Bijlagen 5.5 bij toelichting_Bijlage 5 Cultuurhistorie

Doorsnede over de vertrekken voor de luchtverversing. Rechts de bestaande luchtkasten in ruimte 66 en links de toegevoegde luchtbehandelingskasten met de CO2 filters en zuurstofflessen. Waar de lucht in de oude situatie via het plenum naar de vertrekken werd gedistribueerd, wordt deze nu via een in het plenum geplaatste leiding naar ruimte 92 (de linker ruimte) vervoerd voor verdere behandeling. (Herkomst: (SAMH), toegang 0468, inv.nr. 11999)

53

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Langsdoorsnede over ruimte 92, met het aanzicht van de CO2-filterinstallatie. Links het opslagrek van de filters. (Herkomst: SAMH, toegang 0468, inv.nr. 11999)

De in 1983-1984 geplaatste CO2-filterinstallatie in ruimte 92. Bij de rechter foto is op de achterwand de aftekening zichtbaar van het rek waar de cilinders met zuurstof geplaatst waren. Hiermee kon de zuurstof aan de lucht worden toegevoegd, waardoor men niet meer genoodzaakt was om lucht van buiten aan te zuigen.

54

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Links het overzicht van de zuidwand van het vertrek met het opslagrek van de CO2 filters. In het vertrek is ook de installatie voor de buizenpost opgesteld. Deze is op de rechter foto te zien.

Ruimte 105. Aan de bovenzijde zijn bij de kopse gangwand de beide in 1983-1984 geplaatste kasten voor het inblazen van de verse lucht zichtbaar. Eén van de twee oude uitblaasopeningen is rechtsonder te zien. De andere bevindt zich achter de plank links naast de deuropening.

55

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Watervoorziening In vredestijd wordt het water van het plaatselijke waternet betrokken. In oorlogstijd is die aanvoer allerminst zeker en daarom is ook hiervoor een noodvoorziening aangebracht. Door middel van geslagen bronpompen kan er grondwater worden opgepompt. Dit water is dan te gebruiken voor de koeling van de noodstroomgeneratoren en de luchtbehandeling, en verder voor de douches en toiletten. Eventueel kan het water ook handmatig worden opgepompt De watervoorraad (6.800 liter per bunkercompartiment) wordt opgeslagen in kunststoftanks. Deze voorraad is in de eerste plaats voor consumptie bestemd

Overzicht van de kunststof watertanks in ruimte 7. Links achter de deur de opstelling van drie kleine vaten van 800 liter (samen 2.400 liter). Op de foto rechts vier grotere vaten van 1.100 liter (samen 4.400 liter). In totaal maakt dat 6.800 liter water voor een bunkercompartiment.

Per bunkercompartiment is er een bronwaterpomp en een hydrofoor. Links de bronwaterpomp in ruimte 7 (hydrofoor deels zichtbaar). De foto rechts toont de bronpomp en de hydrofoor in ruimte 64. De hydrofoor zorgt er voor dat de waterleidingen in het bunkercompartiment voldoende druk hebben en bestaat uit een pomp en een expansievat. 56

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Voedselvoorziening. Tijdens het verblijf in het beschermde onderkomen moet men uiteraard ook eten. De keukens in de twee bunkercompartimenten zijn klein en sober ingericht (ruimtes 52 en 115). Hier kunnen geen volwaardige maaltijden worden bereid, maar slechts militaire noodrantsoenen in blik worden opgewarmd. Verder kan er het ontbijt en de lunch worden klaargemaakt. Naast elke keuken is een tweede vertrek (ruimtes 51 en 114) dat als kantine dient. Tussen keuken en kantine is een doorgeefluik gemaakt. Gezien de omvang van het onderkomen zijn niet alleen de keukens maar ook de kantineruimtes bescheiden te noemen.

Overzicht van één van de twee keukens in de bunker. De grootte en inrichting van de keukens is te vergelijken met die van een gemiddelde woning. Rechts het doorgeefluik naar de kantineruimte.

Sanitair De vuilwaterafvoerinstallaties dienen voor het afvoeren van fecaliën, sanitair water, condenswater, spuiwater, tapwater van de keuken en waswater van de ziekenboeg. Dit gebeurt via de fecaliën- of vuilwaterkelder onder de toiletruimtes (ruimtes 54 en 117). Het vuilwater wordt afgevoerd met behulp van een elektrische pomp, die bediend wordt met een vlotterschakelaar. Als de elektrische pomp uitvalt moet het afvoeren met een handpomp worden uitgevoerd. Het besmette water van de ontsmettingsdouches en de gasdruksluis wordt apart via een handpomp direct naar buiten afgevoerd.

De sanitaire ruimte 54. Het achterste deel is verhoogd uitgevoerd, om ruimte te creëren voor een fecaliëntank onder de vloer. Rechts de roestvrijstalen wasbakken in het voorste deel van de ruimte. 57

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

In de bunker zijn twee vertrekken opgenomen met wasbakken, toiletten en douches. Per sanitaire ruimte zijn er twee wc’s, twee urinoirs en één douche. Dit is voor een beoogde bezetting van ongeveer 370 man bepaald niet ruim bemeten. Het sanitair is in roestvrij staal uitgevoerd, omdat dit schokbestendig is. Om die reden zijn ook de wasbakken en de spiegels in dit materiaal uitgevoerd.

De sanitaire ruimten zijn voorzien van fecaliënputten onder de toiletten en de douche. Links ruimte 54 met het inspectieluik naar de fecaliënkelder en ernaast de handpomp. Rechts de handpomp in ruimte 117. Er is ook een elektrische pomp, waarvan hier alleen de bedrading zichtbaar is. De handpomp wordt alleen gebruikt als de elektrische pomp is uitgevallen.

58

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

KAZERNEGEBOUW Het huidige kazernegebouw is in 1988-1991 tot stand gekomen en bestaat uit drie haaks op elkaar aansluitende vleugels. Tijdens de bouw is besloten om de noordoostelijke vleugel met twee bouwlagen te verhogen. Het gebouw is grotendeels als kantoor vormgegeven. Wel was in de westelijke vleugel van het gebouw op de derde verdieping een aantal legeringsruimten ondergebracht. De noord-zuid gerichte vleugel bevat de entree, keuken en kantine. In de noordwesthoek van het gebouw is voor de Koninklijke Marechaussee een garage gemaakt. In dit deel zijn ook twee cellen en een luchtplaats ondergebracht. Het gebouw is opgetrokken met een gewapend-betonconstructie bestaande uit kolommen en vloeren, versterkt door betonnen wanden voor de stabiliteit.

Exterieur De gevels zijn in schoon metselwerk uitgevoerd met witte betonsteen in halfsteens verband. De begane grond is met rode baksteen opgetrokken. In de gevelopeningen zijn houten kozijnen geplaatst. De gevels zijn sinds de bouw vrijwel ongewijzigd gebleven.

Het kazernegebouw gezien vanuit het zuidwesten. Rechts de toegang tot het terrein. De ingang tot het kazernegebouw bevindt zich in de lage vleugel, ongeveer achter de bomen midden op de foto.

Overzicht van de westgevel van de zuidvleugel. Geheel links de hoofdingang. Op de lage muur die rechts voor dit bouwdeel te zien is, stond oorspronkelijk de naam van de kazerne vermeld. Zie hiervoor de rechter foto. (Herkomst foto rechts: internet)

59

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

De kopse gevel van de zuidvleugel van het kazernegebouw.

Zicht op het verbindingslid tussen de bunker (rechts) en de zuidvleugel van het kazernegebouw (links).

De zuid- en oostgevel van de oostvleugel. In het oorspronkelijke ontwerp was deze vleugel drie bouwlagen hoog ontworpen. Tijdens de uitvoering is besloten om twee bouwlagen toe te voegen. Links de laagbouw, die de ruimte opvult tussen het kantoorgebouw en de bunker. 60

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Overzicht van de noordgevel van het kazernegebouw. Links op de voorgrond het trafogebouw voor de stroomverzorging van het complex.

Zicht op de garage voor de Koninklijke Marechaussee. Dit is één van de weinige elementen die duidelijk maken dat het niet om een kantoorgebouw handelt, maar een kazernegebouw.

61

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

De brandtrappen zijn voor het kazernegebouw geplaatst en vormen een prominent aanwezig architectonisch element

De zuidgevel van de westvleugel. In deze vleugel was een klein aantal legeringsvertrekken opgenomen.

62

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Interieur De vormgeving van het interieur van het kazernegebouw sluit aan bij de architectuur van het exterieur. De scheidingswanden langs de gangen zijn grotendeels als schoon metselwerk met betonstenen uitgevoerd. De vertrekken zelf zijn gepleisterd. Bij de recente verbouwing tot school is een deel van de deuren dichtgezet en zijn er scheidingsmuren verwijderd om grotere ruimten te kunnen creëren.

Overzicht van de ontvangsthal in de noord-zuid georiënteerde vleugel.

Overzicht van de barruimte. De inrichting stamt nog uit de bouwtijd.

63

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

De keuken in de zuidvleugel is nog oorspronkelijk en is gaaf bewaard gebleven.

Overzicht van het interieur van de garage voor de marechaussee. De ruimte wordt thans voor opslag gebruikt.

Overzicht van het centrale trappenhuis van het kazernegebouw.

64

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Overzicht van de centrale gang van het kazernegebouw. Net als bij de buitengevels is het inwendige muurwerk, opgetrokken in schoon metselwerk met betonstenen.

Voorbeeld van één van de kantoorruimten.

Eén van de legeringsruimten in de westelijke vleugel. De uitbouw bevat de sanitaire ruimte. Rechts de sanitaire ruimte. Het zijn dit soort elementen, die duidelijk maken dat het geen “normaal” kantoorgebouw is. 65

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Eén van de vergaderruimten, die nog stamt uit de periode dat het gebouw als kazerne werd gebruikt.

Overzicht van één van de grotere vertrekken in de westelijke vleugel. De rood gekleurde stopcontacten zijn aangesloten op noodstroom. Dit soort elementen zal men niet bij een gewoon kantoorgebouw aantreffen.

66

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

DIENSTWONINGEN In 1984 is op de zuidwesthoek van het kazerneterrein een dubbele dienstwoning gebouwd. Tijdens het veldwerk was het niet mogelijk om de woningen te bezoeken. De constructie is typerend voor de bouwperiode, met bakstenen wanden en betonplaten als vloeren. Het dak rust op houten spanten. De indeling en structuur van deze dienstwoningen wijkt niet af van wat in deze periode gebruikelijk is voor een woning. Beide woningen zijn voorzien van een aangebouwde garage met een houten plat dak. Kort na de bouw is de noordelijke woning gewijzigd in een kantoor en is het terrein achter de woningen in gebruik genomen als fietsenstalling. Dit was in 1991 al de bestaande situatie.

Links de woningen gezien vanuit het noordwesten, rechts de woningen gezien vanuit het zuidwesten. Het metselwerk van de gevels is in halfsteens verband opgetrokken. De gevelindeling is nog geheel oorspronkelijk.

De achterzijde van de woningen, met op de voorgrond de kort na de bouw van de woningen tot stand gekomen fietsenstallingen.

67

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

WAARDESTELLING Externe waardestelling (contextueel) Bunker De in 1967-1968 gebouwde bunker heeft dienst gedaan als het landelijke hoofdkwartier van de Nationaal Territoriaal Bevelhebber (NTB), vanaf 1975 het Nationaal Territoriaal Commando (NTC). Deze was verantwoordelijk voor de bescherming van het Nederlands grondgebied en voor de bevoorrading van de in NAVO-verband in Duitsland gelegerde Nederlandse troepen. Voor het begrip van het functioneren van de Nederlandse verdediging tijdens de Koude Oorlog is de bunker van essentieel belang. Verder was de bunker ook de uitwijkplaats voor de Bevelhebber Landstrijdkrachten (BLS). Dit was de commandant van het Nederlandse leger, die zijn oorlogshoofdkwartier had in de bunker Clingendaal in Wassenaar. Omgekeerd diende de Clingendaalbunker als uitwijkplaats voor de NTB, later NTC. De bunker in Gouda was in de Koude Oorlog dus één van de twee belangrijkste hoofdkwartieren van de landmacht. De bunker Clingendaal is inmiddels als rijksmonument beschermd, de NTC-bunker in Gouda heeft momenteel geen beschermde status. Het gebouw met zijn relatief dunne gewapend-betonconstructie (40 cm) biedt bescherming tegen NBC-aanvallen (Nucleair, Biologisch of Chemisch) en is een relatief vroeg voorbeeld van een fall-out bestendig onderkomen.

De bunker is primair op de bescherming tegen de genoemde dreigingen en niet meer tegen de aanvallen met conventionele middelen. Het is ook één van de grootste voorbeelden van dit type in Nederland. Bijzonder hierbij is dat de bunker een tweedeling heeft, waarbij de beide delen of compartimenten zelfvoorzienend zijn opgezet en in geval van nood elkaars installaties konden aanvullen of vervangen. Als beschermd onderkomen van de NTB, later NTC, is het gebouw één van de belangrijkste militaire relicten uit de Koude Oorlog in Nederland en heeft het een hoge cultuurhistorische waarde en een hoge monumentwaarde. Deze waarden worden aanmerkelijk versterkt doordat de inrichtingselementen van de bunker bijzonder gaaf bewaard zijn gebleven. De nog aanwezige installaties en interieurelementen geven een zeer goed beeld hoe de bunker zou moeten functioneren in het geval van een oorlogssituatie. Dit in tegenstelling tot de bunker Clingendaal, waar het interieur uit de Koude Oorlog minder goed is behouden.

Kazernegebouw Het kazernegebouw dat in 1988-1991 naast de bunker is gebouwd heeft een architectuur die gebruikelijk is voor dit type gebouw in die periode. Het ontwerp en de uitvoering van het gebouw stammen uit de laatste fase van de Koude Oorlog. Met het ineenstorten van de Sovjetunie in 1991 verloor het gebouw (en de naastgelegen bunker) zijn functie in de verdediging tegen de dreiging uit het oosten. De indeling van het gebouw is op een aantal onderdelen na (beveiligde verbindingen, garage, cellencomplex, legeringsmogelijkheden) niet wezenlijk anders dan een gewoon kantoorgebouw. Ook de architectuur is niet specifiek militair. Derhalve heeft het kazernegebouw als 68

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

onderdeel van het commandocentrum van het NTC een positieve cultuurhistorische waarde en als object een positieve monumentwaarde.

Dienstwoningen Dienstwoningen zijn algemeen gebruikelijk bij kazernes en passen in het totaalbeeld van dit type kazernecomplex. De dubbele dienstwoning uit 1984 op het kazerneterrein in Gouda wijkt niet af van het type woningen dat in die tijd voor civiele bewoning werd toegepast. Als onderdeel van het totale complex is derhalve sprake van een positieve cultuurhistorische waarde. De dubbele dienstwoning als object heeft een indifferente monumentwaarde.

Interne waardestelling De interne waardestelling van de bunker gaat vergezeld van een waardestellingsrepresentatieplattegrond. Voor de kazerne en de dienstwoningen is afgezien van het weergeven van een waarderingstekening omdat we niet de beschikking hadden over een bruikbare basistekening. Voor beide gebouwen is daarom volstaan met uitsluitend een tekstuele waardestelling.

Bunker Stedenbouwkundige waarden De bunker ligt min of meer verscholen achter de kazerne en is alleen vanaf de zuidzijde herkenbaar. Het gebouw heeft een indifferente stedenbouwkundige waarde. Architectuurhistorische waarden De bakstenen bekleding is bedoeld om de functie van het gebouw aan het zicht te onttrekken. In dit opzicht sluit de sobere en gesloten architectuur goed aan op de functie van het gebouw als bunker. Het gebouw heeft een hoge architectuurhistorische waarde. Bouwhistorisch De in gewapend beton uitgevoerde constructie is een goed en gaaf bewaard voorbeeld van bescherming tegen de gevolgen van een NBC-aanval (Nucleair, Biologisch of Chemisch). De relatief geringe constructiedikte laat zien dat bescherming tegen conventionele strijdmiddelen (bommen en granaten) minder prioriteit had. De gewapend-betonconstructie heeft een hoge bouwhistorische waarde. De (gas)deuren, (nood)luiken en bijbehorende voorzieningen getuigen van de beschermende maatregelen tegen de hiervoor genoemde dreigingen. Deze elementen zijn nog vrijwel volledig en gaaf aanwezig. Evenals het gehele casco hebben deze onderdelen een hoge bouwhistorische waarde. Gebruikshistorisch De structuur en opzet van het gebouw getuigen van het oorspronkelijke gebruik. Dit geldt vooral zowel het exterieur als het interieur.

De interieurelementen, zoals (klap)tafels, wandborden, voorzieningen voor kaarten, buizenpost, verlichting en dergelijke zijn vrijwel allemaal speciaal voor dit gebruik ontworpen dan wel aangepast. De installaties die ervoor moesten zorgen dat de werkzaamheden van het commandocentrum in bijzondere omstandigheden 69

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

ten minste 14 dagen konden worden voortgezet zijn, met uitzondering van de opslagtanks voor diesel, vrijwel volledig gaaf aanwezig. Bijzonder is de opzet met twee zelfvoorzienende compartimenten, waarbij in geval van nood de installaties van het ene compartiment als reserve kunnen dienen voor het andere compartiment. De aanpassingen bij de verbouwing in 19831984 geven een beeld van het voortschrijdend inzicht in de gevolgen van een nucleaire aanval en de risico’s van EMP (kooi van Faraday). Het volledige interieur heeft derhalve een hoge gebruikshistorische waarde. Een kanttekening hierbij is dat de werk- en slaapvertrekken op zich weliswaar een hoge gebruikshistorische waarde hebben, maar omdat ze meerdere malen aanwezig zijn niet allemaal wezenlijk zijn voor het begrip over het functioneren van het beschermde onderkomen. Derhalve zijn deze vertrekken in de waardestellingsrepresentatieplattegrond met een positieve waardering aangeduid.

Kazernegebouw Stedenbouwkundige en ensemblewaarden De kazerne is gesitueerd aan de rand van een woonwijk op de overgang naar een gebied met scholen, sportgelegenheden en industrie. Vanwege de situering en als onderdeel van het grotendeels intacte kazerne-ensemble (kazernegebouw met garage, bunker en dubbele dienstwoning) heeft het kazernegebouw een positieve stedenbouwkundige ensemblewaarde. Architectuurhistorische waarden De architectuur van het kazernegebouw is gaaf bewaard gebleven en representatief voor de periode waarin het tot stand is gekomen. De architectuur is echter niet bijzonder en tevens niet herkenbaar als een kazerne. Op grond hiervan heeft de kazerne een indifferente architectuurhistorische waarde. Bouwhistorische waarden De constructieve opzet van het kazernegebouw is vergelijkbaar met een kantoorgebouw. Er zijn nog zeer veel constructies van dit type aanwezig in Nederland. Het kazernegebouw heeft dus een indifferente bouwhistorische waarde. Gebruikshistorische waarden Aan het gebruik als kazerne herinneren onder andere de cellen, de beveiligde ruimten, de keuken en een garage voor de marechaussee. Als onderdeel van het hoofdkwartier van de NTC vertegenwoordigd het gebouw de geschiedenis van het complex, maar dat gebruik is wel minder goed afleesbaar aan het gebouw. Derhalve heeft het gebouw een positieve gebruikshistorische waarde.

De onderdelen in het gebouw, die specifiek naar het militaire gebruik verwijzen hebben ook een positieve waarde.

70

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Dienstwoningen Stedenbouwkundige waarden De dubbele dienstwoning speelt geen rol van betekenis in het straatbeeld. De woningen hebben een indifferente stedenbouwkundige waarde. Architectuurhistorische waarden De in 1984 gebouwde woningen hebben een architectuur, die algemeen voorkomend is bij woningen uit die tijd. De woningen hebben een indifferente architectuurhistorische waarde. Bouwhistorische waarden De bouwkundige opzet van de woningen is algemeen voorkomend en bevat geen bijzondere kenmerken. De bouwhistorische waarde van de woningen is indifferent. Gebruikshistorische waarden De woningen hebben een in deze periode gebruikelijke indeling. De woningen maken echter functioneel deel uit van het kazernecomplex. Dienstwoningen zijn gebruikelijk bij dit type kazernes. Op grond hiervan hebben de woningen een positieve gebruikshistorische waarde.

71

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

Waardestellingsrepresentatieplattegrond bunker

N.B. De basis voor deze plattegrond is het beschikbare tekeningenmateriaal. De gebruikte ondergrond bevat nog diverse onjuistheden in de details en is niet erg nauwkeurig. Voor de weergave van de cultuurhistorische waarden is de tekening echter voldoende bruikbaar. (Herkomst: SAMH, toegang 0468, inv.nr. 22422, bewerking auteur)

72

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

AANBEVELINGEN - De bunker heeft op dit moment geen juridische bescherming. Gezien het grote cultuurhistorische belang van het gebouw verdient plaatsing op een lijst van beschermde monumenten aanbeveling. Bij voorkeur zou het gebouw beschermd moeten worden als rijksmonument. Als dit niet mogelijk is - gezien het huidige rijksbeleid waarbij vrijwel geen nieuwe monumenten worden aangewezen - is bescherming als provinciaal- of gemeentelijk monument aan te bevelen. - Binnen het kader van de huidige opdracht was het niet mogelijk om uitgebreid onderzoek te doen naar het beoogde gebruik van de bunker in de verschillende fasen van zijn bestaan. Om hierover meer inzicht te krijgen is het aan te bevelen om nader archiefonderzoek uit te voeren. - De bunker heeft thans nog een groot deel van zijn oorspronkelijke indeling behouden. Het verdient aanbeveling om de huidige toestand zorgvuldig en gedetailleerd vast te leggen. Hierbij kan gedacht worden aan een 3D-scan van het gebouw. Tevens is het aan te bevelen om het geheel in een ruimteboek vast te leggen. Hierdoor kan een gedetailleerd overzicht worden verkregen van het beoogde functioneren van het commandocentrum van het Nationaal Territoriaal Commando in oorlogstijd. - Het verdient aanbeveling om de in de bunker aanwezige opschriften en documenten te documenteren en te verzamelen.

Die informatie geeft meer inzicht in het functioneren van het commandocentrum. Deze gegevens kunnen bijvoorbeeld worden opgenomen in het ruimteboek.

73

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

LITERATUUR - Boom, B. van der, “Atoomgevaar? Dan zeker BB”. De geschiedenis van de Bescherming Bevolking, Den Haag 2000. - Geurts. G.A., De territoriale beveiliging in de jaren 1975-1980, in: Militaire Spectator juli 1975, p. 308-314. - Hoffenaar, J. en B. Schoenmaker, Met de blik naar het Oosten. De Koninklijke Landmacht 1945-1990, Den Haag 1994. - Hoffenaar, J., “Wordt Nederland verdedigd?” De discussie over de hoofdverdedigingslinie van de NAVO in het begin van de jaren vijftig, in: Low Countries Historical Review, BMGN 119 (2004), afl. 2, p. 193-198. - Koning, B., De Nederlandse Territoriale Verdediging, in: Militaire Spectator 1956, deel 3, p. 118-126. - Neer, F.J. van, De praktische opleiding individuele ABC-bescherming, in: Militaire Spectator 1961, p. 410-417. - Rijntalder, R.H., Beëindiging Koude Oorlog 25 jaar geleden. Deel 1, 2, 3. Herinneringen aan mijn actieve diensttijd tijdens de gewapende vrede, in: Intercom, jaargang 45, nr. 1, 2 en 3. - Rijntalder, R.H., Rats, Kuch en Elektronen, z.p. 2021. - Schep, C., Verslag nr. 161 constructie van schuilplaatsen en commandoposten, Den Haag, 1967. - Viersen, A., Koude Oorlog in Utrecht. Deel 1 Militaire verdediging, Utrecht 2017. - Viersen, A., Nijmegen als vesting. Het strategisch belang voor de landsverdediging vanaf 1591, rapport Utrecht 2021. - Viersen, A., C. Cramer en R. Noorlander, Commandobunker Wassenaar.

Bouwhistorisch onderzoek met ruimteboek en waardestelling, rapport Utrecht 2021. - Viersen, A. en C. Cramer. Noodzetels Korte Voorhout 7, Den Haag. Cultuurhistorisch onderzoek met ruimteboek en waardestelling, rapport Utrecht 2023.

74

Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies

Prins Willem-Alexanderkazerne, Gouda

COLOFON

Prins Willem Alexanderkazerne Groen van Prinsterersingel 41 te Gouda Cultuurhistorische opname met waardestelling

Auteur: Archief & documentatie: Datum: Opdrachtgever: Projectnummer: Redactie: Uitvoering:

Ir. A. Viersen, R. Smid Ir. A. Viersen, R. Smid mei 2023 Gemeente Gouda 030 C.J. Kolman Viersen, Bureau voor Bouwhistorie en Advies Boulevard Heuvelink 166 6828 KX Arnhem 026-3517178/06-10138422 andreviersen@planet.nl KvK Arnhem 80429246

© Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

75