Rapport Intieme Vaarroute uit 2009.pdf
Tekst van het document
Intieme Vaarroute onderdeel van kennisproject Hollandse Waterstad Gouda
Februari 2009
Intieme Vaarroute onderdeel van kennisproject Hollandse Waterstad
in opdracht van Consortium Hollandse Waterstad
3
De deelgebieden van de Intieme Vaarroute
Hoogstraat en Achter de Waag
1
2
Zeugstraat
Vroesenpark, Achter de Kerk, Motte
3
4
5
Spieringstraat
7 6
Vijverstraat en Houtmansplantsoen
4
Inhoud
1
2
3
4
5
6
7
Inhoud .......................................................................................................................................................... 5 Inleiding ....................................................................................................................................................... 6 Werk- en Leeswijzer ..................................................................................................................................... 8 Watersysteem Gouda .........................................................................................................................................11 1800 ............................................................................................................................................................12 2009 ............................................................................................................................................................13 Ambitie van Gouda .....................................................................................................................................17 Herstel Historisch watersysteem................................................................................................................18 Waterbeleving Gouda
........................................................................................................................................ 29 Routes en water ......................................................................................................................................... 33 Varen in historische steden ....................................................................................................................... 35 Intieme Vaarroute ............................................................................................................................................... 37 Verbeteren waterbeheer en herstel cultuurhistorie .................................................................................. 39 Initiatieven langs en op de route? ..............................................................................................................41 Uitgangspunten varen ............................................................................................................................... 42 De gids vertelt ....... .................................................................................................................................... 44 Beleving van de vaarroute .........................................................................................................................
45 Watersysteem 1847 ................................................................................................................................... 46 Watersysteem huidige situtatie ................................................................................................................. 47 Kabels en leidingen ................................................................................................................................... 48 Monumenten .............................................................................................................................................. 49 Knelpunten en maatregelen ......................................................................................................................51 Maatregelen per deelgebied ............................................................................................................................ 53 Hoogstraat en Achter de Waag ................................................................................................................. 55 Zeugstraat .................................................................................................................................................. 57 Vroesenpark, Achter de Kerk, Motte .........................................................................................................
59 Spieringstraat ............................................................................................................................................ 61 Vijverstraat en Houtmansplantsoen .......................................................................................................... 63 Knelpunten, maatregelen en investeringen.................................................................................................... 65 Hoe verder.....? ................................................................................................................................................... 69 Werkwijze, communicatie, informatie en aandachtspunten .................................................................... 70 Colofon ................................................................................................................................................................ 73 Bronvermelding ..........................................................................................................................................74 Colofon....................................................................................................................................................... 75
5
Inleiding Hollandse Waterstad
Hollandse Waterstad is een kennisproject op het gebied van water, waarin naar nieuwe manieren van werken gezocht wordt om de waterambities van Gouda in de historische binnenstad te kunnen realiseren. Deze nieuwe manier van samenwerken in het kennisproject, waarbij concreet gewerkt wordt aan het herstellen van de historische waterlopen in de stad en het tegelijk zoeken naar economische gebruiksmogelijkheden, heeft een subsidie gekregen van Leven met Water. Het project wordt inhoudelijk gevoed en aangestuurd door een consortium bestaande uit de gemeente Gouda als penvoerder, Leven met Water als subsidiegever, het Watergilde als werkgroep van de historische vereniging en vertegenwoordiger van de burgers, de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, het hoogheemraadschap van Rijnland, de provincie Zuid-holland, het Zuid-Hollands Bureau voor Toerisme en NOK en Ykema Tuin- en Landschapsarchitectuur als adviesburo’s. Het project Hollandse Waterstad Gouda is gestart in 2005 en loopt door tot medio 2009. De achterliggende doelstelling van het project is om de doelstellingen van het waterbeheer met de doelstellingen van Cultuurbeleid en leefbaarheid en economisch perspectief in oud Hollandse binnensteden rondom het thema ‘water’ te verenigen. Het project Hollandse Waterstad fungeert als een impuls in deze richting en heeft als projectdoelstelling: 1.
Samenwerken tussen Hollandse Watersteden 2. Geïntegreerd werken 3. Demonstratie van succes 4. Kennisoverdracht naar het publiek 5. Economische stimulans voor de sector toerisme en recreatie. Het project is opgedeeld in 3 fases: Een inventarisatiefase en opbouwfase (werkplan 1) , waarin een netwerk rond de Hollandse Watersteden gevormd wordt en beschikbare informatie ontsloten, gerangschikt en waar nodig aangevuld wordt. Een interactieve fase (werkplan 2) waarin ambities, verwachtingen, belangen en mogelijke bijdragen uitgewisseld worden zodat er plannen gemaakt worden die op steun en draagvlak kunnen rekenen bij alle consortiumpartners en waar nodig daarbuiten. Een productiefase (werkplan 3) waarin de plannen zoals die in de interactieve fase geformuleerd zijn -
6
te samen met de nadere onderzoeken voor kwaliteit en kwantiteit van het waterbeheer - uitgewerkt en opgeschreven worden op een zodanige wijze dat ze in procedure en uitvoering genomen kunnen worden.
Haalbaarheidsonderzoek
In de verschillende fases zijn tal van onderzoeken opgeleverd op het gebied van waterbeheer, toerisme, beleving en cultuurhistorie opgeleverd door de verschillende consortiumpartners met aanvullingen van externe adviesburo’s. De producten die in onderling overleg met de consortiumpartners zijn bepaald zijn in de loop van het project per werkplan onderverdeeld in werkpaketten. Eén van deze producten is het haalbaarheidsonderzoek uit 2006, waarin de technische uitgangspunten en de financiële onderbouwing voor de ambities van Gouda nader zijn uitgewerkt. Door het programmamanagement is voor het 2e werkplan van werkpakket 2, innovatie Goudse uitvoering, als volgt richting gegeven: “De Goudse binnenstad heeft een uniek stelsel van bekende en minder bekende waterwegen. Bedoeld wordt het (gedeeltelijk overkluisd) water van de Spieringstraat, Zeugstraat naar de Turfmarkt en het water rond de motte. Het haalbaarheidsonderzoek uit juni 2006 onderstreept het unieke karakter van de Intieme Vaarwegen en geeft de mogelijkheden voor ontwikkeling aan. Gouda wil deze waterwegen weer zichtbaar en bruikbaar maken. Net als voor de opening van de Zuidelijke Toegang geldt dat de integrale en beeldende manier van werken de meeste kans op succes biedt. In Werkpakket 2 wordt daarom voorgesteld om de Kansenkaart verder uit te werken en een verificatieonderzoek op te zetten.”
Intieme Vaarroute
Door de consortiumpartners is dit onderkend en vastgesteld in werkplan 2 voor verdere uitwerking. In dit onderhavige plan is dit vertaald in een verdiepingsslag van het haalbaarheidsonderzoek voor de Intieme Vaarroute. Deze verdiepingsslag brengt de technische en financiële consequenties van het bevaarbaar maken van de Intieme Vaarroute in beeld. Voor de verdiepingsslag zijn de onderzoeken die hebben plaatsgevonden of op stapel staan binnen het project Hollandse Waterstad, alsmede de initiatieven en ideeën die er leven binnen en buiten het
consortium als uitgangspunt genomen. Het doel is dan ook meervoudig; helderheid te geven over principemogelijkheden om de Intieme Vaaroute bevaarbaar te maken; welke watertechische (doorspoeling en waterkwaliteit) en cultuurhistorische maatregelen kunnen hierin ‘meeliften’, welke programmatische consequenties het bevaarbaar maken van de Intieme Vaarroute heeft voor de openbare ruimte en welke (particuliere) kansen er nog meer zijn. Het is het begin van een proces, waarin nog veel te ontdekken valt en waar samenwerking met alle betrokken partijen kan leiden tot een levendige en vitale historische stad. Een stad waar het ontdekken van het historische watersysteem en het geheim rond de Intieme Vaarroute een onderdeel is van het rondje met de wereldberoemde toeristische trekpleisters, zoals het stadhuis en de St. jan met zijn glazen. Het onderzoek is dan ook niet uitputtend en ook zeker niet wetenschappelijk verantwoord. Het is verkennend, richtinggevend en inspirerend voor burgers, bestuurders, ondernemers en al die mensen die ideeën hebben en herkennen dat cultuurherstel, economie, waterbeheer en toerisme samen op kunnen lopen om de ontwikkeling van de historische binnenstad duurzaam richting te geven. We nodigen daarom een ieder van harte uit om dit verhaal verder te brengen en wensen u veel lees- en vooral kijkplezier bij het doornemen van dit rapport.
7
Werk- en Leeswijzer Werkwijze De werkwijze die binnen het project Hollandse Waterstad tot nu toe succesvol is gebleken, is ook voor het nader onderzoek naar de Intieme Vaarroute gehanteerd. Naast deze nog verder te ontwikkelen wijze van werken is ook ervaring opgedaan om de rapportages vooral beeldend op te zetten. Beelden zeggen meer dan woorden. Beelden geven helderheid over wat precies bedoeld wordt en kunnen het voorstellingsvermogen van de kijker ‘oprekken’. Een bijkomend voordeel is dat het beeldmateriaal met een kleine vertaalslag dan ook weer gebruikt kan worden voor andere communicatiedoeleinden, zoals internet, tentoonstellingen, folders e.d. Vandaar dat we gekozen hebben om bij dit onderzoek op dit punt niet af te wijken van de werkervaring die we al eerder binnen Hollandse Waterstad hebben opgedaan. We hebben gemeend om de bestaande kennis die is opgedaan in de onderzoeken binnen Hollandse Waterstad te gebruiken om de kaarten en beelden te ondersteunen. Ook conclusies van en interviews uit onderzoeken binnen Hollandse Waterstad zijn gebruikt om de beelden en kaarten te verlevendigen. Hierdoor ontstaan nieuwe beelden en associaties, wordt opgedane kennis benut en geïntegreerd en kan nieuwe kennis toegevoegd worden.
Een aantal aanvullende interviews hebben we afgenomen om de kennis te vergroten over en de integratieslag te kunnen maken met waterbeheerders en cultuurhistorici. Hiervoor heeft een expertmeeting plaatsgevonden bij Rijnland. Watersysteem Gouda In de navolgende hoofdstukken wordt de Intieme Vaarroute uitgewerkt. Allereerst is gekozen om de Intieme Vaarroute in de context van het hele watersysteem van Gouda te plaatsen. Het watersysteem is een samenhangend geheel dat duidelijk zichtbaar en begrijpbaar wordt door de kaart uit 1800 en de historische beschrijving die Jan Arends heeft gegeven in zijn onderzoek “Schutten, schuren en overbruggen”. De kaart van de huidige situatie laat zien hoe het watersysteem veranderd is en hoe voornamelijk het fijnmazige systeem van kleine watergangen en zijlen voor een groot deel verdwenen is, behoudens het intieme deel rond de motte, Spieringstraat, Zeugstraat, Vijverstraat, Peperstraat en de Turfmarkt. Dit onder sterke invloed van de behoefte aan hygiëne en de ruimte voor riolering en de vraag naar parkeren in de historische binnenstad. Het huidige watersysteem is door Rijnland onderzocht (Watersysteembeschrijving en knelpunten stadsboezem Gouda - technisch
8
rapport) en hieruit zijn gegevens gebruikt die iets zeggen over peilbeheer, waterkwaliteit en ecologie. Ambities Gouda De ambities van Gouda zijn geïllustreerd aan de hand van beelden van het watersysteem en gevat in een ambitiekaart. Als onderdeel van het watersysteem is het schuren opgenomen bij de ambitie van het openmaken van de Zuidelijke Toegang. Herstel historische watersysteem Hoe kijkt het Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) naar het historische watersysteem van Gouda; wat zijn de ambities en beelden die het Watergilde wil realiseren; en hoe zit de historische gelaagdheid van het watersysteem in elkaar? Deze vragen en bevindingen zijn opgeschreven door Jaap Evert Abrahamse, senior onderzoeker historische stedenbouw, van het RACM en middels interviews met Hans Suijs, lid van het van het Watergilde, Henkjan Sprokholt, gebiedsexpert, en Ruud Hofman, cultuurhistoricus van de gemeente Gouda, weergegeven in dit hoofdstuk. Waterbeleving Beelden en wensen van direct betrokkenen die zij hebben bij het historische, huidige en toekomstige watersysteem van Gouda zijn in de vorm van citaten aangegeven in het hoofdstuk Waterbeleving Gouda.
Routes en Water Zoals de Intieme Vaarroute een onderdeel is van de historische stadsboezem van Gouda, zo is dit weer verknoopt met de vaarroute van de Gouwe , de Hollandse IJssel en de route naar de Reeuwijkse plassen. Deze vaarroutes worden doorkruist en hangen samen met fiets en wandelroutes en alle mogelijke (historische)voorzieningen. Dit is op de schaal van Gouda en de historische binnenstad verduidelijkt aan de hand van twee kaarten. Deze kaarten zijn afkomstig uit de omgevingsscan die al eerder binnen het project Hollandse Waterstad is gemaakt. De ondersteunende tekst komt uit het onderzoek Water in Gouda, bouwstenen. Varen in historische steden Hoe wordt gevaren in andere historische watersteden in Nederland ?; met welke boten wordt gevaren en hoe vaak ?; welke arrangementen zijn hieraan gekoppeld etc ? . Een praktisch overzicht geeft een beeld van de mogelijkheden. Intieme Vaarroute: Verbeteren waterbeheer en herstel cultuurhistorie De eerste ideeën over de koppeling van cultuurherstel en het verbeteren van het waterbeheer zijn in een
brainstormschets (mei 2008) weergegeven. Inmiddels heeft het onderzoek naar de waterkwaliteitsverbetering (optimalisatiestudie van Rijnland) en de interviews met Rijnland, het Watergilde, de gebiedsexpert (Henkjan Sprokholt) en de cultuurhistoricus (Ruud Hofman) een groot deel van deze aannames bevestigd. Vandaar dat we deze brainstormschets ongewijzigd in deze rapportage hebben opgenomen. Initiatieven langs de route Deze geven een idee van mogelijkheden die een handreiking zijn voor bestuurders, burgers of ondernemers. De bijbehorende kaart is een verbeelding en geeft een eerste aanzet van deze mogelijkheden. Uitgangspunten varen Met welke uitgangspunten wordt rekening gehouden en aan welke eisen dient het varen en de waterkunstwerken te voldoen. Dit wordt in dit hoofdstuk gespecificeerd aan de hand van de minimale breedte een hoogte voor het varen en principematig uitgewerkt voor bruggen. De gids vertelt.... Om alvast een voorproef te geven van wat de gids tijdens het varen door de Intieme Vaarroute allemaal te vertellen heeft is een eerste plaatje gemaakt. Beleving van de vaarroute Ook als de gids er niet bij is, is er veel te zien langs de route. Vaarroute 1847 Deze opgewerkte kaart uit 1847 laat zien hoe dit kleinschalige water een onderdeel is van het totale historische watersysteem en dit sterk samenhangt met de belangrijkste historische gebouwen die hieraan liggen.
Vaarroute huidige situatie Hierop is goed te zien dat het kleinschalige water van de Intieme Vaarroute nagenoeg nog in tact is. Kabels en leidingen De ondergrondse infrastructuur van kabels en leidingen door de hele binnenstad en dus ook langs en over de Intieme Vaarroute laat zien dat dit bij elke fysieke verandering (substantiële kostenpost) een onderdeel van het planproces dient te zijn. De kaart laat alleen nog maar zien waar het riool, een overstort of een spoelinlaat aanwezig is in de ondergrond. Monumenten Dat de historische binnenstad veel monumenten bezit laat deze kaart zien. Dit beschermd stadsgezicht geeft tevens aan dat archeologisch onderzoek bij het herstellen van het watersysteem aan de orde is en vergunningverlening in relatie tot monumenten veel aandacht vraagt. Knelpunten en maatregelen Om de Intieme Vaarroute bevaarbaar te maken zijn vanuit de bestaande situatie op deze kaart de knelpunten aangegeven. Deze zijn aangevuld met de
noodzakelijke maatregelen om de bevaarbaarheid, cultuurhistorische kansen en verbetering van de waterkwaliteit en doorspoeling te vergroten. Op de naastliggende pagina verwijzen de nummers naar deze knelpunten en maatregelen en de belangrijkste knelpunten zijn verduidelijkt met een foto. Maatregelen per deelgebied De Intieme Vaarroute omvat verschillende delen die in ontstaansgeschiedenis, eigendom, gebruik en of beheer om praktische reden samen te voegen zijn. Dit hebben we getracht te doen in de navolgende hoofdstukken, waarbij steeds naar de huidige situatie, de kansen en de aandachtspunten is gekeken. Daarbij is het vertrekpunt het haalbaarheidsonderzoek uit 2006. Een korte beschrijving van de huidige situatie en de gewenste technische maatregelen zijn per object aangeven en een overzicht hiervan is steeds per deelgebied samengevoegd. Evenzo is een foto en een plattegrond van de nieuwe situatie, een kaartje van de historische situatie en soms een principetekening van de bruggen per deelgebied gegeven. Overzichtskaart, investeringen, knelpunten en maatregelen De overzichtskaart van knelpunten en gewenste maatregelen om de Intieme Vaarroute weer bevaarbaar te maken is gebaseerd op de volgende uitgangspunten: • Minimale breedte van 1.65 (keersluisje Achter de Kerk) en max lengte van 4.0 m i.v.m.
keren • Cultuurhistorische input uit de interviews • En in combinatie met watertechnische input van Rijnland uit de expertmeeting en de eerste resultaten uit de watermodellering (waterkwaliteit en doorspoelingsverbetering) • Input uit andere onderzoeken binnen Hollandse Waterstad • Eigen bevindingen tijdens de inventarisering ter plaatse en ideeën van derden gedurende Hollandse Waterstad en dit planproces. Voor de kostenonderbouwing heeft DHV gerekend met een onzekerheidsmarge van + en – 25 %.Het betreft alleen die kosten die strikt noodzakelijk zijn om de de Intieme Vaarroute bevaarbaar te maken en dit binnen de gewenste cultuurhistorische context. De kosten voor ondermeer grootachterstallig onderhoud, watertechnische kosten en of kosten voor derden (privé bruggen) zijn in de raming niet onderscheiden. Dit zou immers onderhandeling vergen tussen verschillende partijen en past veel eerder in een latere fase als meer bekend is over deze kosten en de verdeling hierover. Het ontbreekt op dit moment aan adequate informatie over de staat van onderhoud en nader onderzoek is daarom gewenst.
9
10
Watersysteem Gouda “Het bijzondere karakter van dit sluizensysteem is nog steeds zichtbaar. Het heeft grote historische waarde; voor Gouda, maar ook voor Nederland omdat de Donkere Sluis de enige overgebleven sluis met kruisende deuren is.”
Wat is er nu zo bijzonder aan het Goudse watersysteem? De Donkere Sluis is de oudste sluis van Gouda. Het is de enige sluis met kruisende deuren die Nederland nog heeft. Op deze plek bestond al in de 13e eeuw een sluis, mogelijk zelfs als twee eeuwen eerder, om het waterpeil in het achterliggende gebied te kunnen beheren. Het was aanvankelijk een keersluis: de schepen konden in en uit varen als het water in de Gouwe en de Hollandse IJssel even hoog stond. In 1778 kreeg de sluis zijn huidige vorm met kruisende deuren. Deze werden aangebracht om het schuren van de Goudse grachten mogelijk te maken. Kruisende deuren zijn een Hollandse vinding van omstreeks 1600. Zij kunnen tegen het hoge water in geopend worden, waardoor het water met grote snelheid door de sluis stroomt. In 1463 werd de sluis aan het Amsterdams Verlaat gebouwd. Daarmee ontstond tussen de Donkere Sluis en het Amsterdams Verlaat een schutkolk van 380 meter lang. Overigens betaalden naast Gouda, ook andere Hollandse handelssteden mee aan de sluis. Dit toont aan dat zij enorm belang hechten aan deze handelsverbinding. Dat kon niet anders want andere binnenvaartroutes tussen Noord- en Zuid-Holland waren verboden. Omstreeks 1615 werd aan de mond van de
Haven een sluis gebouwd om het dichtslibben van de Haven tegen te gaan. Tot die tijd was de Goudse haven een getijdenhaven, door de open verbinding via de Hollandse IJssel met de zee. Het complex van Havensluis, Donkere Sluis en Amsterdams Verlaat vormde een gekoppelde schutsluis waarvan het schutten in totaal 6 uur duurde. De schutkolk van de Havensluis tot Donkere Sluis is 402 meter. Daarmee werd het sluizencomplex met een lengte van bijna 800 meter de langste sluis van Nederland, mogelijk zelfs van Europa. In de loop der eeuwen nam het belang van Gouda als handelsstad af, maar de langste sluis heeft tot 1954 gefunctioneerd. Toen is de Havensluis definitief gesloten als reactie op de Watersnoodramp van 1953. Een groot deel van het bijzondere karakter van dit sluizensysteem is echter nog steeds zichtbaar. Het heeft grote historische waarde; voor Gouda omdat het een wezenlijk onderdeel is van haar geschiedenis, maar ook voor Nederland omdat de Donkere Sluis de enige overgebleven sluis met kruisende deuren is. (uit: flyer Hollandse Waterstad)
Gouds waterstelsel anno 1800
Binnenstad Gouda rond 1800
12
Gouda waterstelsel anno 2009
Binnenstad Gouda rond 2009
13
1800 Zijlen Zijlen waren kleine waterlopen die een aantal functies vervulden in de Goudse binnenstad. Ze zorgden voor de afvoer van water, drinkwater, maar ook voor bluswater. De zijlen liepen zowel bovengronds als ondergronds. Aan het begin van de 19e eeuw grensden bijna alle huizen in Gouda aan water. Dit zal in de Middeleeuwen niet anders zijn geweest. In 1871 besloot de gemeenteraad om de zijlen te dempen. Dit besluit kwam voort uit hygiënische redenen, de zijlen werden namelijk ook als open riool gebruikt. De zijlen werden toen vervangen door riolen.
Gouda doorvaarbaar Gouda is ontstaan op het kruispunt van de Hollandse IJssel en het riviertje de Gouwe. Het bouwjaar van de eerste sluis is niet bekend, maar ligt waarschijnlijk tussen de 1100 en 1250. Deze sluis lag op de plek van de Donkere Sluis. In 1398 kreeg Gouda het alleenrecht op de route van Noord- naar Zuid-Holland. De Haven en de Gouwe waren vanaf dat moment onderdeel van een zeer belangrijke scheepvaartroute. Deze door gewoonterecht verplichte vaarroute werd een gekostumeerde vaarweg genoemd. Door deze positie kon Gouda zich ontwikkelen tot een welvarende stad. Naast dat Gouda tol kon heffen, moesten de passerende schepen een aantal sluizen passeren, het Amsterdams Verlaat, de Donkere Sluis en de Havensluis. In de uren die dit kostte, gaven de schippers veel geld uit. Bovendien konden touwslagerijen en zeilmakerijen goed zaken doen. Tot 1875 konden schepen met een staande mast alleen in de Haven, voor het passeren van de Donkere Sluis werd de mast gestreken. Bruggen in de Haven waren beweegbaar, of waren voorzien van een oorgat, een kleine opening in het midden van de brug waar een mast doorheen kon. In 1875 werden ijzeren draaibruggen en dubbele basculebruggen gebouwd in de Haven en Hoge/ Lage Gouwe, zodat er een staande mast route door Gouda ontstond. In 1930 werd de huidige St. Jansbrug gebouwd, waardoor de staande mast route weer verdween.
Grachtenstelsel Oorspronkelijk was het grachtenstelsel van Gouda veel uitgebreider dan het nu is. Rond het begin van de 20ste eeuw veranderde het idee over de grachten. Ze werden gezien als onhygiënisch, en er werd besloten om de grachten te dempen. In de loop der tijd zijn de volgende grachten gedempt: het Agnietenwatertje (bij de Agnietenkapel, 1911), Verloren Kost (1930), Nieuwehaven (1940), de Naaierstraat en Achter de Vismarkt (1954) en de Raam (1961). Schuren Het watersysteem in Gouda werd ook gebruikt als riool. Het was dus wenselijk om dit systeem schoon te houden, en dit werd gedaan door het zogenaamde schuren van de grachten. Hierbij werd gebruik gemaakt van het getijdenverschil in de Hollandse IJssel. Bij hoog water werd de Havensluis opengezet waardoor de sluiskolk, die liep tot aan de Donkere Sluis, met water gevuld werd. Dit water werd vervolgens door de stad gespoeld. Voordat er geschuurd werd, meldde de stadsomroeper dit aan de bevolking. Dit was noodzakelijk omdat de golf water vaak buiten de grachten kwam, en mensen hun voordeur moesten afsluiten met een vloedplankje of zandzakken. In 1954 is gestopt met het schuren omdat de Havensluis gesloten werd.
Tekening brug met oorgat
14
2009 ter en scheepvaart. De zuurstofoverschrijding komt door de aanwezige baggerlaag, de lage doorstroomsnelheid, de geringe diepte van de binnengrachten en de belasting met organische stoffen.
Peilbeheer Het peil van de Goudse stadsboezem wordt gehandhaafd op NAP - 0,70 m. Dit is 10 cm lager dan het peil van de Rijnlands boezem (NAP -0,60 m), waar ook de Gouwe deel van uitmaakt. Om het waterpeil in de stadboezem in een droge periode te handhaven kan water worden ingelaten bij de Kock van Leeuwensluis. In de reguliere situatie wordt in een natte periode water uitgemalen via de gemalen Hanepraai en Mallegat. Niet alleen vanwege peilbeheer, maar ook vanwege de waterkwaliteit wordt water de binnenstad ingelaten vanuit de Hollandse IJssel. De waterberging is erg klein, dit komt door de beperkte drooglegging op sommige plaatsen in de binnenstad. In het dagelijks beheer wordt de speelruimte als zeer krap ervaren. De vraag is of Rijnland het nodig vindt om het systeem robuuster te maken. Er blijkt geen wateroverlast in de binnenstad van Gouda te zijn als gevolg van een beperkte bergings- of afvoercapaciteit in het oppervlaktewater. De stadsboezem bestaat uit twee subsystemen die grotendeels naast elkaar functioneren. Dit zijn het watersysteem van de singels (rood in figuur) en dat van de binnengrachten (blauw in figuur).
Ecologie De ecologische waterkwaliteit is bepaald met het ecologisch beoordelingssysteem van DHV. Uit de standaardmethode volgt dat de ecologische waterkwaliteit in de binnenstad matig is. De belangrijkste knelpunten voor een verbetering van de ecologische kwaliteit zijn de voedselrijkdom (eutrofiëring) van het water, de harde oeverbeschoeiing en de aanwezige baggerlaag. Er is inmiddels gebaggerd. Er zijn op deze plaatsen geen waterplanten gevonden die goed of zeer goed scoren op de ecologische maatlat. De onderwater- en oevervegetatie is slecht ontwikkeld. Er zijn 3 tot 4 soorten waterplanten aangetroffen die een indicator zijn voor een matige waterkwaliteit. De visstand is redelijk gezond. (uit: Watersysteembeschrijving van Rijnland).
Waterkwaliteit Nutriënten, koper en zuurstof zijn probleemstoffen in de binnenstad Gouda. Stikstof en fosfor overschrijden ruim de MTR (maximaal toelaatbaar risico)-norm. Dit wordt veroorzaakt door inlaat van water uit de Hollandse IJssel en Gouwe. Koper en zuurstof voldoen ook niet aan de norm. De koperoverschrijding is vermoedelijk te wijten aan interne bronnen zoals riooloverstorten, afspoeling regenwa-
15
16
Ambitie van Gouda Het terugbrengen van het Nonnenwater/Verlorenkost In de afgelopen 50 jaar is er veel water in Gouda gedempt, overkluisd en hebben oude sluisjes hun functie verloren. Hierdoor heeft de binnenstad een beperkte bergingscapaciteit en laat de waterkwaliteit soms te wensen over. Het terugbrengen van een gracht kan een oplossing bieden die bovendien de stad verfraait. In het ontwikkelingsproject van het Bolwerk is dan ook destijds het idee opgenomen het Nonnenwater en de Verlorenkost open te graven. Inmiddels is dit idee verlaten en hebben ondermeer het Platform Binnenstad-West in samenspraak met private partijen en de gemeente Gouda aan een haalbaarheidsonderzoek voor het openmaken van deze grachten afgerond.
Het bevaarbaar maken van de Intieme Vaarroute Door de Goudse binnenstad loopt een intiem en bijna geheimzinnig netwerk van kleine waterwegen dat niet overal zichtbaar en toegankelijk meer is. Het zou toch heel bijzonder zijn als het nu nog gedeeltelijk overkluisde water van de Spieringstraat, de Zeugstraat tot aan de Turfmarkt weer bevaarbaar is, en als het water rond de motte in het oudste deel van de stad weer herkenbaar en toegankelijk is. Een extra verbinding vanuit de Vijverstraat naar de Fluwelensingel maakt verschillende vaarroutes in de stadsboezem mogelijk. Hollandse Waterstad wil deze Intieme Vaarroutes ontwikkelen tot een aantrekkelijke waterattractie.
Terugbrengen van het schuren van de grachten De kruisende deuren van de Donkere Sluis maakten het mogelijk de Goudse grachten door te spoelen. Dit schuren van de grachten zorgde vanaf de 18e eeuw tot aan 1953 voor schoon water. Het 18e eeuwse sluizenstelsel met het bijzondere systeem voor doorspoelen is uniek in Nederland en hoort op de rijksmonumentenlijst. Met het restaureren van de sluis en het stimuleren van het schuren krijgt Gouda er een bijzondere bezienswaardigheid bij. (gebaseerd op flyer van Hollandse Waterstad)
Het open maken van de Zuidelijke Toegang Het herstellen van de Zuidelijke Toegang tot de binnenstad vanaf de Hollandse IJssel is een project met een hoog ambitienivo. Als de Zuidwestelijke Randweg open gaat en er daardoor minder verkeer op de dijk is, kan het herstel van de Havensluis beginnen. Dan kunnen de schepen daar weer de Haven binnenvaren, de mooiste plek om Gouda per boot binnen te komen.
17
Herstel historisch watersysteem vanuit RACM, het Watergilde, beleid gemeente Gouda en de gebiedsexpert
Inleiding In de interviews is de kennis over het historische watersysteem en de ideeën over het herstel van dit watersysteem naar voren gebracht. Hierdoor ontstaat een geïntegreerd beeld van de cultuurhistorie van de Intieme Vaarroute waarbij de verschillende partijen hun eigen kennis hebben ingebracht. Als eerste heeft een vertegenwoordiger van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) een stuk over de betekenis van het watersysteem in Gouda opgesteld. Hierna is in eerste instantie het Watergilde vanuit het consortium geïnterviewd. Daarnaast zijn de cultuurhistoricus van de gemeente Gouda en een gebiedsexpert geïnterviewd.
Jaap-Evert Abrahamse (RACM), senior onderzoeker historische stedenbouw Datum: december 2008
De geschiedenis en de ruimtelijke en economische ontwikkeling van de stad Gouda hangen sterk samen met de ontwikkeling van het stedelijk watersysteem. Dit watersysteem stond niet op zichzelf. Gouda lag als een spin in het web, centraal in het gewest Holland, op de ‘gekostumeerde’ vaarroute tussen de Maas en het IJ. Schepen die niet door de stad voeren maar door de Buitengouwe en de Statensluis, moesten 36 uur wachten of een vergoeding betalen. Maar ook het stadswater maakte deel uit van deze vaarroute. De stad inde niet zelf het tolgeld. Dat privilege lag aanvankelijk bij de graven en later bij de Staten van Holland. De stedelijke economie profiteerde in hoge mate van de doorvaartroute, waarbij veel verkeer door de stad kwam. De stad Gouda – de huidige binnenstad – kende in vroeger tijden een veel fijn vertakter watersysteem dan nu. Een geleidelijk gegroeid stelsel van grachten, kades en sluizen (dat weer was aangesloten op het stedelijk wegenstelsel) ontsloot de stad voor het waterverkeer en maakte de waterhuishouding beheersbaar. Dit systeem, dat zich ontwikkelde onder invloed van de techniek en de economische belangen van stad en gewest, is geleidelijk in onbruik geraakt. Ten behoeve van de groei van het landverkeer zijn in Gouda ook nog na de Tweede Wereldoorlog, veel stadswateren
18
gedempt. De waardering voor het watersysteem in Gouda is de afgelopen jaren sterk gegroeid. Ideeën voor reconstructie van delen en het opnieuw in gebruik nemen van andere delen zijn in samenhang ontwikkeld. Binnen het Goudse initiatief is het project voor de Intieme Vaarroute het het meest realistisch om voor uitvoering in aanmerking te komen. Maar net als ieder ander monument geldt ook voor een watersysteem dat het gebruik cruciaal is. De geschiedenis heeft geleerd dat functieverlies voor het watersysteem heeft geleid tot de verdwijning van delen ervan. Weloverwogen toevoeging van nieuwe functies is de basis van het openleggen van de Intieme Vaarroute. Bij een dergelijke herprogrammering van een deel van de binnenstad moet altijd een evenwicht worden gevonden tussen de bestaande structuur en het nieuw in te voegen programma en ontwerp, waarbij het gebruik en de schaal van de ingrepen in overeenstemming moet zijn met de schaal van het omringende stedelijk weefsel. Dit uitgangspunt is in het geval van de Intieme Vaarroute zeer goed uitgewerkt. Door een aantal kleine ingrepen kan een deel van het historische watersysteem in de Goudse binnenstad worden gebruikt voor kleinschalige waterrecreatie. De nieuwe functie en zijn omgeving zijn, vergelijkbaar met de Bossche Binnendieze, goed op elkaar afgestemd.
De realisatie van de Intieme Vaarroute draagt bij aan de beleefbaarheid en de samenhang van het historische watersysteem en daarmee aan die van de Goudse binnenstad.
Ruud Hofman – Beleidsadviseur Cultuurhistorie Gemeente Gouda Interviewer: Kees Ykema (Ykema T+L) Datum: 16 februari 2009
Het Gouds watersysteem De drie oorspronkelijke functies van het watersysteem zijn van cultuurhistorisch belang. Dit zijn de doorvaarbaarheid van de stad, inclusief het schutten van de schepen, het spoelen van de grachten en de stadsverdedigingsfunctie die het water heeft gehad. Vooral de laatste functie blijft vaak onderbelicht. Toen Gouda ging groeien na het verkrijgen van stadsrechten werd water, al
dan niet aangevuld met stadsmuren, ingezet als belangrijk verdedigingsmechanisme. De Raam en de Singels zijn hier goede voorbeelden van, zij zijn primair als verdedigingswerken aangelegd. In alle drie genoemde functies liggen cultuurhistorische waarden. Het watersysteem van Gouda is vooral uniek omdat het historisch, middeleeuwse, watersysteem nog bijna intact is. Een goed voorbeeld hiervan is het gebied rond de motte. De waterwegen die wel gedempt zijn, zoals bijvoorbeeld de Raam, zijn echter nog goed herkenbaar in de plattegrond. Deze voormalige waterwegen zouden ook nog op betrekkelijk eenvoudige wijze hersteld kunnen worden. In veel andere Nederlandse watersteden is dit herstel problematischer, omdat er bijvoorbeeld grote verkeersaders of bebouwing over de gedempte waterwegen zijn aangelegd. Een ander uniek aspect van het Gouds watersysteem is het fenomeen van de zogenaamde ‘enkele buurten’. Een enkele buurt is een gracht of dijk die aan één kant bebouwd is. Daar vinden we aan één zijde de voorkanten van huizen, aan de andere kant de achterkanten van percelen met tuinen en bijgebouwen (Spieringstraat, Zeugstraat, Naaierstraat, Achter de Vismarkt, Peperstraat enz). Hierdoor ontstaat een hele aparte beleving van het water. Deze enkele buurten bevinden zich juist in het gebied van de Intieme Vaarwegen.
Watersysteem beschermen als Rijksmonument Het Goudse watersysteem als ensemble is in zeer hoge mate van belang als uitdrukking van de maatschappelijke ontwikkeling van een Hollandse Waterstad in het algemeen en van de stad Gouda in het bijzonder. Het telt een groot aantal onderdelen die van groot belang zijn voor de geschiedenis van de architectuur en bouwtechniek in Nederland en het is diverse opzichten uniek in Nederland en daarbuiten. Het ensemble is als geheel nog grotendeels in tact en heeft daarmee in hoge mate educatieve en museale waarden. Het is daarom jammer dat het watersysteem als geheel en de samenstellende onderdelen op enkele uitzondering na nog geen beschermde status hebben. Gouda hoopt dat daarin in de nabije toekomst verandering zal komen. Het zichtbaar maken van de cultuurhistorie Bij het weer zichtbaar maken van de cultuurhistorie, moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen het restaureren/ terugbrengen van de fysieke historische objecten en het vertellen van het verhaal van de stad. Het belangrijkste doel van de cultuurhistorie is hierbij het vertellen van het verhaal van de mensen die de
stad hebben opgebouwd. Natuurlijk heeft dit verhaal ook zijn fysieke neerslag in de stad. De objecten die de mensen hebben achtergelaten spelen daarin uiteraard een grote rol, maar om bijvoorbeeld het verhaal van de Raam de vertellen is het niet noodzakelijk om het water op zichzelf terug te brengen. Je kan op die plek de historie ook herkenbaar maken door het water op een andere manier weer fysiek vorm te geven. Hoe neem je maatregelen in een cultuurhistorische context? Een cultuurhistoricus begint altijd met onderzoek. In dit onderzoek probeer je zo goed mogelijk te achterhalen wat de historische situatie was en onder welke invloeden die zich heeft doorontwikkeld. Hieruit komt naar voren welke ingrepen je op historische gronden kan verdedigen. Als uit het onderzoek duidelijk naar voren komt hoe de historische situatie was, heeft het de voorkeur om deze terug te brengen. Het kan echter ook zijn dat er onvoldoende gegevens beschikbaar zijn om de historische situatie op een correcte manier terug te brengen of dat het niet wenselijk is om deze situatie terug te brengen vanuit een nieuw gebruik. In die gevallen is het beter om in de ingreep duidelijk te maken dat het niet gaat om de historische situatie. Dit kan door middel van een eigentijds ontwerp. Zonder de historie weg te gooien, moet je soms het contrast opzoeken.
Een goed voorbeeld is de doorsteek die kan worden gemaakt bij de Vijverstraat. Het is historisch verdedigbaar dat er een verbinding wordt gerealiseerd tussen de Spieringstraat en de Fluwelensingel, terwijl het onduidelijk is waar deze doorsteek exact was. In zo’n geval kan het historische verhaal dus het beste verteld worden met een eigentijdse ingreep. Een ander voorbeeld is het plan om de schutsluis op de kop van de Haven te bouwen. Oorspronkelijk werd de gehele Haven gebruikt voor het schutten van de schepen, maar in de huidige context is dat niet langer haalbaar. In dit geval, waarbij de sluis anders wordt teruggebracht dan die historisch was, verdient het de voorkeur om dit te doen met een eigentijds ontwerp dat zich voegt in de historische situatie. Een ander verhaal is het stadhuis. Dit is rond 1950 gerestaureerd in gothische stijl. Het is vanuit de historie echter onduidelijk of dit in de oorspronkelijke situatie ook zo was. Hoewel de restauratie an sich heel goed is uitgevoerd, schept dit toch verwarring, omdat onduidelijk is wat nu historisch is en wat bij de restauratie aangepast is. Het verhaal van het doorontwikkelen is niet meer te vertellen aan de hand van wat we ter plekke aantreffen.
19
Hetzelfde geldt ook voor nieuwe functies die je wilt inpassen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de keerplek voor fluisterboten. Omdat deze functie niet gebaseerd is op de historische situatie moet je zorgen dat door het ontwerp duidelijk wordt dat dit een latere toevoeging is. Concrete ingrepen in het historisch watersysteem Eén belangrijke ingreep die de beleefbaarheid van het Goudse watersysteem aanzienlijk zal vergroten, is het verwijderen van de overkluizingen die zich nu achter de Waag bevinden. Doordat deze overkluizingen vrij groot zijn, is er totaal geen beleving meer van het historische watersysteem. Ook door de overbouwing van de bloemist in de Antoniusstraat vallen de zichtlijnen op het water helemaal weg. Historisch gezien was op de plek achter de Waag wel een brug, maar dit was een vrij klein bruggetje. Een nieuwe brug waar ook bussen en hulpdiensten overheen moeten kunnen, zou dus een eigentijds ontwerp kunnen krijgen. Er is nu een duidelijke breuk tussen het kernwinkelgebied aan de ene kant en het historische gebied aan de andere kant. Door het zichtbaar maken en het nieuwe gebruik van het historisch watersysteem kan dit voor een groot deel verholpen worden. Door het openmaken van de overkluizing wordt de beleving van het historische watersysteem teruggebracht in het kernwinkelgebied en de stad op dit punt weer leesbaar.
Hiernaast wordt door het herstel van de onderdoorgang bij de Dubbele Buurt, wat nu wordt uitgevoerd, de hoofdwatergang van de Haven en de Gouwe weer verbonden met de Intieme Vaarroute. Dit is een belangrijke ingreep, omdat hiermee wordt benadrukt dat het watersysteem één geheel is. Als er meer mensen vanuit het kernwijkelgebied naar de Haven komen, zal de bedrijvigheid hier toenemen en wordt het interessanter om er bijvoorbeeld een gallerie of een restaurantje te beginnen. Ook is het verhaal van de historie van de stad beter te vertellen. Het gaat dus om stadsontwikkeling, niet alleen om herstel van oude waarden. Cultuurhistorische waarde van nieuw gebruik van het watersysteem Nieuw gebruik van het watersysteem in de vorm van bijvoorbeeld een fluisterbootje of een kano kan heel positief zijn vanuit het oogpunt van de cultuurhistorie. Allereerst ontstaat er een nieuwe dimensie in de beleving van de stad. Vanaf het water beleef je de stad toch heel anders dan vanaf de straat. Daarnaast is het ook mogelijk om een fluisterboot met gids aan te bieden. Dit is natuurlijk
20
een perfecte situatie om het historische verhaal te vertellen. Bij het gebruik geldt hetzelfde principe als bij de fysieke ingrepen. Het is waarschijnlijk niet mogelijk om een bootje te ontwikkelen zoals dat vroeger door het Goudse water heeft gevaren. Een goede optie is dan om te kiezen voor een elektrisch fluisterbootje waardoor je weer dat contrast tussen historisch en eigentijds gebruik opzoekt. Ook het beheer krijgt meer aandacht als het watersysteem meer gebruikt gaat worden. Nu zie je dat beheer en onderhoud van het watersysteem niet planmatig wordt aangepakt, maar dat dit veelal op ad hoc basis wordt uitgevoerd. Hierbij komt nog dat de kosten voor het onderhoud van een historisch kunstwerk veel hoger zijn dan die van een nieuw kunstwerk, terwijl er qua budget geen onderscheid wordt gemaakt. Dit is een probleem wat ook in veel andere Hollandse watersteden speelt. Als de zichtbaarheid van het watersysteem groter wordt, moet je meer aan beheer en onderhoud doen om je als stad van je goede kant te laten zien. Het is wel belangrijk dat dit aspect van beheer en onderhoud mee wordt genomen in het ontwikkelproces. Er liggen nadrukkelijk kansen om bij de uitvoering van dit project ook particulieren mee te nemen.
Als je toch bezig bent met een reconstructie van een kade, denk bijvoorbeeld aan de Zeugstraat, dan is het voor particuliere eigenaren aantrekkelijk om gelijk mee te doen. Omdat er toch een aannemer bezig is, vallen de kosten meestal lager uit, maar je kan mensen ook verder helpen met bijvoorbeeld subsidies of laagrentende leningen. In Gouda is de uitspraak “Als het water gaat stromen krijgt Gouda haar ziel terug” erg bekend. Je kan deze uitspraak ook omdraaien: “Als Gouda haar ziel terug krijgt, gaat het water weer stromen” en stellen dat als de mensen in de stad met bezieling samen aan de stad werken, het water weer gaat stromen. Die bezieling is in Gouda duidelijk zichtbaar, veel mensen zijn erg begaan met de historie van de stad. Belangrijk nu is dat we niet teveel naar de korte termijn kijken en het geld kijken, maar op de lange termijn op een respectvolle manier werken aan de (her) ontwikkeling van de historische stad.
Interview met: Hans Suijs (H), (Historische vereniging Die Gouda, Watergilde) Interviewer: Kees Ykema (K) datum: 3 juli 2008
K: Het Watergilde heeft in zijn beleid opgenomen het historische watersysteem van tussen 1500 en 1600 terug te willen restaureren. Wat bedoelen jullie
daar precies mee? Hoe ziet dat eruit? H: Aan het Goudse stratenpatroon zie je dat hoe bepalend het water is geweest. Dat is al sinds het ontstaan van de stad. Toen zijn bij de ontginningen de slootjes loodrecht op de rivieren gegraven. Aan de ene kant oprukkend vanuit Utrecht , aan de andere kant langs de Gouwe . Tot op de dag van vandaag zijn die ontginningen te herkennen in het stratenpatroon van Gouda. En dat geldt ook voor het waterpatroon van de grachten en de zijlen. Op luchtfoto’s van Gouda zie je nog steeds de structuur van 1500-1600. Met name in de twintigste eeuw is steeds meer water gedempt. Daar zijn meerdere redenen voor geweest, maar met de huidige kennis is dat soms jammer. Want naast de voordelen had het ook nadelige effecten, zoals te veel of juist te weinig water. Dat laatste geldt vooral voor grondwater. We willen dus niet alleen vanuit historisch belang het water terug, maar ook vanuit waterbeheer een evenwichtiger stad creëren met een volwaardige plaats voor het historische water. We gebruiken daarvoor het volgende adagium. We hebben met vallen en opstaan gedurende duizend jaar kennis opgebouwd over water in binnensteden. We gooien die kennis toch niet zo maar weg omdat we de laatste vijftig jaar zo’n heilig vertrouwen in onze moderne technologie hebben gekregen? Er zijn kennisgebieden verloren gegaan, en vaak zijn we ons daar niet van bewust.
Een probleem zoals het onderlopen van achtertuinen van de huizen langs de Turfmarkt zou niet bestaan als het oorspronkelijke waterstelsel in tact was gebleven. K: Als je kaarten vergelijkt, zie je inderdaad dat het patroon nog in tact is, maar je ziet ook dat er veel verdwenen is. Hoe kijk je dan nu tegen het watersysteem aan? Wat is bijvoorbeeld de rol van het schuren van de grachten. H: Het schuren van de grachten is een manier om de grachten schoon te spoelen door gebruik te maken van het hoge water van de Hollandsche IJssel. Dat gebeurde al heel lang in Gouda. In archiefstukken van rond 1620 is te vinden dat behalve de toenmalige Donkere Sluis ook de eerste Volmolen aan de Peperstraat voor doorspoeling zorgde. In 1630 kwam daar de tweede Volmolen bij de Punt bij. Beide molens stonden in verbinding met de Hollandsche IJssel en maakten gebruik van de waterkracht van het hoge wate. en konden daardoor ook zorgen voor doorspoeling van de Goudse grachten. Het systeem van het
schuren is in de 18e eeuw geperfectioneerd toen de Donkere Sluis de kruisende deuren kreeg. Daamee ontstond de Donkere Sluis zoals wij die nu nog kennen. Het schuren is een bijzonder element van het Goudse watersysteem. De Gouwe kun je de primaire waterweg noemen en was vooral een transportweg. Maar het kanalenstelsel in de stad kun je het secundaire waterstelsel noemen. Aan de westelijke kant lag een klein deel; de Raam en de Peperstraat. Aan de oostelijke kant van de stad lag het grootste deel en diende voornamelijk om water af te voeren, zowel hemelwater als rioolwater. In de praktijk was het een open riool. Als je dat water wilt afvoeren, moet het wel stromen. Een ingenieus stelstel van sluisjes dwong het water als het ware door de Intieme Vaarwegen. Op die manier schuurde het water de waterwegen schoon. Hoewel men dit waarschijnlijk toen niet precies wist, was dit spoelen van de grachten voor de volksgezondheid van groot belang. Letterlijk van levensbelang. Vuil water bracht immers veel ziekten over. Wij willen dat de doorstroming weer een volwaardige plek krijgt bij het herstellen van de Intieme Vaarwegen. Want je kunt wel aandacht vragen voor de Intieme Vaarwegen, maar als het water stilstaat en stinkt, krijgt niemand een positief beeld. Wij vinden stroming voor de hele stad belangrijk, en zeker voor de motte. Het water moet stromen.
Oude kennis en techniek kunnen we nu ook weer gebruiken bij het schoonhouden van het watersysteem. Laten we maar eens naar de huidige motte kijken. Het water loopt er aan twee kanten langs; aan de zuidkant onder het Museum GoudA en aan de noordkant onder het Kostershuis. Om het cirkelvormige water goed schoon te maken, is aan beide kanten doorstromend water nodig. In het verleden zal er ongetwijfeld voldoende stroming zijn geweest en werd het schoon. Nu zijn we (te) voorzichtig omdat het bij de Turfmarkt zo verzakt is dat je nog maar 10cm drooglegging hebt. Als je in de haven te veel water opzet, bijvoorbeeld meer dan een meterontstaat op de Turfmarkt een al te groot hoogteverschil. Als je echter te weinig water langs de motte laat gaan, zou het water wel eens de makkelijkste weg kunnen kiezen. Onder het museum ontstaat dan waarschijnlijk geen stromend water meer. Dat is op te lossen met de techniek die men in de middeleeuwen gebruikte. Zet er een schuifje of een klepje bij en komt het wel weer goed. Dat is niet hemelbestormend. Je zou bij wijze van spreken onder het Kostershuis een valluikje kunnen maken. Hierdoor loopt het water tijdens het schuren langs de andere kant. Datzelfde is bij de Vismarkt in
21
het verleden gebeurd. Dan ging het Amsterdams Verlaat dicht en werd het water als het ware rechtsaf gedwongen, de Vismarkt op. Dan ging het zo via de Naaierstraat naar de Turfmarkt en dan weer terug naar de Lage Gouwe. K: Rijnland houdt zich ook bezig met doorspoeling en de waterkwaliteit. Zou het schuren op deze manier kunnen bijdragen aan de doorspoeling? H: Ja, daar zijn wij van overtuigd. Je moet zo’n monumentaal systeem op een moderne manier gebruiken. Die Goude heeft dat ook altijd gezegd over monumenten. Als een gebouw gebruikt wordt, wordt het goed onderhouden. En daarmee behouden. We hebben daar de term BORG voor bedacht: Behoud, Onderhoud en Realistisch Gebruik. Hetzelfde zeggen we over het water. Stilstaand water waar niemand naar kijkt, waar geen boten varen en waar geen stroming is, raakt letterlijk out the picture. Niemand kijkt er meer naar en het wordt niet onderhouden. Uiteindelijk verzandt het en wordt het een vuile stinkende sloot. Logisch dat men die dempt. Dus moet je zorgen dat er beweging op het water terugkomt, dat er stroming is en dat het onderhouden wordt. Dat geldt voor alle onderdelen. Daar ligt voor Rijnland een hele mooie taak waar ze zelf winst mee kunnen halen. . Het is bijvoorbeeld mogelijk om alvast te gaan pseudo-schuren, voordat de verbinding met de Hollandsche IJssel is hersteld.
Dat vergt weinig investering, het heeft een perfecte uitstraling voor toerisme en burgerij. Je kunt een geweldig historisch verhaal laten zien, al is het maar eens in de week. En tegelijkertijd ontstaat er stroming in de motte door het Amsterdams Verlaat dicht te doen en gelijktijdig dat sluisje bij de Kerk open te zetten. Door de Zeugstraat loopt het water dan weer weg. De haven heeft een lengte van driehonderd meter, maar met een halve meter er op ontstaat een behoorlijk hoeveelheid water die goed door het gebied stroomt.. H: Er schiet me trouwens nog iets vergelijkbaars te binnen: afgelopen zondag, keep them rolling (red: manifestatie oude legervoertuigen.)Een oude jeep hoort niet in de etalage, maar moet functioneren. Dan blijft hij behouden. Dat is met alle monumenten, dus ook met die jeeps en vrachtwagens. Je moet zorgen dat ze gebruikt worden, want dan blijven ze in goede staat. Dat geldt ook voor waterwegen.
22
K: Dat is voor jullie een heel helder uitgangspunt. Functioneren, gebruiken en daardoor behouden Zelfs als dat niet meer precies zoals vroeger is? H: Gebruik is absoluut prioriteit. Aan de Donkere Sluis is te zien hoe funest buiten gebruik stellen is. De deuren rotten weg omdat er al vijftig jaar geen beweging in het water is. Je moet ze nu eerder vervangen, dan wanneer de sluis gebruikt zou worden. Je kunt heel goed gebruik maken van moderne middelen zonder de historische uitstraling aan te tasten.Voor het spoelen rond de motte moet je bijvoorbeeld een praktische oplossing vinden. Maar je kunt moderne technische oplossingen best onzichtbaar wegwerken bijvoorbeeld onder een overkluizing. Maar er is ook niks op tegen om een modern element te laten zien in een monumentaal gebied. Er staan immers ook vaak winkels en andere moderne gebouwen. Maar wees dan ook echt creatief, maak ook dan kwaliteit. Dan is er niets mis met moderne toevoegingen. Een stad leeft immers en moet zich ontwikkelen. We leven nu in de 21e eeuw en natuurlijk kun je veel leren uit die vroegere eeuwen en oude elementen terugbrengen. Maar je mag er ook je eigentijdse stempel op zetten. K: Het gaat in Hollandse Waterstad niet om water alleen. Langs de vaarroute kom je van alles tegen: kademuren, tuinen, monumenten Hoe kijken jullie daar naar? H: In de buurt van de motte is het duidelijk.
Daar staan erg veel monumenten: het oude Weeshuis, de Sint Jan, het museum, het Vroesenhuis. Maar kijk ook eens naar de structuur van de Zeugstraat. Het is minder oud, maar ademt wel een monumentale sfeer uit. Het vieze water en de lelijke bruggetjes doen de historische sfeer onrecht aan. K: Wat bedoel je met onrecht? H: De lelijkheid. De bruggen zijn in de loop van de tijd steeds groter geworden. Het waren oorspronkelijk smalle boogbruggetjes, maar het zijn nu platte autobruggen geworden. Ze worden niet alleen zo breed mogelijk, maar ook zo vlak mogelijk gemaakt want dan kun je erop parkeren. Als ik het over lelijk heb, bedoel ik alle facetten. Het water staat stil en is vuil. Zorg er voor dat je dat langzaamaan weer terug brengt zodat het water weer een volwaardig onderdeel wordt van de totale stad, zodat het geheel meer waard wordt. Het
museum bijvoorbeeld wordt leuker als het water er daar mooi bij ligt en er dingen in gebeuren. En in de Turfmarkt zal dat echt geen turfboot zijn met hoog opgeladen turf, die onder de trappetjesbrug doorvaart. Dat zijn vooral sloepen, kano’s en andere kleine vaartuigen.. Maar het brengt wel weer levendigheid in de binnenstad en er ontstaat een evenwicht tussen monumenten langs het water en het monumentale water zelf. De stad wordt dan stap voor stap gewoon mooier. K: Wat zie jij nog meer voor mogelijkheden voor het water? H: Je moet zichtbaar maken dat het water stroomt. Wildwaterkanoën zie ik niet zitten, want zo krachtig zal het nooit zijn. Maar je kunt wel iets anders met die beweging doen. En dat kun je ook weer uitbaten in toeristisch opzicht. Ik heb in Singapore een leuk voorbeeld gezien. Daar is een badeendjesrace geweest en dat trok wereldwijd de aandacht. Als wij de grachten weer gaan schuren zouden we iets soortgelijks kunnen doen. Het hoeft niet precies hetzelfde te zijn, maar stel je voor dat je badeendjes of flessenpost, in het water gooit tussen de twee sluisdeuren. Je laat het water hoog opkomen, sluit het Amsterdams Verlaat en al die badeenden stromen langs de motte en belanden via de Zeugstraat uiteindelijk in de Turfmarkt. Een netje eronder en wie het eerst eendje opschept heeft gewonnen. Maar ik denk ook nog aan iets anders.
Er is een relatie met waterkwaliteit. Nu staat het water stil, maar als je 300.000 kuub water per jaar binnenlaat via de Gouwe, de Spieringstraat en de Peperstraat, ontstaat beweging in het stedelijk water. We kunnen het water een handje helpen als we bij het pseudo-schuren tussen de Noodgodsbrug en de Donkere Sluis een paar fikse fonteinen maken. Een fontein geeft levendigheid maar door het neervallende water komt er ook meer zuurstof in het water en wordt de waterkwaliteit verbeterd. Je neemt zo verschillende facetten van water in de binnenstad mee. Zolang die vaarweg naar de IJssel nog niet open is, zijn dit dingen die je tijdelijk kunt doen. K: In dit onderzoek wordt het idee geopperd om rinkets te plaatsen aan de Haven, zodat het water via de rinkets uitkomt in de t in de grachten e rachter en in het water rond de motte. Heeft dat waarde voor jullie? H: De rinkets zijn bijzonder waardevol voor ons. We hebben een paar jaar geleden de status van gemeentemonument aangevraagd
om een vorm van bescherming te geven en zo te voorkomen dat ze gesloopt worden. Ook voor de rinkets geldt: je moet ze bruikbaar maken. Dat kan bijvoorbeeld bij de Muze aan de Oosthaven want daar staat er één aan de kade van de haven. Je kunt er ook voor kiezen om het museaal zichtbaar te maken, maar dan moet er in het museum ook aandacht besteed worden aan het thema water in de binnenstad.We zouden bijvoorbeeld een nieuw rinket kunnen laten maken naar voorbeeld van de oude en laten functioneren rond de motte. Want daar hebben ze waarschijnlijk ook gestaan, er moeten er honderden zijn geweest. Er is niks op tegen om een rinket terug te brengen op een plek waar er één heeft gestaan. Het zou mooi zijn als je dat in een transparante buis dwars door het museum kunt laten zien. Met een duidelijke uitleg en een mooi verhaal, leg je het watersysteem museaal uit. Nog een manier waarop het watersysteem een toeristisch interessant thema wordt. K: Maar misschien heeft daar wel nooit een rinket gestaan? Moet je dat dan wel terugbrengen? H: Maar er zou een rinket hebben kunnen staan. Want waarschijnlijk hadden bijna alle huizen aan de Oost- en Westhaven er wel een. Iedereen wilde immers wel zijn eigen riool schoon spoelen met behulp van hoog en laag water. Ik denk dat het bij het museum niet anders geweest is. Ik vraag me alleen af of we bij het museum nog spuigaten aantreffen.
Daar zou je naar moeten zoeken naar de oude uitlaten bij de overkluizing tussen de Molenwerf en Achter de Kerk. K: Er wordt onderzocht of het verbreden van het water rond de motte interessant is. Wat denk jij daar van? H: Het water rond de motte is het oudste water. De loop van de Gouwe is verschillende keren verlegd, maar het water van de motte niet. Er zijn zelfs verhalen dat de Gouwe over de Markt gestroomd zou hebben. De afbuiging van het water bij de Donkere Sluis is onnatuurlijk. Het is nogal een rechte hoek, zonder een soepele kromming van de rivier. Door de aanleg van sluizen ontstaan mogelijk dit soort onnatuurlijke buigingen. Vergeet niet dat de Sint Janskerk toen heel klein was. Daar heeft ook water gelegen. Je zou dat ook nog zichtbaar moeten kunnen maken. Ik wijs mensen tijdens rondleidingen altijd op de achterkant van de huizen tegenover de kerk. Daar zijn nu aanbouwen te zien. Daar heeft vroeger water gelopen, een zogenaamde kerkring. Dat water bestaat nu niet meer. De huidige
23
kerk is er over heen gebouwd, maar het zou heel goed kunnen dat de Gouwe daar op de een of andere manier op aangesloten heeft. K: Je hebt het over hele oude historischgeografische gegevens. Weten we daar wel genoeg van af? H: De archeologische vereniging Golda weet daar meer van. Je hebt ook Henk-Jan Sprokholt geïnterviewd. Hij weet er ook meer van want hij doet al jaren onderzoek naar de oude bodem. Maar je kunt nu zelf ook nog veel zien aan de bebouwing. Als je vanuit de Dubbele Buurt een denkbeeldige lijn trekt naar het Tolhuis dan zie je dat de voorkanten van de huizen aan de Dubbele Buurt aan de westkant één lijn vormen met de huizen verderop aan de westhaven. De kapel van het museum staat bijvoorbeeld loodrecht op deze lijn en waarschijnlijk is de haven dus recht geweest. Het kan best dat er eerder een sluis heeft gelegen in de Dubbele Buurt en dat bij de bouw van de sluis op de huidige plek de knik in de haven is ontstaan. Vaak bouwde men een nieuwe sluis namelijk naast de oude en werd ook de waterloop daarop aangepast.