Bijlage 1 Variantenverkenning Goudse Schouwburg en Cinema voor gemeente Gouda- Berenschot GELAKT
Tekst van het document
van voor
niet
kunnen
2024.
vangen.
achterwege laten
Daarvóór
in
was
brengen. er
in
vanwege
oplopend achterstallig onderhoud verder zal verslechteren. moeten
huidige achterstallig onderhoud zal
ook
weinig verbetering
in
De
van
maar
heel
het
goodwill
is er geen
inventaris
en
de
van
een
relatief
om
te
aan
weinig
van
(geanonimiseerd) Ten CEA.
de
slotte
liquiditeiten die
voor
te wenden.
biedt de
aan
Cinema
met
in
Dit
zijn de meerjarige
vervangingsinvesteringen Schouwburg
liquide middelen kunnen
weinig cash beschikbaar
wegvallen
de Cinema van
verlies verkocht
afgestoten.
noodzakelijke vervangingen te
hoge
wij heel onwaarschijnlijk gelet op de huidige
wordt
de
Cinema.
bij de Cinema
voor
de
te
verwachten
de Cinema
zal de
om
de
grote
de aankomende
de Cinema
voor
de
van
beperkte
bijdragen
Schouwburg
beperkt kunnen worden weggewerkt door minder
bezoekersaantallen Na
variant
gehele organisatie flink wordt verminderd terwijl
van
meerjarige onderhoudsinvesteringen die
al structureel
deze
In
de
de
partij, zorgt het
de streep
aflossing, bij de Schouwburg structureel
voor
derde
aan
gedekt als de Cinema
mogelijkheid
een
Onder
Dat vinden
de
Daarbij komt dat
exploitatietekort
de
de Cinema
Het
betaald
van
Schouwburg
Cinema.
het
vergoeding
aan
liquiditeit.
rekening-courant bij verkoop
de
Het
variant
een
betreft
wat
de
voor
vervangingsinvesteringen.
deze
en
dekken.
te
afgelopen jaren heeft de Cinema
op te
partij is die
hogere financieringsvraag
overgedragen
aangesproken op de garantstelling als het pand
verwachting geen substantiële verandering
immers
geen
termijn
geeft geen dekking
die niet
liquiditeit.
Schouwburg
beperkt positieve resultaten
lange termijn
tijdelijke voortzetting en
worden
garantstelling, dat bedroeg ultimo 2024 ruim
korte én
op
Cinema
de
de Cinema
van
termijn dat het verdienpotentieel de
om
zorgt op lange termijn
en
is voor
aflossingsverplichting op de hypotheek
marktomstandigheden.
Ten
exploitant
nieuwe
een
mee
exploitatie én het vastgoed
ontvlechtingskosten omdat
Cinema.
Tijdelijk
de
de verwachte
van
wel
de variant
zich
met
te
5
jaar
gepland voor
alle
investeringen
in
de
valt, omdat het voorzieningenniveau
Schouwburg
in
ieder
geval dekking
van
ontvangen. 74
Deel C: Perspectief 10. Beschouwing van de varianten voor de cinema
Beeld: Wendy
van
Bree Fotografie
10. BESCHOUWING VAN DE VARIANTEN VOOR DE CINEMA
Perspectief
voor
de Cinema
op
basis
van
de varianten
In dit hoofdstuk brengen we de uitkomsten van de variantenverkenning voor de Cinema in kaart. De keuze die gemaakt wordt over de toekomst van de Cinema zal niet alleen de financieringsbehoefte van de Schouwburg raken maar mogelijk ook het voorzieningenniveau in de stad Gouda. We vatten hier eerst de financiële kant samen , beschouwen daarna de perspectieven per variant voor de stakeholders , gaan dan nog nader in op de
gevolgen voor de liquiditeit en we sluiten dit hoofdstuk af met een tabel met de weging van de varianten op al deze onderwerpen. Cinema met een aantal strategische investeringen weer rendabel te maken Als de Cinema op dezelfde voet wordt voortgezet , is er weinig zicht op positieve exploitatieresultaten voor de gehele organisatie in de jaren tot en met 2030. Daarmee blijft de stichting in een mogelijk problematische liquiditeitspositie zitten en wordt het voorzieningenniveau de Cinema én de Schouwburg verder uitgehold door het achterblijven van investeringen. Het onderzoek van de The Big Picture laat zien dat de Cinema met een aantal strategische investeringen gecombineerd met herpositionering en herstructurering weer rendabel te maken valt. Tegenover deze impulsinvesteringen staat dat MJOP-investeringen enige jaren kunnen worden uitgesteld tot het moment dat de resultaten het weer toelaten om investeringen te doen. Verkoop of verhuur aan een derde partij lijkt niet realistisch In het algemeen is er bij andere (keten-)exploitanten van bioscopen op het moment weinig interesse tot uitbereiding. Bovendien zijn standalone bioscopen , zonder extra horeca of andere recreatiemogelijkheden , momenteel minder aantrekkelijk voor potentiële kopers. Dat maakt verkoop of
verhuur aan een derde partij zeer onrealistisch. Als er al andere exploitant gevonden zou worden , is het zeer onwaarschijnlijk dat de Cinema hiermee uit de kosten komt. De eenmalige kosten zijn hoog terwijl de beperkte marktwaarde van het vastgoed een marktconforme huurprijs laag liggen. Door de Cinema van de hand te doen , gaat bovendien verdienpotentieel voor de gehele organisatie verloren. Met name vanaf 2030 trekt die bij. Op korte termijn het vastgoed verkopen of tijdelijk voortzetten om later te verkopen is onvoordelig Een laatste mogelijkheid is om te stoppen met de exploitatie van de Cinema en het vastgoed te verkopen. Dit kan op korte termijn , of als de marktomstandigheden gunstiger zijn als de Cinema tijdelijk wordt voortgezet. In deze varianten gaat de voorziening van een bioscoop voor de stad
Gouda verloren. Daarnaast is het voor de stichting nadelig om het pand op korte termijn van de hand te doen omdat dit tot een zeer groot boekverlies leidt. Als gewacht wordt tot gunstigere marktomstandigheden , is het waarschijnlijk dat de verkoop juist gaat plaatsvinden als het verdienpotentieel van de Cinema aantrekt en het juist zou lonen de Cinema te behouden. 76
10.
BESCHOUWING
VAN
DE
VARIANTEN
Beschouwing
Variant
1a:
doorgaan
op
dezelfde
weg
Bioscoopfunctie blijft voor
de
inwoners
van
DE
CINEMA
varianten
van
perspectief van de (voorzieningenniveau) Het
VOOR
stad
1b:
Bioscoopfunctie blijft
impuls
geven
voor
de
inwoners
van
voor
drie
stakeholders
perspectief van de stichting (haalbaarheid en rendement)
perspectief van de gemeente (financiën en risico)
behouden
Vanaf 2029
Gouda.
mogelijk, mits bezoekersaantallen worden gerealiseerd. Op basis van deze ramingen is er na aflossing van de hypotheek in 2030 positief exploitatieresultaat. De
blijft bestaan doordat ze in één rechtsvorm zitten en één boekhouding hebben. De Schouwburgfunctie blijft afhankelijk van het functioneren van de Cinema, in positieve en negatieve zin. Als de exploitatieresultaten van de Cinema opnieuw tegenvallen, komt de stichting in de problemen, waarmee de Schouwburg-voorziening ook in gevaar komt.
Het
haalbaarheid
Variant
1
behouden Gouda.
volgens
ons
Doordat
de
is
een
van
te
sluitende
deze
Het
exploitatie
prognoses ambitieus.
is
De
verwevenheid
Met
het
twee
functies
liquiditeitspositie, is de kans zeer groot dat de stichting een beroep moet doen op de gemeente om de eerste jaren door te komen, in ieder geval tot de aflossing van de hypotheek in 2030. In het slechtste scenario kan de stichting niet aan haar verplichtingen ten opzichte van de bank voldoen en wordt een beroep gedaan op de garantstelling (C B (geanonimiseerd) eind 2024) die de gemeente heeft gegeven. oog
op
de
bioscoopfunctie weer rendement gaat opleveren, draagt de Cinema bij aan dekking van het exploitatietekort van de Schouwburg en zijn meer middelen beschikbaar om de benodigde vervangingen te doen.
De
verwevenheid
ook
in gevaar
De
Met
het
dekking van grote investeringen achterstallig onderhoud blijft nodig.
van
in
blijft bestaan doordat ze in één rechtsvorm zitten en één boekhouding hebben. De Schouwburgfunctie blijft afhankelijk van het functioneren van de Cinema, in positieve en negatieve zin. Als de exploitatieresultaten van de Cinema tegenvallen, komt de stichting in de problemen, waarmee de Schouwburg-voorziening
oog
stichting een te komen, in
van
twee
functies
komt.
liquiditeitspositie, is de kans zeer groot dat de beroep moet doen op de gemeente om de eerste jaren ieder geval tot de aflossing van de hypotheek in 2030.
op
de
door
77
10.
BESCHOUWING
VAN
DE
VARIANTEN
Beschouwing perspectief van de (voorzieningenniveau) Het
Variant
2a:
verhuur
kde
cul
Bioscoopfunctie
blijft
behouden
de
EN
voor
VOOR
stad
inwoners
SEUREL
2
De in
exploitatie van stichting) wordt
LEN
de
SET
de
Schouwburg
structureel
ele
perspectief van de gemeente (financiën en risico) (enige
functie
verlieslatend.
Dat
2b:
m2
die uit
De
verkoop
behouden
de
in
en
ene
voor
inwoners
€
van
El
de
exploitatie van de Schouwburg (enige functie stichting)wordt structureel verlieslatend. Dat
ETE
aad
huur
EO
Een
NS LERS eID
2c:
verkoop exploitatie gebouw
en
Een
kostendekkende
m2
die uit
exploitatie van stichting) wordt
Bioscoopfunctie
blijft
De
behouden
de
in
van
Gouda.
voor
inwoners
leidt tot
van
een
de
Schouwburg
structureel
(enige
functie
verlieslatend.
Dat
grotere subsidiebehoefte.
dragen, moet het verkoopresultaat flink hoger liggen dan de taxatiewaarde. Dat is op basis van de huidige marktomstandigheden niet realistisch. Om
de
huur
onze
Cinema
kostenneutraal
over
te
wordt
duurder
de
voor
gemeente.
Er is
hogere exploitatiesubsidie nodig (structureel).
een
verwevenheid
wordt
van
of de
twee
functies
gevonden stichting in de problemen, voorziening ook in gevaar komt. komt
huur wordt
in
de
« De Schouwburg-voorziening
wordt
blijft
bestaan.
een
later stadium de
waarmee
duurder
Als
er
geen
huurder
opgezegd, Schouwburg-
voor
de
gemeente.
Er is
hogere exploitatiesubsidie nodig (structureel).
een
De
bijna | (geanonimiseerd) per berekening volgt, ligt ver boven marktconforme tarieven. Een lagere huurprijs vergroot het exploitatietekort.
gebouw
« De Schouwburg-voorziening De
bijna (geanonimiseerd) per berekening volgt, ligt ver boven marktconforme tarieven. Een lagere huurprijs vergroot het exploitatietekort. kostendekkende
stakeholders
Het
ELBE
Een
drie
voor
perspectief van de stichting (haalbaarheid en rendement)
blijft
Variant
varianten
Het
Bioscoopfunctie
kak
CINEMA
van
Spe
Variant
DE
verwevenheid
van
twee
functies
blijft
bestaan.
Als
er
geen
huurder
wordt
gevonden of de huur wordt in een later stadium stopgezegd, stichting in de problemen, waarmee de Schouwburgvoorziening ook in gevaar komt. komt
De
de
Schouwburg-voorziening wordt duurder voor de gemeente. hogere exploitatiesubsidie nodig (structureel).
Er is
een
Als
de
kan
stichting
gemeente
het
worden
pand van de aangesproken
Cinema tot het
verkoopt, maximumbedrag van met
verlies
de
de
garantstelling (ruim € BN). (geanonimiseerd) Aan de andere kant kan de een gemeente potentieel probleem en risico ‘afkopen’ (eenmalig). De situatie waarbij problematiek rondom de exploitatie of huisvesting van de bioscoopfunctie een publieke voorziening (Schouwburg) in gevaar kan brengen wordt beëindigd en ook een toekomstig beroep op steun of de garantstelling wordt afgehecht.
78
10.
BESCHOUWING
VAN
DE
VARIANTEN
Beschouwing perspectief van de (voorzieningenniveau) Het
Variant snel
3a:
zo
mogelijk
Gouda een
verliest op
brede
VOOR
DE
CINEMA
varianten
van stad
korte
termijn bioscoopfunctie.
3
perspectief van de stichting (haalbaarheid en rendement) exploitatie
structureel
van
de
Schouwburg
verlieslatend.
Dat
Het
wordt
leidt tot
een
grotere subsidiebehoefte.
stoppen
Om
de
Cinema
te
over
dragen, moet het verkoopresultaat flink hoger liggen dan de taxatiewaarde. In geval van verkoop op 80% van de taxatiewaarde leidt dit tot
Variant
stoppen
termijn
3b:
Gouda
op
een
verliest op
brede
lange termijn bioscoopfunctie.
De
verlies
een
exploitatie
structureel
van
de
(geanonimiseerd)
ruim
van
Schouwburg
verlieslatend
en
er
is
wordt een
subsidiebehoefte. de
dragen,
kostenneutraal
Cinema moet
het
worden
verkoop
80%
van
leidt dit tot
op een
over
te
gebouw
taxatiewaarde
op 90% van de verkocht. In geval
van
verlies
Schouwburg-voorziening wordt duurder voor de gemeente. hogere exploitatiesubsidie nodig (structureel).
van
de
taxatiewaarde ca.
(geanonimiseerd) mio. CA
stichting
gemeente
het
worden
pand van de aangesproken
Cinema tot het
verkoopt, maximumbedrag van met
verlies
Er is
kan
de
de
garantstelling (ruim CE). (geanonimiseerd) Aan de andere kant kan de een gemeente potentieel probleem en risico ‘afkopen’ (eenmalig). De situatie waarbij problematiek rondom de exploitatie of huisvesting van de bioscoopfunctie een publieke voorziening (Schouwburg) in gevaar kan brengen wordt beëindigd en ook een toekomstig beroep op steun of de garantstelling wordt afgehecht. De een
blijvend liquiditeitstekort voor benodigde vervangingen. Dat leidt tot een grotere Om
De een
Als de
kostenneutraal
stakeholders
perspectief van de gemeente (financiën en risico)
Het
De
drie
voor
Schouwburg-voorziening wordt duurder voor de gemeente. hogere exploitatiesubsidie nodig (structureel).
Er is
potentieel probleem en risico ‘afkopen’ (eenmalig). De situatie waarbij problematiek rondom de exploitatie of huisvesting van de bioscoopfunctie een publieke voorziening (Schouwburg) in gevaar kan brengt wordt op termijn beëindigd. De afkoopkosten hiervan hangen samen met de verkoopwaarde. Als de stichting het pand van de Cinema met verlies verkoopt, kan de gemeente worden aangesproken tot het maximumbedrag van de garantstelling. Dat bedrag ligt over een aantal jaar substantieel lager dan het huidige bedrag omdat de garantstelling meebeweegt met het hypotheekbedrag dat afloopt door aflossingen. De
Gemeente
kan
-
-
—
79
10.
BESCHOUWING
VAN
DE
VARIANTEN
VOOR
DE
CINEMA
Vergelijking
van
De
op verschillende
geschetste varianten hebben
Schouwburg
weinig cash beschikbaar
te
stichting uit de kosten komt. betreft
Wat
Hierdoor niet
de Cinema
wordt.
orde te houden. onderzoek
afzienbare die
In
De
dat
grenzen The
van
investeringen 2a, b en
c
de
of afscheid kunnen
de
en
de
relatief
een
de
het
volgende hoofdstuk.
het onderhoud
(sterk) achterblijft.
we
zien
in
verdiencapaciteit verminderen. Wij verwachten dat de meerjarenprognose dan
inkomsten van
van
de
de
om
liquiditeitspositie
de
voor
gehele organisatie, Schouwburg
stichting zullen dan op korte termijn (binnen beperkt budget
impulsinvesteringen
aan
1-2
jaar)
in zicht
en
Cinema,
op
komen.
(variant 1b) de Cinema binnen
een
exploitant bieden
achterstallig onderhoud bij de Schouwburg
kunnen
worden
boven
zou
de
hele
stichting,
wat
zorgt van
verkoop
en
de taxatiewaarde
dat vanuit
van
perspectief
de Cinema.
In
van
realiseren. voor
van
de
2030,
na
voor
een
Cinema
structureel op
korte
De
de
gefinancierd.
mogelijkheid Deze
het
het
op
korte
Voortzetting
met
het
in de
liquiditeit
termijn uit de kosten oog
en
de
op
verkoop
exploitatie
liquiditeit doorgaan langs variant 1b het volgende hoofdstuk werken
we
een
aantal
in een van
meest
Hetzelfde de
moment
geldt
in
maken zo
laag dat het
grote lijnen
varianten het
ligt, beter dan doorgaan op dezelfde weg,
la
markt
stichting dan
voor
van
moet
verbeterde
biedt
mogelijk
een een
opbrengst hogere
de Cinema.
voor
aspecten
komen
te
voor
opties beperken echter op lange termijn het
termijn onrealistisch. Marktprijzen liggen op dit
pand. Om
problemen
éénmalige cashinjectie
tot een
hogere subsidievraag bij de Schouwburg. Daarnaast
überhaupt uit de kosten komt bij verkoop of (gedeeltelijke) verhuur.
zorgt op korte termijn
nemen
laten
exploitatie
voor
andere
de Cinema
concluderen
voortkomt,
uit
de
er
een
zorgt, zeker
Dit
met
We
met
gemeente
dat
te zorgen
en
blijkt dat
waarbij de Cinema wordt overgenomen door
doen.
3a
maar
dat
en
doen
exploitatie op dezelfde weg (variant 1a) wordt voortgezet,
positief exploitatieresultaat kan behalen.
de Cinema
opbrengst
als
Schouwburg
te
Uit alle varianten
een
een
is dat
(geanonB imise rd)
dat
gehele stichting.
vervangingsinvesteringen
om
-
voor
bezoekersaantallen
zien
onwaarschijnlijk van
de toekomst
financieringscapaciteit
verkoop of verhuur
pand
in
en
de
van
liquiditeit
voor
van
b, stoppen
wijze invloed op de liquiditeitspositie
ook onvoldoende
er
marktomstandigheden en
zien
betreft
wat
stichting heeft op korte termijn wel extra liquide middelen nodig om verbetering van de exploitatie voor de Cinema en daardoor de hele organisatie.
stichting. Daarmee
verdienpotentieel
zullen
en
van
nu
—
vergelijking
Big Picture laat
kunnen
te
is
varianten
handelingsperspectief hier
geval zijn
periode (1,5 jaar)
Varianten de
laat de
blijft de kwaliteit dalen
gehaald
Het
Welk
de
de hand
van
aanvullende
financiering door de gemeente
uit.
We
precies overzicht geven van de totale financiële consequenties van alle varianten en keuzes die nog te maken zijn, omdat het aantal variabelen hierbij (waaronder bezoekersaantallen, leensommen, rentes, bancaire voorwaarden, taxaties op termijn en dergelijke) te groot is. geen
80
10. BESCHOUWING VAN DE VARIANTEN VOOR DE CINEMA
Samenvattend
wegingskader
varianten
Dit onderzoek heeft zicht gegeven op 3 hoofdvarianten met 7 subvarianten. De varianten zijn door ons doorgerekend maar ook inhoudelijk getoetst. De keuze voor een variant komt uiteindelijk tot stand in samenspraak tussen de gemeente als beleidsmaker en de zelfstandig opererende stichting. v
Kansrijk
?
Onzeker
x
Kansarm Waarde
Kwaliteit
Rendement
Liquiditeit
Haalbaarheid
1a
1b
2a
2b
2c
3a
3b
Uit de variantenverkenning blijkt dat variant 1b , voortzetting mét
gelijk
impuls
verhuur
mix
verkoop
snel
later
investering de meeste kansen biedt
1 - doorgaan
2 - overdragen
3 - stoppen
de stichting om waarde te creëren en om de exploitatie weer sluitend te krijgen. Elke variant waarbij de Cinema wordt afgestoten leidt tot een lager verdienpotentieel voor de hele stichting en daarmee tot een structureel hogere vraag naar subsidie voor de Schouwburg. voor
Beleving van bezoekers Goede voorzieningen voor bewoners Vestigingsklimaat van Gouda
?
v
?
?
?
x
x
v
v
v
v
v
?
?
v
?
?
?
x
? ?
Schouwburg in betere staat Cinema in betere staat Duurzaam hoogwaardiger uitstraling
?
?
?
?
x
x
?
x
v
v
v
v
x
x
?
?
?
?
x
x
x
Cinema draagt bij op Cinema draagt bij op Beperking risico voor Beperking risico voor
x
?
x
x
x
x
x
? ?
v
?
?
x
x
x
v
x
x
x
x
x
?
x
?
v
v
? ?
Snelle verbetering van liquiditeit Op termijn betere liquiditeit Kwaliteitsverbetering zelf financierbaar
x
x
x
x
x
x
x
?
v
?
?
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
Stichting kan het tijdig realiseren Staatssteun zit oplossing niet in de weg Bank verleent medewerking Realistisch dat derde partij instapt
v
v
x
x
x
x
v
v
? ? nvt
v
v
v
v
?
?
?
?
x
x
x
x
? ? ?
korte termijn lange termijn Schouwburg gemeente
? nvt
Aan de andere kant biedt afstoten
de Cinema mogelijkheden om risico’s te beperken. De exploitatie van en het subsidiebedrag voor de Schouwburg worden in dat geval in de toekomst niet meer (negatief of positief) beïnvloed door de Cinema. De gemeente moet dan mogelijk wel éénmalig een grote financiële last dragen om dit mogelijk te maken. van
81
Deel C: Perspectief 11. Uitkomsten voor de Schouwburg en de gemeente
Beeld: Wendy
van
Bree Fotografie
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Perspectief
voor
de Schouwburg
vanuit deze verkenning
De keuzes voor de Cinema hebben gevolgen voor exploitatie van de Schouwburg. Maar in alle varianten vraagt de financiering van de Schouwburg
ook aandacht van de stichting en de gemeente (ongeacht keuzes met betrekking tot de Cinema) , zowel voor de exploitatie als voor het vastgoed. Culturele programmering van de Schouwburg is grotendeels afhankelijk van eigen inkomsten De gemeentelijke exploitatiesubsidie aan de Schouwburg is (bijna) volledig nodig om de vaste lasten van de basisvoorziening (deel A van de Iglo) te dekken , inclusief afschrijvingslasten van investeringen die niet hebben plaatsgevonden (zie ook pagina 40). De Berenschot-norm voor gezonde
bedrijfsvoering van een theater is dat circa 15% van de exploitatiesubsidie beschikbaar is voor culturele programmering (deel B van de Iglo). Dat is bij deze Schouwburg vanaf 2026 1% , waardoor deel B volledig gedekt moet worden door eigen inkomsten uit recettes , private bijdragen en horeca. Verdere groei eigen inkomsten lijkt niet realistisch De Schouwburg had jarenlang uitzonderlijk hoge bezoekersaantallen , ook vergeleken met andere theaters. De bezettingsgraad is nu veel lager en het aantal lijkt nu meer genormaliseerd. Door verandering van publiek en publieksgedrag in combinatie met de aangescherpte programmering van de
Schouwburg is forse bezoekersgroei voor professionele voorstellingen niet aannemelijk. Met enkel de Gouden Zaal zijn mogelijkheden voor zakelijke verhuur in de Schouwburg zeer beperkt. Congresorganisatoren en bedrijven hebben behoefte aan meer multifunctionele ruimtes (breakout rooms). Gebouw en inventaris vragen om vervanging en verbetering Het gebruikersonderhoud van de Schouwburg is achterstallig. De stichting heeft onvoldoende financiële middelen om het noodzakelijke onderhoud te realiseren , laat staan dat er financiële ruimte is voor verbeteringen om het kwaliteitsniveau te verhogen en te voldoen aan actuele maatstaven van
bezoekers en zakelijke huurders. Investeringen leiden ook tot hogere afschrijvingslasten in de exploitatie. Op langere termijn heeft het huidige gebouw geen duurzaam perspectief De technische levensduur van het gebouw is nog 7 jaar. Als er daarna geen herinvesteringen worden gedaan , verliest het gehele gebouw binnen en buiten zijn statuur. Het is de vraag of op lange termijn verbouwing volstaat of dat hernieuwbouw nodig is. Bij hernieuwbouw kan integratie van
functies worden overwogen , met Cinema , Filmhuis et cetera. Wel is dit zeer ingrijpend op het gebied van financiering en de mogelijk jarenlange sluiting van voorzieningen. De gemeente heeft een grote rol bij het vormgeven van de toekomst van het gebouw op langere termijn. 83
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
De
gemeente
kan
ervoor
kiezen de stichting te helpen
Dit onderzoek heeft het inzicht opgeleverd dat de stichting Schouwburgcomplex de komende jaren negatieve exploitatieresultaten tegemoet kan zien ,
die kunnen worden verbeterd maar ook slechter kunnen uitvallen door het al dan niet realiseren van groei in bezoekersaantallen. De Schouwburg draait financieel minder goed dan in het verleden , ook door forse niet-beïnvloedbare kostenstijgingen (energie , lonen , inkoopkosten horeca) en heeft jaarlijks extra middelen nodig om het negatief saldo af te dekken. De Cinema , waarmee beoogd was om dit saldo te dekken , blijkt maar beperkt en sommige jaren niet bij te dragen aan het rendement , in elk geval totdat de hypotheeklasten vervallen. Er zijn bovendien investeringen nodig in de
Schouwburg en de Cinema om toekomstbestendig te worden. Het is aan de gemeente of zij ervoor kiest de stichting hierin te helpen. De gemeente is eigenaar van het gebouw van de Schouwburg en de gemeente is de enige structurele subsidiënt van de stichting. De stichting levert in ruil hiervoor publieke waarde aan de stad. Het gebouw van de
Cinema is eigendom van de stichting zelf en is via een hypotheek gefinancierd. De hypotheekbank voorziet ook in een forse rekening-courant voor de stichting. Voor het verkennen van perspectieven voor de Cinema hebben we verschillende varianten gepresenteerd en doorgerekend. In dit conceptrapport hebben wij geen voorkeur uitgesproken voor een van de varianten. Het ligt wel voor de hand om niet een variant te kiezen die op
korte en lange termijn financieel zeer ongunstig uitpakt. Maar voor varianten die financieel minder nadelig uitpakken , zijn ook andere afwegingen
belang. Het voorzien in investeringsruimte door de gemeente kan diverse varianten mogelijk maken. Hierbij zal ook in overleg worden getreden met de bank. Die heeft al (beperkte) openingen geboden voor het aanpassen van de lening maar stelt hieraan strenge eisen. van
De verdere uitwerking van een of meerdere varianten is nodig om de precieze (eenmalige en/of structurele) financieringsbehoefte te berekenen ,
waarbij een onderscheid kan worden gemaakt tussen verschillende functies (ook met het oog op eventuele staatssteun). Wij adviseren de stichting om daarbij uit te gaan van meer gematigde bezoekersramingen , en deze opnieuw voor te leggen aan de gemeente. Het lijkt ons van groot belang dat de gemeente en de stichting op basis van deze uitkomsten goed met elkaar in gesprek gaan over de beste weg voorwaarts. De stichting is zelfstandig en daarmee autonoom in het maken van haar keuzes , maar ook sterk afhankelijk van de gemeente vanwege het eigendom van de Schouwburg en de onmisbare bijdrage in de financiering. Op de volgende pagina’s werken wij opties en gevolgen van aanvullende financiering van de Schouwburg en de Cinema voor de gemeente uit ten aanzien van een aantal factoren. 84
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Financiering
van
gemeente
voor
de Schouwburg
Eenmalige investering in de Schouwburg De Schouwburg heeft een bedrag van bijna € 1 miljoen nodig om achterstallig gebruikersonderhoud te kunnen plegen. Dit bedrag kan op twee
verschillende manieren worden gefinancierd: door middel van een lening of een éénmalige bijdrage van de gemeente. Als een lening wordt aangegaan , kan dit zowel bij een externe partij , zoals een bank (eventueel met borgstelling door de gemeente) , als bij de gemeente zelf. Hieronder geven we aan welke gevolgen een lening voor de investeringen heeft voor de exploitatiesubsidie die nodig is vanuit de gemeente. De overige overwegingen en aandachtspunten van de verschillende financieringsopties zijn in de pagina’s met betrekking tot de financiering van de Cinema nader uitgewerkt. Exploitatiesubsidie ten behoeve van de Schouwburg Uit ons onderzoek blijkt dat de Schouwburg-functie structureel verlieslatend is , en dat de Cinema vooralsnog dit tekort niet kan dekken. Om de Schouwburg-functie te behouden is voor twee of drie doelen structureel een hogere exploitatiesubsidie van de gemeente nodig:
A)voor het kunnen behouden van een brede culturele programmering - als 15% van de exploitatiesubsidie beschikbaar zou zijn voor de culturele programmering (deel B van het Iglo-model) is er € 210. 000 (op basis van exploitatie gecorrigeerd voor afschrijvingslasten van investeringen die niet hebben plaatsgevonden) en € 90. 000 (zonder deze afschrijvingen) aanvullende subsidie nodig , op basis van het subsidieniveau 2024. 15% subsidie voor deel B is de Berenschot-norm voor een gezonde bedrijfsvoering van theaters. B)hogere afschrijvingslasten als gevolg van inhaalinvesteringen voor achterstallig gebruikersonderhoud ongeveer € 120. 000 per jaar (het verschil tussen bovengenoemde € 90. 000 en € 210. 000).
-
het gaat om een bedrag van
C)dekking van extra rentelasten in het geval dat een lening wordt aangegaan voor de inhaalinvesteringen – als de Schouwburg een extra lening aangaat voor de eenmalige investeringen voor achterstallig onderhoud , zijn daar rentelasten aan verbonden. Gelet op de gecombineerde resultaten van de exploitatie van de Cinema en de Schouwburg de afgelopen jaren en de prognoses voor de toekomst , vinden wij het niet waarschijnlijk dat de stichting deze rentelasten (volledig) zelf kan dragen. Bij een aflossingstermijn van 10 jaar en een rente van 5% komen de subsidiabele rentelasten en aflossing uit op € 150. 000 per jaar. Daarnaast is een banklening waarschijnlijk niet realistisch zonder extra garanties. Mogelijkerwijs wil een bank alleen aanvullend financiering als de gemeente hiervoor een borgstelling of garantie afgeeft. 85
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Financiering
van
de Cinema
door derden
Opties tot financiering van de Cinema Gelet op de slechte liquiditeitspositie van de stichting , vinden wij financiering van de benodigde investeringen voor de Cinema uit eigen middelen niet reëel. We identificeren de volgende mogelijkheden om tot financiering te komen. Alle varianten zorgen voor een lager exploitatieresultaat van de Cinema vanwege rentelasten op aanvullende financiering. Deze rentelasten (ordegrootte € 5. 000 per jaar) zijn nog niet meegerekend in variant 1b. •
Banklening voor eenmalige kosten en investeringen
-
in hoeverre deze optie gerealiseerd kan worden , zal afhangen van de
financieringsbereidheid van de bank. We begrijpen dat er in ieder geval al discussies lopen over de liquiditeitspositie van de stichting. Ook zijn er al constructieve discussies over oplossingsmogelijkheden voor de druk op de liquiditeit die de eindaflossing van de hypotheek oplevert in 2030. We voorzien dat bij een banklening de hoge risico’s wat betreft liquiditeit zullen worden doorberekend door middel van een hogere rente. •
Overige vormen van financiering door derden
-
naast een aanvullende lening van de bank , zijn andere financieringsmogelijkheden
bijvoorbeeld het overbrengen van de Cinema naar een aparte BV en (gedeeltelijke) verkoop van aandelen of het verkopen van het pand onder voorwaarde van terughuur. Wij achten deze niet kansrijk. De optie om de Cinema af te splitsen naar een aparte BV en vervolgens te verkopen vinden wij niet realistisch omdat de liquiditeitsvraag op korte termijn speelt maar deze variant complex is én er vanuit de markt op het moment weinig interesse in bioscopen is. Wat het verkopen en terughuren van het pand betreft , is het ook erg onzeker of op korte termijn een investeerder
gevonden kan worden die het pand van de Cinema tegen een redelijke prijs wil overnemen. Ten eerste is verkoop tegen meer dan de taxatiewaarde van het pand en exploitatie nodig om boekverlies te voorkomen (zie variant 3a). Daarnaast is deze variant enkel een oplossing voor de liquiditeitsvraag op zeer korte termijn , aangezien de huurkosten hetzelfde of hoger zullen zijn dan de huidige hypotheek + aflossing. Daarmee drukt ook bij huur het pand op de liquiditeit van de stichting en biedt dit geen structurele oplossing voor de liquiditeitspositie van de Cinema en de stichting.
86
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Financiering
van
de Cinema
door de gemeente
Steun vanuit de gemeente In plaats van financiering door derden , zou de Cinema dit met hulp van de gemeente kunnen doen. Wat betreft de rol van de gemeente stellen we
dat het in stand houden van de Cinema geen publieke taak is. Alle financiële middelen die door de gemeente worden verstrekt vallen verder onder het begrip subsidie van de Algemene wet bestuursrecht (4:21) en de daarmee verband houdende wet- en regelgeving (inclusief gemeentelijk voorop
beleid). De gemeente Gouda verstrekt tegenwoordig bij voorkeur borgstelling en geen garanties. Voor het verstrekken van de borgstelling is een raadsbesluit nodig. Ook voor het verstrekken van een gemeentelijke lening is een aanpassing van de regelgeving van de gemeente Gouda nodig. •
Garantstelling - in deze variant geeft de gemeente geen directe financiering maar een (aanvullende) garantstelling (zo men wil borgstelling) aan een derde partij zoals de bank. Dit verlaagt de rente die de bank in rekening brengt. De gemeente zal voor de garantstelling een premie in rekening willen brengen. De verlaagde rente en de garantiepremie zullen echter naar verwachting lager uitvallen dan bankfinanciering zonder aanvullende zekerheden. De gemeente heeft al een gedeeltelijke garantstelling verstrekt aan de bank voor de financiering van de Cinema.
•
Lening verstrekken door gemeente - de gemeente kan ook direct een lening verstrekken voor (een deel van) de financiering aan de Cinema , waaronder nieuwe impulsinvesteringen. Vanuit staatssteun-overwegingen is het van belang om hierbij marktconforme voorwaarden en rente te hanteren. Dat zou betekenen dat er voor de stichting geen verschil in rentelasten is ten opzichte van bankfinanciering. Wanneer de gemeente tegen meer gunstige voorwaarden wenst te financieren , zou een meer gedetailleerde staatssteuntoets nodig zijn (zie volgende pagina).
•
Aankoop pand en verhuur door gemeente - ten slotte kan de gemeente besluiten het pand van de Cinema over te nemen en terug te verhuren aan de Cinema. Tenzij sprake is van een locatiegebonden strategisch belang voor de gemeente , is er naar onze mening geen reden voor de gemeente om het pand over te nemen. In dat geval is er namelijk een grote investering door de gemeente nodig met bijbehorende risico’s terwijl
de maatschappelijke of financiële opbrengsten voor de gemeente gering zijn. Bovendien ontstaat hiermee het risico op een langdurige lock-in situatie waarbij de gemeente tot in lengte van dagen aan de Cinema gebonden blijft.
87
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Staatssteunregels beperken
handelingsperspectief
Als de gemeente een rol neemt in de financiering van de stichting , is een staatssteuntoets van belang. Wij zien significante risico’s op dit gebied. Als de gemeente besluit dat zij de stichting wil steunen , zal juridische expertise moeten worden ingewonnen om de volledige staatssteunconsequenties te bepalen. Hieronder geven wij de belangrijkste risico’s en aandachtspunten die van invloed zijn voor het handelingsperspectief van de gemeente: •
De stichting rapporteert separaat over de resultaten van de Schouwburg en de Cinema. De achterliggende boekhouding is echter niet volledig
gescheiden. Dit is belangrijk omdat de stichting al subsidie ontvangt voor de Schouwburg. Als de gemeente meer steun wil verlenen – voor de Schouwburg , de Cinema of allebei - is het belangrijk om te bepalen waarvoor de toets voor staatssteun moet worden gedaan. Daarmee bedoelen wij dat bepaald moet worden of de (aanvullende) steun aan de Schouwburg en de Cinema los van elkaar kan worden getoetst of dat de stichting hiervoor als één geheel moet worden gezien. Dan is het belangrijk dat er sprake is van een gescheiden boekhouding. We adviseren om juridische expertise op het gebied van staatssteun aan te trekken om te bepalen of de boekhouding nu als voldoende ‘gescheiden’ kan worden gezien. Als er geen scheiding mogelijk is , beperkt dat de mogelijkheden voor aanvullende steun , zowel aan de Schouwburg als de Cinema. Als de Cinema al apart beoordeeld kan worden , zijn er de volgende aandachtspunten: •
Een lening aan de stichting of een huurprijs van de Cinema (als de gemeente het pand overneemt) moet in principe marktconform zijn. Marktconforme steun helpt de stichting maar heel beperkt op weg. De huidige leningsvoorwaarden zorgen nu immers voor een liquiditeitstekort bij de stichting door de hoogte van de rente en aflossing;
•
Voor een garantstelling gelden aanvullende voorwaarden. Om niet onder staatssteun te vallen , moeten de voorwaarden van de garantstelling niet alleen marktconform zijn maar mag de garantstelling ook niet worden verstrekt aan een instelling die in financiële moeilijkheden verkeert. De
Cinema verkeert op dit moment wel in financiële moeilijkheden. Daarnaast geldt voor garantstellingen dat een derde partij ook bereid moet zijn het risico van de garantie te lopen. De vraag is in hoeverre dat het geval is bij de huidige financiële situatie van de stichting. Ter volledigheid merken wij op dat de andere voorwaarden zijn dat de gemeente niet meer dan 80% van de lening dekt met de garantie en dat de omvang van de garantie goed vastgesteld moet kunnen worden bij het moment van aangaan. Als niet aan bovenstaande voorwaarden wordt voldaan , wordt waarschijnlijk wel voldaan aan de voorwaarden van staatssteun. Dan mag de steun maar maximaal € 300. 000 in drie jaar bedragen. Of die samen of los van de huidige subsidie moet worden beoordeeld , is afhankelijk van punt 1. 88
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Fiscale onderwerpen
spelen
geen
directe rol in keuzes
De fiscale gevolgen van de financiering door de gemeente aan de stichting lijken beperkt. Afhankelijk van de route die door de gemeente gekozen
wordt , zullen de fiscale gevolgen nader moeten worden onderzocht. Hieronder geven we een globaal overzicht van de aandachtspunten. Bij overname van het pand is overdrachtsbelasting door de gemeente geldt in principe een vrijstelling voor openbaar lichamen. Wanneer de gemeente het pand overneemt en verhuurt aan de Cinema is btw-belaste verhuur door de gemeente waarschijnlijk mogelijk. De Cinema gebruikt
het pand immers voor ten minste 90% aan activiteiten waarvoor zij recht op aftrek van voorbelasting heeft. Daarnaast is het pand al meer dan 10 jaar in gebruik. Daardoor valt de overdracht van het pand buiten de naheffingstermijn voor de btw op constructiekosten. Voor de vennootschapsbelasting signaleren we voor de stichting een toekomstig aandachtpunt. Er is kans dat de stichting (deels) belastingplichtig
wordt voor de vennootschapsbelasting. Dat kan gebeuren als de Cinema structureel winst maakt. Dat wordt voorzien in variant 1b. Stichtingen zijn namelijk alleen maar belastingplichtig voor de vennootschapsbelasting als er sprake is van een ‘onderneming’ vanuit belastingperspectief. Dat moet in principe per activiteit getoetst worden. Dat betekent apart toetsen voor de Schouwburg en de Cinema. De stichting zal dan in principe , in 2025). vennootschapsbelasting moeten betalen over de winsten van de Cinema (19-258%
Er is waarschijnlijk een mogelijkheid om de vennootschapsbelastingdruk te verlagen. Als culturele ANBI kan de stichting een integrale belastingplicht
Hierdoor kunnen de resultaten van de Cinema en de Schouwburg tegen elkaar afgezet worden. Dan is er minder belasting verschuldigd , want de Schouwburg-functie is verlieslatend. Dit verlaagt de belastbare winst van de stichting als geheel. We begrijpen dat de stichting tot nu toe geen aangifte vennootschapsbelasting heeft gedaan. Gelet op het bovenstaande vinden wij vennootschapsbelastingplicht voor de toekomst wel aanvragen.
aannemelijk. Hierop zal jaarlijks moeten worden gecontroleerd door de stichting. Wat betreft de loonbelasting zijn er voor de financieringsopties geen specifieke aandachtspunten. Wel kan er sprake zijn van RVU-heffing (regeling
vervroegde uittreding) als er sprake zou zijn van vertrek van oudere werknemers bij een herstructurering van de Cinema. Als er RVU-afspraken worden gemaakt , is de Cinema hier 52% belasting over verschuldigd. Er gelden vrijstellingen voor de RVU van 2021 tot en met 2025. Of deze van toepassing kunnen zijn , moet nader onderzocht worden wanneer er meer concreet afspraken worden gemaakt met betreffende werknemers. 89
11. UITKOMSTEN VOOR DE SCHOUWBURG EN DE GEMEENTE
Dus:
ook bij herstel Cinema
heeft Schouwburg
steun
nodig
De stichting heeft een zeer groot financieel probleem De stichting Schouwburgcomplex Gouda zit financieel in zwaar weer. Omdat de Schouwburg en de Cinema onder één stichting vallen en binnen één winst- en verliesrekening , is de stichting afhankelijk van de exploitatie van beide functies. Het idee achter de combinatie van deze functies was dat de Cinema de tekorten op de Schouwburg zou dekken , maar dat lukt nu niet. De afgelopen twee jaar waren de exploitatieresultaten zeer negatief ,
zowel de Schouwburg als de Cinema. Alleen met sterk stijgende bezoekersaantallen wordt het resultaat de komende jaren minder slecht , maar de kosten zijn zo veel harder gestegen dat een positief resultaat nog ver weg lijkt. Dit heeft ook grote gevolgen voor de liquiditeitspositie. Al jarenlang zijn investeringen uitgesteld , bij gebrek aan geld. De limiet van de rekening-courantlening bij de bank komt in zicht. voor
De Cinema kan met eenmalige middelen herstellen
Omdat de Cinema niet voldoende rendeert , is een uitgebreide variantenverkenning uitgevoerd. Stoppen met de Cinema blijkt financieel geen voordeel op te leveren , en is vanuit het perspectief van de stichting en de stad ook niet aantrekkelijk. De varianten waarbij de Cinema wordt verhuurd of verkocht aan een derde exploitant zijn financieel ook weinig realistisch en leveren de stichting geen voordeel op. We hebben tevens onderzocht of herfinanciering van de Cinema , die nu in eigendom is van de stichting met een hypotheek , voordeel oplevert , maar dat lijkt niet het geval , omdat de financieringsvoorwaarden zoals de rentelasten hiervan niet per se gunstiger zullen uitpakken. Uit een aanvullend onderzoek van The Big Picture blijkt dat , via herstructurering en herpositionering met beperkte eenmalige impulsinvesteringen , de Cinema weer beter zou kunnen gaan draaien. Dit lijkt de meest aantrekkelijke variant , omdat deze ook mogelijk lijkt binnen de juridische en fiscale kaders. Als de hypotheek is afgelost na 2030 , kan de Cinema volgens het onderzoek van The Big Picture en onze verkenning , weer beter renderen en bijdragen aan de exploitatie van de Schouwburg. Om voort te bestaan heeft de Schouwburg eenmalig en structurele steun nodig , die de gemeente op diverse manieren kan bieden In deze verkenning hebben wij de twee exploitaties apart verkend.
Wij zien dat de Schouwburg aanzienlijke extra financiering nodig heeft om voort te kunnen bestaan en daarbij de culturele en maatschappelijke programmering , inclusief breed publieksbereik , voor de stad in stand houden. De
Schouwburg heeft behoefte aan een eenmalige bijdrage voor achterstallig gebruikersonderhoud en een structurele hogere exploitatiesubsidie. Nieuwe ramingen van bezoekersaantallen kunnen meer zekerheid geven over het toekomstig exploitatieresultaat en de benodigde extra steun. 90
11.
UITKOMSTEN
VOOR
DE
SCHOUWBURG
EN
DE
GEMEENTE
Vormen,
bedragen
Financiële
de
Ter
afronding
hiervan 1.
steun
van
van
dit rapport
geven
wij
nodig.
laten
zien
is minimaal
Verhoging
gemeente kan We
meerjarige subsidie
momenten
en
in verschillende overzicht
een
wat
de
van
en
die
vormen
verschillende
op
—
tussen
€
100.000
en
deze
van
te
steunen
momenten
zijn benoemd waarop de gemeente
ordegrootte dan wel bandbreedte
Schouwburg
aan
vormen
stichting
om
steun
€ 210.000
is en
de
stichting financieel kan bijstaan. Een mix of dit eenmalig of meerjarige steun betreft.
per jaar
De
gemeentelijke exploitatiesubsidie bedraagt over 2024 € 1.515.358. De subsidie gaat, rekening houdend met benodigde afschrijvingen, vrijwel geheel naar de voorziening, dus huisvesting en andere vaste lasten (zie pagina 42) en er resteert jaarlijks een tekort in de schouwburgexploitatie circa € 100.000 (zie pagina 40). De Berenschot-norm voor gezonde bedrijfsvoering van een theater is dat circa 15% van de exploitatiesubsidie beschikbaar is voor culturele programmering. Op grond hiervan zou een verhoging met € 210.000 per jaar te overwegen zijn (zie pagina 82). 2. Het
Investering in onderhoud omvat
inventaris
de
van
Schouwburg
—
maximaal
investering in het gebruikersdeel van de Schouwburg de inventaris (zie pagina 55). Het MJOP is een volledig overzicht, waarvan 3.
MJOP
en
Investering in herinrichting
en
herstructurering
zijn structureel onvoldoende middelen pagina 55). The Big Picture stelt dat met Er
4.
€
een
Versterking weerstandsvermogen
om een -—
van
de
Cinema
950.000, nader
950.000,
niet —
€
alles
verdelen
waarvan
€ 225.000
ook
alles in één
en
eenmalig
te
€
niet
van
voor
huurdersonderhoud
keer hoeft te worden
en
€ 725.000
in
uitgevoerd.
175.000
de
investeringen van de Cinema uit te kunnen voeren, waarvoor in het MJOP € 830.000 is vermeld (zie investering van € 175.000 in de Cinema in circa 1,5 jaar break-even draaien mogelijk is (zie pagina 57).
nader
te
bepalen eenmalige bijdrage of lening
De
stichting loopt groot financieel risico, met name als gevolg van de liquiditeitspositie (zie pagina 48). De stichting bereikt een paar keer per jaar de grens van het rekening-courant. Ook zijn de ramingen voor inkomsten uit bezoekers onzeker. Een eenmalige versterking van enkele tonnen voor het weerstandsvermogen als bijdrage of lening kan de stichting lucht en speelruimte geven, ook om te kunnen ondernemen en meer kansen te pakken. 5.
Garantstelling Cinema
—
tot
een
maximum
van
(geanonimiseerd)
garantstelling van de gemeente tot een maximum van € (geanonimiseerd) BEM aanspreken als de exploitatie van de stichting verlieslatend blijft en de verplichtingen aan de bank niet kunnen worden nagekomen. Ook als de Cinema op korte termijn wordt afgestoten met verlies kan de bank de garantstelling inroepen. Dan kan ook de rekening-courant van de Schouwburg worden ingetrokken, waardoor de stichting acuut in geldnood komt. De
bank
kan
de
91
Utrecht , 11 maart 2025 Berenschot B. V. Van Deventerlaan 31-51
3528 AG Utrecht Postbus 8039 3503 RA Utrecht KvK-nummer 30046663 www. berenschot. nl/kunstencultuur
© Berenschot
Toelichting grondslagen In dit document kunt u secties vinden die onleesbaar zijn gemaakt. Deze informatie is achterwege gelaten op basis van de Wet open overheid (Woo). De letter die hierbij is vermeld correspondeert met de bijbehorende grondslag in onderstaand overzicht.
C Art. 5.1 lid 1 sub c Deze informatie betreft bedrijfs- en fabricagegegevens die vertrouwelijk aan de overheid zijn meegedeeld
G Art. 5.1 lid 2 sub b Het belang van de openbaarmaking van deze informatie weegt niet op tegen het belang van de economische of financiële belangen van de Staat, andere publiekrechtelijke lichamen of bestuursorganen