Bijlage 2.2 - Rachel Halverstad Bouwhistorisch onderzoek, Van der Steur

22

Overgenomen uit BBA-rapport 2012, p. 24. BBA-rapport 2012, p. 24. 24 BBA-rapport 2012, p. 25. 23

37

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Werkruimte van de afdeling Algemene Zaken op een foto van na de restauratie. (Herkomst: beeldbank Streekarchief MiddenHolland)

De samengestelde balklaag met volledig houtskelet heeft een hoge monumentwaarde. Ook de kopstaart gelegde houten vloer heeft een hoge monumentwaarde. De radiatoren uit 1947-1952 met tegellambrisering hebben een positieve monumentwaarde. De moderne radiatoren hebben een indifferente monumentwaarde. Ook de spiltrap, bar en modern behang aan de noordelijke wand hebben een indifferente monumentwaarde.

Detail kop-staart gelegde vloerdelen.

Gotiserend houten kruiskozijn met klepraam in het bovenlicht.

38

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Radiator met tegellambrisering (1947-1952).

Linker afbeelding: foto tijdens de restauratie 1947-1952 met muurstijl, peerkraalsleutelstuk en korbeel in het zuidoostelijke deel van de huidige sterzaal (voormalige bodewoning). (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.72852) Rechter afbeelding: het huidige houtskelet met moerbalken en korbeelstellen in de sterzaal.

4.4.2 Hoofdtrap (ruimte 3.02) Bij de restauratie (1947-1952) kreeg de hardstenen bordestrap een siersmeedijzeren leuning versierd met sterren doornen verwijzend naar de wapenspreuk van de stad Gouda: ‘Per aspera ad astra’ (Door de doornen-naar de sterren). De oorspronkelijke balustrade is zichtbaar op een oude foto (zie onderstaand). De bestaande trap naar het noordelijk gedeelte van de verdieping lijkt voorheen van hout te zijn geweest. Deze werd tijdens de restauratie gewijzigd in de huidige hardstenen trap met siersmeedijzeren leuning met sterren en doornen. Het balkenplafond met houten delen, vloer gedekt met plavuizen en beide trappen hebben een hoge monumentwaarde. De gemarmerde deuromlijstingen met kroonlijst en natuurstenen dorpel en neuten van de vertrekken 3.01 en 3.11 hebben ook een hoge monumentwaarde. Verder hebben de wand armaturen met het symbool van een ster en de droge brandleiding met brandslang en brandspuit uit 1947-1952 een hoge monumentwaarde.

39

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Linker afbeelding: de hoofdtrap tussen de verdieping en de bel-etage en trap naar het noordelijk deel van de verdieping. Bij de hoofdtrap bevindt zich een droge brandleiding met -slang en -spuit uit de tijd van de restauratie. Op de grond één van de bij de restauratie van 1996 vervangen pinakels. De deuromlijsting van de deur naar de secretarievleugel is mogelijk zeventiende eeuws en herplaatst. Rechter afbeelding: detail van de hoofdtrap met dichtgezette openingen (rood omkaderd) ten behoeve van de bevestiging van de vroegere balustrade.

Linker afbeelding: trap en portaal (3.03) naar het noordelijk deel van de verdieping en naar de kapverdieping uit 1947-1952. De deur rechts geeft toegang tot de garderobe en toiletten (3.11). Rechter afbeelding: toegang tot de garderobe met toiletten (links) en toegang tot de sterzaal (rechts) uit 19471952. Beiden hebben een gemarmerde deuromlijsting met kroonlijst. De dorpel en neuten zijn van natuursteen.

40

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Oudere balustrade van de hoofdtrap en trap naar het noordelijke deel van de verdieping op een foto van vóór de restauratie in 1947-1952. De trap naar het noordelijk deel lijkt destijds een houten trap te zijn geweest.

4.4.3

Portaal en werkkast (ruimte 3.03 en 3.10)

Linker afbeelding: betonnen trap met hardstenen treden, siersmeedijzeren leuning met sterren en doornen, in een ‘goot’ van marmer gemonteerde trapleuning en smeedijzeren plafondlamp. Middelste afbeelding: werkkast onder de trap met interieurafwerking uit 1947-1952. Rechter afbeelding: onderzijde van de betonnen trap met plankenstructuur.

41

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Bovenaan de trap ter overbrugging van het niveauverschil op de verdieping was een grotere ruimte in 1877 in gebruik als vestibule die ook wel ‘bovenste plein’ werd genoemd. Deze vestibule werd in 19471952 ingekort en gebruikt voor de trap met hardstenen treden naar de kapverdieping. Ook deze trap kreeg een siersmeedijzeren leuning met sterren en doornen. In de werkkast onder deze trap is te zien dat deze trap bij de restauratie in beton is uitgevoerd. Hierin is de plankenstructuur van de bekisting zichtbaar. Het interieur van de werkkast dateert nog uit de tijde van de restauratie (1947-1952) en heeft een positieve monumentwaarde. In het portaal hebben de vloerafwerking met tegelplint en gietijzeren plafondlamp (1947-1952) een hoge monumentwaarde. De deuren hadden vóór 1947 een classicistische omlijsting, dezelfde als nu. De oorspronkelijke kleurafwerking van het gepleisterde plafond en wanden is niet bekend. 4.4.4

Huishoudelijke dienst (ruimte 3.04)

Linker afbeelding: de entree van ruimte 3.04 met functieaanduiding ‘secretaris boven de deur. Rechter afbeelding: het vertrek heeft een dubbele doorgang.

Linker afbeelding: de ruimte met geverfde betonbalk, 17de-eeuwse schouw en ingebouwde kasten. Rechter afbeelding: het vertrek gezien naar het noorden.

Het vertrek gedekt met eiken vloerdelen.

Deze ruimte was in 1877 in gebruik als secretarie en vermoedelijk rond 1920 verbouwd tot een commissiekamer. De ingebouwde kasten aan de noordzijde dateren hoogstwaarschijnlijk nog uit die

42

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

tijd. Na de restauratie was dit de kamer voor de gemeentesecretaris. De zeventiende-eeuwse schouw aan de zuidzijde was vóór 1947 niet aanwezig en is van elders overgebracht.25 Vóór de restauratie bevond zich hier een schouw uit circa 1920. Het vlakke gepleisterde plafond en bruin geverfde betonbalk dateert van de restauratie in 1947-1952. Vóór de restauratie was het plafond voorzien van een samengestelde balklaag. Zie onderstaande foto. Vermoedelijk was de balk in 1947-1952 niet voorzien van een geschilderde decoratie maar moest het de suggestie wekken van een houten balk passend bij het interieur. De huidige plafondafwerking heeft een indifferente monumentwaarde. Mogelijk is de oorspronkelijke afwerking hieronder nog aanwezig. De vloer van eiken delen heeft een hoge monumentwaarde. Ook de tijdens de restauratie gehandhaafde ingebouwde kasten en destijds toegevoegde zeventiende-eeuwse schouw hebben een hoge monumentwaarde.

De commissiekamer (ruimte 3.04) vóór de restauratie (1947-1952), met ingebouwde kasten en een uit circa 1920 daterende schouwpartij die bij de restauratie is verwijderd. (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.72831)

4.4.5 Keuken (ruimte 3.05) Op de plaats van de werkkamer van de Chef Financiën is bij de restauratie (1947-1952) een keukenruimte gecreëerd. De huidige inrichting is geheel gemoderniseerd. De betonbalken zijn geheel geverfd. Of deze oorspronkelijk voorzien waren van een beschilderde decoratie is niet bekend. De vloer, gedekt met grijze vloertegeltjes, en hardstenen dorpel en neuten van de doorgang dateren nog

25

BBA-rapport 2012, p. 24 en 25.

43

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

uit 1947-1952. De huidige plafondafwerking heeft een indifferente monumentwaarde. De vloerafwerking en hardstenen dorpel en hardstenen neuten, passend bij een ‘natte ruimte’ hebben een positieve monumentwaarde.

Linker afbeelding: de keuken met gemoderniseerde inrichting en originele tegelvloer uit 1947-1952. Rechter afbeelding: de hardstenen dorpel en neuten van de doorgang.

4.4.6 Berging keuken (ruimte 3.06) Deze ruimte naast de keuken is na de restauratie van 1947-1952 ingericht als kamer voor een wethouder. Na 1996 is de ruimte in gebruik genomen als berging van de keuken geworden. Het plafond met betonbalken voorzien van een beschilderde decoratie en houten plafonddelen dateren nog uit de tijd van de restauratie (1947-1952) en hebben een hoge monumentwaarde. De vloerafwerking is vernieuwd. Deze heeft een indifferente monumentwaarde. Ook de vaste kast heeft een indifferente monumentwaarde.

Linker afbeelding: de berging van de keuken met plafondafwerking uit 1947-1952. Rechter afbeelding: plafond van houten delen en betonbalk voorzien van een beschilderde decoratie en moderne vloerafwerking. De kast in de hoek is modern.

4.4.7 Waagzaal (ruimte 3.07) De huidige moderne vloerafwerking is na 2012 aangebracht en heeft een indifferente monumentwaarde. Het plafond met betonbalken voorzien van een beschilderde decoratie en houten plafonddelen dateert uit 1947-1952. Deze heeft een hoge monumentwaarde. De oorspronkelijke langwerpige ingebouwde plafondlampen zijn dichtgezet met een houten paneel waarop lampspotjes zijn aangebracht. In 2012 waren hier nog langwerpige opbouw plafondlampen met tl-buizen aanwezig. De radiatoren uit 1947-1952 hebben een positieve monumentwaarde. De schuifdeur met

44

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

omtimmering en nieuwe handgreep die na 1996 werd aangebracht ter vervanging van een deur naar de gang (ruimte 3.09) heeft een indifferente monumentwaarde. Ook de gordijnroeden en plafondspotjes hebben een indifferente monumentwaarde.

Linker afbeelding: de doorgang naar ruimte 3.09. De originele deur werd na 1996 gewijzigd in de huidige schuifdeur. Rechter afbeelding: origineel plafond met betonbalken voorzien van geschilderde decoratie en radiatoren uit 1947-1952. De vloerafwerking is modern.

De in 2012 aanwezige nietoorspronkelijke opbouw lampen. De vloer was destijds gedekt met blauw tapijt. (Herkomst: BBArapport 2012, p. 107)

Registratuur na restauratie. Het plafond was destijds voorzien van inbouwlampen. De vloer was voorzien van colovinyl-tegels, een typische vloerbedekking uit de tijd van de restauratie (1947-1952). (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.79317)

45

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek 4.4.8

Stadhuis Gouda

St. Janszaal (ruimte 3.08)

Linker afbeelding: ruimte 3.08 met na 2012 vernieuwde vloerafwerking. Gezien richting het noorden. Rechter afbeelding: detail betonvlak met oorspronkelijke beschilderde decoratie en in 1967 aangebrachte akoestische tegels.

In de wand met ramen langs de gang bevinden zich boven de ramen, dichtgezette ventilatieopeningen van een afzuigsysteem met rooster. De verglaasde wand heeft een hoge monumentwaarde. De in een schuifdeur gewijzigde (na 1996) deur naar de gang heeft een indifferente monumentwaarde. De deur naar de waagzaal (ruimte 3.07) heeft net als de oorspronkelijke wand met ramen uit 1947-1952, waar het onderdeel vanuit maakt, een hoge monumentwaarde. De huidige moderne vloerafwerking is na 2012 aangebracht en heeft net als de vloerplint een indifferente monumentwaarde. In 2012 was deze ruimte gedekt met blauw tapijt. Op basis van een oude foto was de vloer oorspronkelijk in 1947-1952 afgewerkt met colovinyl-tegels en waren de plafondvlakken tussen de betonbalken voorzien van een gladde afwerking. Het plafond met betonbalken voorzien van een beschilderde decoratie (1947-1952) heeft een hoge monumentwaarde. De in 1967 in de plafondvlakken aangebrachte akoestische tegels hebben een indifferente monumentwaarde. Verder hebben de gordijnroeden een indifferente monumentwaarde.

Linker afbeelding: typekamer na restauratie (1947-1952) en uitsnede van dezelfde foto van de vloerafwerking (rechter afbeelding). (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.79317)

4.4.9 Gang (ruimte 3.09) De huidige vloerafwerking in de middengang (1947-1952) heeft een indifferente monumentwaarde. Deze is ter vervanging van de colovinyl-tegels (1947-1952) aangebracht. Het gepleisterde gewelfde plafond heeft een hoge monumentwaarde. De later (na 1952) aangebrachte schuifdeur aan het einde van de gang die toegang geeft tot ruimte 3.07 en de schuifdeur in de verglaasde wand (1947-1952) naar ruimte 3.08 hebben een indifferente monumentwaarde. De houten dorpels en hardstenen dorpel

46

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

(ruimte 3.06) van de doorgangen naar de aangrenzende vertrekken hebben een positieve monumentwaarde.

De gang met huidige moderne vloerafwerking en verglaasde wand uit 1947-1952). Gezien richting het noorden.

De gang, in 2012 nog voorzien van colovinyl-tegels, een typische vloerbedekking uit de tijd van de restauratie (1947-1952). (Herkomst afbeeldingen: BBA-rapport 2012, p. 109)

4.4.10 Garderobe en toiletruimtes (ruimte 3.11) Onderaan de hardstenen trap naar de secretarievleugel (3.04-3.09) aan de noordzijde van de verdieping bevindt zich de garderobe met een heren- en een damestoilet uit 1947-1952. Beide toiletruimtes hebben een portaal en gezamenlijk een voorruimte met een kastenwand. Ruimte 3.11 was in 1877 in gebruik als kamer voor het kadaster. De eiken kasten die zich in de ruimte 2.09 en 2.10 bevinden zouden uit deze ruimte afkomstig zijn.26 Het interieur van de garderobe met toiletruimtes uit 1947-1952 heeft een positieve monumentwaarde. De bovenkasten van de kastenwand zijn later aangebracht, deze hebben een indifferente monumentwaarde.

26

BBA-rapport 2012, p. 23.

47

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Linker afbeelding: deur in gemarmerd deurkozijn die toegang geeft tot de garderobe. Middelste afbeelding: de garderobe met kastenwand. Rechter afbeelding: het interieur van een van de kasten.

Linker afbeelding: de toiletruimtes voorzien van een strook glasbouwstenen tegenover de kastenwand rechts op de foto. Op de achtergrond een in 1947-1952 aangebracht kozijn met klepraam in het bovenlicht. Middelste afbeelding: detail van de deurklink van een van de toiletten (1947-1952). Rechter afbeelding: het interieur van één van beide toiletten met stortbak.

48

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek 4.5 4.5.1

Stadhuis Gouda

Kapverdieping Raadzaal (ruimte 4.01)

Linker afbeelding: de raadzaal gezien naar het zuiden. Op de voorgrond één van de drie smeedijzeren lichtkronen. Middelste afbeelding: detail van de houten lambrisering met gotiserend karakter en decoratie met opschrift ‘Salus publica suprema lex’ (het algemeen belang is de hoogste wet). Rechter afbeelding: de raadzaal gezien richting de gotiserende lambrisering en gotiserende deur aan de zijde van de hal (4.02).

Linker afbeelding: de raadzaal met de inmiddels verdwenen meubilering en houten gotiserende scheidindswanden, met spijkerpatroon, op een foto uit circa 1953. De spreuk van de linker decoratie boven de tegenwoordig nog aanwezige gotiserende lambrisering was destijds op de muur geschilderd. De delen van de parketvloer waren destijds over de breedte van de ruimte gelegd. (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.72940) Rechter afbeelding: de raadzaal met B&W op een foto uit 1986 gezien naar het zuiden. De houten delen zijn evenwijdig aan de voorgevelzijde gelegd. Het gestoelte is nu verdwenen. (Herkomst: Streekarchief MiddenHolland, beeldbank inv.nr. 0440.73203)

Omdat de grote zaal op de bel-etage (huidige trouwzaal) te klein was geworden voor het toenemende aantal raadsleden in de raadsvergaderingen is het zuidelijke deel van de zolder, ter grootte van vijf traveeën in 1947-1952 ingericht tot raadzaal. De verlegging van de zoldervloer van het eerste naar het tweede juk kwam de ruimtewerking ten goede. Van der Steur wilde in de raadzaal een gotische sfeer te creëren, wat onder meer bereikt is door de decoratie van de noordwand van de raadzaal. Deze heeft een houten lambrisering met een gotiserend karakter dat onder meer in de spijkerpatronen tot uitdrukking komt. Passend zijn ook de decoraties aan de noordwand, waaronder het opschrift: ‘Salus publica suprema lex’ (Het algemeen belang is de hoogste wet). Ook het hang- en sluitwerk op deze verdieping is aan dit gotiserende karakter aangepast. Ook het gebruik van de open kapconstructie draagt bij aan dit karakter. Voor enig buitenlicht zijn enkele kleine dakkapellen geplaatst en ter aankleding wapens en middeleeuws aandoende lichtkronen. De drie smeedijzeren lichtkronen zijn geschonken door de Goudse Machinale Garenspinnerij. Het oorspronkelijke meubilair, ontworpen

49

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

door Van der Steur en uitgevoerd door leerlingen van de Technische School voor Gouda e.o., is in 1996 verdwenen. Enkele van de stoelen met ingeperst gepolychromeerd stadswapen zijn elders bewaard, waaronder de burgemeestersstoel en twee stoelen die nu gebruikt worden voor de bruidsparen in de trouwzaal. Bij de restauratie van 1996 is in de zuidwesthoek een vluchttrap in de vorm van een stalen wenteltrap aangebracht.27 De kapconstructie heeft een hoge monumentwaarde. In het interieur hebben onder andere de gietijzeren lichtkronen en gotiserende lambrisering met decoratie erboven een hoge monumentwaarde. De huidige parketvloer waarvan de eiken houten delen over de lengte zijn gelegd heeft een indifferente monumentwaarde. De houten delen van de oorspronkelijke parketvloer waren over de breedte gelegd 28. Dit is zichtbaar op foto’s uit de jaren 1950-1980 die gemaakt zijn van de raadzaal. Op de potloodtekening van Van der Steur met een impressie van de raadzaal zoals deze er na de restauratie uit moest gaan zien, zijn de vloerdelen echter over de lengte gelegd. Zie onderstaande afbeelding.

Potloodtekening van Ad van der Steur met een impressie van de raadzaal zoals deze er na restauratie uit zou moeten gaan zien. (Herkomst: NAI, DSVB_t31, in: BBA-rapport 2012, p. 64).

27 28

BBA-rapport 2012, p. 26. Beeldbank Archief Midden-Holland, inv.nr. 0440.58037, foto circa 1960 niet downloadbaar.

50

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Het rondlopende bordes bij de gotiserende deur heeft een indifferente monumentwaarde. Dit bordes is later toegevoegd. Mogelijk is de oorspronkelijke rechte traptrede hier nog onder aanwezig. Ook de als vluchttrap in 1996 aangebrachte spiltrap heeft een indifferente monumentwaarde. 4.5.2 Hal (ruimte 4.02) ‘De hal is de centrale ruimte op de kapverdieping en dient als garderobe en wachtruimte. Ten behoeve daarvan is (in de jaren zestig?) een aantal stoelen geplaatst. Deuren en deuromlijstingen hebben hier ook een gotiserend karakter gekregen. Dit effect is versterkt door de plaatsing van twee 16de-eeuwse hellebaarden en een zwaard - geschonken door de afdeling Gouda der Centrale vereniging voor de Markt-, Straat- en Rivierhandel. Dit zorgt overigens voor een kenmerkend contrast met de inmiddels waardevol geworden droge brandleiding met brandslang en brandspuit uit de periode van de restauratie.’29 De hoofdtrap tussen de eerste verdieping en de kapverdieping met balustrade en brandhaspel in de hal hebben een hoge monumentwaarde.

Linker afbeelding: de hal met hellebaarden en droge brandleiding met slag en spuit uit de tijd van de restauratie (1947-1952). Links de hoofdtrap naar de eerste verdieping met balustrade voorzien van sterren en doornen. Rechter afbeelding: de hal met op de achtergrond de deur naar de voormalige archiefkamer. In de linkerwand gaf de voorste deur vanaf de restauratie toegang tot de spreekkamer. De deur erachter gaf toegang tot de dienkeuken. De twee deuren in de wand rechts op de foto geven toegang tot twee toiletruimtes uit 1947-1952.

4.5.3 Leeszaal (ruimte 4.03) ‘De ruimte van de huidige leeskamer was na de restauratie verdeeld in een spreekkamer met licht vanuit de dakkapel van 1748 en een afzonderlijke dienkeuken (waarin zich ook de vlizotrap naar de zolder bevindt). Waarschijnlijk zijn beide kamers in 1996 samengevoegd. Ook hier verlenen de deuren deuromlijstingen in combinatie met de kaponderdelen het geheel een gotiserend karakter.’ 30 De zolder is sinds de restauratie van 1947-1952 te bereiken via een vlizotrap vanuit de voormalige dienkeuken. De plavuizenvloer ter hoogte van de voormalige spreekkamer en de gietijzeren hanglamp uit de tijd van de restauratie hebben een hoge monumentwaarde. De vloerbedekking ter hoogte van de voormalige dienkeuken heeft een indifferente monumentwaarde.

29 30

Overgenomen uit BBA-rapport 2012, p. 26. Overgenomen uit: BBA-rapport 2012, p. 26.

51

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Linker afbeelding: de leeskamer met oorspronkelijke plavuizenvloer ter hoogte van de voormalige spreekkamer en later aangebrachte vloerbedekking ter hoogte van de voormalige dienkeuken. Middelste afbeelding: raveling met gangbare aangebrachte afschuining in balk om het hoofd niet te stoten. Rechter afbeelding: de leeskamer gezien richting de hal met rechts op de foto twee eiken deuren van inbouwkasten.

4.5.4 Voormalige archiefruimte (ruimte 4.04) Het achterste deel van de kapverdieping is bij de restauratie van 1947-1952 ingericht als archiefruimte. De archiefruimte - met een toelaatbare vloerbelasting van 500 kg/m2 - is enigszins brandwerend gemaakt door de zijwanden uit te voeren in twee halfsteens poriso-wanden met daartussen een spouw. Ter weerszijden van de archiefruimte ontstonden nevenruimten met de jukbenen en korbelen. Beide vensters aan de noordzijde en de deur aan de zuidzijde zijn aan de binnenzijde voorzien van een stalen rand waarin, indien nodig, stalen ramen aangebracht konden worden. Vanwege de archieffunctie zijn de moerbalken omtimmerd evenals de vakken tussen de moerbalken. 31 De vloerafwerking is na 2012 aangebracht. Destijds had de vloer een blauwe vloerafwerking, zie BBArapport 2012, afb. 109.

Linker afbeelding: deur aan de zijde van de hal voorzien van een stalen rand met duimen voor de mogelijkheid om een stalen deur aan te brengen. Rechter afbeelding: de voormalige archiefkamer met omtimmerde moerbalken. Het verlaagde plafond ertussen werd later, vermoedelijk in 1996 aangebracht.

31

Overgenomen uit BBA-rapport 2012, p. 27.

52

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

De afwerking van het plafond bestaande uit de aftimmering van de moerbalken en de vakken ertussen heeft een hoge monumentwaarde. Het verlaagde plafond tussen de moerbalken heeft een indifferente monumentwaarde. De stalen omlijsting aan de binnenzijde van de vensters en de deur naar de hal, ter bevestiging van een stalen raam en deur heeft een hoge monumentwaarde. De huidige vloerafwerking die dateert van na 2012 heeft een indifferente monumentwaarde.

Westelijke zijruimte (linker afbeelding) en oostelijke zijruimte (rechter afbeelding) aan weerszijden van de voormalige archiefruimte (4.04).

4.5.5 Damestoilet (ruimte 4.05) en herentoilet (ruimte 4.06) ‘Het damestoilet met portaal en wc-ruimte dateert nog overwegend uit de tijd van de restauratie. Opmerkelijk is dat de (vernieuwde) stortbak is gemonteerd tegen één van de spanten (waarop het telmerk nog zichtbaar is) van de kapconstructie. Het herentoilet met portaal en twee wc-ruimten dateert nog overwegend uit de tijd van de restauratie wat ook geldt voor de wasbak met marmeren spatplaat en planchet.’ 32 Op de plattegrond van na de restauratie (BBA-rapport 2012, p. 61) is een doorgang getekend in de scheidingswand van het damestoilet en de zijruimte aan de oostzijde van de voormalige archiefruimte (4.04). Dit lijkt het huidige inspectieluik te betreffen. 32

Overgenomen uit BBA-rapport 2012, p. 27.

53

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

De indeling en het interieur van de toiletruimtes hebben een positieve monumentwaarde.

Van links naar rechts: portaal van het damestoilet, het interieur van het damestoilet met stortbak, iinspectieluik onderaan de wand en het inspectieluik waarboven een strek, gezien vanaf de oostelijke zijruimte naast de voormalige archiefruimte (4.04).

Linker afbeelding: portaal van het herentoilet. Middelste afbeelding: in het linker toilet is de toiletpot vervangen door een urinoir. Rechter afbeelding: interieur van de toiletruimte rechts.

4.6 Zolder De zolder is overwegend gevuld met voorzieningen ten behoeve van de installaties.

54

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Linker afbeelding: de bij de restauratie aangebrachte vlizotrap die uitkomt in de leeszaal (4.03). Rechter afbeelding: de oorspronkelijke kap met getrokken (waaronder gebroken) telmerken in het noordelijk deel, gezien richting het noorden.

Linker afbeelding: schoorsteenconstructie waarin twee gesleepte schoorsteenkanalen samenkomen in één schoorsteen. Middelste afbeelding: de oorspronkelijke kap met getrokken telmerken in het zuidelijke deel (boven de raadzaal) met de deur naar de geveltoren. Rechter afbeelding: ladder in de geveltoren met luik naar de klokverdieping met de bij de restauratie gereconstrueerde vloer in beton met plankenstructuur.

55

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Linker afbeelding: doorgang gezien vanuit de geveltoren. Rechter afbeelding: opschrift naast de doorgang: ‘H. Planken Moordrecht 1948-1952’.

4.7 Constructie Tijdens de restauratie in 1947-1952 werd een nieuwe fundering aangebracht met randbalken en dwarsbalken van gewapend beton rustend op in totaal 134 pulspalen van De Waal die tot 12 meter diep in de ondergrond werden gedrukt. De oude houten paalfundering is nog aanwezig. Tijdens het herstel werd het bordes tijdelijk verwijderd en later weer herplaatst. Inwendig moest het gehele gebouw gestabiliseerd worden. De kap kon daarbij behouden blijven. Deze werd ontdaan van de later aangebrachte trekankers en de krachten weer afgeleid via de moerbalken tussen de jukken. Met uitzondering van de kap moest vrijwel al het andere constructieve houtwerk vernieuwd worden, met stalen versterkingen en betonnen balken tot gevolg. Enkel in het secretariegedeelte op de verdieping aan de noordzijde zijn de betonbalken in het zicht aangebracht. Daar maken zij, voorzien van een beschilderde decoratie, onderdeel uit van het architecturale concept uit 1947-1952. Constructie vloer bel-etage Boven ruimte 1.03 Ter hoogte van ruimte 1.03 is achter het systeemplatenplafond de betonvloer uit 1947-1952 zichtbaar. De betonvloer heeft een plankenstructuur, verkregen door de bekisting van houten planken.

Linker afbeelding: ruimte 1.03. De betonvloer met plankenstructuur achter het verlaagd plafond. Rechter afbeelding: detail van de plankenstructuur.

56

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Onder ruimte 2.08

Linker afbeelding: luik boven de betonnen trap met gemetselde treden in ruimte 2.04 die toegang geeft tot de ruimte onder de opgaande trap van het beneden- naar het bovenplein. Rechter afbeelding: betonvloer met plankenstructuur en gemetselde pilaren onder het bordes van de opgaande trap (rechts op de foto).

Linker afbeelding: houten balkconstructie met vloerdelen vermoedelijk in ruimte 2.09. Rechter afbeelding: detail van de gemetselde en deels gepleisterde ondersteuningspilaar.

Linker afbeelding: onderzijde van de opgaande natuurstenen trap van het beneden- naar het bovenplein. De trap wordt ondersteund door een betonbalk. Rechter afbeelding: detail van de gemetselde en deels gepleisterde ondersteuningspilaar.

57

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Constructie vloer eerste verdieping Boven ruimte 2.02

Linker afbeelding: betonvloer met plankenafdruk en met beton omkleedde stalen balk. Rechter afbeelding: van onder naar boven: zandstenen getoogde doorgang, houten plafond (1947-1952), gepleisterde wand, stalen balk omkleed met cement of beton (rode pijl) en betonvloer met plankenstructuur (gele pijl).

Linker afbeelding: omstucte en in zandsteenkleur geschilderde kroonlijst boven de getoogde doorgang van zandsteen. Rechter afbeelding: constructie van het houten plafond. Gezien via het luik in het plafond.

Linker afbeelding: detail omstucte en in zandsteenkleur geschilderde kroonlijst. Rechter afbeelding: de kroonlijst boven de zandstenen pilasters en deel houten plafond.

58

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Boven ruimte 2.01

Linker afbeelding: betonconstructie met betonvloer boven het benedenplein. Gezien richting het westen. Rechter afbeelding: het gekoofde houten plafond boven het benedenplein (ruimte 2.01) is als het ware opgehangen. Boven ruimte 2.06 Het classicistische cassettenplafond, dat tot 1886 enige tijd onder een later plafond was verborgen, is bij de restauratie (1947-1952) uitgenomen, waarna de balken zijn versterkt en daarna de sierelementen zijn teruggebracht. 33

Cassettenplafond in de trouwzaal.

33

BBA-rapport 2012, p. 22.

59

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Boven ruimte 2.12

Linker afbeelding: betonvloer met plankenstructuuur en omstucte stalen balk boven gemetselde scheidingsmuur tussen 2.12 en 2.11. Rechter afbeelding: gezien richting de scheidingsmuur tussen 2.12 en 2.11.

Boven ruimte 2.11

Linker afbeelding: achter het luik in de scheidingsmuur tussen 2.12 en 2.11. Het gekoofde houten plafond boven ruimte 2.11 is als het ware opgehangen. Middelste afbeelding: krantenfragment herinnerend aan de restauratie met datum 3 mei 1952 waargenomen en weer teruggelegd achter het luik tussen de scheidingsmuur en het gekoofd houten plafond. Rechter afbeelding: betonvloer met plankenconstructie en omstucte stalen balken boven ruimte 2.11.

60

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Constructie vloer tweede verdieping Noordelijk deel verdieping Bij de modernisering van het secretariegedeelte op de verdieping aan de noordzijde werden de betonbalken in het zicht aangebracht. In de vertrekken 3.06 tot en met 3.08 zijn de betonbalken voorzien van een beschilderde decoratie. Het is niet bekend of de geverfde betonbalken in de ruimtes 3.04 en 3.05 oorspronkelijk ook voorzien waren van de beschilderde decoratie.

Betonbalken voorzien van een beschilderde decoratie in ruimte 3.07.

Zuidelijk deel verdieping In het zuidelijk deel is de houtconstructie met moerbalk op korbeelstel (samenstel van muurstijl, korbeel en sleutelstuk) bij de restauratie (1947-1952) gekopieerd naar oude vormen.

Linker afbeelding: muurstijl met peerkraalsleutelstuk, moerbalk en korbeel in het zuidoostelijke deel van de voormalige bodewoning. (Herkomst: Streekarchief Midden-Holland, beeldbank inv.nr. 0440.72852) Rechter afbeelding: de houtconstructie met moerbalken op korbeelstellen in ruimte 3.01.

De gehele constructie van het gebouw, uitgevoerd met muren van baksteen, bekleed met natuursteen en met een compleet bewaard gebleven houten kapconstructie, heeft een hoge monumentale waarde. Ook de beton- en staal constructie die tijdens de restauratie in 1947-1952 werd aangebracht heeft een hoge monumentwaarde. De in 1947-1952 toegevoegde betonconstructie is vanuit de ontwikkeling van de bouwconstructie en de combinatie met de bestaande structuur als inventief te

61

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

beschouwen. Het Bureau van der Steur was trots op deze constructieve ingreep om het in de vakliteratuur te publiceren. Ook de keuze om de betonconstructie bewust in de kantoorvleugel in het zicht te laten en zelfs van eigen decoratieve beschildering te voorzien, is bijzonder voor de omgang met het nieuwe materiaal in een monumentaal gebouw.

62

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

5.

Stadhuis Gouda

Waardestelling

5.1 Waardering tijdslaag van Van der Steur In de waardering van de ingrepen van het architectenbureau Ad van der Steur c.s. wordt een onderscheid gemaakt in drie niveaus. De ingrepen van Van der Steur die onderdeel uitmaken van het architectuurconcept worden hoog gewaardeerd. Van der Steur ging zeer zorgvuldig om met de structuur, wandafwerking en elementen van de verbouwing van de bouwmeester Schut uit het eind van de zeventiende eeuw en de aanvullingen in dezelfde trant uit circa 1840. Het architectuurconcept bestaat uit het handhaven, reconstrueren en elders eigentijdse toevoeging met moderne materialen. Verder zijn de detaillering op veel plaatsen bijzonder en verzorgd. De ingrepen tijdens de restauratie in utilitaire ruimtes die geen onderdeel uitmaken van het architectuurconcept zijn positief gewaardeerd. De ingrepen van Van der Steur die door latere ingrepen zijn verstoord en daardoor nauwelijks zichtbaar zijn, hebben een indifferente monumentwaarde. Alle geschenken van de burgerij die ten tijde van de restauratie uit 1947-1952 een plaats in het gerestaureerde gebouw hebben gekregen, hebben een hoge monumentwaarde. De aard van de geschenken weerspiegelt alle lagen van de bedrijvigheid en bevolking in die tijd.

Het is niet voor alle niet-nagelvaste objecten als meubels, schilderijen of andere losse kunstobjecten (palmhouten voorzittershamer, burgemeesterskussen, asbakken, kleedjes), sculpturen en glas-in-loodwerken duidelijk waar deze zich binnen het stadhuis bevinden. Er is bij de waardering van de interieurtoevoegingen van Van der Steur aan de verschillende ruimtes vooral gekeken vanuit een ruimtelijke samenhang van de onderdelen en het architectuurconcept. Ruimten waarvan de onderdelen vloeren, wanden en plafond gaaf zijn overgeleverd uit de jaren 1947-1952 zijn hoger gewaardeerd dan ruimten waarvan vloeren, wanden en plafonds na 1952 zijn gewijzigd.

5.2 Waardestellingstekeningen Als afsluiting van de waardering in de tekst volgen de waardestellingstekeningen. Deze tekeningen kunnen niet los worden gezien van de tekst van de waardestelling, aangezien sommige waarden niet of nauwelijks op tekening zijn aan te geven. De tekst van de waardenstelling is leidend. Op de waardestellingstekeningen worden de monumentwaarden aangegeven. Daarbij is een onderscheid gemaakt tussen ‘hoge monumentwaarde’ (blauw), waarvan behoud noodzakelijk is, ‘positieve monumentwaarde’ (groen), waarvan behoud wenselijk is, en ‘indifferente monumentwaarden’ (geel), waarvan vervanging of verwijdering vanuit monumentaal oogpunt niet bezwaarlijk is. Kruizen in de verschillende ruimten hebben betrekking op de monumentwaarden van een kap of balklaag waarbij een onderverdeling in de drie genoemde categorieën mogelijk is. Stippen in de ruimten hebben betrekking op interieursaspecten (drie categorieën).

63

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Legenda

Waardestellingstekening onderverdieping. (Herkomst: B+M Den Haag, voorlopige tekening uit 2015)

Legenda

NB. De muur in ruimte 1.03 is in het BBA-rapport uit 2012 gewaardeerd als indifferent. Waarschijnlijk berust dit op een vergissing destijds. De vloer van flagstones in ruimte 1.05 heeft een hoge monumentwaarde. De vloer is voorzien van stervormige motieven waarbij de stralen van de sterren een projectie vormen van de ribben van de gewelven. De vloer vormt een integraal onderdeel van de interieurafwerking van Van der Steur.

64

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Waardestellingstekening bel-etage. (Herkomst: B+M Den Haag, voorlopige tekening uit 2015, aangepast door auteur)

Legenda

65

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Waardestellingstekening eerste verdieping. (Herkomst: B+M Den Haag, voorlopige tekening uit 2015)

Legenda

66

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Waardestellingstekening kapverdieping. (Herkomst: B+M Den Haag, voorlopige tekening uit 2015)

Legenda

NB. Qua structuur heeft de ingebouwde archiefruimte in ruimte 4.04, bestaande uit beide zijwanden en plafond een positieve monumentwaarde. De brandwerende plafondafwerking is niet in zijn geheel zichtbaar door de in de balkvakken aangebrachte moderne houten schrootjes. Geadviseerd wordt de plafondafwerking nader te onderzoeken.

67

Bouwhistorische notitie aanvullend onderzoek

Stadhuis Gouda

Literatuur en bronnen Literatuur Abels, P.H.A.M. e.a. (red.), 2002: Duizend Jaar Gouda; Een stadsgeschiedenis, Hilversum. Bosma, K. e.a., 1988: Architectuur en stedebouw in oorlogstijd. De wederopbouw van Middelburg 19401948, Rotterdam. Denslagen, W., 2001: De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en kunst: Gouda. Zeist/Zwolle.

James, K.F.O. e.a., 1952: Het stadhuis van Gouda: Een verzameling bijdragen, in het bijzonder gewijd aan de restauratie 1947-1952, uitgegeven ter gelegenheid van de officiële heropening door H.M. Koningin Juliana op 28 juli 1952, Gouda. Stenvert, R., 2012: Bouwhistorische opname met waardestelling Stadhuis Gouda. Utrecht. Vermeulen, F., 1952: Het stadhuis van Gouda gerestaureerd, Katholiek Bouwblad 19, 385-389. Warffemius, A., 1997: ‘De verbouwing van 1517-1518 in het Goudse stadhuis’, Tidinge van die Goude, 16(1997), 29-41. Digitale archieven Beeldbank Streekarchief Midden Holland Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed BONAS, architectenregister Archieven Archief RCE Panddossiers RCE Stadhuis Gouda Tekeningenarchief RCE

68