit in Gouda met circa 43% tot 2040. Deze groei komt vrijwel volledig voor rekening van huishoudens van 75 jaar en ouder: in de regio Midden-Holland maakt ruim de helft van de 75-plussers (circa 56%) gebruik van wijkverpleging. De consequenties hiervan voor de ondersteuning van inwoners worden uitgewerkt in hoofdstuk 5.

30

65+ 80+

35 25 20 15 10 5 0

15 20

25 20

30 20

40 20

50 20

CBS/ABF

Het aantal cliënten met een indicatie voor langdurige zorg (Wlz) neemt in Gouda naar verwachting toe2. Tot 2041 gaat het om een groei van circa 60%: van ongeveer 1.930 naar 3.090 personen. Daarbij is een verschuiving zichtbaar: steeds meer mensen met een Wlzindicatie blijven thuis wonen in plaats van in een

2 Bron: Onderzoeksrapport wonen en zorg: Zicht op de Midden-Hollandse woonzorgopgave

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

8

1 | Een stad die groeit

instelling. Dit vraagt om andere woningtypen: woningen die geschikt zijn voor het ontvangen van zwaardere zorg aan huis. Kleinere huishoudens Het aantal huishoudens groeit harder dan de bevolking. Tussen 2025 en 2050 groeit het aantal inwoners met 21%. In dezelfde periode stijgt het aantal huishoudens met 25%, van 35.600 naar 44.400. Dit betekent dat er relatief meer woningen nodig zijn dan je op basis van de bevolkingsgroei zou verwachten. Deze spanning tussen huishoudensgroei en woningaanbod komt terug in hoofdstuk 3. De gemiddelde huishoudensgrootte daalt van 2,14 naar 2,09 personen. Het aandeel eenpersoonshuishoudens groeit. In 2025 gaat het om 40% van alle huishoudens (circa 14.400). In 2050 is dat naar verwachting 44% (circa 19.500). Dit is een toename van ruim een derde in absolute aantallen. Ook meerpersoonshuishoudens zonder kinderen nemen toe van 10.100 naar 11.300. Het aandeel gezinnen met kinderen blijft relatief stabiel op ongeveer 31% van alle huishoudens. Grote verschillen tussen wijken De demografische ontwikkelingen verschillen sterk per wijk. Westergouwe groeit tot 2050 zeer sterk: van circa 3.800 inwoners in 2025

naar circa 12.000 in 2050. Ook Bloemendaal groeit, met circa 40% tot 2050, mede door de ontwikkeling van de Spoorzone. Tegelijk krimpt Goverwelle licht, met circa 3%. Ook de gemiddelde huishoudensgrootte verschilt per wijk. In de Binnenstad zijn huishoudens het kleinst (gemiddeld 1,75 persoon). In Westergouwe zijn huishoudens het grootst (gemiddeld 2,60 personen). Deze verschillen in groei en huishoudenssamenstelling bepalen mede welke opgaven per wijk het meest urgent zijn. Ook de leeftijdsopbouw verschilt sterk per wijk. De leeftijdsopbouw laat eveneens grote verschillen zien. Westergouwe is en blijft volgens de prognose een jonge wijk: in 2050 is 38% jonger dan 25 jaar en slechts 11% ouder dan 65. Plaswijck laat een tegenovergesteld beeld zien: daar is volgens de prognose in 2050 bijna 29% ouder dan 65 jaar. Daarvan is 13% zelfs boven de 80 jaar, het hoogste percentage van alle wijken. Dit betekent dat de zorg- en ondersteuningsvraag in Plaswijck relatief sterk zal toenemen. De Binnenstad heeft weer een ander profiel: daar bestaat in 2050 55% van de inwoners uit 25–64-jarigen, terwijl kinderen en gezinnen relatief schaars zijn.

1.6 Aandeel eenpersoonshuishoudens % eenpersoonshuishoudens van totaal aantal huishoudens

2025

2050

40%

4% 44%

CBS/ABF

1.7 Huishoudensgrootte Gemiddelde huishoudensgrootte

2025 2,14 personen

0,05

2050 2,09 personen

CBS/ABF

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

9

1 | Een stad die groeit

Deze verschillen in demografische samenstelling hebben gevolgen voor de behoeften aan voorzieningen, woningtypes en inrichting van de openbare ruimte per wijk. Ook voor veiligheid en leefbaarheid (hoofdstuk 6) zijn de wijkverschillen relevant: in een dichtbevolkte stad als Gouda kunnen overlast en gevoelens van onveiligheid per wijk sneller zichtbaar worden en sterker doorwerken in de dagelijkse beleving. Wat betekent dit voor Gouda? De demografische ontwikkelingen laten een helder beeld zien: Gouda groeit, wordt dichter bevolkt, vergrijst en kent steeds kleinere huishoudens. Deze trends maken mede zichtbaar voor welke opgaven de stad staat. Het nieuwe gemeentebestuur staat voor enkele fundamentele keuzes: welke groei past bij Gouda en wat voor stad wil Gouda zijn? Hoe zorgen we voor een woningvoorraad die aansluit bij verschillende huishoudens en levensfasen of die aansluit bij de stad die Gouda wil zijn? Welke rol kan regionale samenwerking spelen bij het verdelen van woningbouw en zorgcapaciteit? Hoe maken we ruimte voor investeringen in zorg, leefbaarheid, ontmoeting en infrastructuur, binnen een beperkte begroting en een

schaars ruimtebeslag? En wat is nodig om demografische ontwikkelingen structureel te volgen of te sturen, en te vertalen naar beleid dat meerdere collegeperiodes overstijgt? Demografische veranderingen zijn onvermijdelijk en hebben lange doorwerking. Door tijdig te anticiperen op groei, vergrijzing en diversiteit kan Gouda ook in 2050 een stad zijn die aansluit bij de behoeften van haar inwoners.

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

10

2 | Een stad die verbindt Inleiding Een goed functionerende lokale democratie begint bij vertrouwen. Werken aan vertrouwen wordt in belangrijke mate bepaald door de manier waarop de gemeente Gouda handelt en in contact staat met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Vertrouwen ontstaat daarbij niet door intenties of communicatie alleen, maar vooral door consistent, voorspelbaar en rechtvaardig handelen: doen wat is beloofd, belangen zorgvuldig inzichtelijk maken en afwegen, en het algemeen belang vooropstellen, ook wanneer keuzes complex zijn of hun effect niet direct zichtbaar is. Inzicht in de samenstelling van de bevolking, leefomstandigheden en demografische ontwikkelingen vormt daarbij een essentiële basis voor passend beleid en een evenwichtige belangenafweging (zie hoofdstuk 1).

Voor veel inwoners en ondernemers is de gemeente het meest herkenbare gezicht van de overheid. In het dagelijkse contact, bij dienstverlening, in de wijk, bij vergunningverlening, handhaving en ondersteuning, wordt bepaald of de overheid als betrouwbaar, benaderbaar en rechtvaardig wordt ervaren. Abstracte waarden als dienstbaarheid, nabijheid en voorspelbaarheid krijgen hier concreet vorm. Inwoners voelen zich gehoord wanneer beleid uitvoerbaar en uitlegbaar is, afspraken worden nagekomen en de overheid zichtbaar en aanspreekbaar is op momenten die ertoe doen. Een verbindende overheid staat naast mensen en handelt rolbewust: afwisselend kaderstellend, dan weer luisterend en faciliterend, en waar nodig samenwerkend met maatschappelijke partners. Welke rol ook wordt vervuld, betrouwbaarheid, integriteit en rechtvaardigheid zijn steeds leidend. Integriteit vormt daarbij een onmisbare pijler onder goed bestuur. Strategische Verkenningen Gouda, 2026

11

2 | Een stad die verbindt 2.1 Opkomst gemeenteraadsverkiezingen Percentage Gouda / Nederland

Het handelen van bestuurders en organisatie werkt door in de haarvaten van onze wijken en beïnvloedt direct het vertrouwen van inwoners en de veerkracht van de lokale democratie. Wie bij de overheid werkt, bestuurlijk én ambtelijk, heeft daarin een voorbeeldfunctie. Vertrouwen en verbinding ontstaan niet alleen in direct contact met de gemeente, maar ook in de ruimte die de stad biedt voor ontmoeting, ontwikkeling en expressie. In Gouda, met haar centrumfunctie in de regio, versterken voorzieningen op het gebied van cultuur, sport, educatie en ontmoeting de sociale samenhang en het gevoel van verbondenheid. Daarmee dragen zij bij aan het maatschappelijk weefsel dat nodig is om onveiligheid, polarisatie en ontwrichting te weerstaan. Het is belangrijk te onderkennen dat de overheid niet in alle situaties dezelfde rol vervult. Afhankelijk van het vraagstuk, de maatschappelijke context en de fase waarin een opgave zich bevindt, kan de gemeente verschillende publieke rollen innemen. In sommige situaties vraagt een opgave om samenwerking, het verbinden van partijen of om het ondersteunen van initiatieven vanuit de stad. Ook kan er behoefte zijn aan een overheid die vooral luistert, signalen ophaalt en ruimte biedt aan maatschappelijke initiatieven. In andere situaties ligt juist het ac-

cent op het stellen en handhaven van duidelijke regels en kaders, bijvoorbeeld waar rechtsgelijkheid, veiligheid of andere publieke belangen in het geding zijn. De kwaliteit van dienstverlening, uitvoering en participatie heeft directe invloed op het vertrouwen in de overheid. De mate waarin inwoners daadwerkelijk kunnen meedoen bepaalt of participatie verbindt of uitsluit. Centrale vraag in dit hoofdstuk: ■ Hoe wil de gemeente Gouda zich de komende jaren positioneren als een betrouwbare en nabije overheid in verbinding met de stad?

Trends en ontwikkelingen Om de centrale vraag over de verbinding tussen de gemeente Gouda en de stad goed te kunnen beantwoorden, is het nodig eerst scherp te krijgen welke maatschappelijke en bestuurlijke ontwikkelingen hierop van invloed zijn. Welke trends raken dienstverlening, participatie, vertrouwen en inclusie? De volgende paragraaf schetst de belangrijkste ontwikkelingen die in de komende bestuursperiode en daarna het speelveld bepalen.

60% 2.1 Opkomst gemeenteraadsverkiezingen Percentage Gouda / Nederland Gouda 58% 60% 56% 58% 54% 56%

Nederland Gouda

Nederland

52% 54% 50% 52%

02 20

50% Kiesraad 02 20

06 20

10 20

14 20

18 20

22 20

06 20

10 20

14 20

18 20

22 20

Kiesraad

2.2 Vertrouwen in de landelijke politiek Nederland, 2025 80% 2.2 Vertrouwen in de landelijke politiek Nederland, 2025 70% 80% 60% 70% 50% 60% 40% 50% 30% 40% 20% 30% 18 2019 020 021 022 023 024 025 2 2 20 2 2 2 2 20% Ipsos I&O 2025 18 2019 020 20 2 Ipsos I&O 2025

21 022 20 2

(Heel) weinig 3 5 4 2Een 0 02 202 2 2beetje/veel (Heel) weinig

Een beetje/veel

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

12

Politie

2 | Een stad die verbindt

Democratische betrokkenheid en vertrouwen De opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen in Gouda daalde tussen 2006 en 2022 van 59% naar 52%, vergelijkbaar met de landelijke daling van 59% naar 51%. Tot en met 2018 lag de opkomst in Gouda structureel enkele procentpunten hoger dan het landelijk gemiddelde; in 2022 kwamen beide uit rond 51-52%. Van de ruim 59.000 kiesgerechtigde Gouwenaars brachten circa 30.400 inwoners hun stem uit. Opkomstcijfers verschillen sterk per wijk. Het vertrouwen in de politiek neemt landelijk af3. In 2024 geeft 29% van de kiezers aan vertrouwen te hebben in de politiek, tegenover 44% een jaar eerder. Vertrouwen in de overheid is ongelijk verdeeld. Onderzoek laat zien dat politiek-maatschappelijk onbehagen samenhangt met inkomens- en opleidingsniveau. Theoretisch opgeleiden, jongeren en mensen met een bovenmodaal inkomen hebben meer vertrouwen in regering en parlement dan ouderen en praktisch opgeleiden. Inwoners die vertrouwen verliezen ervaren dat de politiek problemen onvoldoende oplost, onvoldoende samenwerkt en te veel met zichzelf bezig is. Dit

tast de ervaren verbinding tussen bestuur en samenleving aan. Wantrouwen ontstaat daarbij niet alleen door onvrede, maar ook door concrete negatief beleefde ervaringen met de overheid. Het vertrouwen in instituties, zoals de rechterlijke macht, toezichthoudende organen en bijvoorbeeld de media, ligt in Gouda met 63,3% iets boven het landelijk gemiddelde van 61,2%. Een lage verkiezingsopkomst, een toename van demonstraties en agressie richting bestuurders laten zien dat verbinding niet vanzelfsprekend is, maar actief moet worden opgebouwd en onderhouden. Toenemende diversiteit en ervaren ongelijkheid Gouwenaars geven aan relatief veel contact te hebben met buurtbewoners4 en goed te weten wat er in hun wijk speelt5. Tegelijk neemt de tevredenheid over het eigen meedoen aan de samenleving licht af6. In deze context is ook ervaren polarisatie relevant. Het Sociaal en Cultureel Planbureau signaleert dat Nederlanders vrezen voor toenemende polarisatie, terwijl de behoefte aan verbondenheid juist groot is.

2.3 Demonstraties Aangemeld en plaatsgevonden 60 50 40 30 20 10 0

23 20 Gemeente Gouda

2.4 Heeft discriminatie ervaren Percentage in Gouda 2024 6,5%

Bron: Ipsos onderzoek in opdracht van NOS: Prinsjesdagonderzoek 2025: politiek vertrouwen daalt naar niveau van voor kabinet-Schoof | Ipsos Bron: Stadspeiling 2024 Stelling: ik heb veel contact met andere buurtbewoners. Bron: Stadspeiling 2024 Stelling: ik weet wat er in mijn buurt gebeurt. Bron: Stadspeiling 2016 en 2024 tevredenheid mate van meedoen aan de samenleving.

4,3% 19,8%

44,6% 24,8%

Stadspeiling 2024 3 4 5 6

25 20

24 20

Vaak

Soms

Zelden/bijna nooit Nooit

Weet ik niet

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

13

2 | Een stad die verbindt

De houding van Gouwenaars ten opzichte van culturele verschillen in de buurt is overwegend stabiel. Meer dan de helft van de inwoners voelt zich in de buurt met respect behandeld7 en voelt zich welkom op plekken die voor iedereen toegankelijk zijn8. Een groot deel van de inwoners voelt zich nooit (44,6%) of bijna nooit (24,8%) gediscrimineerd. Tegelijk geeft 19,8% aan zich soms en 4,3% vaak gediscrimineerd te voelen9. Aangescherpte normen voor dienstbaarheid en participatie Met de Wet versterking participatie op decentraal niveau (in werking per 1 januari 2027) zijn gemeenten verplicht inwoners vroegtijdig en betekenisvol te betrekken bij beleids- en besluitvorming. Binnen de Omgevingswet is participatie een verplicht onderdeel. In Gouda treden per 1 juli 2026 de Denkwijzer Participatiebeleid en de Participatieverordening in werking (zie kader).

Bestaande kaders De geschetste trends maken duidelijk dat de gemeente Gouda voor belangrijke keuzes staat. Deze keuzes worden echter niet in een vacuüm gemaakt. Lokale, provinciale en landelijke kaders bepalen en begrenzen de bestuurlijke speelruimte. In de volgende paragraaf worden de belangrijkste kaders uiteengezet. De ruimte voor lokale keuzes in dienstverlening verschilt sterk per taak. Bij burgerzaken, zoals paspoorten, rijbewijzen en verkiezingen, ligt de uitvoering grotendeels vast in landelijke wetgeving, waaronder de Kieswet, de Paspoortwet en de Wet basisregistratie personen. Voor de gemeenteraad bestaat hier nauwelijks beleidsvrijheid; de nadruk ligt op een rechtmatige, zorgvuldige en veilige uitvoering, inclusief naleving van de AVG. Voor dienstverlening binnen het sociaal domein en voor participatie gelden bijvoorbeeld andere kaders. Hier hebben gemeenten meer beleidsvrijheid hoe intensief en kwalitatief zij de dienstverlening en participatie willen organiseren. De kaders voor participatie worden later in dit hoofdstuk beschreven.

7 Bron: Stadspeiling 2024 Stelling: In mijn buurt wordt in met respect behandeld 8 Bron: Stadspeiling 2024 Stelling: ik voel mij welkom op plekken die voor alle inwoners open zijn 9 Bron: Stadspeiling 2024 Discriminatie ervaren in Gouda.

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

14

2 | Een stad die verbindt

Om discriminatie tegen te gaan, gelijke behandeling te waarborgen en toegankelijkheid te bevorderen, heeft de gemeente Gouda de Lokale Inclusie & Diversiteit Agenda vastgesteld, die periodiek wordt herijkt. De uitvoering van deze agenda is deels afhankelijk van tijdelijke middelen. Inclusie en gelijke behandeling dragen bij aan het vertrouwen van inwoners in de overheid en in de samenleving.

INFORMATIEBLOK: TRANSPARANTIE EN DE WET OPEN OVERHEID Transparantie is een belangrijk onderdeel van betrouwbaar en uitlegbaar overheidshandelen. De Wet open overheid (Woo) verplicht overheden tot het actief en passief openbaar maken van informatie en versterkt daarmee de openheid en controleerbaarheid van het openbaar bestuur. Tegelijkertijd vraagt de uitvoering van de Woo om zorgvuldige afwegingen, juridische expertise en voldoende organisatorische capaciteit. Door de toegenomen digitalisering en het gebruik van nieuwe technologieën worden verzoeken complexer, wat extra eisen stelt aan de informatiehuishouding en de uitvoeringskracht van de organisatie.

Opgaven en strategische afwegingen In het vormgeven van het contact tussen de gemeente en de stad ligt een aantal opgaven verscholen, waarbij trends en bestaande kaders samen het speelveld vormen waarop de komende jaren strategische keuzes moeten worden gemaakt; in de volgende paragraaf worden 3 centrale opgaven uitgewerkt, elk met de bijbehorende afwegingsvragen die om een bestuurlijk antwoord vragen. Opgave 1: Betrouwbare en herkenbare gemeentelijke dienstverlening De gemeente staat voor de opgave om haar dienstverlening dienstbaar, betrouwbaar en herkenbaar in te richten in een samenleving die steeds complexer wordt. Voor inwoners en ondernemers is de gemeente één organisatie, ongeacht het domein of loket waarmee zij contact hebben. Zij verwachten duidelijkheid, rechtsgelijkheid en een overheid die doet wat zij zegt, maar ook een overheid die begrijpt dat niet ieder vraagstuk en ieder contact hetzelfde is. Het nieuwe gemeentebestuur staat voor de strategische vraag hoe deze betrouwbaarheid wordt vormgegeven en welke verwachtingen richting de stad en bewoners worden uitgesproken.

Dienstbaar zijn betekent daarbij niet dat elk contact op dezelfde manier wordt vormgegeven. Verschillende domeinen kennen verschillende soorten vragen, belangen en verhoudingen tussen overheid en inwoner. In sommige situaties past een luisterende en ondersteunende rol, in andere juist een duidelijk kaderstellende of handhavende rol. De vraag is daarbij in hoeverre de gemeente haar dienstverlening integraal benadert, waarbij medewerkers oog hebben voor de bredere context van inwoners en ondernemers, of dat de focus primair ligt op het eigen aandachtsveld en de specifieke taak die wordt uitgevoerd. Een belangrijke afweging voor het bestuur is in hoeverre betrouwbare dienstverlening wordt vormgegeven via uniforme processen voor iedereen, of dat bewust ruimte wordt geboden voor maatwerk en differentiatie. Dit vraagt om duidelijke kaders: waar is maatwerk wenselijk en gerechtvaardigd, en waar is uniformiteit noodzakelijk om rechtsgelijkheid en voorspelbaarheid te borgen? Door hierover expliciete keuzes te maken en deze helder te communiceren richting inwoners en ondernemers, kan de gemeente verschillen in rollen en benaderingen legitimeren zonder dat dit leidt tot onduidelijkheid of ongelijke behandeling.

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

15

2 | Een stad die verbindt

De verwachtingen van inwoners ten aanzien van de gemeente veranderen. Inwoners verwachten een overheid die toegankelijk, responsief, betrouwbaar en digitaal vaardig is. Tegelijk moet de gemeente ook oog hebben voor persoonlijk contact waar dat nodig is, bijvoorbeeld bij complexe vragen of beperkte zelfredzaamheid. Deze ontwikkeling wordt versterkt door groei en vergrijzing van de stad, waardoor het aantal en de intensiteit van contactmomenten toeneemt. Het expliciet opnemen van het dienstbaarheidsbeginsel in de Algemene wet bestuursrecht onderstreept deze beweging: van overheden wordt verwacht dat zij hun handelen sterker richten op ondersteuning van inwoners, met begrijpelijke besluiten, een minder formele opstelling en meer aandacht voor het perspectief van de inwoner. Tegelijkertijd vraagt dit om bestuurlijke keuzes over de reikwijdte van dienstbaarheid, juist waar dit beginsel kan schuren met bestaande wet- en regelgeving of met andere publieke belangen zoals rechtsgelijkheid, handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid. Deze afweging raakt direct aan de rolopvatting van de gemeente en aan de verwachtingen die richting inwoners worden uitgesproken.

STRATEGISCHE AFWEGING EN DIENSTVERLENING

Voor een nieuw bestuur ligt de opgave om te bepalen binnen welke kaders het dienstbaarheidsbeginsel leidend is voor gemeentelijk handelen, en hoe wordt omgegaan met spanningen tussen dit beginsel en specifieke wettelijke verplichtingen. 1 Hoe positioneert de gemeente Gouda zich als een dienstbare overheid die in verbinding staat met de stad? a Kiest de gemeente voor één herkenbaar dienstverleningsconcept met eenduidige normen, of voor bewust onderscheiden vormen van dienstverlening per doelgroep, domein of situatie, en hoe wordt daarbij de balans gevonden tussen uniformiteit en maatwerk zodat de gemeente als één organisatie herkenbaar blijft? Hoe komt de gemeente als één organisatie over als uniforme dienstverlener, terwijl het mogelijk ook onderscheid maakt tussen verschillende doelgroepen (maatwerk)?

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

16

2 | Een stad die verbindt

dienstverlening. Opgave 2: Digitale communicatie Digitalisering en het gebruik van AI verandert ingrijpend de manier waarop inwoners en ondernemers contact hebben met de gemeente. In het licht van een dienstbare en betrouwbare overheid biedt digitale dienstverlening kansen voor snellere, efficiëntere en beter toegankelijke processen. Tegelijkertijd vergroot digitalisering de zichtbaarheid en snelheid van reacties, waarbij een klein maar luid deel van de bevolking zich soms onbehoorlijk uit, wat de reputatie van de gemeente kan schaden en het draagvlak voor beleid en uitvoering onder druk kan zetten. Bovendien brengt digitalisering aandachtspunten met zich mee, omdat niet alle inwoners en ondernemers over dezelfde digitale vaardigheden of toegang tot digitale middelen beschikken. Daarmee kan digitalisering ook afstand creëren. Het nieuwe gemeentebestuur staat dus voor de opgave om digitalisering zo vorm te geven dat deze bijdraagt aan inclusieve en herkenbare

Dit vraagt om bewuste keuzes over de kanalen waarlangs de gemeente haar dienstverlening en communicatie aanbiedt. Hieronder valt ook de inzet van verschillende typen sociale media, met oog voor hun uiteenlopende functies, bereik en betrouwbaarheid. De opgave is daarmee niet alleen technologisch, maar nadrukkelijk ook sociaal en organisatorisch van aard: digitalisering en het gebruik van AI is geen doel op zich, maar een middel om dienstverlening toegankelijk, voorspelbaar en mensgericht te houden.

STRATEGISCHE AFWEGING DIGITALE COMMUNICATIE

1

Bepaalt de gemeente zelf, in de digitale communicatie, via welke kanalen zij bereikbaar is en diensten aanbiedt, of sluit zij zich aan bij de kanalen waar inwoners en ondernemers zich bevinden? En welke randvoorwaarden stelt zij daarbij?

INFORMATIEBLOK: PARTICIPATIE ALS VORM VAN SAMENWERKING Participatie is meer dan inspraak; het is een manier waarop de gemeente bruggen slaat met de stad en samenwerkt aan maatschappelijke opgaven. In Gouda is de betrokkenheid van inwoners, ondernemers en organisaties groot en vormt zij een belangrijke kracht voor de stad. Wanneer participatie zorgvuldig en transparant wordt vormgegeven, kan zij bijdragen aan eigenaarschap, draagvlak en vertrouwen in de overheid. Dat vraagt om helderheid over doelen, rollen en de ruimte voor invloed. Zonder die duidelijkheid kan participatie verwachtingen wekken die niet kunnen worden waargemaakt en daarmee juist afbreuk doen aan vertrouwen. In Gouda is participatie niet vrijblijvend. Met de inwerkingtreding van de Wet versterking participatie op decentraal niveau per 1 januari 2025 zijn gemeenten verplicht inwoners vroegtijdig te betrekken en het uitdaagrecht te regelen. In Gouda is deze wettelijke opdracht uitgewerkt in de Participatieverordening en de bijbehorende Denkwijzer, vastgesteld op 5 november 2025 en in werking per 1 juli 2026. Daarmee zijn de kaders en spelregels voor participatie vastgelegd en is duidelijk hoe de gemeente de samenwerking met de stad Strategische Verkenningen Gouda, 2026

17

2 | Een stad die verbindt

vormgeeft. Participatie is daarmee geen eenmalig moment, maar een doorlopende relatie tussen overheid en stad die meebeweegt met beleid en uitvoering. Betekenisvolle participatie vraagt tijd, aandacht en vakmanschap. Ambitie en uitvoeringskracht moeten daarom in balans zijn. Waar die ruimte ontbreekt, is het soms passender om helder te informeren dan om participatie te organiseren die slechts beperkt bijdraagt aan invloed of verbinding. Daarbij vraagt participatie om oog voor representativiteit. Niet alle inwoners zijn even zichtbaar, mondig of georganiseerd. Zonder bewuste keuzes bestaat het risico dat vooral de al actieve groepen worden bereikt, terwijl andere stemmen minder gehoord worden. De gemeente staat daarom voor de opgave om participatie zo vorm te geven dat zij verbindt, in plaats van nieuwe ongelijkheid te creëren.

Opgave 3: Versterken van maatschappelijke weerbaarheid Gemeenten hebben de wettelijke taak discriminatie tegen te gaan. In Gouda gebeurt dit onder andere via de Lokale Inclusie- en Diversiteit Agenda. In een samenleving waarin ervaren polarisatie toeneemt en het vertrouwen in de overheid onder druk staat, kan inclusie bijdragen aan een sterk sociaal weefsel en daarmee aan maatschappelijke weerbaarheid. De invloed van de gemeente is daarbij begrensd: zij kan verbondenheid niet afdwingen, maar wel ontmoeting stimuleren en ruimte bieden aan initiatief.

STRATEGISCHE AFWEGING INCLUSIE

1

a

Welke rol ziet de gemeente voor zichzelf als het gaat om inclusie, en wil een nieuw bestuur zich op thema’s richten? Wordt er focus aangebracht in het inclusiebeleid, bijvoorbeeld door het onderdeel te laten zijn van ambities ten aanzien van weerbaarheid, veerkracht (hoofdstuk 6) en het versterken van de sociale basis (hoofdstuk 5).

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

18

3 | Een stad die ontwikkelt 3.1 Bevolkingsdichtheid

Plek Gouda in rangorde van de 342 Nederlandse gemeenten

Inleiding Hoofdstuk 2 maakt duidelijk dat vertrouwen vraagt om uitlegbare keuzes; dit hoofdstuk gaat over de ruimtelijke keuzes die groei en schaarste afdwingen. Gouda is een vitale en aantrekkelijke stad, een stad die groeit. In de komende jaren komen er duizenden woningen en inwoners bij. Dat betekent dat de vraag naar (maatschappelijke) voorzieningen en het gebruik van de openbare ruimte toeneemt. Een aantrekkelijke leefomgeving is een basisvoorwaarde voor een stad waar mensen prettig kunnen wonen, werken en leven. De Omgevingswet vat deze opdracht helder samen: het waarborgen van een veilige, gezonde leefomgeving en het doelmatig benutten van de ruimte. Gouda is een historische stad met een kwetsbare bodem en weinig uitbreidingsruimte. Daarom vraagt de combinatie van extra bouwen en het maken van een prettige en gezonde leefomgeving om een goede regie op de ruimtelijke inrichting van de stad.

Dit hoofdstuk verkent wat nodig is om die regie te kunnen voeren. Eerst wordt een aantal trends en ontwikkelingen geschetst, daarna worden de opgaven en de strategische afwegingen beschreven die het gemeentebestuur moet maken rond groei, ruimteverdeling en de balans tussen functies. Centrale vragen in dit hoofdstuk zijn: ■ Welke voorwaarden stelt het bestuur om de groei in woningen, inwoners, banen en bezoekers op een verantwoorde manier in goede banen te leiden? ■ Hoe verdeelt Gouda daarbij de schaarse ruimte tussen wonen, werken, voorzieningen, mobiliteit, energievoorziening, water en groen, zowel bovengronds als ondergronds? ■ Welke type instrumenten en welk niveau van regie kiest het bestuur om grip te houden op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad?

7e

342 CBS/Waarstaatjegemeente 2024

3.2 Positie van Gouda in bebouwingsdichtheid

Plek Gouda in rangorde van de 342 Nederlandse gemeenten

20e

342 Cebeon 2024

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

19

3 | Een stad die ontwikkelt

Trends en ontwikkelingen Om deze vragen te kunnen beantwoorden, is het nodig eerst scherp te krijgen welke ontwikkelingen op Gouda afkomen en zorgen voor de toenemende ruimtedruk. De volgende paragraaf schetst een aantal trends die de komende bestuursperiode en daarna het speelveld bepalen. Demografische ontwikkelingen en passende woningbouw De gemiddelde bevolkingsgroei in G40gemeenten tussen 2025 en 2040 is 9,3%, tegenover 6,9% voor Nederland als geheel. In hoofdstuk 1 staat dat Gouda volgens de huidige bevolkingsprognoses tussen 2025 en 2040 groeit met 14,6%. Tot 2050 neemt het aantal inwoners naar verwachting met 21% toe tot circa 93.000 inwoners, vooral door instroom uit andere gemeenten. Woningbouw speelt in op die verwachte inwonersgroei en maakt tegelijk die groei mogelijk. De in hoofdstuk 1 beschreven combinatie van vergrijzing, toenemende zorgbehoefte en kleinere huishoudens vragen om een daarop aansluitende woningbouw.

Ouderen willen vaak verhuizen naar nultredenwoningen in hun eigen buurt, maar ervaren financiële of praktische drempels. Dit blokkeert verhuisketens waardoor eengezinswoningen niet vrijkomen voor gezinnen en starters. In de regio MiddenHolland groeit de behoefte aan wijkverpleging met circa 43% (+3.450 huishoudens) tot en met 2040 door de toename van oudere huishoudens. Daarbij geldt dat bouwen voor ouderen ook andere woningzoekenden helpt: ouderen die verhuizen laten grotere woningen achter voor gezinnen, die op hun beurt starterswoningen vrijmaken. Intensiever gebruik en nieuw ruimtebeslag openbaar gebied Groei van het aantal woningen heeft twee effecten op de openbare ruimte. Het zorgt niet alleen voor intensiever gebruik van de bestaande straten, pleinen, groenvoorzieningen en maatschappelijke voorzieningen, maar vraagt daarnaast feitelijk meer ruimte voor auto, fiets, voetganger, groen, waterberging en energie. Dat geeft spanning tussen de ruimte die nodig is voor woningbouw en de ruimte om de randvoorwaarden daarvoor in te vullen. Daarbij komt het ruimtebeslag als gevolg van de klimaatverandering zoals waterberging,

3.3 Bevolkingsgroei per wijk Toename en afname in %, over de periode van 2025-2050

3% 39.9% 4% 218.1%

8.4% 11.4%

15.8% -15%

-2.6%

ABF

3.4 Verdeling hectare per functie Gouda 2025

30%

15% Water

Wonen en maatschappelijke en commerciële voorzieningen (panden en erven)

26%

Groen en parken (incl. sportvelden)

9%

20%

Infrastructuur, parkeren en verharding

Bedrijventerrein

18.804.576 m2 Totale oppervlakte Gouda 10 Bron: Platform31: Keuzes maken in tijden van spanning en schaarste 11 Bron: Stec Groep: Zicht op de Midden-Hollandse woonzorgopgave - Onderzoeksrapport wonen en zorg

Basisregistratie Grootschalige topografie

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

20

3 | Een stad die ontwikkelt 3.6 Ontwikkeling aantal woningen 50000

Behalve Westergouwe heeft Gouda geen grote onbebouwde uitbreidingslocaties. De ambitie om woningen en bedrijven toe te voegen buiten Westergouwe, vraagt daarom vooral om verdichting en transformatie. Op termijn stuit de stad daar letterlijk en figuurlijk op grenzen. Daarom groeit het belang van regionale samenwerking voor bedrijven en woningbouw. Dat geldt nog meer voor groen en recreatie, waar Goudse inwoners in belangrijke mate zijn aangewezen op het omliggende gebied. Voor bestaande winkels, scholen en culturele voorzieningen is de kanttekening op zijn plaats dat extra inwoners niet altijd vragen om meer ruimte, maar ook kunnen helpen om het draagvlak van de bestaande voorzieningen in stand te houden. Mobiliteitsbehoefte groeit Groei werkt ook door in mobiliteit. Het autobezit per huishouden is in Gouda al twintig jaar stabiel (0,8 per huishouden), maar door de groei van 12 Bron: Omgevingsprogramma Parkeren – Parkeerbeleidsplan Gouda

het aantal huishoudens en bedrijven stijgt het totale aantal voertuigen en verkeersbewegingen. Dit vergroot de vraag naar verkeers- en parkeerruimte en vraagt om blijvende aandacht voor verkeersveiligheid. Daarbij speelt mee dat auto’s de afgelopen twintig jaar gemiddeld groter zijn geworden (circa 10 cm). Daardoor passen per saldo minder voertuigen op dezelfde oppervlakte. Parkeerplaatsen nemen veel ruimte in. Ter indicatie: de verwachte groei van het aantal huishoudens in Gouda voor de komende jaren betekent een extra parkeervraag van jaarlijks ruwweg de ruimte van 1 tot 2 voetbalvelden12. Woon-werk balans Het aantal banen groeide tussen 2015 en 2024 van bijna 34.000 naar ruim 40.000, maar die groei blijft achter bij de bevolkingsgroei. In 2024 lag de woon-werkbalans op 0,530: er zijn 530 banen op 1.000 inwoners. Wanneer de gemeente Gouda de huidige woon-werkbalans richting 2040 wil behouden, zijn naar schatting circa 5.000 extra banen nodig. Tegelijkertijd zijn er op dit moment ruim 4.200 openstaande vacatures, vooral in sectoren zorg & welzijn en transport & logistiek én technische beroepen. Het aantal werkzoekenden is vergelijkbaar, wat een indicatie is dat om- en bijscholing die disbalans zou kunnen verminderen.

40000 30000 20000 0

10 015 020 025 030 035 040 045 050 2 2 20 2 2 2 2 2 2

CBS/ABF

3.7 Woon-werkbalans

Aantal banen per 1000 inwoners

530 banen 2024 LISA vestigingsregister 2024

3.8 Aantal banen 40.000 35.000 30.000 25.000 0

20 1 20 1 12 20 1 20 3 14 20 15 20 16 20 1 20 7 1 20 8 19 20 2 20 0 2 20 1 22 20 2 20 3 24

nieuwe bomen voor schaduw en de verplichtingen rond de energietransitie, zoals transformatorhuisjes en leidingen. Vergrijzing vraagt tenslotte om een openbare ruimte die toegankelijk is en uitnodigt tot bewegen, met voldoende rustpunten en toegankelijke routes naar voorzieningen.

CBS

= voorlopige cijfers

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

21

3 | Een stad die ontwikkelt

De vraag is dus niet alleen hoeveel banen, maar ook welke banen. Het aandeel theoretisch opgeleiden groeit. Dat vraagt om een ander type werkgelegenheid, zodat meer inwoners ook in of nabij Gouda kunnen werken. Een beperkt en weinig gevarieerd lokaal banenaanbod vergroot bovendien de verkeersdruk door forensen. Voldoende passende werkgelegenheid draagt daarmee bij aan bereikbaarheid én levendigheid. Onder de ruimtelijke afwegingen ligt daarmee een fundamentele vraag: welk economisch profiel streeft Gouda na voor de toekomst, en wat betekent dat voor de stad en de regio?

Anticiperen op klimaatverandering vraagt om ruimtebeslag De gevolgen van de klimaatverandering zijn bekend: hittestress, verdroging, neerslagpieken en een grotere kans op wateroverlast. Binnen het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie hebben overheden afgesproken om Nederland in 2050 klimaatadaptief en waterrobuust ingericht te hebben. Dit vraagt om een klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte en gebouwen, door meer ruimte te maken voor waterberging, infiltratie en vergroening. Die ruimte is in Gouda schaars en moet worden afgewogen tegen andere functies. Bodemdaling versterkt deze opgave. Door hoge grondwaterstanden is de afvoer- en bergingsruimte beperkt.

Groen en water zijn ongelijk verdeeld over de wijken. De gemiddelde hoeveelheid groen en water in gemeentelijk beheer per woning varieert van 57 m² in Bloemendaal tot 403 m² in Stolwijkersluis. Ook de Binnenstad en Noord hebben relatief weinig groen en water per woning. De boomkroonbedekking op gemeentegrond laat een vergelijkbaar beeld zien: Plaswijck scoort het hoogst met 22,9%, terwijl Westergouwe (1,3%) en De Korte Akkeren (5,2%) het laagst scoren. In Westergouwe hangt dit samen met het jonge karakter van de wijk. In De Korte Akkeren wijst de lage boomkroonbedekking op open groen met weinig schaduw, juist relevant bij hittestress.

3.5 Economisch profiel van Gouda

Zakelijke dienstverlening en ICT

Gastvrijheidseconomie

Zorg

Technologisch (circulair) maakindustrie (afbeelding gemaakt met behulp van AI)

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

22

3 | Een stad die ontwikkelt

De ondergrond raakt vol Niet alleen bovengronds, maar ook ondergronds wordt de ruimte schaarser. Kabels, leidingen, riolering, warmtenetten en verzwaarde elektriciteitsnetten vragen allemaal plek. Die ruimte is ook nodig voor boomwortels, waterberging en behoud van archeologisch erfgoed. De ondergrond wordt nu vaak ingericht volgens het principe 'wie het eerst komt, het eerst maalt'. Dat maakt integrale planning lastiger, terwijl schaarse ruimte juist vraagt om samenhang: efficiënte inzet, heldere prioriteiten en afgewogen keuzes over wat waar een plek krijgt. Bodemdaling versterkt deze opgave. Wegen, riolering en funderingen vragen vaker onderhoud en vervanging, met hogere kosten als gevolg. Door de slappe bodem is bovendien meer voorbereidingstijd nodig om de ondergrond bouwrijp te maken voordat wegen, woningen en voorzieningen kunnen worden aangelegd. Bodemdaling zet daarnaast druk op het behoud en doorgeven van het Goudse erfgoed.

3.9 Boomkroonvolume per wijk in m3

3.10 Hittestress Gevoelstemperatuur bij 27 graden Klimaatstresstest 2025

Plaswijck Bloemendaal Noord Binnenstad

Westergouwe

Klimaatstresstest 2025

Korte Akkeren

Kort Haarlem

Goverwelle

Stolwijkersluis

0 - 1.000.000 1.000.000 - 2.000.000 2.000.000 - 3.000.000 3.000.000 - 4.000.000 4.000.000 - 5.000.000

3.11 Wateroverlast Waterdiepte bij hevige bui 70mm/2 uur: Klimaatstresstest 2025

5-10cm 10-15cm 15-20cm 20-30cm >30cm

Strategische Verkenningen Gouda, 2026

23

3 | Een stad die ontwikkelt

INFORMATIEBLOK: BODEMDALING Bodemdaling zet in Gouda druk op leefbaarheid, erfgoed, vastgoedwaarde, veiligheid, economische bedrijvigheid en het functioneren van water- en rioolsystemen. De problematiek concentreert zich vooral in de binnenstad. In het invloedsgebied van de stadsboezem staan circa 3.100 gebouwen met risico op funderingsschade: Het gaat om circa 1.900 ondiep gefundeerde panden (veelal van voor 1900) en circa 1.200 panden op houten palen (veelal 1900-1970),, waaronder veel monumenten. Herstel kost al snel €100.000 of meer per woning. Het waterpeil speelt hierbij een ingewikkeld dilemma. Een relatief stijgend grondwaterpeil leidt bij ondiep gefundeerde panden tot vochten schimmelproblemen, en kan op termijn de bewoonbaarheid aantasten. Een verlaging van het grondwaterpeil vergroot juist het risico op aantasting van houten paalfunderingen. Wateroverlast raakt daarmee vooral ondiep gefundeerde panden van vóór 1900, vaak de meest monumentale en beeldbepalende gebouwen. Wateronderlast raakt vooral panden op houten palen van na 1900. De situatie wordt complexer doordat beide typen panden in de binnenstad door elkaar staan. Hierdoor kunnen tussen gebouwen onderlinge hoogteverschillen ontstaan.

In 2020 is het Kaderplan Bodemdaling Binnenstad (KBB) vastgesteld, waarmee urgente wateroverlast in een deel van de binnenstad tot circa 2050 wordt aangepakt. Daarna verschuift de opgave naar funderingen en leefbaarheid. Ook breidt de opgave zich uit naar de hele binnenstad en de aangrenzende randen langs de stadsboezem. Landelijk is het kabinet een meerjarenaanpak funderingsproblematiek gestart. Naar verwachting krijgen 425.000 gebouwen binnen tien jaar funderingsschade, oplopend tot 780.000 in 2050. Oorzaken zijn veroudering, bodemdaling en klimaatverandering. De Goudse opgave past in deze landelijke context. Hoewel 2050 ver weg lijkt, vergen planvorming en uitvoering decennia. Tijdig handelen helpt om schade, waardedaling en verlies van erfgoed te beperken en geeft bewoners en ondernemers meer handelingsperspectief. Er liggen koppelkansen met klimaatadaptatie, de warmtetransitie, rioolvervanging en erfgoedprogramma's. Dit vraagt om de volgende afweging: 1 Start de gemeente Gouda op korte termijn met een lange termijnverkenning naar scenario’s voor waterpeilbeheer, funderingen en erfgoedbehoud na 2050? En onderzoekt de gemeente Gouda welke ondersteuning en financiering mogelijk is voor kwetsbare eigenaren

en monumentale panden? De kernvraag daarbij is: tegen welke kosten kan dit erfgoed behouden blijven, en hoe wordt de verantwoordelijkheid verdeeld?

Bestaande kaders voor schaarse ruimte De geschetste trends maken duidelijk dat Gouda keuzes moet maken. Maar die keuzes worden niet in een vacuüm gemaakt. Er bestaan al lokale, provinciale en landelijke kaders die de speelruimte voor het gemeentebestuur bepalen en begrenzen. De volgende paragraaf zet de belangrijkste daarvan op een rij. Landelijke kaders De basis voor de ruimtelijke ordening wordt gevormd door de Omgevingswet en de nieuwe Nota Ruimte. De Omgevingswet schrijft voor dat een veilige en gezonde fysieke leefomgeving moet worden bereikt en in stand gehouden, en dat de ruimte doelmatig beheerd en ontwikkeld moet worden. De wet vraagt daarbij expliciet om gezondheidsbevordering en geluidsbelasting een plek te geven in beleid. De Nota Ruimte (in ontwikkeling) schetst de ruimtelijke Strategische Verkenningen Gouda, 2026

24

3 | Een stad die ontwikkelt

hoofdstructuur van Nederland. Hierin maakt het Rijk keuzes over verstedelijking, water, bodem en klimaat die doorwerken in de regio MiddenHolland. Specifiek voor de woningbouw is de Wet Regie Volkshuisvesting leidend. Deze wet schrijft dwingend voor dat 30% van de nieuwbouw sociale huur moet zijn en dat twee derde van de nieuwbouw (inclusief die sociale huur) betaalbaar moet zijn voor lage en middeninkomens. Provinciale en regionale kaders Gouda opereert in een regionaal netwerk. De provincie Zuid-Holland en de regio Midden-Holland hebben kaders gesteld die de lokale beleidsvrijheid inkaderen, vooral op het gebied van wonen en werken. Zo heeft Gouda zich in de Woondeal Rijkprovincie-regio gecommitteerd aan de bouw van 4.600 woningen tot 2032 als aandeel in de regionale opgave. Op economisch vlak stelt de Provinciale Omgevingsverordening strikte grenzen: het transformeren van zware bedrijventerreinen naar andere functies is niet toegestaan en regionaal is afgesproken in de Bedrijventerreinenstrategie dat het totale areaal behouden blijft ten gunste van intensiever gebruik. Daarnaast eist de provincie dat bij elke bouwontwikkeling vooraf inzichtelijk wordt gemaakt hoe de benodigde voorzieningen worden gerealiseerd.

Goudse kaders Naast de regels van het Rijk en de provincie bepaalt Gouda ook zelf de koers. De gemeenteraad heeft deze eigen hoofdkeuzes vastgelegd in de Goudse Omgevingsvisie 1.0, die in de komende periode verder wordt uitgewerkt in een ‘Routekaart uitvoering Omgevingsvisie’ en waar nodig wordt herijkt. Een centrale opgave in de Omgevingsvisie is de bouw van circa 8.500 woningen tot 2040, waarmee de woningvoorraad en de geprognosticeerde behoefte ruim in evenwicht zouden zijn. Een groot deel hiervan landt in Westergouwe, maar voor de resterende opgave is nog een nadere precisering nodig. Deze hoofdkeuzes zijn verder ingevuld in sectorale kaders, die vaak nog om extra uitwerking vragen. Zo kiest de Bedrijventerreinenvisie voor behoud van bestaande terreinen, tenzij een economische functie niet langer haalbaar is. Zo heeft de hoofdkeuze “Gezonde-groene stad” uit de Omgevingsvisie onder andere uitwerking gekregen in het Programma Groen, Programma bomen, Programma biodiversiteit en Programma actieplan geluid. Voor maatschappelijke voorzieningen is de koers voor onderwijshuisvesting vastgelegd in het Uitvoeringsplan Onderwijshuisvesting 2026-2030. Tot slot zijn voor klimaatadaptatie doelen opgenomen in het Water- en rioleringsprogramma (WRP) en Strategische Verkenningen Gouda, 2026

25

3 | Een stad die ontwikkelt

het convenant klimaatadaptief bouwen om beter met pieken en dalen in hemelwater om te kunnen gaan. Al deze kaders zijn veelal los van elkaar ontwikkeld. De kunst is om ze niet alleen afzonderlijk uit te voeren, maar in samenhang te wegen en te vertalen naar concrete keuzes in de schaarse Goudse ruimte.

Opgaven en strategische afwegingen De trends en ontwikkelingen bepalen samen het speelveld waarbinnen het gemeentebestuur de komende jaren keuzes maakt. Keuzes over woningbouw, groen, parkeren, ruimte voor bedrijvigheid en voorzieningen hangen met elkaar samen. Dit vraagt dus om samenhangende afwegingen en bepalen van prioriteiten. In deze paragraaf werken we drie centrale opgaven uit, met per opgave de belangrijkste afwegingsvragen die om bestuurlijke richting vragen. Dit vindt plaats tegen de achtergrond van al bestaande vastgestelde kaders, wetgeving en overeenkomsten.

13 Bron: Platform31: Keuzes maken in tijden van spanning en schaarste

Opgave 1: Groeiambitie en de randvoorwaarden daarvoor bepalen De bevolkingsprognoses laten zien wat er gebeurt als Gouda doorgaat op de huidige koers. Die koers is deels een keuze en deels een gegeven: de woningcrisis, landelijke prestatieafspraken en het recht op vrije vestiging maken dat Gouda niet zomaar een hek om de stad kan zetten. Ook de manier waarop Gouda groeit is een keuze. Het nieuwe gemeentebestuur kan een andere koers varen: sneller, langzamer of op andere doelgroepen gericht. In de Regiodeal Wonen tussen rijk, provincie en regio zijn woningbouwafspraken gemaakt tot 2032. Er lijkt daarna ruimte in de stad om de woningbehoefte tot 2040 op te vangen, maar hoeveel exact gebouwd wordt en op welke manier dat voor Gouda passend is vraagt om keuzes. De woningbouwopgave staat wel onder druk. De kwetsbaarheid van ons elektriciteitsnet neemt toe. TenneT waarschuwt voor 54 uur stroomuitval per jaar na 2030 zonder extra regelbaar vermogen. De (landelijke) uitrol van het 380kV-net stagneert door personeelstekorten, bezwaarprocedures en financieringsdruk13. Daar komen nieuwe regels rond de toewijzing van netcapaciteit bij: om de woningbouwproductie niet te laten stilvallen door gebrekkige aansluiting op het net, is vroegtijdige afstemming met Stedin over toekomstige woningbouwplannen (ook van derden) Strategische Verkenningen Gouda, 2026

26

3 | Een stad die ontwikkelt

randvoorwaardelijk. Dit vraagt de komende jaren stevige regie van de gemeente. Ook stijgende bouwkosten maken projecten minder haalbaar en de uitvoeringscapaciteit is beperkt. Daarbij hebben de woningcorporaties in Midden-Holland slechts de financiële middelen om twee derde van de opgave sociale huur te realiseren; middenhuur kunnen zij nagenoeg niet bouwen. Zonder oplossing voor dit financieringstekort kan Gouda niet voorzien in de behoefte aan betaalbare woningen. In ieder geval moeten de randvoorwaarden voor bouwen op orde zijn. Het verkeerssysteem bepaalt mede hoeveel groei Gouda kan opvangen. De ontwikkeling van Westergouwe, de Spoorzone en andere locaties leiden tot extra verkeersbewegingen. Zonder tijdige investeringen in randwegen, fietsinfrastructuur en andere mobiliteitsmaatregelen zal de bereikbaarheid verslechteren voor auto en fiets. Het tempo en de omvang van deze investeringen bepalen dus mede welke woningbouwaantallen verantwoord zijn. Naast investeringen in mobiliteit vraagt meer woningbouw ook om investeren in oppervlakte en kwaliteit van groen, elektriciteit, waterberging en soms ook in maatschappelijke en commerciële voorzieningen. Het bouwen van woningen kan helpen om het draagvlak voor deze voorzieningen te versterken. Welke voorzieningen nodig zijn hangt ook af van het type woningbouw en de doelgroep waarop

wordt ingezet. Bouwen voor gezinnen leidt tot andere effecten dan bouwen voor ouderen of alleenstaanden. De keuze voor woningbouw hangt tot slot samen met werkgelegenheid. Wonen en werken kunnen elkaar versterken: gemengde bestemmingen (zoals wonen boven bedrijfsruimte) maken het mogelijk om beide ambities te combineren. Maar dat vraagt om actieve sturing. Het gemeentebestuur kan sturen door bewust ruimte te reserveren voor bedrijvigheid, door functies te mengen, door te sturen in welk type bedrijven Gouda wil aantrekken, en door te bepalen welke woon-werkbalans een harde ondergrens is of een streven.

STRATEGISCHE AFWEGINGEN GROEIAMBITIE

1

2

Er lijkt ruimte in de stad om de verwachte groei tot 2040 op te vangen, maar welke groei in woningen, inwoners, banen en bezoekers past bij Gouda en welke voorwaarden stelt het bestuur om deze groei te accommoderen? Welke doelgroepen en woningtypen krijgen prioriteit gelet op de demografische ontwikkelingen? Hoe zorgen we voor een eerlijke en effectieve toewijzing en op welke manier benutten we de bestaande voorraad beter?

3

Welke woon-werkbalans streeft Gouda na? En welk type werkgelegenheid en economie past daarbij, binnen de (beperkte) sturingsmogelijkheden van de gemeente?

INFORMATIEBLOK: WESTERGOUWE Westergouwe is de grootste uitbreidingswijk van Gouda en een belangrijke bouwsteen voor de woningopgave. De wijk biedt ruimte om nieuwe woonbuurten te maken waar mensen zich thuis voelen, met een eigen identiteit, sociale verbinding en een gezonde leefomgeving. Het masterplan Westergouwe voorziet in circa 4.700 woningen. Een belangrijk uitgangspunt is dat Westergouwe goed aansluit op de bestaande stad en de directe omgeving, met logische routes voor dagelijkse voorzieningen en recreatie richting onder meer de Oostpolder, Cortelande en Moordrecht. Eventuele extra bouw is alleen aan de orde als de leefkwaliteit op peil blijft en als energievoorziening, netcapaciteit en ontsluiting aantoonbaar op orde zijn. Bereikbaarheid is daarbij een randvoorwaarde. De recente beslissing van het Rijk om geld vrij te maken voor autoverkeer rond Westergouwe en Cortelande betekent dat de basis voor het Strategische Verkenningen Gouda, 2026