Gouds Isolatieprogramma.pdf

Daarom worden warmtescans gemaakt in postcodes waar zich woningen bevinden met EFG-labels, waar het gasverbruik bovengemiddeld is en waar ook de inkomens onder gemiddeld zijn.

31

De verwachting is hiermee de conversie onder de moeilijkst te bereiken doelgroep nog iets te verhogen. Het gaat om 2.787 woningen in de wijken Korte Akkeren, Kort Haarlem en Noord. De warmtescans worden uitgevoerd door een gespecialiseerde partij en deze genereert ook automatisch rapporten per woning. Deze worden samen met een tweede brief toegestuurd naar de huishoudens. In deze tweede brief staat nadere informatie over vervolgstappen en ondersteuning van de gemeente, ook worden daarin nogmaals gesprekken met energiecoaches aangeboden.

Figuur 11: Impressie warmtescan vanaf de openbare weg

Social media en buitenruimtecampagne

5.1.4 Regelingen

Om de conversie nog extra te stimuleren wordt een buitenruimtecampagne gevoerd door gedurende één of twee weken abri’s in te kopen in heel Gouda. De timing daarvan wordt gecombineerd met de lancering van de collectieve actie. In aanvulling op de buitenruimtecampagne zet de gemeente ook haar digitale kanalen in. Met deze campagne wordt verwacht doelgroepen te bereiken die minder goed te bereiken zijn met een brief of met aanbellen, zoals jonge gezinnen. Ook wordt de collectieve actie onder de aandacht gebracht via, en in overleg met notarissen, hypotheekadviseurs en makelaars in Gouda. Dit omdat verhuizing een belangrijk natuurlijk moment is voor particulieren.

Inzet NIP-vouchers

5.1.3 VvE-ondersteuning

Tabel 9: Inschatting waarde NIP-vouchers in twee scenario's

In Gouda kunnen VvE’s een kosteloze quickscan krijgen van een uitvoeringspartner die maatwerkadvies uitbrengt voor het pand. Na het uitvoeren van de quickscan kan de uitvoeringspartner eventueel ook de VvE verder begeleiden met het nemen van maatregelen. Deze aanpak wordt in 2023 en 2024 gecontinueerd omdat hij tot op heden succesvol is. Ook is de verwachting dat de regeling nog een extra impuls krijgt in combinatie met de NIP-vouchers en de Goudse Isolatiesubsidie. Ook wordt de landelijke regeling voor VvE’s (de SEEH) binnenkort verruimd. Na 2024 is de verwachting wel dat het laaghangende fruit geplukt is en er een ander ondersteuningsaanbod nodig is voor VvE’s. In het volgende hoofdstuk is hiervan een doorkijk gegeven.

Scenario

32

De uitkering vanuit het NIP voor gemeenten is bedoeld om bij te dragen in de dekking van de investeringskosten voor isolatie bij koopwoningen met EFG-labels. In het vorige hoofdstuk is beschreven dat de gemeente op basis van informele signalen verwacht dat het hier gaat om isolatievouchers en dat minstens 70% van de NIPgelden besteed moet worden aan deze vouchers. Deze voucher mag gestapeld worden met alle andere lokale en landelijke regelingen en mag gecombineerd worden met financieringen zoals de Energiebespaarlening. Maximaal 30% mag worden besteed aan uitvoeringskosten door de gemeente.

Isolatieingrepen

Perc. uitvoeringskosten

Bedrag per voucher

Rechte lijn

1.354

30%

€ 400,-

Landelijk tempo

870

30%

€ 740,-

Het inregelen en uitkeren van deze vouchers aan huishoudens is als activiteit ondergebracht in deze programmalijn en brengt uitvoeringskosten met zich mee. Daarnaast moeten de vouchers aan de man worden gebracht bij de doelgroep met de activeringscampagne en collectieve actie. Er is nog geen minimumof maximumbedrag bekend dat als voucher mag worden uitgekeerd. Wel is een aantal scenario’s berekend omdat de Goudse doelstelling boven de landelijke doelstelling ligt en omdat de landelijke gelden in

principe ‘ontworpen’ zijn op het landelijke tempo. Hier is daarom de waarde van de vouchers uit voor het scenario ‘landelijk tempo’ en het scenario ‘rechte lijn’ op basis van de verwachte bedragen voor Gouda in Tabel 9. Het scenario ‘groeicurve’ zou leiden tot een jaarlijks veranderend voucherbedrag en dat is om uitvoeringstechnische redenen onwenselijk.

toenemende maandlasten een barrière opwerpen bij huiseigenaren, ook als er met de huidige gasprijzen wel degelijk een aantrekkelijke besparing tegenover staat. Daarom wordt in het GIP ook gekeken naar een nieuwe regeling om bovenop de NIP-vouchers en landelijke regelingen isolatie-ingrepen te subsidiëren.

Op basis van deze inschatting is te zien dat de waarde van de NIPvouchers in Gouda dus ligt tussen de € 400 en € 740. Deze waarde kan eventueel nog omhoog als de gemeente de uitvoeringskosten voor eigen rekening neemt.

Voor de Goudse Isolatiesubsidie zijn bestaande regelingen van andere gemeentes geïnventariseerd. Vergelijkbare regelingen zijn er in onder meer Den Haag, Schouwen-Duiveland, LeidschendamVoorburg en Huizen.

Hoe dan ook is het bedrag bescheiden in vergelijking met de kosten voor het naar de Standaard brengen van een woning. Om een gemiddelde naoorlogse koopwoning op natuurlijke momenten naar de Standaard te isoleren is een bedrag nodig van tussen de €7.400 en €19.70016. Uitgaande van de twee à drie ingrepen die een eigenaar per woning nodig heeft gaat het dus om een bedrag van tussen de €3.000 en €7.900 per ingreep. Hiervan wordt maximaal 30% vergoed door de ISDE. Dan resteert nog een bedrag van tussen de €2.100 en €5.530 per ingreep. Hoewel dit bedrag vanaf oktober 2022 volledig en zonder restschuldrisico geleend kan worden door mensen zonder enige leenruimte bij het Nationaal Warmtefonds, zal het idee van

16

Ministerie van BZK: uitkomsten traject begeleidingscommissie Standaard en Streefwaarden https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/18/standaard-enstreefwaarden-uitkomst-traject-begeleidingscommissie

33

Goudse Isolatiesubsidie

De Goudse Isolatiesubsidie is een subsidie voor particuliere woningeigenaren en VvE’s en is stapelbaar met de NIP-vouchers en landelijke regelingen. Uitgegaan wordt van een subsidiebedrag per m2 schiloppervlak dat wordt geïsoleerd. Er wordt een maximum van 70% van het investeringsbedrag gehanteerd zodat het bedrag goed gecombineerd kan worden met de ISDE. Eventueel kan nog een maximumbedrag per woning worden gehanteerd. Aanvullende voorwaarden die van belang zijn: 

Alleen beschikbaar voor woningen met een reële isolatiepotentie. Bijvoorbeeld een maximaal bouwjaar dat in de loop der jaren kan oplopen.





Kwaliteitseisen die de gemeente eventueel aan de aannemer wil stellen, zoals bezit van een veiligheids- of duurzaamheidscertificaat. Alleen voor eigenaar-bewoners en VvE’s. (Eventueel uit te breiden met kleine particuliere verhuurders zodat zij de regeling kunnen combineren met de SVOH).

Er zijn verschillende manieren om de maximale omvang van deze regeling te bepalen. De regeling kan bijvoorbeeld gezien worden als een manier om het verschil te overbruggen tussen de waarde van NIP-vouchers met het landelijke tempo en het Goudse tempo. In dat geval is (€740-€400)*1.354 = €460.360 per jaar logisch. Het opzetten en inregelen van de Goudse Isolatiesubsidie vergt enige tijd en uitzoekwerk. In het GIP wordt ervan uitgegaan dat dit opgepakt wordt in 2023 zodat de regeling per 2024 open kan. Eind 2024 evalueert de gemeente de regeling en stelt deze zo nodig bij. Goudse Isolatiesubsidie voor monumenten In het proces is er veel input gekomen van bewoners van monumenten (zowel gemeentelijk als Rijksmonument). Zij lopen tegen hogere kosten aan voor isolatie omdat de maatregelen die zij kunnen nemen niet altijd subsidiabel zijn of simpelweg duurder zijn dan ‘normale’ maatregelen. Het isoleren van monumenten is belangrijk omdat juist deze gebouwen behouden moeten blijven voor de toekomst. Daarom wordt de Goudse Isolatiesubsidie ook opengesteld voor woningen in het beschermd stadsgezicht en voor gemeentelijke en Rijksmonumenten en wil zij de subsidiabele bedragen voor die woningen te verdubbelen, en voor deze

34

meerkosten een bedrag toe te voegen aan de subsidiepot van deze regeling. Aangezien de meerkosten van monumenten enerzijds en woningen in het beschermd stadsgezicht anderzijds niet helemaal vergelijkbaar zijn worden de subsidievoorwaarden voor beide categorieën in 2023 nader uitgewerkt in overleg met de monumentenadviseur van ODMH die nu ook al deze doelgroepen adviseert over regelingen.

5.2 B – Aanpak voor huishoudens met (risico op) energiearmoede De programmalijn energiearmoede is erop gericht om snel de energierekening van kwetsbare huishoudens te verlagen. In het vorige hoofdstuk is beschreven dat er voor deze doelgroep veel incidenteel geld beschikbaar is, bij elkaar 8,5 ton voor gemeente Gouda in 2022 en 2023. Daarom is een intensieve aanpak voor energiearmoede voorzien in 2023. In de periode daarna is het echter van belang om naar een structurele aanpak te gaan.

Tabel 10: Activiteiten onder programmalijn B B Aanpak voor huishoudens met (risico op) energiearmoede B1

Korte termijnaanpak energiearmoede (t/m 2023)  Huis-aan-huisaanpak laagdrempelige maatregelen

B2

Structurele aanpak energiearmoede  Energieklussers  Witgoedregeling

5.2.1 Korte termijnaanpak energiearmoede (t/m 2023) De kern van deze programmalijn in 2023 is het beschikbaar stellen en installeren van laagdrempelige, energiebesparende maatregelen bij de doelgroep. Het gaat dan om maatregelen zoals ledlampen, brievenbusborstels, een energiedusplay, tochtstrips en radiatorfolie. De besparingspotentie van een woning kan oplopen tot 10% van het aardgasverbruik, afhankelijk van de huidige energieprestatie en stookgedrag. Omdat deze doelgroep zoveel mogelijk ontzorgd moet worden is het van belang niet alleen de maatregelen af te leveren maar ook direct te installeren. Er zijn inmiddels verschillende professionele aanbieders die een huis-aan-huisaanpak hebben ontwikkeld voor levering en montage. De conversie van deze aanpakken ligt erg hoog: tussen de 80 en 95%. Gouda heeft inmiddels geëxperimenteerd met deze aanpak bij enkele complexen van Woonpartners en Mozaïek Wonen. De kosten liggen rond de €250 per woning, afhankelijk van de waarde van het maatregelpakket per woning. De waarde van dat pakket is vaak per aanbieder te bepalen. Huishoudens met energiearmoede in een koopwoning met een slecht label kunnen naast deze aanpak ook gebruikmaken van de collectieve actie en NIP-voucher onder programmalijn A.

In het vorige hoofdstuk is beschreven dat er volgens TNO rond de 1.600 huishoudens zijn in Gouda met energiearmoede, en dat het aantal huishoudens met een verhoogd risico daarop nog hoger ligt. Tegelijkertijd beschikt de gemeente over incidentele budgetten voor de aanpak van energiearmoede. Deze budgetten moeten uiterlijk in 2023 zijn besteed. De gemeente is in augustus 2022 een

35

aanbesteding gestart voor een aanpak gericht op 1.500 woningen met een optie voor nog eens 1.500 woningen.

5.2.2 Structurele aanpak energiearmoede Voor een structurele aanpak van energiearmoede is de inzet van vrijwillige energieklussers voorzien alsook het instellen van een witgoedregeling. Energieklussers Energieklussers zijn vrijwilligers die helpen met het installeren en monteren van laagdrempelige maatregelen, zoals tochtstrips en radiatorfolie. Ook kunnen zij soms de cv-installatie energiezuiniger inregelen. De gemeente zorgt voor de materialen. Uitgaande van 15 energieklussers vanaf 2024 kunnen er jaarlijks 675 huishoudens geholpen worden met laagdrempelige, energiebesparende maatregelen. Als er onvoldoende vrijwillige energieklussers beschikbaar blijken te zijn, kan gemeente Gouda ook nog de samenwerking onderzoeken met sociale werkorganisaties. Witgoedregeling Tot slot wordt een witgoedregeling ingesteld, bijvoorbeeld als onderdeel van de bijzondere bijstand of in aanvulling daarop. Dit is een regeling in het kader van een structurele aanpak voor energiearmoede. Met de witgoedregeling kunnen minima een tegemoetkoming krijgen in de kosten voor de aanschaf van energiezuinig witgoed. Uitgegaan wordt van €250,- per uitkering met een maximum van 100 uitkeringen per jaar vanaf 2023. In 2023 kan deze regeling bekostigd worden uit de incidentele gelden voor

energiearmoede. Na 2023 moet dit uit eigen middelen worden bekostigd.

5.3 C – Monumenten en beschermd stadsgezicht In programmalijn C wordt gewerkt aan meer maatwerk voor het verduurzamen van monumenten en aan kennisontwikkeling van zowel de gemeente als eigenaren van monumenten in Gouda.

Tabel 11: Activiteiten onder programmalijn C C Monumenten en beschermd stadsgezicht C1

Maatwerk voor monumenten  Maatwerk in regels voor monumenten  Goudse Isolatiesubsidie voor monumenten

C2

Kennisontwikkeling verduurzamen monumenten  Kennissessies voor energiecoaches  Reizende expositie van de RCE naar Gouda halen

5.3.1 Maatwerk voor monumenten Maatwerk in regels voor monumenten Gemeente Gouda is bevoegd gezag van veel van de ruimtelijke regels waar monumenteneigenaren mee te maken hebben. Het gemeentelijk beleid inzake verduurzamen van monumenten en woningen in het beschermd stadsgezicht is opgenomen in de

17

Overheid.nl: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR645481/1

36

Regeling erfgoed en duurzaamheid Gouda17. Daarnaast is het Welstandsbeleid Gouda 2020 van belang18. Het verduurzamen van monumenten is maatwerk. Verduurzamingsmaatregelen zullen altijd afgestemd moeten worden op de karakteristieke uitstraling en waarden van het monument. Het dilemma met verduurzamen van monumenten is dat verduurzamen en het behouden van de monumentale waarde tegenstrijdig kan zijn. Sommige verduurzamingsmaatregelen kunnen de monumentale constructie of beeldwaarde van een pand aantasten. Het is aan gemeentes om hierin een afweging te maken. Om gemeentes hiermee te ondersteunen is de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) voornemens om samen met de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Federatie van Grote Monumentengemeenten (FGM) een handreiking te maken met richtlijnen voor gemeentelijk monumentenbeleid dat ook perspectief biedt voor verduurzaming. De verwachting is echter niet dat deze handreiking op korte termijn al verschijnt. Daarom heeft de gemeente inmiddels een onderzoeksbureau gevraagd om gemeentelijke regels voor monumenten te evalueren en met aanbevelingen te komen voor herijking van die regels zodat zij zowel dienstbaar zijn aan behoud van monumenten als verduurzaming. Afhankelijk van de uitkomsten van de evaluatie van monumentenregels wordt ook de optie open voor een pilotproject opengehouden.

Met deze pilot worden een of enkele monumenteneigenaren begeleid bij verduurzaming. Deze 18

Gemeente Gouda: https://maakgoudaduurzaam.nl/uploads/content/files/A09.Welstandsbeleid-2017-DEEL-A-en-B-en-C-dec-2020-v10-DEF.pdf

monumenten moeten representatief zijn voor het monumentenbestand van Gouda. De monumenteneigenaren stemmen in mee te doen met een leer- en ontwikkeltraject. Als tegenprestatie ontvangen zij kosteloos advies en begeleiding van een specialistisch adviseur. Tijdens de pilot brengt de gemeente in kaart welke mogelijkheden er zijn om qua warmtevraag zo dicht mogelijk de Standaard te naderen zonder afbreuk te doen aan de monumentale waarden van het gebouw. De resultaten van deze pilot worden gebruikt om gemeentelijke beleidsregels omtrent de verduurzaming van monumenten aan te passen. Ook worden de uitkomsten van de pilot in een openbare seminar gedeeld voor Goudse monumenteneigenaren en andere geïnteresseerden. De gemeente kan mogelijk een tegemoetkoming krijgen in de kosten van deze pilot via de Erfgoeddeal, als deze vervolg krijgt in 202319. De pilot is nu niet begroot in het GIP. Goudse Isolatiesubsidie voor monumenten De Goudse Isolatiesubsidie voor monumenten is een uitbreiding van de eerder beschreven Goudse Isolatiesubsidie in de vorm van een hoger maximaal subsidiebedrag, specifiek voor eigenaren van monumenten en woningen in het beschermd stadsgezicht. Dit omdat monumenteneigenaren er tegenaanlopen dat landelijke regelingen momenteel in de praktijk niet geschikt zijn voor monumenten. Ondertussen volgt de gemeente de landelijke ontwikkelingen op de voet.

Mogelijk worden de landelijke regelingen komende tijd aangepast zodat gemeentelijke en Rijksmonumenten sneller in

19

Erfgoeddeal: https://www.erfgoeddeal.nl/

37

aanmerking komen voor landelijke regelingen. Wanneer dit het geval is, houdt de gemeente de mogelijkheid open om de Goudse Isolatiesubsidie voor monumenten aan te passen op de nieuwe landelijke situatie.

5.3.2 Kennisontwikkeling verduurzamen monumenten Een tweede pijler onder de aanpak voor monumenten en woningen in het beschermd stadsgezicht is kennisontwikkeling. Met kennisontwikkeling draagt de gemeente eraan bij dat eigenaren sneller de weg weten te vinden naar effectieve

Figuur 12: Impressie Reizende Expositie Verduurzamen Monumenten van RCE

verduurzamingsmaatregelen voor landelijke en lokale regelingen.

monumenten en naar

alle

De Erfgoedacademie biedt samen met de RCE een aantal kosteloze kennissessies aan voor gemeentes en hun adviseurs, zoals energiecoaches. De gemeente wil in 2023 deze kennissessies bezoeken met enkele energiecoaches en eigen medewerkers. Daarnaast wordt een aanvraag ingediend bij de RCE voor de reizende expositie voor verduurzaming van monumenten20. De reizende expositie bevat allerlei visuele en tastbare voorbeelden van verduurzamingsmogelijkheden voor monumenten. De expositie is kosteloos, maar er is momenteel wel een wachtlijst. Daarom wordt erop ingezet dat de expositie in 2024 naar Gouda komt.

5.4 D – Ondersteunende activiteiten In deze programmalijn zijn ondersteunende activiteiten ondergebracht. Het gaat hier om onderwerpen zoals de gemeentelijke organisatie, ondersteuning van energiecoaches, informatievoorziening en hulpmiddelen voor woningeigenaren.

Tabel 12: Activiteiten onder programmalijn D D Ondersteunende activiteiten D1

20

Gemeentelijke organisatie  Programmasturing  Monitoring

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/duurzaamheid/expositie-verduurzaming-vanmonumenten

38

 D2

D3

D4

Afstemming interne en externe stakeholders

Vrijwilligers  Wervingscampagne vrijwilligers  Ondersteuningsaanbod vrijwilligers Digitale en fysieke loketten  Digitaal energieloket  Mobiel energieloket  Papierwinkel uitbreiden Goudse regelingen

5.4.1 Gemeentelijke organisatie Programmasturing Dit betreft de aansturing van het gehele programma: budget bewaken, personeel coördineren en afstemming met interne en externe stakeholders. Monitoring Het programma heeft een meerjarige opzet en er zijn nog onzekerheden die invloed hebben op de conversies van activiteiten. Die conversies zijn gebaseerd op ervaringen uit het verleden, van voor de huidige energieprijzen, materiaalprijzen, personeelsschaarste en oorlog in Oekraïne. Ook is het landelijk beleid en zijn landelijke regelingen nog in ontwikkeling, en er is nog geen duidelijkheid over

de geldstromen na 2023. Om al deze redenen is het belangrijk om voortdurend het programma te monitoren en bij te sturen waar nodig. Voor het meten van de effectiviteit wordt een dashboard ingericht met belangrijke indicatoren om de aanpak te kunnen monitoren. Onderzocht wordt of dit gecombineerd kan worden met het nog te ontwikkelen brede duurzaamheidsdashboard, zoals aangekondigd in het bestuursakkoord 2022-2026. 



21

Input: alle acties gericht op bereik en conversie, zoals: verstuurde brieven, deelname aan activiteiten, gebruik van landelijke en lokale regelingen, het aantal energiecoaches en het aantal contactmomenten van uitvoeringspartners. Deze informatie kan grotendeels worden aangeleverd door uitvoeringspartners. Deels moet deze informatie zelf verzameld worden, bijvoorbeeld bij RVO of bij de betrokken communicatiemedewerker. Hiervoor heeft de gemeente uren opgenomen in het programma. Output: aantal geïsoleerde bouwdelen naar onderscheid eengezinswoningen en meergezinswoningen en het aantal woningen waar laagdrempelige maatregelen zijn gemonteerd bij de doelgroep energiearmoede. Deze informatie kan door de uitvoeringspartners worden aangeleverd. Het is belangrijk dat de gemeente in haar aanbestedingen meegeeft dat het bijhouden van deze data (binnen de kaders van privacyregelgeving) een uitvoeringsvoorwaarde is.

Klimaatmonitor: https://klimaatmonitor.databank.nl/

39



Effect: over de looptijd van het programma kan het effect gemeten worden door verschillende criteria te meten, zoals voor temperatuur gecorrigeerd gasverbruik en afgemelde energielabels. Het dashboard wordt gekoppeld aan Klimaatmonitor21 zodat de voortgang op energiebesparing gemonitord kan worden. Er is nog geen landelijk geaccepteerde methodologie om het aantal woningen te monitoren dat de Standaard heeft bereikt. Dit kan namelijk niet volledig en feilloos uit energielabels worden afgeleid. Het Expertisecentrum Warmte (ECW) onderzoekt momenteel de mogelijkheden hiervoor.

Figuur 13: Impressie dashboard voor monitoring uitvoeringsprogramma.

Om het dashboard in te richten en bij te houden zijn uren en out-ofpocketkosten opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Aan de hand van het dashboard stemt het programmamanagement periodiek twee keer per jaar af met de ambtelijk opdrachtgever om de voortgang van het programma te bespreken aan de hand van input, output en effect. Cruciaal bij voortdurende monitoring en bijsturing is dat alle betrokkenen deze werkwijze onderschrijven, omdat het flexibiliteit in de uitvoering vraagt. Wanneer conversies achterblijven bij wat in dit programma is ingeschat wordt bijgestuurd door bijvoorbeeld extra of andere activiteiten te organiseren om de benodigde conversie wel te behalen. In het bijzonder vraagt het flexibiliteit van de uitvoeringspartners voor programmalijn A (collectieve actie) en B (aanpak energiearmoede). Bij het selecteren van deze partners is het daarom belangrijk om aandacht te besteden aan flexibiliteit en tussentijdse evaluatie in de aanbesteding.





energiecoach adviseert over regelingen. De energiecoach brengt na een bezoek een advies uit in de vorm van een rapportage. Energieklussers: energieklussers helpen met het installeren en monteren van laagdrempelige maatregelen, zoals tochtstrips en radiatorfolie. Ook kunnen zij soms de cv-installatie energiezuiniger inregelen. De gemeente zorgt voor de materialen. Ambassadeurs: dit zijn mensen die vertrouwd zijn bij een bepaalde groep mensen of in een buurt. Denk aan de voorzitter van de VvE, de voorganger van de kerk of moskee of een vrijwilliger van de voedselbank. Hun rol is het onderwerp energiebesparing onder de aandacht brengen bij de achterban en hen verbinden met energiecoaches, energieklussers of loketten van de gemeente. Deze rol is met name belangrijk bij doelgroepen die anders moeilijk te bereiken zijn.

5.4.2 Vrijwilligers

Werving van vrijwilligers

Vrijwilligers spelen een belangrijke rol bij de structurele aanpak voor energiebesparing. Er zijn verschillende rollen voor vrijwilligers te onderscheiden:

In het proces is naar voren gekomen dat de gemeente met meer energiecoaches en andere vrijwilligers wil samenwerken. Voor het GIP wordt uitgegaan van de werving van drie energiecoaches in de komende twee jaar tot een totaal van 16. De energiecoaches hebben aangegeven gemiddeld 35 adviezen per jaar uit te brengen. Daarmee bereiken energiecoaches vanaf 2024 dus ca. 560 huishoudens per jaar. Daarnaast wordt ingezet in op de werving van 15 energieklussers.

40



Afsprakenmakers: afsprakenmakers gaan langs bij mensen,



inventariseren de behoefte en plannen vervolgens een afspraak in met een energiecoach of een energieklusser. Energiecoaches: de energiecoach bij mensen thuis, schouwt de woning en geeft maatwerkadvies. De energiecoach kan ook metingen verrichten met een warmtecamera en de

Om vrijwilligers te werven worden drie activiteiten gezien:







Werving via organisaties in de gemeente: de gemeente benadert organisaties in het maatschappelijk middenveld zoals verenigingen, geloofsgemeenschappen en ontmoetingsplekken, maar ook organisaties die al veel met duurzaamheid doen, zoals ECG en de Werkgroep Duurzaamheid. Lokale bedrijven die vanuit maatschappelijk verantwoord ondernemen activiteiten rond energiebesparing willen organiseren is ook een optie. Per organisatie wordt bekeken of er een bredere samenwerking rond energiebesparing mogelijk is, bijvoorbeeld door uitingen op te hangen, vrijwilligers en ambassadeurs te werven op een bijeenkomst, of om te helpen toegang te krijgen tot een moeilijk bereikbare doelgroep. De gemeente onderzoekt bijvoorbeeld momenteel de samenwerking met de Voedselbank op het gebied van energiearmoede. Werving via duurzaamheidsevenementen zoals de Duurzaamheidsmarkt. Ook kan een apart evenement rond energiebesparing worden overwogen, bijvoorbeeld gecombineerd met de start van de collectieve isolatie-actie in programmalijn A. Werving via (digitale) media en overige communicatiekanalen van de gemeente, zoals www.maakgoudaduurzaam.nl.

van de rol, uit een opleiding, hulpmiddelen zoals een warmtecamera, een vrijwilligersvergoeding en een aanspreekpunt vanuit de gemeente. De gemeente biedt momenteel deze ondersteuning al.

5.4.3 Digitale, fysieke en mobiele loketten Gemeente Gouda heeft met www.maakgoudaduurzaam.nl een eigen duurzaamheidsplatform en is aangesloten bij een digitaal energieloket met klantenservice22. Het digitale energieloket heeft ten opzichte van www.maakgoudaduurzaam.nl een ondersteunende rol. Het energieloket bevat onder andere een subsidiechecker, woningplanner op maat en (verdiepende) technische informatie over duurzaamheidsmaatregelen. Met de komst van dit programma blijft een digitaal energieloket met klantenservice belangrijk. Daarom wordt hiervoor budget opgenomen in het programma. Er zijn daarnaast voor de komende programmaperiode drie aandachtspunten: 

Ondersteuning en coördinatie vrijwilligers Het is van belang om vrijwilligers goed te ondersteunen en hun inzet te coördineren. Ondersteuning van vrijwilligers bestaat, afhankelijk

22

Duurzaam Bouwloket: https://www.duurzaambouwloket.nl/gemeente/gouda

41



De gemeente initieert een aantal acties met een of meerdere uitvoeringspartners. Die maken vaak gebruik van een eigen website voor informatievoorziening en aanmeldingen. Als deze uitvoeringspartners gecontracteerd worden is het belangrijk te checken in hoeverre de uitvoeringspartner gebruik kan maken van www.maakgoudaduurzaam.nl om te voorkomen dat er te veel digitale landingsplekken voor bewoners ontstaan. Uitvoeringspartners gebruiken hun website ook voor monitoring. Bij het contracteren van een uitvoeringspartner is



het belangrijk te checken of zij de gevraagde monitoringsdata kunnen leveren als zij gebruikmaken van www.maakgoudaduurzaam.nl. Eigenaren hebben over het algemeen behoefte aan succesvolle praktijkvoorbeelden, het liefst van mensen uit hun buurt. Dit bleek ook uit de isolatiegesprekken. Gouda heeft de website www.energienetwerkgouda.nl, het digitale platform voor duurzame buurtinitiatieven in Gouda. Hier zouden bijvoorbeeld Gouwenaren die hun huis hebben verduurzaamd hun persoonlijke project en ervaring kunnen delen, al dan niet met hulp van de energiecoaches. Zo ontstaat ook een soort kennisbank.

Voor sommige inwoners zijn websites ingewikkeld. Daardoor weten sommige mensen niet de weg te vinden naar regelingen ook al hebben zij er recht op. Om deze reden heeft gemeente Gouda een ‘Papierwinkel’ bij het sociaal team om mensen te helpen met vragen over geld, schulden en regelingen, en voor hulp bij het invullen van formulieren en aanvragen van regelingen. De Papierwinkel wordt uitgebreid met duurzaamheidsregelingen omdat het aantal en het belang van duurzaamheidsregelingen toeneemt en omdat het GIP zich komende jaren richt op doelgroepen die ondersteuning nodig hebben.

5.4.4 Goudse regelingen De laatste activiteit in deze programmalijn is inregelen en borgen van de nieuwe regelingen die in het GIP zijn beschreven en om een aantal bestaande regelingen te herzien. Het gaat om de volgende regelingen:

42









Bestaande regelingen evalueren en herzien. Op termijn worden Samen Aardgasvrij en Samen naar Duurzame Warmte samengevoegd tot één regeling voor bewonerscollectieven waarmee zij proces-, organisatie- en advieskosten kunnen dekken. De regeling Energiezuinig Instellen Verwarming wordt ook geëvalueerd omdat de regeling in de praktijk onvoldoende aan lijkt te slaan. Inregelen NIP-vouchers: wanneer de voorwaarden en tijdlijnen van de NIP-vouchers bekend zijn zal een werkproces ingericht worden om deze zo mogelijk nog in 2023 uit te keren aan eigenaren die in aanmerking komen. Opzetten Goudse Isolatiesubsidie: deze regeling zal in 2023 worden uitgedacht en opgezet, zodat deze in 2024 open kan voor eigenaren. Uitgangspunt moet zijn dat deze regeling voor de doelgroep zo eenvoudig mogelijk is aan te vragen. Opzetten witgoedregeling: de gemeente spant zich in om deze regeling nog in 2023 in te richten en open te stellen.

6 Doorkijk na 2024 Eind 2024 voert de gemeente een uitgebreide evaluatie uit van het GIP: wat zijn de resultaten, wat ging goed en wat kan beter. Op basis daarvan herijkt de gemeente het GIP en maakt zij een nieuw activiteitenprogramma voor de jaren daarna. VvE’s en verhuurders krijgen na 2024 meer prioriteit, evenals de hybride warmtepomp als belangrijke energiebesparende maatregel naast isolatie.

6.1 Continuering programmalijnen 2023-2024 6.1.1 Koopwoningen (met slechte labels) Te verwachten is dat collectieve activering, inkoop en (financiële) ontzorging de kern blijft van de aanpak voor de isolatie van koopwoningen. Enerzijds omdat de collectieve actie voor minstens vier jaar is opengezet, maar ook omdat deze doelgroep na twee jaar nog niet klaar is. Wel zal het aantal koopwoningen met slechte labels naar verloop van tijd kleiner worden en kan de focus van de activeringscampagne verschuiven naar koopwoningen met iets betere labels, maar die nog niet op de Standaard zitten. De landelijke geldstroom blijft overigens wel gekoppeld aan vouchers voor de EFG-labels. Ook zullen in de loop der tijd steeds meer woningen de stap naar (bijna) aardgasvrij kunnen maken, waardoor de (hybride) warmtepomp een aantrekkelijke optie wordt. Om te voorkomen dat

23

Onder andere in Krimpen aan den IJssel: https://krimpenaandenijssel.nl/dossiers/subsidievoor-elektrisch-koken/

43

woningen alleen nog voor kookgas op het gasnet blijven, kan de gemeente overwegen om op een gegeven moment ook elektrisch koken te stimuleren. Er zijn succesvolle voorbeelden in andere gemeentes bekend van regelingen voor elektrisch koken23.

6.1.2 Huishoudens met (risico op) energiearmoede De aanpak gericht op huishoudens met (risico op) energiearmoede is feitelijk een aanpak gericht op laagdrempelige, energiebesparende maatregelen zoals tochtstrips en radiatorfolie. Hiervoor zijn bewoners verantwoordelijk. Hoewel met deze maatregelen relatief snel en tegen relatief lage kosten een lagere energierekening te realiseren valt, is de besparingspotentie op lange termijn beperkt. Op een gegeven moment zijn alle laagdrempelige maatregelen genomen, en kunnen alleen nog grotere maatregelen zoals isolatie en een hybride warmtepomp worden genomen. Daarvoor zijn eigenaren verantwoordelijk, en in de doelgroep energiearmoede zijn dat vooral verhuurders. Daarom is de verwachting dat de aanpak van energiearmoede op lange termijn vooral een aanpak gericht op verhuurders is. Die is apart beschreven in dit hoofdstuk. De kleine groep koopwoningeigenaren met energiearmoede kan profiteren van de collectieve inkoopactie, gecombineerd met landelijke regelingen zoals de Energiebespaarhypotheek die speciaal voor deze doelgroep bestaat en de inzet van energiecoaches en de

Papierwinkel om hen te helpen van deze regelingen gebruik te maken.

6.1.3 Monumenten en beschermd stadsgezicht De lange termijnaanpak voor monumenten en woningen in het beschermd stadsgezicht hangt ten eerste af van de uitkomsten van de lopende evaluatie en eventueel het pilotproject. Anderzijds zijn er nu landelijke ontwikkelingen te zien die het op korte termijn waarschijnlijk eenvoudiger maken om monumenten te verduurzamen, zoals het aanpassen van landelijke regelingen en een veel uitgebreidere informatievoorziening en kennisontwikkeling van instanties zoals de RCE.

6.2 Doorkijk naar programmalijnen voor nieuwe doelgroepen 6.2.1 Spijtvrije (hybride) warmtepompen Zoals beschreven zijn (hybride) warmtepompen geen doelgroep maar een oplossing. Vanaf 2026 worden verwarmingsapparaten genormeerd, wat erop neerkomt dat hybride warmtepompen de facto de standaard worden om woningen te verwarmen in buurten waar niet op korte termijn begonnen wordt met aardgasvrij. De Rijksoverheid werkt komende jaren samen met de installatiebranche aan de randvoorwaarden voor opschaling. Momenteel kampt die branche namelijk nog met tekorten aan personeel, materiaal en productiecapaciteit. De gemeente neemt zich voor om hybride warmtepomp op een gegeven moment op te nemen in de collectieve actie voor de

44

doelgroep koopwoningen. De timing wordt afgesproken in overleg met de uitvoeringspartner van de collectieve actie omdat die het beste zicht heeft op het aanbod en de capaciteit van de (regionale) markt. Wanneer de hybride warmtepomp opgenomen zijn in de collectieve actie, wordt ook de activeringscampagne daarop aangepast omdat woningen die klaar zijn voor de hybride warmtepomp over het algemeen al iets beter zijn geïsoleerd.

6.2.2 Particuliere verhuurders Particuliere verhuurders worden ook een belangrijke doelgroep na de eerste programmaperiode. Ook al is deze doelgroep relatief klein, de energieprestatie van deze woningen is relatief slecht en particuliere verhuurders hebben tot op heden geen prikkel gehad om te verduurzamen. Ervan uitgaande dat de gemeente geen nieuw instrumentarium krijgt om woningeigenaren te verplichten tot verduurzamen, denkt de gemeente aan twee activiteiten voor de aanpak van particuliere verhuurders: 

Activeringscampagne: veel particuliere verhuurders zullen nog onbekend zijn met de aanstaande normering van huurwoningen en de nieuwe financiële regeling (SVOH). Met een activeringscampagne kan de gemeente particuliere verhuurders aanschrijven, uitnodigen en informeren. Onderscheid moet gemaakt worden in institutionele verhuurders (ca. 2.050 eigenaren) en natuurlijke personen (ca. 670 eigenaren). Een onbekend deel van deze verhuurders zal ook onderdeel zijn van een gemengde VvE. Hun woningen vallen onder de aanpak van de gemengde VVE’s.



Financiële ondersteuning: tot voor kort hadden particuliere verhuurders nauwelijks financiële ondersteuning. Met de SVOH is daar verandering in gekomen. De vraag is echter of de SVOH toereikend is gelet op de Goudse ambitie. De gemeente zou een financiering of subsidie kunnen creëren specifiek voor particuliere verhuurders in aanvulling op landelijke middelen.

6.2.3 (Gemengde) VvE’s Te verwachten is dat een ander en breder ondersteuningsaanbod nodig is voor VvE’s na 2024. De VvE’s die dan nog resteren zullen gemiddeld genomen ingewikkelder zijn dan de VvE’s die tot nu toe zijn bereikt met de Quickscan. Dat zijn bijvoorbeeld gemengde VvE’s, VvE’s met een slechte financiële situatie of met een slecht functionerend bestuur. Als programmalijn wordt gedacht aan een intensiever ondersteuningsaanbod gericht op VvE’s dan de huidige VvE-aanpak. Een intensievere aanpak richt zich op het zoveel mogelijk ontzorgen, van besluitvorming tot het opstellen van de onderhoudsplanning tot en met de uitvoering. Deze aanpak kan in de vorm van een VvEconsulent die zowel VvE’s als VvE-beheerders adviseert en begeleidt en ook op de hoogte is van alle financiële regelingen. Naast ontzorging zou ook financiële ondersteuning onderdeel kunnen zijn van het aanbod voor VvE’s, afhankelijk van de mate waarin de nieuwe SVVE-regeling toereikend zal zijn.

45

6.2.4 Woningcorporaties De woningcorporaties hebben landelijke prestatieafspraken gemaakt waarin zij zich hebben gecommitteerd aan de doelstellingen in het NIP. Om deze ambitie te bekostigen is de verhuurdersheffing vervallen. De Goudse ambitie is echter hoger dan de landelijke ambitie, waardoor ook de Goudse woningcorporatiewoningen in een hoger tempo zouden moeten verduurzamen. In overleg met Woonpartners Midden-Holland en Mozaïek Wonen is in kaart gebracht wat dit ongeveer voor de corporaties betekent. 



Mozaïek Wonen moet nog ongeveer 5.500 woningen naar de Standaard brengen in Gouda tot en met 2050. Tot 2040 is de doelstelling van Mozaïek Wonen ongeveer 4.300 woningen. Het verschil tussen de Goudse ambitie (2040) en de landelijke doelstelling die Mozaïek Wonen nastreeft (2050) is dus ongeveer 1.200 woningen. Dit getal is gecorrigeerd voor woningen die voor die tijd uit exploitatie gaan. Het GIP betekent dus concreet dat Mozaïek Wonen versneld 1.200 huurwoningen zou moeten verduurzamen. Woonpartners Midden-Holland werkt momenteel aan een nieuwe portefeuillestrategie die zij in het najaar van 2022 gereed denkt te hebben. Zij hebben dus nog geen concrete aantallen die het verschil tussen de landelijke en lokale doelstellingen aangeven. Wel kan de gemeente hiervan een grove inschatting maken door te kijken naar het relatieve aandeel van Woonpartners Midden-Holland ten opzichte van Mozaïek Wonen. Het gaat dan om 400 tot 600 woningen.

In totaal gaat het dus om ongeveer 1.600 tot 1.800 corporatiehuurwoningen die versneld naar de Standaard zouden moeten worden gebracht als gevolg van de Goudse ambitie voor aardgasvrij in 2040. Wat dit financieel betekent voor de woningcorporaties is lastig in te schatten. De meerkosten voor isolatie naar de Standaard van een meergezinswoning bij het benutten van een natuurlijk moment is 11 à 13 duizend euro exclusief BTW24. De kosten nemen toe als bewoner soms tijdelijk elders worden gehuisvest. Ook zijn woningcorporaties deels Btw-plichtig. Al met al kunnen de kosten voor renovatie van een woningcorporatiewoning daarom oplopen tot enkele tienduizenden euro’s per woning. Momenteel werken de woningcorporaties samen met de gemeente aan een raamovereenkomst voor de lokale prestatieafspraken voor de komende jaren. Hierin zullen ook afspraken worden gemaakt over de financiële implicaties van het GIP voor de Goudse woningcorporaties. Een specificatie van die financiële implicaties valt buiten de scope van het GIP.

Tabel 13: Samenvatting doorkijk na 2024 per doelgroep van het GIP Doelgroep

Doorkijk na 2024

Te continueren programmalijnen Koopwoningen

 

 Huishoudens met (risico op) energiearmoede



 Monumenten en beschermd stadsgezicht

 

6.3 Samenvatting doorkijk na 2024 Per doelgroep is in deze paragraaf een samenvatting gegeven van de doorkijk na 2024 in het kader van het GIP.

24

Ministerie van BZK: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/18/standaard-enstreefwaarden-uitkomst-trajectbegeleidingscommissie#:~:text=Standaard%20en%20Streefwaarden%3A%20uitkomst%20traj

46

Continueren collectieve actie. Aanpassen activeringscampagne naarmate er steeds minder woningen met slechte labels zijn. Regeling elektrisch koken Aanpak gericht op laagdrempelige maatregelen minder intensief naarmate er steeds minder woningen zijn die nog geen laagdrempelige maatregelen hebben gehad. Focus verleggen naar grote maatregelen via woningeigenaren (vooral verhuurders). Kennisontwikkeling doorzetten Goudse aanpak ontwikkelen m.b.v. het pilotproject: combinatie van ondersteuning en financiële steun.

Nieuwe programmalijnen Spijtvrije (hybride) warmtepompen



(Hybride) warmtepompen opnemen in collectieve actie i.o.m. uitvoeringspartner.

ect%20begeleidingscommissie,Rapport%20%7C%2018%2D03&text=Dit%20memo%20beschrijft%20de%20uitkomst,voor%2 0isolatie%20van%20bestaande%20woningen.

Particuliere verhuurders



Activeringscampagne, afgestemd op landelijke normering 2026.



Activeringscampagne, uitgesplitst in institutionele verhuurders en natuurlijke personen. Nader te bepalen financiële ondersteuning indien nodig.

 (Gemengde) VvE’s



 Corporatiehuurwoningen

47



Breed aanbod van technisch en financieel advies en begeleiding, gericht op zowel VvE’s als VvE-beheerders. Nader te bepalen financiële ondersteuning indien nodig (o.a. afhankelijk van SVVE). Vertalen Goudse ambitie 2040 naar lokale prestatieafspraken in 2023, inclusief financiële dekking. Uitvoering daarvan na 2023.

7 Planning en begroting De gemeente start eind 2022 met de voorbereidingen voor het GIP zodat zij daar in 2023 voortvarend mee aan de slag kan. De activiteiten lopen door tot en met 2024, waarna er een evaluatie plaatsvindt en een nieuw activiteitenprogramma opgesteld worden. De kosten van het programma over 2023 en 2024 bedragen, na aftrek van inkomsten vanuit de Rijksoverheid, 730 duizend euro.

7.1 Planning De planning is in Bijlage B opgenomen. De gemeente gaat ervan uit dat de voorbereidingen voor het GIP starten in het najaar van 2022, en dat de eerste activiteiten al starten begin 2023.

euro. In het nieuwe Bestuursakkoord van Gouda is te lezen dat het nieuwe bestuur in 2023 en 2026 uitgaat van 6,7 miljoen euro aan extra uitgaven voor duurzaamheid. Zodoende zou het GIP ca. één derde van deze extra uitgaven omvatten. Na aftrek van de baten bedragen de kosten dan 730 duizend euro voor de komende twee jaar. Zowel de kosten als de baten zijn hoger in 2023 als gevolg van de korte termijnaanpak voor energiearmoede (programmalijn B). De kosten voor regelingen zijn beperkt in 2023, maar nemen toe in 2024 als gevolg van de Goudse Isolatiesubsidie die we dan verwachten.

Tabel 14: Begroting activiteitenprogramma GIP 2023-2024 Baten

Lasten

7.2 Begroting De begroting van het activiteitenprogramma 2023-2024 laat de baten en lasten van het GIP voor de komende twee jaar zien. De landelijke geldstromen zijn hierin verwerkt en opgenomen in de programmalijn waar ze betrekking op hebben. De lasten zijn uitgesplitst in kosten voor arbeid, out-of-pocket en kosten voor regelingen. Deze begroting gaat uit van het scenario dat de gemeente in een rechte lijn naar een aardgasvrij Gouda gaat in 2040. In de volgende paragraaf is de begroting vergeleken met de andere twee scenario’s. Uit de begroting blijkt dat de gemeente komende twee jaar kan rekenen op 1,6 miljoen euro baten vanuit de Rijksoverheid die de gemeente voor het GIP kan inzetten. Een groot deel daarvan is al in 2022 ontvangen. De lasten van het programma bedragen 2,4 miljoen

48

Organisatie

2023

€ 306.958

€ 48.552

€ 287.052

€ 214.871

-€ 243.516

B

€ 846.008

€ 27.568

€ 410.325

€0

€ 408.115

C

€0

€ 12.713

€ 500

€ 17.850

-€ 31.063

D

Jaartotaal Totaal

Regelingen

A

€0

€ 118.064

€ 23.000

€0

-€ 141.064

€ 1.152.966

€ 206.897

€ 720.877

€ 232.721

-€ 7.529

A

€ 464.692

€ 48.552

€ 285.424

€ 570.456

-€ 439.740

B

€0

€ 15.128

€ 115.125

€ 26.250

-€ 156.503

C

€0

€ 16.495

€ 1.000

€ 17.850

-€ 35.345

D

€0

€ 73.043

€ 18.000

€0

-€ 91.043

€ 464.692

€ 162.150

€ 419.549

€ 614.556

-€ 722.632

€ 1.617.658

€ 360.116

€ 1.140.426

€ 847.277

-€ 730.161

Jaartotaal

2024

Totaal Externe kosten

7.3 Vergelijking van ambitiescenario’s

Tabel 15: Effecten ambitiescenario's op de begroting

Naast het scenario waarin de doelstelling in een rechte lijn naar Gouda aardgasvrij 2040 wordt nagestreefd, is ook een scenario voor een groeicurve richting aardgasvrij 2040 inzichtelijk gemaakt en een scenario waarin het landelijke tempo wordt gevolgd, gericht op aardgasvrij in 2050.

Scenario

Doelstelling lokale aanpak

Rechte lijn (uitgangsscenario)

1.363

Groeicurve

961

De opzet van het GIP is hetzelfde in alle drie scenario’s, met dezelfde programmalijnen en ook grotendeels dezelfde activiteiten. Het verschil zit in de activeringscampagne van de collectieve actie in programmalijn A. De gemeente trekt in de alternatieve scenario’s minder geld uit voor activering met als gevolg een lagere conversie die past bij de lagere doelstellingen in die scenario’s in 2023 en 2024 en dus ook lagere kosten voor het programma als geheel. Voor de twee alternatieve scenario’s wordt eerst bezuinigd op de activering buiten de primaire doelgroep. De activering van huiseigenaren met EFG-labels die ondersteuning nodig hebben, worden zoveel mogelijk intact gelaten. Dit is tevens de meest intensieve en dus kostbare ondersteuning, waardoor de kostenbesparing relatief klein is wanneer de gemeente een lager ambitiescenario nastreven. Ook in het geval dat de conversie tegenvalt in de primaire doelgroep kan er worden geschoven in budgetten zodat er geld vanuit andere activeringsactiviteiten gaat naar de primaire doelgroep, ten kosten van niet-primaire doelgroepen.

49

Aanpassingen uitvoeringsprogramma -

Geen brief op naam voor huiseigenaren met energielabel D en C

Netto kostenbesparing -

€ 105.400

Lagere kosten voor Goudse Isolatiesubsidie naar rato van lagere conversie Landelijk tempo

870

Geen brief op naam voor huiseigenaren met energielabel D en C Langs de deuren bij 4.900 koopwoningen met EFG-labels i.p.v. 5.900. Lagere kosten voor Goudse Isolatiesubsidie naar rato van lagere conversie

€ 149.500

Colofon Dit rapport is opgesteld door Over Morgen in opdracht van en in samenwerking met Gemeente Gouda en partners.

Gemeente Gouda  

Marjolein Broos Floris van Hoof

Over Morgen   

50

Rob Geldhof Joëlle Willemsen Sophie Gunnink

Bijlage A: Excelbestand Gouds Isolatieprogramma Zie bijgevoegd separaat document.

51

Bijlage B: Indicatieve planning GIP De planning is een indicatieve planning, omdat enkele activiteiten afhankelijk zijn van duidelijkheid over het Nationaal Isolatieprogramma en bijbehorende geldstromen.

52