Bijlage 2 - Routekaart CO2-neutraal gemeentelijk vastgoed
Tekst van het document
Routekaart gemeentelijk vastgoed Gouda aardgasvrij en CO2-neutraal 2040
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Routekaart gemeentelijk vastgoed Gouda aardgasvrij en CO2-neutraal 2040
In opdracht van
Rotterdam, Augustus 2023
PVM Eindhoven BV Philitelaan 73 5617 AM Eindhoven +31(0)40 – 291 40 20 info@pvm.nl www.pvm.nl
2
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Samenvatting De gemeente Gouda wil in 2040 dat haar gebouwen CO2-neutraal zijn. Dit betekent dat alle energie die de gebouwen verbruiken afkomstig is van duurzame bronnen en er geen aardgas meer wordt gebruikt in de gebouwen. Om dit te bereiken moet het energieverbruik van de gebouwen fors verminderen en moet er gebruik worden gemaakt van duurzaam opgewekte energie.
Deze transitie is niet in één keer te realiseren. In deze routekaart is een aanpak beschreven die leidt tot het bereiken van deze doelstelling en tegelijkertijd rekening houdt met de technische mogelijkheden, kansen en beperkingen van de gebouwen. Deze samenvatting geeft kort antwoord op de volgende vragen: -
Waar komt de ambitie voor CO2-neutrale gebouwen vandaan?
-
Is het haalbaar?
-
Wat is de aanpak?
-
Wat kost het en wat levert het op?
De ambitie Internationaal (Akkoord van Parijs 2015) en nationaal (Energieakkoord 2013 en Klimaatakkoord 2019) zijn er afspraken gemaakt voor het terugdringen van het energieverbruik. Hierbij moeten ook de gemeenten hun verantwoordelijkheid nemen. De gemeente Gouda is verantwoordelijk voor een groot aantal gebouwen die nodig zijn om haar taken te kunnen uitvoeren, organisaties te kunnen huisvesten en te faciliteren. De gemeentelijke vastgoedportefeuille kent veel verschillende gebouwen, waaronder relatief veel rijks- en gemeentelijke monumenten. De gemeente heeft 82 gebouwen in eigendom. Deze routekaart ziet op de verduurzaming van 69 gebouwen. De overige gebouwen zijn buiten beschouwing gelaten, omdat deze categorie geen of nauwelijks energie verbruiken, zoals de visbanken. Onderwijs- en sportgebouwen maken geen deel uit van deze routekaart.
Vanuit deze verantwoordelijkheid is gekeken hoe de vastgoedportefeuille van de gemeente Gouda kan bijdragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen, te weten: -
In 2030 moet de CO2-uitstoot van de gemeentelijke vastgoedportefeuille met 55% afgenomen zijn;
-
In 2040 is de hele gemeentelijke vastgoedportefeuille CO 2-neutraal en aardgasvrij.
Om de formuleerde doelstellingen te behalen zal het energieverbruik van de gebouwen fors omlaag moeten.
3
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Is het haalbaar? Om deze vraag te beantwoorden is het huidige energieverbruik van de gebouwen in kaart gebracht en vertaald naar de hoeveelheid CO2 die op dit moment wordt uitgestoten. De totale CO2-uitstoot in 2022 van het gemeentelijk vastgoed (69 gebouwen) bedroeg circa 1,7 miljoen kg. In 2017 is al een start gemaakt met het verduurzamen van diverse gebouwen. Destijds is er al een reductie van 11% CO2-uitstoot en 13% energieverbruik gereduceerd. Op dit moment wordt het grootste deel van de energie dat gebruikt wordt nog opgewekt via fossiele bronnen. Daarvoor moeten alternatieven worden gezocht in duurzame energie. Dit is energie die opgewekt wordt uit zon, wind, aardwarmte, biomassa of waterstof. Deze energie is meestal beschikbaar in de vorm van elektriciteit waardoor bestaande systemen die gebruik maken van aardgas niet meer voldoen. Er moeten dus andere systemen gebruikt worden voor verwarming en koeling en tegelijkertijd moet de energiebehoefte omlaag.
Deze routekaart laat zien dat het technisch mogelijk is om de doelstellingen te realiseren. Bij het ene gebouw is dit makkelijker dan bij het andere. Monumenten zijn bijvoorbeeld nu eenmaal moeilijker aan te passen dan nieuwere gebouwen. De opgave zorgt in elk geval voor een grote inspanning en uitdaging.
Aanpak In deze routekaart worden verduurzamingsmaatregelen voorgesteld om bovenstaande doelstellingen te halen. De gekozen strategie hierbij is: Een projectgewijze aanpak, op volgorde van verbruik, waarbij allereerst gestart wordt met het direct plaatsen van PV-panelen op alle (mogelijke) daken en uitvoeren quick wins. -
Projectgewijze aanpak: dit betekent dat elk gebouw in één keer wordt verduurzaamd door de bouwkundige en installatietechnische maatregelen uit te voeren. Hierbij wordt (zoveel mogelijk) aansluiting gezocht bij natuurlijke vervangingsmomenten (gepland onderhoud).
-
Op volgorde van verbruik: de volgorde van projecten is gebaseerd op de hoogte van CO2uitstoot van de gebouwen: eerst worden de grootverbruikers aangepakt, gevolgd door de overige gebouwen.
-
Direct plaatsen PV-panelen en quick wins: om een vliegende start te maken, met direct zichtbaar resultaat en rendement, is de keuze gemaakt om direct alle gebouwen van PVpanelen te voorzien (waar mogelijk). Voor de quick wins geldt uiteraard ook dat deze direct uitgevoerd kunnen worden.
Deze strategie is gekozen om de volgende redenen: -
Zichtbaarheid. De gemeente laat zien dat zij haar verantwoordelijkheden invult;
4
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
Direct resultaat. In de eerste plaats om zoveel mogelijk energie duurzaam op te wekken bij de gebouwen zelf. Dit betekent dat er in de eerste drie jaar er bij zoveel mogelijk geschikte gebouwen PV-panelen worden geplaatst. Ten tweede zorgt uitvoeren van quick wins voor een eerst afname van het aardgasverbruik in gebouwen.
-
Beperken van de overlast voor de gebruikers, bezoekers en omwonenden van de gebouwen, door het aantal momenten van ingrijpen beperkt te houden;
-
Beheersbaarheid van de uitvoering.
Voor de projectgewijze benadering is de aanpak van de vastgoedportefeuille onderverdeeld in twee fasen. -
Fase 1 bevat de 25 gebouwen waarvoor individuele duurzaamheidsmaatregelen zijn bepaald op basis van een inspectie. Voor deze gebouwen zijn maatwerk verduurzamingsadviezen opgesteld. De uitvoering van gebouwen uit fase 1 start in 2024 en loopt tot 2036.
-
Voor gebouwen uit fase 2 (2031-2040) zijn nu nog kengetallen gebruikt om de CO2-reductie en kosten van maatregelen te berekenen. De gehanteerde kengetallen zijn gebaseerd op de verkregen inzichten uit de inspecties en adviezen voor de gebouwen uit fase 1.
De eerste doelstelling wordt met deze strategie en aanpak gehaald. In 2030 zijn er 15 gebouwen aardgasvrij, PV-panelen geplaatst op alle geschikte daken van de gebouwen en de quick wins uitgevoerd. Dit leidt tot een afname van 58% CO2-uitstoot ten opzichte van 2022. Gehele uitvoering van de routekaart zorgt dat er in 2040 geen aardgasverbruik meer is. Verder wordt er in totaal 23% minder elektriciteit gebruikt ten opzichte van 2022, ondanks dat aardgas (veelal) is vervangen door elektriciteit als energiebron. De tweede doelstelling wordt behaald, indien er aan de volgende twee voorwaarden wordt voldaan: -
De warmteoplossingen uit de TransitieVisieWarmte voor 14 gebouwen beschikbaar zijn in 2040;
-
De benodigde resterende elektriciteit duurzaam wordt ingekocht of opgewekt, dus CO 2neutraal is;
Hiermee is de vastgoedportefeuille in 2040 aardgasvrij en CO2-neutraal.
5
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Wat kost het en wat levert het op? De routekaart geeft inzicht in de investeringskosten om de gebouwen van de gemeente Gouda in 2040 CO2-neutraal te krijgen en het aansluiten op de TransitieVisieWarmte. De berekende investering ziet uitsluitend op de verduurzamingsmaatregelen. De reguliere onderhoudskosten zijn geen onderdeel van de investering. De totale investeringskosten bedragen circa €44,6 miljoen (exclusief BTW, prijspeil maart 2023). In dit bedrag zijn eventuele subsidies en bijdragen van huurders niet verwerkt.
Hoewel het onzeker is dat bestaande subsidiemogelijkheden vanuit het Rijk ook op langere termijn beschikbaar en toereikend zijn, is de verwachting dat in ieder geval in de komende jaren gebruik kan worden van subsidiemogelijkheden. Van huurders zal een bijdrage worden gevraagd van het energiekostenvoordeel die als gevolg van verduurzamingsmaatregelen worden gerealiseerd. Veel investeringen zullen zich op (lange) termijn terugverdienen doordat een groot deel van de energie zelf wordt opgewekt. Zeker bij een (sterke) stijging van de kosten voor fossiele brandstoffen. Op basis van de huidige energietarieven, is de jaarlijkse besparing op energiekosten €1,7 miljoen (vanaf 2040).
Kansen Naast kosten zijn er ook kansen. De voorgestelde aanpak levert ook veel op. Het streven naar CO2 neutrale gebouwen is van cruciaal belang voor de gemeente Gouda om verschillende redenen. Allereerst zijn gebouwen verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van de totale CO2-uitstoot in Nederland. Door te streven naar CO2 -neutrale gebouwen kan de gemeente Gouda een significante bijdrage leveren aan het verminderen van de koolstofvoetafdruk en het behalen van de nationale en internationale klimaatdoelstellingen.
CO2 -neutrale gebouwen hebben positieve gevolgen voor de lokale economie en werkgelegenheid. De overgang naar duurzame bouwpraktijken stimuleert de vraag naar groene technologieën, materialen en vaardigheden. Dit kan leiden tot nieuwe zakelijke kansen en het creëren van banen binnen de regio.
Bovendien draagt het realiseren van CO2 -neutrale gebouwen bij aan het verbeteren van de leefbaarheid en het welzijn van de gebruikers. Deze gebouwen zijn energiezuiniger, comfortabeler en gezonder om in te verblijven. Lagere energiekosten kunnen financiële druk op de exploitatie verminderen.
6
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Daarnaast kan de gemeente Gouda door het realiseren van CO2 -neutrale gebouwen invulling geven aan haar voorbeeldfunctie’ en haar bewoners en ondernemers enthousiast maken en stimuleren om ook een bijdrage te leveren aan duurzaamheid. Mogelijk levert dit gedragsverandering op en kan het bewustzijn vergroten en partnerschappen stimuleren om gezamenlijk de transitie naar een koolstofarme toekomst te versnellen.
Al met al is het streven naar CO2-neutrale gebouwen een integraal onderdeel van de bredere inspanningen van Nederlandse gemeenten om de negatieve gevolgen van klimaatverandering aan te pakken, de lokale economie te stimuleren en de levenskwaliteit van hun inwoners te verbeteren.
7
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Inhoudsopgave 1
2
3
4
5
Inleiding
10
1.1
Aanleiding
10
1.2
Doel routekaart
10
1.3
Uitgangspunten
11
1.4
Leeswijzer
11
1.5
Wet- en regelgeving
11
Huidige situatie
14
2.1
Scope
14
2.2
Generieke vastgoedgegevens
14
2.3
Gegevens duurzaamheid
16
2.4
Energieconsumptie
17
2.5
Aanpassing vastgoedportefeuille
19
Aanpak
21
3.1
Theoretisch kader CO2-neutraal vastgoed
21
3.2
Maatregelenpakketten
22
3.3
Strategie routekaart
22
3.4
Aanpak opstellen routekaart
23
3.5
Samenhang
26
Routekaart
29
4.1
Terugblik
29
4.2
Routekaart totale scope
29
4.3
Financiën
32
4.4
Aandachtspunten uitvoering
35
4.5
Toekomstige ontwikkelingen
36
4.6
Monitoring
37
Conclusie en aandachtspunten
38
5.1
Conclusie
38
5.2
Kanttekeningen en aandachtspunten
39
Bijlage 1 - Gebouwenlijst
40
Bijlage 2 – Energieconsumptie per gebouw
42
Bijlage 3 – Kosten per gebouw
47 8
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Bijlage 4 – Investering per jaar
49
Bijlage 5 – Planning per gebouw
51
Bijlage 6 – Financiële resultaten
53
Bijlage 7 - Subsidies
54
9
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
1
Inleiding
1.1
Aanleiding De gemeente Gouda heeft de ambitie om haar vastgoedportefeuille te verduurzamen. Daartoe zijn een tweetal doelstellingen geformuleerd: 1.
2030: De CO2-uitstoot van de gemeentelijke vastgoedportefeuille moet met 55% gereduceerd zijn;
2.
2040: De gemeentelijke vastgoedportefeuille is CO2-neutraal en aardgasvrij.
Voor het behalen van deze doelstellingen is nog geen alomvattend uitvoeringsprogramma vastgesteld. In de afgelopen jaren zijn bij een aantal gebouwen verduurzamingsmaatregelen gerealiseerd. Zo is het Wijkcentrum Van Noord (Lekkenburg 1) aardgasvrij gemaakt en zijn diverse gebouwen voorzien van zonnepanelen, waaronder het Huis van de stad, het Cultuurhuis, de Brandweer, de kinderboerderij en de Schouwburg.
1.2
Doel routekaart De gestelde duurzaamheidsambities van de gemeente Gouda zijn niet in één keer te realiseren. In deze routekaart is daarom een strategie en aanpak beschreven die leidt tot het stapsgewijs bereiken van de doelstellingen. Hierbij wordt rekening gehouden met de technische mogelijkheden, kansen en beperkingen van de gebouwen.
Inventarisatie
Object informatie
Prioritering & Clustering
Routekaart gemeentelijk vastgoed
Op basis van objectinformatie en inventarisatie ter plaatse is een beeld verkregen van de (technische) staat en energieverbruik van de vastgoedportefeuille. Hierna is de strategie bepaald, waaruit een prioritering volgt, zodat de routekaart opgesteld kan worden.
10
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Deze routekaart is opgezet op het niveau van (een groot deel van) de vastgoedportefeuille. PVM heeft voor 25 gebouwen een afzonderlijk maatwerk verduurzamingsadvies opgesteld. Deze 25 gebouwen zijn geïnspecteerd en op basis hiervan is een advies per gebouw gegeven welke maatregelen getroffen moeten worden om de gestelde doelstellingen te bereiken. In hoofdstuk 3 wordt hier nader op in gegaan.
1.3
Uitgangspunten Voor gebouwen houdt CO2-neutraal in dat er per saldo geen CO2 meer uitgestoten wordt als gevolg van het fossiele energieverbruik. Door een combinatie van energiebesparing, duurzame opwekking en eventuele compensatie van CO2-uitstoot wordt een gebouw CO2-neutraal. De energievraag van gebouwen moet zoveel mogelijk beperkt worden. Het isoleren van gebouwen en plaatsen van energiezuinige installaties draagt hieraan bij. Vervolgens geldt dat wat aan energie benodigd blijft voor verwarmen en licht/elektra duurzaam wordt opgewekt. Duurzaam opwekken van energie kan door/op het gebouw zelf en/of door inkoop van groene, duurzame energie. Eventueel nog resterend fossiel energiegebruik dient tot slot gecompenseerd te worden (bijv. door boomaanplant). Uitgangspunten in deze routekaart om te komen tot CO2-neutraal vastgoed zijn: -
Projectgewijze uitvoering, waar mogelijk aansluitend op natuurlijke vervangingsmomenten;
-
Prioriteit geven aan gebouwen met een hoog energieverbruik, om snel stappen met grote reductie te zetten;
-
Aandacht voor rendement, door te starten met aanleggen PV-panelen wordt er relatief snel rendement behaald op de te nemen investeringen;
1.4
Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de geselecteerde scope toegelicht. Het huidige energieverbruik en de daaruit volgende CO2-uitstoot wordt per gebouw inzichtelijk gemaakt. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de strategie en aanpak voor het opstellen van de routekaart toegelicht. Hierin staan de principes en strategie, met de daarbijbehorende uitgangspunten en maatregelpakketten beschreven waarop de routekaart gebaseerd is. Ook de samenhang met andere thema’s op het gebied van duurzaamheid wordt benoemd. Hoofdstuk 4 bevat de resultaten van de routekaart. De reductie in energieverbruik en CO2-uitstoot voor de gehele scope wordt in dit hoofdstuk gepresenteerd. De benodigde investeringen zijn eveneens opgenomen in dit hoofdstuk, gevolgd door een plan van aanpak voor de uitvoering en monitoring. De conclusies en aanbevelingen staan beschreven in hoofdstuk 5.
1.5
Wet- en regelgeving Hieronder volgt de belangrijkste wet- en regelgeving die impact heeft op of een raakvlak heeft met de routekaart:
11
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
Klimaatwet 2050: 95% CO2-reductie t.o.v. 1990;
-
Klimaatakkoord 2019, herzien in 2023: 55% CO2-redcutie t.o.b. 1990;
-
Energielabel C verplichting voor kantoren in 2023 en label A in 2030;
-
Hybride warmtepomp bij CV-vervanging in woningen vanaf 2026;
-
Informatieplicht energiebesparing (EML);
-
Activiteitenbesluit milieubeheer;
-
Wet natuurbescherming.
In de tijdlijn op de volgende pagina zijn de landelijke doelstellingen en hiermee verband houdende wet- en regelgeving weergeven. De doelstellingen van de gemeente Gouda zijn hieraan toegevoegd, zodat inzichtelijk is in hoeverre deze samenvallen, dan wel vooruitlopen op het landelijk beleid.
Om te voldoen aan de Informatieplicht energiebesparing (EML) is een apart traject gestart. De EML is namelijk maar voor een beperkt deel van de vastgoedportefeuille van toepassing (13 gebouwen met grootverbruik van aardgas of elektra). Met uitvoering van deze routekaart wordt aan de vereisten vanuit de EML voldaan.
In het Klimaatakkoord van de Rijksoverheid wordt een uitzondering gemaakt voor (onder meer) monumenten. In de doelstellingen van de gemeente Gouda is deze uitzondering niet gemaakt, de gemeente toont dus een hogere ambitie dan het Rijk. In deze routekaart zijn monumenten daarom integraal opgenomen. Het realiseren van aardagsvrije en CO2-neutrale monumenten is een ambitieuze opgave. Het behoud van het monumentale karakter van een gebouw kan op gespannen voet staan met te nemen verduurzamingsmaatregelen. Hierin zal per monumentaal gebouw een integrale afweging in gemaakt moeten worden.
12
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Figuur 1.1 Tijdlijn wet- en regelgeving, aangevuld met doelstellingen gemeente Gouda
13
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
2
Huidige situatie
2.1
Scope De gemeente Gouda heeft PVM gevraagd een routekaart op te stellen om voor het gemeentelijk vastgoed de gestelde doelstellingen te behalen. De gemeente Gouda heeft 69 gebouwen geselecteerd, die in de routekaart zijn opgenomen (zie bijlage 1). In figuur 2.1 is de kaart weergeven, met hierop de ligging van de gebouwen. De gemeente Gouda heeft meer gebouwen in haar bezit (82 in totaal). Een aantal gebouwen is buiten de scope gehouden door de gemeente. Zo vallen onderwijs- en sportgebouwen buiten de scope. Ook objecten en gebouwen die niet tot nauwelijks energieverbruik hebben, zoals de visbanken, maken geen onderdeel uit van deze routekaart.
Figuur 2.1 Locatie gebouwen uit de scope (blauw staat voor gebouwen met maatwerk verduurzamingsadvies, rood voor de overige gebouwen)
2.2
Generieke vastgoedgegevens Om een beter beeld te krijgen van de gebouwen in de scope, is hieronder een aantal gegevens van de te verduurzamen gebouwen weergegeven. In totaal bedraagt het BVO van de scope circa 80.000
14
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
m2. Meer dan de helft van de gebouwen heeft een BVO kleiner dan 500 m2. Circa 20% van de panden heeft een BVO tussen de 500 en 1.000 m2. En 20% is groter dan 1.000 m2 BVO.
Figuur 2.2 Verdeling scope naar m2 BVO en bouwjaar
De verdeling naar bouwjaar is in bovenstaande diagram weergegeven. De aangehouden indeling van bouwjaren is gebaseerd op grote wijzigingen in de bouwregelgeving. Isolatie in gebouwen werd gemeengoed na 1975. In 1992 werd een nieuw bouwbesluit geïntroduceerd, waarin betere eisen gesteld werden aan de energiezuinigheid van gebouwen. In 2003 en 2012 is het Bouwbesluit herzien. Op dit moment is het Bouwbesluit 2012 de vigerende wetgeving.
Van de gebouwen in de scope die ouder zijn dan 1920 geldt, dat deze een gemeentelijk dan wel een rijksmonument zijn. Daarnaast is het pand aan Achter de Kerk 10b een rijksmonument, met als bouwjaar 1921. Dit betekent dat circa 45% van de scope een monumentale status heeft. Gemeten naar BVO heeft 28% van de te verduurzamen gebouwen een monumentale status.
Figuur 2.3 Verdeling scope naar monumentale status en gebruiksfuncties
De onderverdeling in gebruiksfuncties van de gebouwen is divers. Meer dan de helft van de gebouwen heeft een bijeenkomstfunctie. Hierbij wordt opgemerkt dat een bijeenkomstfunctie ook
15
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
een verzameling is, waaronder vele soorten gebruik kunnen vallen, zoals bijvoorbeeld een buurthuis, kinderboerderij, filmhuis of bibliotheek en gebouwen waar kunst- en muziekles wordt gegeven. 14 gebouwen hebben een industriefunctie. Hierbij moet gedacht worden aan (kleinschalige) bedrijfsruimten (niet zijnde een kantoor).
2.3
Gegevens duurzaamheid De meeste gebouwen hebben geen (geldig) energielabel. Van 25 gebouwen is een energielabel bekend, de onderverdeling is weergegeven in onderstaande figuur.
Figuur 2.4 Energielabels
In het kader van wet- en regelgeving is het energielabel van kantoorfuncties relevant. Per 1 januari 2023 moet een kantoor minimaal een label C hebben en in 2030 moet dit een label A zijn. Hierbij geldt dat kantoorruimten als nevenfunctie en kantoorgebouwen kleiner dan 100 m2 zijn vrijgesteld van deze verplichting. In de scope zijn 2 gebouwen met een kantoorfunctie. In de tabel hieronder is per gebouw een toelichting gegeven van het huidige energielabel. Tabel 2.1 Energielabels kantoorfuncties Objectcode
Gebouw
Energielabel
Opmerking
1909
Burgemeester
A++
Nieuw label, geregistreerd in juli 2023.
G
Pand wordt momenteel als kantoor
Jamesplein 1 1237
Eerste E.J. Potgieterstraat 21
gebruikt. Uitvoering van de maatregelen om label C te halen, is voorzien eind 2023.
16
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
2.4
Energieconsumptie
2.4.1 Energieverbruik De energieverbruiken zijn door de gemeente Gouda opgevraagd vanuit de slimme meters. Hiervoor is de periode februari 2022 – januari 2023 genomen. Niet alle gebouwen zijn momenteel voorzien van een slimme meter. Bij deze gebouwen zijn de meters handmatig opgenomen, of is het verbruik gebaseerd op facturen uit 2022. Voor zover verbruikscijfers niet voorhanden waren zijn de gegevens uit 2013 gebruikt. Van 12 gebouwen is op basis van de gebouwfunctie met kengetallen van het CBS een inschatting van het energieverbruik gemaakt. Het energieverbruik per gebouw is in bijlage 2 opgenomen, gevolgd door een aantal opmerkingen ter verklaring. De routekaart is gebaseerd op de volgende gegevens van energieverbruik: Tabel 2.2 Energieverbruik 2022 Onderdeel
Totale hoeveelheid
Gasverbruik (m3)
509.161
Elektraverbruik (kWh)
3.864.028
CO2-uitstoot (kg)
1.744.066
Energietarieven Voor de energietarieven zijn de volgende bedragen gebruikt in de routekaart: Tabel 2.3 Energietarieven Energiedrager
Tarief
Gas
2,70 €/m3
Elektra
0,345 €/kWh
Dit zijn de huidige energietarieven die de gemeente Gouda betaald (contract uit augustus 2022). De gemeente Gouda heeft voor een beperkt aantal gebouwen (dienstgebouwen en verzamelgebouwen) de zeggenschap over het energiecontract. Bij veel gebouwen is de huurder verantwoordelijk voor het afsluiten van een energiecontract, en zullen de energietarieven enigszins afwijken. Omwille van uniformiteit is in de berekening van terugverdientijden en besparingen gerekend met de energietarieven conform het contract van de gemeente.
17
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
CO2-emissiefactoren Voor de CO2-emissiefactoren zijn de volgende waarden gehanteerd: Tabel 2.4 CO2-emissiefactoren Energiedrager
CO2-emissiefactor
Gas
1,7878 kg/m³
Elektra
0,34 kg/kWh
De bron van deze emissiefactoren is de NTA8800, dit is de Nederlandse norm voor energieprestatieberekeningen van gebouwen. Deze emissiefactoren liggen in lijn van de emissiefactoren op www.co2emissiefactoren.nl , die voor het berekenen van CO2-footprints breder dan alleen voor gebouwen worden gebruikt. Aangezien de scope enkel gebouwen betreft is er voor gekozen om de NTA8800 aan te houden. Enige uitzondering hierop vormt de CO2-emissiefactor voor elektra die is gebruikt voor het Huis van de Stad aan het Burgemeester Jamesplein 1. Voor dit gebouw is 0,022 kg CO 2/kWh aangehouden, omdat van dit gebouw het stroometiket bekend is.
2.4.2 Grootverbruikers Bij het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed is vaak sprake van de ‘80-20 regel’. Landelijk gezien zijn ongeveer 20% van de gebouwen verantwoordelijk voor 80% van de CO 2-uitstoot. Het is daarom belangrijk om de grootverbruikers in de portefeuille in het vizier te hebben. Bij deze gebouwen kan middels enkele (grote) projecten in de eerste jaren een groot deel van het besparingsdoel worden gerealiseerd. In figuur 2.5 (volgende pagina) staan de top 10 grootverbruikers in de gemeente Gouda in een taartdiagram weergegeven. Deze 10 grootverbruikers maken driekwart van het totale BVO uit en zijn verantwoordelijk voor circa driekwart van de CO2-uitstoot. Opgemerkt wordt dat bovenstaande grootverbruikers niet per definitie ‘onzuinige’ gebouwen zijn. Het gaat om grote gebouwen (veel m2 BVO), waardoor het verbruik in absolute zin hoog is, maar omgerekend naar verbruik per m2 is dit niet automatisch het geval.
18
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Figuur 2.5 Aandeel grootverbruikers van m2 BVO en CO2-uitstoot
In onderstaande tabel staan de top 10 grootverbruikers van de gemeente Gouda opgesomd, inclusief de jaarlijkse CO2-uitstoot en verbruik van gas en elektra. Tabel 2.5 Grootverbruikers
2.5
Object
Adres
BVO (m2)
CO2 (kg)
Gas (m3)
Elektra (kWh)
1024
Boelekade 67
8.531
245.395
352.863
352.863
1402
Klein Amerika 22
5.165
188.994
319.365
319.365
1170
Keerkring 12
4.912
182.373
246.032
246.032
1007
Achter de kerk 14
3.637
156.922
211.200
211.200
1914
Kleine Esch 970
2.507
140.420
113.795
113.795
1124
Turfsingel 34-36
4.728
125.838
213.312
213.312
1909
Burg. Jamesplein 1
15.379
73.934
1.490.131
1.490.131
1405
Markt 1
4.344
73.106
45.582
45.582
1919
Parkeergarage
9.111
68.271
200.796
200.796
1008
Agnietenstraat 21
809
45.260
74.161
74.161
Aanpassing vastgoedportefeuille Een vastgoedportefeuille is aan verandering onderhevig. Gebouwen worden aangekocht, afgestoten of er is sprake van nieuwbouw. Dit heeft gevolgen voor de totale CO2-uitstoot van de vastgoedportefeuille. Deze neemt toe bij aankopen en nieuwbouw, maar juist af bij vermindering van het aantal gebouwen. Het is daarom goed om te beseffen dat de routekaart is opgesteld voor de gebouwen op de lijst uit bijlage 1. Wijzigingen in de vastgoedportefeuille hebben invloed op de inhoud van deze routekaart. Met name bij uitbreiding van de vastgoedportefeuille moet gekeken worden welke (financiële) gevolgen dit heeft voor de doelstelling van CO2-neutraal vastgoed:
19
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
In het geval van nieuwbouw is CO2-neutraal en aardgasvrij de norm. Nieuwbouw heeft op deze manier geen effect op de doelstellingen voor CO2-neutraal vastgoed;
-
Bij aankoop van bestaande gebouwen wordt de CO2-uitstoot van het gebouw één van de aspecten voor de afweging van de investeringsbeslissing. Hiervoor moet er vóór aankoop een opname gedaan worden, waarin de CO2-uitstoot van het gebouw wordt vastgelegd en bepaald wordt welke maatregelen nodig zijn om het gebouw CO2-neutraal te maken. Op basis hiervan kan worden bepaald welke impact het gebouw heeft op het behalen van de doelstellingen voor CO2-neutraal vastgoed (ook financieel).
20
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
3
Aanpak
3.1
Theoretisch kader CO2-neutraal vastgoed Het huidige Bouwbesluit geeft beperkt handvatten om energie- of CO2-neutrale gebouwen te realiseren. Een model dat vaak als strategie wordt toegepast bij dergelijke vraagstukken is de trias energetica. Dit model gaat uit van het principe dat een lagere energievraag leidt tot lagere benodigde opwekking. Het model bestaat uit 3 stappen die energie- of CO2-neutraal bouwen mogelijk maken.
Efficiënt toepassen
Gebruik duurzame energiebronnen
Beperk energieverbruik (energievraag)
Figuur 3.1 Model Trias Energetica
1.
Beperk energieverbruik (energievraag)
De eerste stap heeft betrekking op de energievraag, in dit geval elektra en gas. De vraag naar elektra en gas wordt verlaagd door te isoleren. Isolatie wordt toegepast op onder meer gevels, ramen, daken en vloeren.
2.
Gebruik duurzame energiebronnen
Bij deze stap wordt gekeken naar een maximale inzet van duurzame energiebronnen. Het benutten van reststromen, zoals warmte uit ventilatielucht (WTW) valt hier ook onder. Verder zijn het installeren van warmtepompen met bodem, water of lucht als bron of een warmte-koude opslag (WKO) en het plaatsen van PV-panelen voorbeelden van het gebruik van duurzame energiebronnen.
3.
Efficiënt toepassen van fossiele energie
In deze laatste stap wordt de energievraag die naast duurzame energie resteert zo efficiënt mogelijk ingevuld. Dit kan bijvoorbeeld door het toepassen voor regelingen voor ventilatie en verlichting. Daarnaast vallen hier organisatorische maatregelen onder. Dit zijn maatregelen die
21
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
veelal door de gebouwgebruiker genomen kunnen worden. Hierbij valt te denken aan gebruik van energiezuinige apparatuur, tegengaan van onnodig stand-by staan van apparaten, maar ook de schoonmaak tijdens kantooruren plannen, zodat verlichting en verwarming van een gebouw een kortere tijd per dag benodigd is.
Toepassen van de trias energetica borgt dat maatregelen in de juiste volgorde worden genomen. Bijvoorbeeld: een warmtepomp (met lage temperatuurverwarming) kan een gebouw pas voldoende en efficiënt verwarmen, als de gebouwschil goed geïsoleerd is.
3.2
Maatregelenpakketten Op basis van de Trias Energetica zijn de voorgestelde verduurzamingsmaatregelen in onderstaande 5 pakketten onderverdeeld. 1.
Quick wins: Dit zijn eenvoudige te treffen maatregelen, zoals het isoleren van leidingen en de cv-installatie voorzien van een klokprogramma en afstemmen op gebruik. Dit zijn maatregelen met een lage investering en relatief groot rendement.
2.
Bouwkundig pakket: Dit betreffen isolatiemaatregelen aan de bouwkundige elementen van een object. Het isoleren van vloeren, gevels, daken en ramen.
3.
Installatietechnische pakket: Dit betreft het plaatsen of vervangen van een systeem voor ventilatie, verwarming (en koeling) en opwekking warm tapwater. Ook de verlichting valt in dit pakket.
4.
Duurzame opwekking: Het plaatsen van bijvoorbeeld PV-panelen of een zonnecollector.
5.
Aardgasvrij: Hierin wordt aansluiting gezocht met de Transitie Visie Warmte van de gemeente Gouda, indien het niet mogelijk is om met individuele maatregelen volledig CO 2-neutraal en aardgasvrij te worden. Dit wordt nader toegelicht in paragraaf 3.5.1.
Deze pakketten vormen de basis om ieder gebouw te verduurzamen. Deze onderverdeling in pakketten geeft structuur aan de maatwerk verduurzamingsadviezen en de routekaart.
3.3
Strategie routekaart Er zijn meerdere strategieën om een vastgoedportefeuille in zijn geheel te verduurzamen. Voor deze routekaart is de volgende strategie gekozen: Een projectgewijze aanpak, op volgorde van verbruik, waarbij allereerst gestart wordt met het direct plaatsen van PV-panelen op alle (mogelijke) daken en uitvoeren quick wins. -
Projectgewijze aanpak: dit betekent dat elk gebouw in één keer wordt verduurzaamd door de bouwkundige en installatietechnische maatregelen uit te voeren.
-
Op volgorde van verbruik: de volgorde van projecten is gebaseerd op de hoogte van CO2uitstoot van de gebouwen: eerst worden de grootverbruikers aangepakt, gevolgd door de overige gebouwen.
22
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
Direct plaatsen PV-panelen en quick wins: om een vliegende start te maken, met direct zichtbaar resultaat en rendement, is de keuze gemaakt om direct alle gebouwen van PVpanelen te voorzien (waar mogelijk). Voor de quick wins (zie verder paragraaf 3.3) geldt uiteraard ook dat deze direct uitgevoerd kunnen worden.
Deze strategie is gekozen om de volgende redenen: -
Zichtbaar resultaat: de grootverbruikers uit de scope zijn veelal ook publiek toegankelijke gebouwen, zoals het gemeentehuis, de bibliotheek en de schouwburg. Door deze gebouwen in één keer te verduurzamen op relatief korte termijn, maakt de gemeente zichtbaar aan bewoners dat zij werk maakt van de gestelde klimaatdoelstellingen. Hiermee geeft de gemeente Gouda invulling aan haar voorbeeldfunctie.
-
Snel rendement: PV-panelen hebben een relatief korte terugverdientijd. Door te starten met het aanbrengen van PV-panelen wordt er snel rendement gehaald uit de investeringen.
-
Overlast gebruikers beperken: door de projectgewijze aanpak wordt de overlast voor gebruikers van de gebouwen beperkt. Enige overlast door bouwwerkzaamheden is onvermijdelijk, maar wordt beperkt door de projectmatige aanpak.
-
Behalen doelstellingen: met name om de doelstelling van 55% CO2-reductie in 2030 te behalen, is het van belang om ‘snel meters te maken’. Hierdoor is het noodzakelijk om te starten met verduurzamen van de gebouwen met de grootste CO2-uitstoot.
-
Beheersbare uitvoering: deze strategie helpt om te komen tot een beheersbare uitvoering, zodat investeringen en inzet van (markt)capaciteit zoveel als mogelijk gelijkmatig worden verdeeld.
3.4
Aanpak opstellen routekaart De gekozen strategie, gecombineerd met de maatregelpakketten vormen de input om de routekaart op te stellen. De routekaart is samengesteld volgens de volgende drie stappen.
Stap 1: Maatwerk verduurzamingsadvies 25 gebouwen Door de gemeente Gouda zijn 25 gebouwen uit de scope geselecteerd. Voor deze gebouwen is een inspectie gehouden om ter plaatse te beoordelen welke maatregelen nodig zijn om het gebouw CO2neutraal en aardgasvrij te maken. Per maatregel is de te verwachten reductie van gas en elektra bepaald, waaruit de CO2-reductie volgt. Ook is per maatregel de benodigde investering geraamd. Er is per pakket bepaald welke maatregel uit het pakket nodig en mogelijk is. Het is niet noodzakelijkerwijs dat alle maatregelen uit een pakket nodig zijn, bijvoorbeeld uit het bouwkundige pakket kan er wel dakisolatie, maar geen gevelisolatie benodigd zijn. Voor deze gebouwen zijn separate rapporten opgesteld, de zogenoemde maatwerk verduurzamingsadviezen.
23
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Hoewel fase 1 uit 25 gebouwen (van de 69) bestaat, bedraagt het totale aantal m2 BVO van deze 25 gebouwen meer dan 75% van het totaal. De totale CO2-uitstoot van deze 25 gebouwen bedraagt hierdoor ook meer dan 75% van de CO2-uitstoot van de gehele scope. Daarmee leveren de 25 maatwerk duurzaamheidsadviezen uit stap 1 een meer dan representatief beeld van de gehele verduurzamingsopgave.
Stap 2: Kostenraming overige gebouwen Van de 25 gebouwen uit stap 1 zijn nu maatregelen, besparingen en investeringen bekend. Deze gegevens zijn vertaald naar kengetallen per m2 BVO: per maatregelpakket is bepaald wat de reductie in gas, elektra en CO2 is per m2 BVO en de kosten hiervoor in €/m2 BVO. Deze kengetallen zijn vervolgens gebruikt om voor de overige gebouwen energiebesparingen, reductie van CO2-uitstoot en daarmee samenhangende kostenramingen te genereren. Dit is als volgt aangepakt. Voor elk gebouw is beoordeeld met welke gebouwen uit stap 1 het de meeste overeenkomsten heeft aan de hand van monumentale status en een onderverdeling in klasse voor het bouwkundige en installatietechnische pakket. Dit is op het niveau van een maatregelpakket gedaan (zie paragraaf 3.2 voor de maatregelpakketten). Bijvoorbeeld: maatregelen uit het bouwkundige pakket zijn nodig, zonder dat er een onderverdeling gemaakt is naar specifieke bouwdelen. Op basis hiervan zijn de bijpassende kengetallen uit stap 1 bepaald. De kengetallen zijn vertaald naar m2 BVO. Door het kengetal te vermenigvuldigen met het totale BVO gebouw, is per gebouw uit stap 2 de energiebesparing, reductie van CO2-uitstoot en kostenraming berekend.
Stap 3: Routekaart opstellen Van elk gebouw is nu bekend wat de benodigde maatregelen en de hierbij behorende energiebesparingen en investeringen zijn. Door hier een jaartal aan te koppelen volgens de gekozen strategie ontstaat er een routekaart. De besparingen in energie (gas en elektra) zijn in deze routekaart berekend over het verbruik uit 2022. Met andere woorden: het energieverbruik uit het jaar 2022 is als referentiejaar van deze routekaart gebruikt.
3.4.1 Invulling routekaart Hieronder een nadere specificatie over het invullen van de routekaart: -
Conform de strategie wordt gestart met het plaatsen van PV-panelen op de geschikte daken en de quick wins in de gehele scope. De uitvoering start voor de gebouwen uit fase 1 in 2024 en voor fase 2 in 2025, en zal doorlopen tot en met 2026. Uitzondering hierop vormen de gebouwen die op de planning staan op verduurzaamd te worden in de jaren 2025 t/m 2027. PV-panelen voor deze gebouwen worden geplaatst tijdens het verduurzamingsproject.
-
De planning van de projectgewijze aanpak voor gebouwen uit fase 1 is bepaald op basis van verbruik (grootste eerst), aangevuld met het aangrijpen van een natuurlijk
24
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
vervangingsmoment (op basis van het MJOP) en gelijkmatige uitvoering. Met een natuurlijk vervangingsmoment wordt een grote ingreep uit het MJOP bedoeld, bijvoorbeeld het vervangen van een (klimaat)installatie of dakrenovatie. Deze koppeling met het MJOP voorkomt zoveel mogelijk kapitaalvernietiging. Tegelijkertijd is gestreefd naar een gelijkmatige uitvoering van projecten. Hierdoor kan er een afwijking van 1 á 2 jaar zijn met een natuurlijk vervangingsmoment uit het MJOP ten opzichte van de planning van de routekaart. De uitvoering van fase 1 gebouwen start in 2024 en eindigt in 2036. Uitzondering op bovenstaande vormen de gebouwen aan het Raam 60/62, Markt 1 en Achter de Kerk 14. Voor deze drie gebouwen is de gemeente Gouda reeds een verduurzamingsproject gestart, waardoor deze gebouwen eerder in de planning zijn geplaatst (los van het MJOP). -
Vanaf 2031 zijn de gebouwen uit fase 2 ingepland, ook weer volgens het principe van verbruik, aangrijpen natuurlijk moment en gelijkmatige uitvoering. De verschillen in verbruik zijn voor de gebouwen uit fase 2 kleiner. In de keuze voor de planning weegt het komen tot een gelijkmatige uitvoering (spreiding van projecten en investeringen) hierdoor zwaarder. De afwijking met het MJOP is voor deze gebouwen dan ook groter dan bij fase 1 gebouwen. De uitvoering van fase 2 gebouwen start in 2031 en eindigt in 2040.
Bij de bovenstaande strategie en aanpak worden de volgende opmerkingen geplaatst: -
De doelstelling van de gemeente betreft het aardgasvrij maken van gebouwen. Maatregelen om aardgasvrij te worden, kunnen leiden tot extra elektraverbruik. Wellicht een van de bekendste voorbeelden hierin is het plaatsen van een warmtepomp. Een warmtepomp reduceert het gasverbruik, maar heeft een stijging van elektraverbruik tot gevolg.
-
Maatregelen uit de vijf pakketten dragen bij aan het verlagen van het zogenaamde gebouwgebonden energieverbruik. Dit is het energieverbruik voor het verwarmen, ventileren, verlichten en opwekken van warm tapwater van een gebouw. Gasverbruik is in de regel geheel gebouwgebonden verbruik. Voor elektra geldt dat een deel gebruiksgebonden is, dat wil zeggen voor apparatuur, zoals koelkasten, computers et cetera. Het is momenteel niet inzichtelijk welk deel van het elektraverbruik gebouwgebonden en welk deel gebruiksgebonden is. Zie ook de opmerkingen in bijlage 2 bij de grafieken met energieverbruik.
-
Deze routekaart is gebaseerd op de huidige vastgoedportefeuille, zoals opgenomen in bijlage 1. Wijzigingen in de vastgoedportefeuille, bijvoorbeeld door afstoten, aankopen, uitbouwen of functiewijziging, hebben invloed op de resultaten van de routekaart.
3.4.2 Analyse huidige MJOP Voor alle gebouwen uit de scope is een MJOP (MeerJarenOnderhoudsPlanning) beschikbaar. In deze MJOP’s zijn geen verduurzamingsmaatregelen opgenomen. Uitvoering van het MJOP levert dus
25
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
geen significante wijzingen op in het energieverbruik en CO2-uitstoot van de gebouwen. Deze routekaart vormt dus een aanvulling op het MJOP. In deze routekaart is bij het inplannen van de gebouwen gebruik gemaakt van het MJOP om de natuurlijke vervangingsmomenten te bepalen voor fase 1. Met een natuurlijk vervangingsmoment wordt een grote ingreep bedoeld, zoals bijvoorbeeld het vervangen van de dakbedekking of de klimaatinstallatie. Aangezien er eveneens gestreefd is naar een gelijkmatige uitvoering van de routekaart (spreiding van projecten en investeringen), kan er een afwijking van 1 á 2 jaar zitten in de planning van de routekaart ten opzichte van het MJOP. Voor de gebouwen uit fase 2 is eveneens gebruik gemaakt van het MJOP. De afwijking van de planning van de routekaart met MJOP is bij een aantal gebouwen groter in vergelijking met fase 1, om te komen tot een gelijkmatige uitvoering. Kortom, doordat er gekozen is voor een projectgewijze aanpak is, valt de routekaart niet één-opéén samen met het MJOP. Het wordt daarom aanbevolen om de MJOP’s van alle gebouwen (fase 1 en 2) te herzien en te laten aansluiten op deze routekaart.
Zolang dit nog niet het geval is, wordt aanbevolen om vóór uitvoeren van (groot) onderhoud conform het MJOP te bepalen of er binnen afzienbare termijn het verduurzamingsproject staat gepland, waardoor het onderhoud niet nodig, dan wel uitgesteld kan worden.
Bij tussentijdse storingen of gebreken (niet gepland onderhoud) is een afweging noodzakelijk om te bepalen of een herstelmaatregel een duurzame variant (conform routekaart) moet zijn, of dat één-op-één vervanging (conform MJOP) kan volstaan. Daarbij is vernieuwde wet- en regelgeving een aspect. Voor woningen geldt bijvoorbeeld dat vanaf 2026 een hybride warmtepomp verplicht is bij een CV-vervanging.
3.5
Samenhang Deze routekaart heeft raakvlakken met meerdere thema’s die op het gebied van duurzaamheid spelen. Hieronder wordt de samenhang met de belangrijkste thema’s toegelicht.
3.5.1 Regionale Energie Strategie en Transitie Visie Warmte Iedere regio in Nederland is verplicht een regionale energie strategie (RES) op te stellen. In de RES wordt beschreven hoeveel en op welke wijze duurzame elektriciteit en warmte er in de regio wordt opgewekt. De gemeente Gouda valt in de regio Midden-Holland. De RES van de regio MiddenHolland is vervolgens vertaald naar een transitie visie warmte (TVW) van de gemeente Gouda. Per wijk zijn de meest kansrijke opties voor warmtelevering in kaart gebracht: -
Warmtenet
-
Groen gas
-
Individuele oplossing (hybride of groen gas)
26
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Vanwege de onzekerheid rond de haalbaarheid van de aanleg van warmtenetten is in deze routekaart bewust zoveel mogelijk gekozen voor een individuele oplossing per gebouw om aardgasvrij en CO2-neutraal te worden. De benodigde installaties en bijbehorende kosten hiervoor zijn opgenomen in de kostenraming onder het installatietechnische pakket. Voor een beperkt aantal gebouwen is het echter niet mogelijk om met enkel individuele maatregelen geheel aardgasvrij te worden (zie paragraaf 4.2.2 voor meer details). Voor deze gebouwen is aansluiting gezocht met de TVW van de gemeente Gouda, zodat de laatste stap gezet wordt naar CO2-neutrale en aardgasvrije gebouwen (bijvoorbeeld door aansluiten op een warmtenet). De kosten hiervoor zijn geraamd op basis van de kengetallen opgesteld door de Vereniging Nederlandse Gemeente (VNG) in haar sectorale routekaart. In de planning van de routekaart is 2040 als jaar genomen om aan te sluiten op de TVW. De reden hiervoor is dat RES en daarmee de TVW nog volop in ontwikkeling zijn. Momenteel is de RES1.0 beschikbaar, waarvan op 1 juli 2023 is het voortgangsdocument gepubliceerd. Hiermee is de voorverkenning gestart om te bepalen of RES1.0 herijkt moet worden naar een RES2.0. Op basis hiervan wordt dan de TVW verder gespecificeerd, in 2030 is het streven om voor elke wijk de warmteoplossing bepaald te hebben.
Hierna kan het daadwerkelijk aanleggen van warmteoplossingen pas beginnen. Indien warmteoplossingen uit de TVW later dan 2040 beschikbaar komen, heeft dit gevolgen voor het behalen van de doelstellingen.
3.5.2 Circulariteit en klimaatadaptatie In deze routekaart ligt de focus op het verminderen van de CO2-uitstoot als gevolg van het energieverbruik van de gebouwen. De voorgestelde maatregelen zijn daarom gericht op het elimineren van aardgasverbruik en reduceren van elektriciteitsverbruik, om zo te voldoen aan de gestelde doelstellingen. Het verminderen van energieverbruik van gebouwen heeft echter ook raakvlakken met duurzaamheidsthema’s als circulariteit, biodiversiteit en klimaatadaptatie. Hieronder worden deze onderwerpen kort toegelicht.
Circulariteit In de Transitieagenda Circulaire Bouweconomie wordt de volgende definitie van circulariteit gegeven: Circulair bouwen betekent het ontwikkelen, gebruiken en hergebruiken van gebouwen
zonder natuurlijke hulpbronnen onnodig uit te putten, de leefomgeving te vervuilen en ecosystemen aan te tasten. Bouwen op een wijze die economisch verantwoord is en bijdraagt aan het welzijn van mens en dier. Hier en daar, nu en later.
27
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Opvolging van het advies uit de maatwerk verduurzamingsadviezen en deze routekaart betekent het starten van een project. Bij dat project zullen door vervangingen en toevoegingen materiaalstromen ontstaan die voor milieubelasting zorgen. Om die milieubelasting te beperken, is het zinvol om op de volgende twee zaken te sturen: materiaalkeuze en het sluiten van kringlopen. -
Materiaalkeuze: Materialen en elementen veroorzaken een milieu-impact van het begin (de grondstoffen) tot het einde (stort, verbranding, recycling of hergebruik). Bij nieuwe materialen kan een keuze voor bijvoorbeeld hout ten opzichte van metaal leiden tot een grote beperking van de milieu-impact van het project. Overweeg biobased isolatie (zoals vlas, houtwolcement) voor de binnen-, vloer- en dakisolatie. In de uitvoering van deze opgave zal voor zover mogelijk een afgewogen materiaalkeuze worden bepaald om kansen hierin niet te missen.
-
Kringlopen sluiten: Een ideale circulaire bouweconomie maakt alleen gebruik van materialen uit hernieuwbare bronnen, recycling en hergebruik. Met andere woorden: er wordt gestuurd op het sluiten van kringlopen. Elementen en materialen worden dan niet meer verbrand of gestort. Bij de uitvoering zal actief worden gestuurd en partijen in de markt worden betrokken die hun business model hierop richten.
Biodiversiteit en klimaatadaptatie In de praktijk van het bouwen is groen en terreininrichting vaak een sluitpost terwijl daarin voor biodiversiteit en klimaatadaptatie een grote kans ligt. Voorkom hittestress, wateroverlast en slechte leefomgeving door te sturen op biodiversiteit en klimaatadaptatie. Dit kan worden bereikt door de volgende toepassingen: -
Groene daken: Een groen dak draagt bij aan de biodiversiteit en klimaatadaptatie (waterberging). Met name voor gebouwen met een plat dak is een groen dak een kans. In voorkomende gevallen zal het (extra) isoleren van een dak worden gecombineerd met het aanleggen van een groen dak. Een groen dak is ook mogelijk in combinatie met PV-panelen, die hierdoor in de regel een hoger rendement oplevert doordat een groen dak koeler is dan een dak met reguliere dakbedekking.
-
Bomen en planten: Voor schaduwwerking, wateropname en goede leefomgeving voor mens en dier spelen (met name inheemse) bomen en planten een grote rol. Bij de planvorming zal tijdig een ecoloog worden ingeschakeld. Verkenning van mogelijkheden van een geveltuin (i.p.v. plantenpotten) en verwijdering van bestrating op eigen terrein voor aanleg van groen maken, om zo bij te dragen aan biodiversiteit en waterberging maken deel uit van de planvorming.
28
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
4
Routekaart
4.1
Terugblik In 2017 heeft de gemeenteraad van Gouda totaal €3,35 miljoen beschikbaar gesteld om de eerste stappen te zetten in het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed. Hiermee geeft de gemeente het goede voorbeeld in de verduurzamingsopgave waar de hele stad voor staat. Er is gekozen om de focus te leggen bij de 5 aansprekende publieke gebouwen, de zogenoemde showcases. Dit betreft de volgende objecten: De Goudse Schouwburg, Chocoladefabriek, Kinderboerderij, Cultuurhuis Garenspinnerij en Buurtservicecentrum Lekkenburg 1. De keuze voor deze gebouwen is mede gebaseerd op het gegeven dat deze gebouwen veel publiek trekken en daarmee als stimulans kunnen dienen om zelf ook met verduurzaming van het eigen vastgoed aan de slag te gaan. In 2017 heeft de uitvoering van de verduurzamingsmaatregelen binnen de 5 showcases geleidt tot een CO2reductie van 11% en een energiereductie van 13%.
4.2
Routekaart totale scope
4.2.1 Routekaart De gemeente Gouda heeft twee doelstellingen gesteld voor het verduurzamen van haar vastgoedportefeuille: -
In 2030 dient de CO2-uitstoot met 55% gereduceerd te zijn;
-
In 2040 is de vastgoedportefeuille aardgasvrij en CO2-neutraal.
De gekozen strategie om deze doelstellingen te verwezenlijken is toegelicht in paragraaf 3.3. In het kort komt de strategie neer op het volgende: gebouwen worden projectgewijs verduurzaamd, op volgorde van hoogte van CO2-uitstoot. Hierbij is (zoveel als mogelijk) een koppeling gezocht met het MJOP: de verduurzamingsaanpak van een gebouw start in een jaar waar er (groot) onderhoud staat gepland. Om direct energiebesparing en rendement te halen wordt gestart met het aanbrengen van PV-panelen op de geschikte daken. Als startpunt voor deze routekaart is 2022 genomen. Van dit jaar is namelijk het energieverbruik van de gebouwen bekend, waardoor herleidbaar is waar de CO2-uitstoot op gebaseerd is. Uitvoering van deze routekaart leidt tot de afname van het energiegebruik en de CO2-uitstoot, zoals in onderstaande figuur is weergegeven. In tabel 4.1 zijn de absolute getallen in het jaar 2022, 2030 en 2040 opgenomen.
29
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Figuur 4.1 Resultaten routekaart gemeentelijk vastgoed gemeente Gouda Tabel 4.1 Resultaten routekaart 2022
2030
2040
Aardgas (m3)
509.161
119.216
0
Elektriciteit (kWh)
3.846.028
2.906.307
2.950.544
CO2-uitstoot (kg)
1.744.066
727.429
0
De doelstellingen worden met deze routekaart gehaald. De doelstelling voor 2030 bedraagt een reductie van 55% CO2-uitstoot ten opzichte van 2022, wat dus betekent dat de resterende CO2uitstoot in 2030 maximaal 45% mag bedragen. De blauwe lijn in bovenstaande grafiek geeft aan dat dit doel behaald wordt. In 2040 is het aardgasverbruik gedaald naar 0%. Het elektraverbruik is met bijna een kwart gedaald in 2040. Om te kunnen spreken van CO2-neutraal vastgoed dient de resterende elektriciteit van groene oorsprong te zijn. Dit kan door inkoop van groene stroom of door elders in de gemeente Gouda duurzame energie op te wekken. Als de resterende elektriciteit volledig van groene oorsprong is, is hiermee de CO2-uitstoot 0%. De vastgoedportefeuille is dan aardgasvrij en CO2neutraal in 2040.
4.2.2 Nadere analyse gasreductie
30
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
De totale aardgasreductie in deze routekaart is 100% in 2040. In de basis is het uitgangspunt van deze routekaart om 100% gasreductie te realiseren met individuele maatregelen aan een gebouw. Voor 55 gebouwen in deze routekaart geldt dat deze aardgasvrij worden met individuele maatregelen. Dit leidt tot een gasreductie voor de hele scope van 96% in 2040. Voor de laatste 4% gasreductie zal er gebruik gemaakt moeten worden van de warmteoplossingen uit de TransitieVisieWarmte bij 14 gebouwen. In de routekaart is deze laatste stap voor 2040 in de planning opgenomen. Hieronder wordt de gasreductie van de gebouwen uit fase 1 en 2 nader toegelicht.
Fase 1 – 25 gebouwen -
3 gebouwen zijn reeds aardgasvrij (Lekkenburg 1, Ankerpad 2a, parkeergarage Burg. Jamesplein).
-
19 gebouwen zijn aardgasvrij na uitvoeren van maatregelpakket 1 t/m 4. Dit betekent dus dat met individuele maatregelen aan het gebouw het mogelijk is om het gebouw te verwarmen zonder aardgas.
-
Bij 3 gebouwen wordt een grote gasreductie behaald na uitvoeren van maatregelpakket 1 t/m 4. De laatste stap naar aardgasloos wordt bij deze gebouwen gezet met behulp van de TVW gerealiseerd. Hierbij geldt dat detailengineering kan leiden tot grotere gasreductie met individuele maatregelen, waardoor gebruik maken van de warmteoplossing uit de TVW wellicht niet nodig zal zijn.
Fase 2 – 44 gebouwen De gasreductie van de gebouwen in fase 2 is met behulp van kengetallen volgend uit fase 1 berekend. De exacte staat van de gebouwen is derhalve niet ter plaatse opgenomen. Dit geeft de volgende resultaten: -
Bij 27 gebouwen levert het uitvoeren van maatregelpakket 1 t/m 4 nagenoeg een aardgasloos gebouw op. In de berekening is zekerheidshalve gebruik gemaakt van de TVW om volledig aardgasvrij te worden. In praktijk zal de TVW hoogst waarschijnlijk niet nodig zijn. Na een opname van elk gebouw, gevolgd door een nadere uitwerking van de maatregelen is hier definitief een oordeel over te vellen.
-
Voor 4 gebouwen is de gasreductie fors na uitvoeren van maatregelpakket 1 t/m 4. Ook hier geldt dat een gedetailleerdere aanpak tot een grotere gasreductie leidt, maar vermoedelijk blijft voor de laatste stap de TVW nodig.
-
Bij 7 gebouwen is de gasreductie beperkt met maatregelpakket 1 t/m 4. Deze 7 gebouwen zullen met behulp van de TVW volledig aardgasloos gemaakt moeten worden.
-
Voor 6 gebouwen zijn geen maatregelen opgenomen voor gasreductie. Al deze gebouwen zijn een bijzonder rijksmonument, zoals de 2 molens, de St. Janstoren, de toren aan de
31
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Kuiperstraat en 2 ateliers. Het gasverbruik van deze gebouw is zeer beperkt. Op het behalen van de doelstellingen hebben deze gebouwen dan ook geen effect.
In totaal zal de TVW (naar verwachting) benodigd zijn om 14 gebouwen aardgasvrij te krijgen. Nogmaals, van de warmteoplossingen uit de TVW wordt gebruikt om enkel de laatste 4% van het gasverbruik te elimineren.
4.2.3 Nadere analyse reductie elektriciteit Zoals in de vorige paragraaf toegelicht, wordt nagenoeg het gehele gasverbruik (namelijk 96%) van de gebouwen gereduceerd met individuele maatregelen aan een gebouw. Dit betekent dat gas als energiebron vervangen wordt door elektriciteit. Hierdoor is de reductie van elektriciteit beperkt tot circa een kwart. Om een zo groot mogelijke reductie van elektriciteitsverbruik te realiseren is de eerste stap het plaatsen van PV-panelen op de gebouwen. Deze maatregel is opgenomen in de routekaart: tussen 2024 en 2026 worden de geschikte gebouwen uit fase 1 en 2 voorzien van PV-panelen. Dit leidt tot een initiële reductie van circa 30% voor het elektriciteitsgebruik ten opzichte van 2022 (zie ook de roze lijn in figuur 4.1 bij het jaar 2026). Uiteindelijk blijft er vanaf 2040 jaarlijks circa 3,0 miljoen kWh aan elektriciteit benodigd. Om de doelstelling in 2040 te halen van 100% CO2-reductie is het dus van belang dat deze elektriciteit van groene oorsprong is (dat wil zeggen een CO 2-emissiefactor van 0 heeft). Dit kan op de volgende manieren gerealiseerd worden: -
De resterende stroom groen inkopen. Momenteel wordt bijvoorbeeld de elektriciteit voor het Huis van de Stad groen ingekocht, dit geldt voor nog 9 gebouwen.
-
De benodigde stroom lokaal opwekken door bijvoorbeeld het plaatsen van PV-panelen elders (niet op de gebouwen) of een windturbine. Om een beeld te geven: er zijn circa 10.000 PV-panelen nodig of een windturbine van 1,6 MW (gangbare windturbines op land zijn minimaal 3 MW) om de jaarlijks benodigde elektriciteit van 3,0 miljoen kWh op te wekken.
In de berekening van deze routekaart is vanaf 2030 de CO2-emissiefactor stapsgewijs afgebouwd, met een uiteindelijke CO2-emissiefactor van 0 in 2040. Uitgangspunt hierbij is dat bovenstaande maatregelen stapsgewijs genomen worden en een steeds groter deel van de benodigde elektriciteit van groene oorsprong is, en dat in 2040 de gehele elektriciteitsbehoefte groen wordt ingekocht, dan wel opgewekt.
4.3
Financiën
4.3.1 Kostenraming
32
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
Voor de voorgestelde verduurzamingsmaatregelen is een kostenraming opgesteld. In totaal bedraagt het benodigde investeringsbedrag €44,6 miljoen (prijspeil maart 2023, exclusief BTW)1. In onderstaande grafiek (figuur 4.2) zijn de benodigde investeringen per jaar (roze balken), alsmede de cumulatieve investering tot en met 2040 weergegeven (roze lijn). De groene balken geven de verwachte jaarlijkse besparing weer, de cumulatieve besparing is weergegeven met een groene lijn. Deze besparingen zijn het gevolg van lagere energiekosten door het uitvoeren van de verduurzamingsmaatregelen. De berekende besparing is afhankelijk van de energietarieven. Een wijziging in de tarieven voor elektra en gas levert andere jaarlijkse en cumulatieve besparingen op. De gehanteerde energietarieven bedragen voor gas 2,70 €/m 3 en 0,345 €/kWh voor elektra (zie ook paragraaf 2.4.1).
Figuur 4.2 Financiële resultaten gehele routekaart
Bij de bovenstaande grafiek worden de volgende opmerkingen gemaakt: -
De investeringen in 2024, 2025 en 2026 betreffen het plaatsen van PV-panelen. Daarnaast is door de gemeente Gouda in 2024 het verduurzamingsproject aan het Raam 60/62 gepland en in 2025 de verduurzamingsprojecten aan Markt 1 en Achter de Kerk 14.
-
In 2026 staat het verduurzamen van het Huis van de Stad inclusief de parkeergarage gepland. Dit is verreweg het grootste gebouw uit de scope. Dit verklaart de grote jaarlijkse investering.
-
In 2036 staat in het MJOP groot onderhoud aan een zestal gebouwen uit fase 1 gepland, waar het verduurzamingsproject van deze gebouwen aan is gekoppeld.
1 Bedragen in deze routekaart zijn exclusief BTW. De totale kosten inclusief BTW worden geraamd op €53,9
miljoen.
33
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
De kosten voor aansluiten op de warmteoplossingen van de TVW zijn in 2040 gepland.
-
Kosten voor het inkopen van groene stroom zijn niet opgenomen. Een energiecontract blijft nodig en het inkopen van groene stroom zal beperkt kostenverhogend zijn. De kosten voor lokale opwekking maken geen onderdeel uit van deze routekaart. In 2040 is er voor het laatst een investering benodigd. In 2041 en volgende jaren is er
-
daarom alleen sprake van een besparing. In figuur 4.2 is dit tot en met 2043 weergegeven. Vanaf 2030 is de jaarlijkse besparing op energiekosten minimaal €1,4 miljoen per jaar. Dit loopt op tot een jaarlijkse besparing van circa €1,7 miljoen vanaf 2040.
In bijlage 3 is het totale overzicht van de benodigde investering per gebouw opgenomen. In bijlage 4 is de benodigde investering per jaar en het aantal gebouwen dat verduurzaamd wordt per jaar weergegeven. In bijlage 6 is figuur 4.2 op een groter formaat te vinden. In onderstaande tabel zijn de geraamde investeringen per maatregelpakket voor fase 1 en 2 en het totaal opgesomd (in miljoenen €). Tabel 4.2 Benodigde kosten (in milj. €) Quick
Bouwkundig
wins
Installatie-
Duurzame
technisch
opwekking
Aardgasvrij
Bijkomende
Totaal
kosten
Fase 1
€ 0,04
€ 5,8
€ 8,1
€ 3,8
€ 0,9
€ 9,6
€ 28,2
Fase 2
€ 0,05
€4,7
€ 3,9
€ 0,7
€ 1,5
€ 5,5
€16,4
Totaal
€ 0,09
€ 10,5
€ 12,0
€ 4,5
€ 2,4
€ 15,1
€ 44,6
4.3.2 Subsidies Voor het verduurzamen van vastgoed zijn er diverse subsidieregelingen beschikbaar. Voor het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed zijn de volgende (landelijke) subsidies het meest kansrijk: -
Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed (DuMaVa);
-
Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE);
-
Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+);
-
Subsidie Rijksmonumenten restauratie en herbestemming (van de provincie Zuid-Holland).
De subsidies hebben vastgestelde termijnen, waarin een aanvraag ingediend moet worden. Per subsidie gelden andere (rand)voorwaarden. In bijlage 7 wordt per regeling hier nader op ingegaan. Verschillende subsidieregelingen kunnen niet gestapeld worden. Onderstaand is beschreven welke subsidie onder welke aanpak het meest kansrijk is: -
Bij een integrale verduurzamingsaanpak, waarbij meerdere maatregelen te gelijk worden uitgevoerd is de DuMaVa-regeling het meest kansrijk;
34
Routekaart CO2-neutraal vastgoed 2040 Gemeente Gouda
-
De ISDE subsidie is het meest kansrijk wanneer er enkel een warmtepomp wordt geïnstalleerd in een gebouw;
-
Voor de realisatie van PV-panelen als losse maatregel is de SDE+ subsidie beschikbaar;
-
Voor monumentale panden zijn aparte subsidiegelden beschikbaar, bijvoorbeeld van de provincie Zuid-Holland.
Een inschatting van het maximaal te behalen subsidiebedrag is niet op voorhand te maken. Daarom is er voor gekozen om de businesscase voor de routekaart niet afhankelijk te maken van inkomsten uit subsidies. Dikwijls overschrijdt bijvoorbeeld het aantal aanvragen het beschikbare subsidiebudget, waarna er door loting bepaald wordt welke aanvragen gehonoreerd worden. Bovendien is het onzeker of de huidige subsidiebudgetten ook op langere termijn beschikbaar blijven.
Om enig inzicht te geven van mogelijke subsidiebedragen, het volgende: -
De subsidie vanuit de DuMaVa bedraagt tot maximaal 30% van de projectkosten.
-
Voor de ISDE geldt dat het subsidie afhankelijk is van het geïnstalleerde producttype.