52134-V-BO05-06 Kwaliteitsplan OR_compressed (1).pdf
Tekst van het document
OPENBARE RUIMTE Het profiel van openbare ruimte langs de randen is tussen het Bolwerk en de IJssel is eenduidig. Het profiel bij de Korte Akkeren (Turfsingel) grillig. Elke brug (poort) naar de binnenstad kent een eigen identiteit. Sommige poorten zijn uitnodigend, andere wat verborgen. Door de verkeersdrukte is de toegankelijkheid voor langzaam verkeer lastig.
STRATEGIE - leesbaarheid, routing en balans De strategie in dit gebiedsprofiel richt zich op een rustiger 30-km profiel, met meer groen- en verblijfskwaliteit. Meer eenheid in de singel als totale, eenduidige en verbindende structuur met daarlangs de verschillende wijken is wenselijk. Aandacht gaat uit naar een betere eigen herkenbaarheid van de verschillende poorten langs de route. Dat geldt bijvoorbeeld voor de route tussen de binnenstad en het station. De Veerstal verbindt de binnenstad weer met de Hollandsche IJssel.
33
34
DE KLIMAATROBUUSTE BINNENSTAD Naast het behoud en versterken van de bestaande groenstructuur in de Goudse binnenstad, zijn er nog meer stappen mogelijk op weg naar een groene en klimaatadaptieve binnenstad voor natuur en mens:
Meer bomen in de binnenstad Groen – en met name bomen – levert een grote bijdrage aan het voorkomen van klimaatproblemen in de stad. Ze zorgen voor schaduw, houden water vast en staan dat weer geleidelijk af aan de omgeving. Daarnaast zuiveren bomen en groen de lucht en bieden een gezonde habitat voor mens én natuur. Daarom is het belangrijk om in de binnenstad meer boomstructuren te realiseren. De vol liggende ondergrond, hoge grondwaterstand en smalle straten maakt het planten van bomen niet gemakkelijk. Maar meer bomen is noodzakelijk om de hittestress te verminderen. Bij de keuze van de soort bomen zal gekeken worden naar de bomen die passen bij de historische ontwikkeling van Gouda, soorten die passen en overleven in de Goudse ondergrond maar ook bomen die bijdragen aan het verhogen van de biodiversiteit. De historische linten Kleiweg en Lange Tiendeweg en de Markt zijn de drukst bezochte plekken in de historische binnenstad. Het ontbreken van significant groen met bomen, maken van deze publieke hotspots plekken met hittestress. Een ongewenste combinatie. Langs de winkellinten en op de Markt zijn daarom (extra) bomen nodig. Dit betekent wat voor beheer doordat er wellicht alleen bomen in een bak of leibomen mogelijk zijn. Bomen in een bak betekent watergeven in droge periodes. Leibomen betekent jaarlijks snoeionderhoud. Het beheer moet hier op toegerust zijn.
De Markt is een zeer versteend plein met weinig groen. In de steeds hetere zomers stijgt de temperatuur op de markt tot soms wel 52 graden, Extra vergroening is hier belangrijk om de beleving te verhogen en hittestress en wateroverlast tegen te gaan. Op de Markt stonden in het verleden bomen. Deze begeleidden de wanden van het plein en zorgden voor schaduw. Nu is het voornamelijk een open pleinruimte met het stadhuis.
Er is ruimte voor de weekmarkt en voor grote evenementen. Vanuit klimaat en een gezonde leefomgeving ligt op de Markt een duidelijke vergroeningsopgave. De precieze vorm en hoeveelheid groen langs de linten en op de Markt dient met zorg te worden bepaald. De uitwerking moet gebeuren in balans met de aanwezige cultuurhistorische waarden en andere ruimtevragen waaronder de warenmarkt en evenementen.
Combineren van kansen en mogelijkheden In de openbare ruimte staat het groen nooit op zich. Het maakt onderdeel uit van de verblijfs- en/of verkeersfunctie. Wateropvang kan ondergronds worden geregeld met een HWA riool, maar groen kan bovengronds ook een bijdrage daaran bieden. Enkele voorbeelden: •
Meer groen en minder verharding Om deze structuren te versterken krijgen de bomen een ruimere groeiplaats met robuuste onderbeplanting. De ruimte hiervoor ontstaat als er minder geparkeerd wordt langs de grachten (Verkeerscirculatieplan). Bij herinrichting worden groeiplaatsen van bomen verbreed en de onderbeplanting aangevuld. Afwateren op de groen- en boomvakken biedt een kans tegen de droogtestress in de zomermaanden en de wateroverlast in de wintermaanden. Naast een invulling met groen ontstaat er door de vermindering van het parkeren langs de grachten, ook ruimte voor andere functies zoals fietsenstallingen en terrasjes.
Het verbinden van groengebieden De impact van groen in de leefomgeving neemt exponentieel toe wanneer groen verbonden is met andere gebieden. Binnen de singels kunnen bestaande structuren worden aan geheeld en uitgebreid met nieuwe nevenlijnen in gebieden, waar nog geen of onvoldoende groene structuur is.
•
•
Groen èn water: Achter de Waag is een mooi voorbeeld waar in de binnenstad de vergroeningsopgave, cultuurhistorie en tegelijkertijd waterberging is gerealiseerd in de openbare ruimte. Vooruitlopend op het voortzetten van het Zeugwater is een wadi aangelegd op de postie van de waterloop, waarmee naast de vergroeningsopgave ook de cultuurhistorie (zichtbaarheid watergangen) en het klimaatdoelstellingen een stap verder zijn gebracht. Dergelijke win-win situaties zijn natuurlijk ook mogelijk op andere plekken in de binnenstad. Spelen, groen èn water: buitenruimte van scholen, hofjes en speelplekken in de binnenstad kunnen met een groene inrichting veranderen van hete verharde speelpleinen naar schaduwrijke en koele onverharde verblijfsplekken in de binnenstad. Verkeersregulerig en groen: er staan veel paaltjes in de binnenstad om verkeer of parkeren te reguleren. Regelmatig komen bij de gemeente vragen binnen voor meer paaltjes. Waarom geen bloembak in plaats van een paaltje waarbij bewoners de bakken adopteren en het onderhoud hiervan doen?
“Doel is om vergelijkbaar met de Singels door de hele binnenstad een aaneengesloten groene structuur te creëren voor mens en natuur. Het koppelen van dergelijke groene structuren aan de randen en poorten buiten de binnenstad leidt tot een robuust en divers groen netwerk, verweven in de stadsplattegond van de binnenstad en verbonden via de poorten met het groen in de omliggende wijken.” 35
GOUDA BELEEFBARE STAD “De binnenstad van Gouda verdient een aangesloten structuur van plekken, pleinen, wandelgebieden en straten te worden, die de verschillende functies en identiteiten met elkaar verbindt tot een aantrekkelijk, hoogwaardig en gastvrije openbare ruimte van de binnenstad.” Met de juiste balans in gebruik van het openbaar gebied ontstaat de mogelijkheid om samenhang en identiteit aan de openbare ruimte te geven. Om die diverse kwaliteiten in de binnenstad te kunnen beleven, kan naast het functionele ook de beleving voorop staan. In de binnenstadseconomie staat steeds vaker de beleving voorop: de customer journey. Hoe wordt de bezoeker verleid om juist naar Gouda te komen en daar zijn bezoek te verlengen. De Goudse binnenstad kan een totaal beleving bieden. Een aangenaam en afwisseld verblijf niet alleen voor de bezoeker, maar voor alle gebruikers van de Goudse binnenstad. De Gouwenaren voorop. Welke ingrediënten zijn nodig en mogelijk om van de Goudse binnenstad een complete stad te maken?
36
Het Kwaliteitsplan (2022 )definieert de volgende waarden voor het openbaar gebied: cultuurhistorie, identiteit, gastvrij en bruikbaar, groen, gezond en duurzaam. Deze waarden zijn allemaal van toepassing bij de verbetering van de openbare ruimte van de binnenstad.
Een binnenstad met een rijk palet aan kwaliteiten, even rijk als de historie van de binnenstad zelf. De binnenstad is een aantrekkelijk en veelzijdig doel op zich. Het kloppend levendig hart van een stad voor alle bevolkingsgroepen. Een place to buy, place to be, place to go to and stay, a place to love en a place to live. Vertaald naar het Nederlands in iets beter hanteerbare begrippen: compleet, gastvrij, vitaal, groen en beleefbaar.
COMPLETE BINNENSTAD Een complete en veelzijdige binnenstad biedt ruimte aan alle gewenste functies voor haar publiek en bevolking. Wonen, werken, verblijven, winkelen en recreëren. Die veelzijdigheid dient geëtaleerd worden door de juiste mix van functies in en door de binnenstad. De gebruiker (bewoner, ondernemer, consument, recreant) verwacht voor de binnenstad een totale belevenis.
GASTVRIJ De keuze om de voetganger in de binnenstad leidend te verklaren in de inrichting is een juiste keuze voor het cultuurhistorisch centrum van de stad. Dit opent de mogelijkheid voor de verbetering van de openbare ruimte en routes, de verblijfskwaliteit en gastvrijheid waarmee de gebruiker wordt ontvangen. Ontwerpen vanuit het perspectief van de voetganger leidt tot een verbeterde routing en leesbaarheid van de diverse binnenstad.
VITAAL Een succesvolle binnenstad is een gezonde binnenstad. Gezond voor haar gebruikers door een goede, gezonde leefomgeving, waar men wil verblijven en ontmoeten. Een omgeving ook uitnodigt tot gebruik. En waar je langer gebruik van wil maken.
GROEN EN WATERRIJK Bestaande groenstructuren dienen weer met de binnenstad te worden verbonden of daar doorheen te lopen. Groen en water zijn per definitie waardevolle ingrediënten in een openbaar gebied en dragen bij tot het juiste beeld, gebruik en de beleving. Met name in druk gebruikte, dichte en verharde binnensteden biedt voldoende groen en water diversiteit, rust, schaduw, verkoeling aan de leefomgeving en haar gebruikers: bewoners en bezoekers.
VERRASSEND
BELEEFBARE STAD Met initiatieven zoals het Singelpark wordt gezocht naar de combinatie van een identiteit in de binnenstad, om er vervolgens kwaliteit, waarde en beleving aan mee te geven. Kijkend naar de gelaagdheid en diversiteit van de stadsplattegrond, kunnen dergelijke initiatieven door de gemeente verder worden uitgebouwd tot herkenbare kwaliteitsdragers van de binnenstad en thematische routes door de stad. Om te maken, te versterken, te promoten en te beleven. Enkele mogelijke routes om vanuit te werken:
De historische binnenstad van Gouda heeft een groot aantal bijzondere openbare plekken in haar binnenstad waaronder bijvoorbeeld de Markt, de Museumhaven, het Houtmansplantsoen en natuurlijk de omgeving rondom de Sint Janskerk.
- de singelparkroute
Een deel van die bijzondere kwaliteit ligt (deels) verborgen achter de muren in de stadsplattegrond, bijvoorbeeld de Willem Vroesentuin, de binnenplaats van het Weeshuis, de binnentuin van het Willem Vroesenhuis of de museumtuin. Daarnaast heeft Gouda de unieke gelegenheid om een eigen ringvormig stadspark rond haar binnenstad te maken.
- de waterroute
De grote kwaliteit van een compacte binnenstad, is de mogelijkheid om naaste de heldere routes ook op ‘ontdekkingsreis’ te gaan. De mogelijkheid te hebben om een andere richting op te gaan om verderop weer de hoofdstructuur te herkennen. Juist die beide werelden (structuren en labyrint) is wat een historische binnenstad uniek maakt. En de bezoeker verleidt te gaan dolen.
- de historische route - de winkelroute
- de doolroute (stegen en hofjes) - de tuinenroute De routes verbinden de punten met hetzelfde thema met elkaar, maar kunnen elkaar ook kruisen, zodat je langs de route onderweg de keuze hebt om thema te veranderen. Er zijn nu al verschillende wandelroutes in de binnenstad. De hierboven genoemde thema’s gebruikt worden als bron van inspriatie en aanvulling.
Een succesvolle binnenstad is ook een vitale stad: een stad met een compact winkelgebied, voldoende voorzieningen, evenementen en andere functies, die horen bij een complete en diverse binnenstad.
37
AAN DE SLAG 38
39
VOORBEELDUITWERKINGEN OBV DE WERKWIJZE IN HET KWALITEITSPLAN DE WERKWIJZE:
de cultuurhistorische stad
de gelaagde stad de poorten
Om de werkwijze van het Kwaliteitsplan te verduidelijken nemen we uit de binnenstad van Gouda een paar typerende opgaven in de openbare ruimte. Het betreft een project dat de komende jaren aan bod komt en een lopend project. Aan de hand van die voorbeelden verduidelijken we op een vereenvoudigde manier de werkwijze en de voor de hand liggende keuzes.
Voorbeeld 1:
Herinrichting Hoge Gouwe
De cultuurhistorie:
Stadsplattegrond: De Gouwe is de belangrijkste waterverbinding in de historische binnenstad, via de Haven verbonden met de Hollandsche IJssel. Aan weerszijden wordt het water begeleid met voorname bomenrijen en statige gevels van weleer. Een aantal gebouwen onttrekt zich aan deze aaneenschakeling van statige panden, waaronder de visbanken en in een later stadium de grote Gouwekerk. Ook de Donkere Sluis en het Amsterdams Verlaat zijn onderbrekingen in de continuïteit van de watergang.
De gelaagde stad: De laag “Poorten” is van toepassing op de opgave, vanwege de directe relatie met meerdere poorten en de kruising van verbindingen via de bruggen met doorgaande routes van en naar andere poorten. De laag “Ruimtelijke structuurdragers” is van toepassing op de opgave. Daarin is de Gouwe een van de belangrijkste waterrijke structuurdragers met een hoge cultuurhistorische waarde. Er is een sterke opgave voor duurzaam behoud van de historische identiteit en vermindering van de impact van de auto ten gunste van verblijfskwaliteit en groenkwaliteit.
40
de ruimtelijke strucuurdragers
De Hoge Gouwe maakt onderdeel uit van de Gouwe, de gekanaliseerde rivier waar Gouda haar ontstaan en naam aan heeft te danken. Naast de Hoge Gouwe is er ook een Lage Gouwe aan de andere zijde van het water. De Gouwe is de belangrijkste verbinding door de binnenstad naar enerzijds de Hollandsche IJssel en anderzijds het achterland. Door de gunstige ligging van Gouda in de omgeving en de verkregen tolrechten kent Gouda een grote welvaart als handel- en waterstad.
De laag “Labyrint” is van toepassing vanwege de vele routes, en de mogelijkheid om aanwezige en verloren stegen weer zichtbaar en beleefbaar te maken.
het labyrinth de gebiedsprofielen
Het gebiedsprofiel H is van toepassing. De samenhang in het weefsel is goed bewaard. wel zijn er drie gebouwde locaties (Gouwekerk, visbanken) en twee “buitenruimten” (Amsterdams Verlaat en de Donkere Sluis) die nader verkend moeten worden of hier een verbijzondering / afwijking op het continue karakter van het profiel van de Gouwe op haar plek is.
Verkeerscirculatieplan De Gouwe dient autoluw en parkeerluw heringericht te worden als aantrekkelijk verblijfsgebied voor de voetganger en fietser. Voorlopig blijft de Gouwe een belangrijke route voor expeditieverkeer voor de binnenstad.
De Klimaatrobuuste stad Behoud en verbetering van de bestaande boomstructuren langs de Gouwe (en de Haven) is nodig met meer ruimte voor de bomen en onderbeplanting en op termijn een duurzame keuze voor een biodiverse boomsoort van de 1e grootte, die zich goed verhoudt met het kadeprofiel. Bij voorkeur een homogene structuur.
De Beleefbare stad Op alle mogelijke fronten maakt de Hoge en Lage Gouwe onderdeel uit van de beleefbare stad. Dat dient te worden behouden en versterkt.
beleidskaders
de klimaatrobuuste stad
de beleefbare stad
De cultuurhistorie: De Agnietenstraat is een “nieuwe” openbare ruimte, ontstaan in de 20e eeuw. Parallel aan de Kleiweg wordt steeds de buitenrand van de binnenstad verder verdicht met oa. de Nieuwe Passage en grootschalige woonblokken met winkels in de plint. In het gebied liggen markante gebouwen, waaronder brugwachtershuisje, de kazerne (nu Cheese Experience), de bijzondere architectuur van de Hema en de Agnietenkapel.
Voorbeeld 2:
Herinrichting Agnietenstraat
Stadsplattegrond: De Agnietenstraat is een lange straat, parallel aan lint van de Kleiweg en opgespannen tussen de Blekersingel en de Nieuwe Markt, met om de hoek de Waag. Door de vele gebouwde ingrepen van verschillende periode, ontbreekt de eenheid in beeld van de openbare ruimte en gevels. Wel biedt de Agnietenstraat een fascinerende route langs die gebouwde dynamiek in dit deel van de binnenstad.
De gelaagde stad: De laag “Poorten” grenst aan de opgave omdat de Kleiwegbrug als poort via de Korte Vest ook toegang biedt aan de Agnietenstraat. Een van de belangrijkste fietsroutes naar het centrum verloopt via de Agnietenstraat. De laag “Ruimtelijke structuurdragers” is wel van toepassing op de opgave. Daarin is de Agnietenstraat gedefinieerd als “(winkel-)lint”. Dat betekent dat de huidige inrichting als verkeersruimte dient te worden aangepast naar een aantrekkelijke karakteristieke wandelroute met verblijfskwaliteit.
De laag “Labyrint” is van toepassing vanwege de aangrenzende Kazernestraat en Nieuwstraat en de kleine verbindingen richting de singel. De aandacht gaat ook uit naar de continuïteit van de route vanaf de Nieuwe Markt. De gebiedsprofielen H en V zijn van toepassing. Dat betekent dat waar mogelijk de samenhang in het weefsel wordt hersteld. Alleen is door de veelvuldige en grootschalige aanpassingen in het binnenstedelijk weefsel weinig context of continuïteit om op terug te vallen. Een aanvullend leitmotief in de openbare ruimte als eigen identiteit is nodig om de openbare ruimte weer samenhang en kwaliteit mee te geven.
Winkelvisie: De Agnietenstraat maakt onderdeel uit van het kernwinkelgebied. Het kernwinkelgebied is autovrij, verblijfsgebied en goed verbonden met de verschillende routes en de functionele mixzone / dwaalgebied.
De Klimaatrobuuste stad: Als onderdeel van het kernwinkelgebied heeft de verharde Agnietenstraat een vergroeningsopgave en klimaatopgave (hittestress, waterstress, droogtestress). Dat betekent een zorgvuldige inpassing van bomen en plantvakken als onderdeel van het verblijfsgebied / winkelgebied.
De Beleefbare stad: De aantrekkelijkheid en gastvrijheid van de buitenruimte van de Agnietenstraat verdient verbetering. Dat geldt ook voor de logische verbindingen naar de overige delen van de binnenstad. De Agnietenstraat moet onderdeel worden van de verschillende beleefroutes door het centrum. Bijzonder is dat een wandeling door de straat zelf een fascinerende wandeling langs een van de meest dynamische gebieden in de binnenstad kan vertellen.
41
42
HET KWALITEITSPLAN - EN NU VERDER Het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte (KOR) voor de binnenstad van Gouda heeft als doel om een bijdrage te leveren aan de opgaven die Gouda zich heeft gesteld in de binnenstad. Een opgave, waar de kwaliteit van de openbare ruimte van die binnenstad een grote bijdrage aan heeft. Zeker de komende jaren waar, genoodzaakt door het veranderend klimaat en een wijziging in het grondwaterpeil, grote delen van de binnenstad opnieuw ingericht gaan worden. Het Kwaliteitsplan is een overkoepelend en kaderstellend document, dat richting geeft aan de vervolgopgaven. Enerzijds is het een document, waarin kennis wordt gedeeld en een werkwijze wordt voorgesteld om te komen tot de juiste definitie van de opgave en het juiste ontwerpproces. Anderzijds neemt het stelling in het behoud van de cultuurhistorie, het versterken van de kwaliteit van de verblijfsruimte en het groen en de noodzaak voor een klimaatrobuuste en biodiverse binnenstad voor mens en natuur. Voor de ruimtelijke structuurdragers zijn de meegegeven principeprofielen in de bijlage leidend. Voor de uitwerking van andere, minder prominente gebieden en specifieke locatiegebonden oplossingen is juist ruimte in de werkwijze gezocht in plaats van een blauwdruk. op die manier wordt de ideale balans gezicht in regie op de cruciale hoofdlijnen en meer vrijheid op andere niveaus.
Het Kwaliteitsplan openbare ruimte voor de binnenstad 2022 is niet alleen een kaderstellend document voor de herinrichting maar ook voor vervolgstudies. Het is bedoeld als inspirerend en generatief middel om actief te gebruiken, aan te vullen of uit te werken voor de vragen die bekend zijn of nog gaan komen.
Er zijn tijdens de totstandkoming van het Kwaliteitsplan opgaven of thema’s benoemd, waarvoor in dit proces (nog) onvoldoende kennis, tijd of inhoud bekend was. Een aantal van die opgaven verdienen het wel om op korte termijn richting te krijgen maar dienen eerst verder bestudeerd te worden.
Waar mogelijk zijn onderdelen uit het Kwaliteitsplan één op één vertaald naar een aanvulling van de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) Gouda, specifiek voor de binnenstad. Ook dit is een eerste stap in een proces, waar periodiek de LIOR wordt herijkt en aangevuld. Meer nog dan de KOR, is het LIOR een levend en dynamisch document, dat zich op de nieuwste ontwikkelingen en kennis zal bijstellen.
Zonder uitputtend te willen zijn, zijn de volgende studies wenselijk op korte termijn om specifiek antwoord te geven op aanvullende vragen vanuit het proces:
1
het actualiseren van het groenbeleid, met daarin een vernieuwd groenstructuurplan voor de binnenstad. Hierin wordende ambities van de Omgevingsvisie op het gebied van klimaat, natuur en een goede leefomgeving meegenomen.. In dit groenstructuurplan moet ook het beheer van het groen in de binnenstad een plek krijgen. Om het groen een kans te geven is extra beheerbudget noodzakelijk.
2
een lange termijnstrategie voor het bestaande en toekomstige bomenbestand in de binnenstad naar aanleiding van het aangepaste grondwaterpeil, de vergroeningsopgave en de klimaatveranderingen
3 4 5
een gerichte meerjarenstrategie voor de transformatie van groenstructuren naar waardevolle biotopen met biodiversiteit een sturingsmechanisme en handboek voor de toenemende particuliere vergroeningsbijdrage in het openbaar gebied met heldere kaders een verdere studie naar de gewenste kwaliteit van de poorten rond de binnenstad met als prioriteit de verdere uitwerking van het Venster van Gouda aan de Hollandsche IJssel
6
voor de historische binnenstad is toegankelijkheid voor alle gebruikers een belangrijk onderwerp en aandachtspunt bij de uitwerking van de inrichting van de openbare ruimte.
43
44
HET VERLEDEN VERBINDEN MET DE TOEKOMST Met het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte voor de Binnenstad en haar Randen wordt dezelfde route gevolgd als met de Omgevingsvisie: de Historie en de Goudse Waarden bepalen de koers van de gemeente en de Goudse (deel-) opgaven voor de aanpak van de binnenstad. In de vorige hoofdstukken is de historie onderzocht, benoemd op haar facetten, voor de drie structurerende componenten tijdens haar groei en transformatie: water, stedenbouw en openbare ruimte. Die integrale componenten langs de tijdlijn van de Goudse binnenstad die van invloed zijn op de identiteit en kwaliteit van de openbare ruimte – cultuurhistorisch en fysiek – zijn onderzocht en gekoppeld aan de stadsplattegrond van nu. Het is evident dat met de grootschalige aanpak van de openbare ruimte van de binnenstad de komende jaren ook de mogelijkheid wordt geboden om in de binnenstad de identiteit te versterken en kwaliteit te verbeteren. De identiteit van de binnenstad als geheel wordt bepaald door de identiteit en kwaliteit van de onderscheidende onderdelen in de binnenstad.
Want het vooronderzoek heeft aangetoond, dat de Goudse binnenstad als cultuurhistorisch hart van Gouda een dynamische geschiedenis heeft te vertellen, die zichtbaar wordt in haar eigen dna: de stadsplattegrond. Het verhaal van Gouda is veelzijdig, gekleurd en kent vele verhaallijnen. Die zijn allemaal te lezen in de stadsplattegrond. Somme verhaallijnen structureren het “boek” van de binnenstad, andere duiken op of zijn interessante anekdotes in de kantlijn. Ze dragen allen bij aan een gastvrije, beleefbare, compacte en vitale stad. Een diverse, identiteitvolle stad met een rijk verleden en een duurzame toekomst voor de bewoners en bezoekers van die fantastische stad.
45
BIJLAGEN 46
OPENBARE RUIMTE PROFIELEN In het voorgaande verhaal is een aantal heldere keuzen gemaakt op het gebied van gebruik, beleving en kwaliteit van de openbare ruimte in de Goudse binnenstad. Voor het cultuurhistorische hart van Gouda staat vanaf nu de gebruiker centraal en dat is de mens, niet de auto. De laatste is te gast in een primair verblijfsgebied, dat is afgestemd op de bewoner, bezoeker en ondernemer. De gebiedsprofielen benoemen de cultuurhistorische identiteit om de geschiedenis van Gouda mee te kunnen nemen in de herinrichtingsopgave voor de komende jaren en de historische kwaliteit te bewaken. Die kwaliteit dient leesbaar in de stadsplattegrond van de Goudse binnenstad terug te vinden zijn. Dit geldt ook voor de ruimtelijke hierarchie en beeldentaal van de verschillende dragende structuren in de openbare ruimte. De thema’s groen, klimaat en natuur worden daarin (als onderdeel van een gezonde leefomgeving) integraal meegenomen. In de uitwerking van bovenstaande onderwerpen zijn de meeste ruimtelijke structuurdragers in het openbare ruimte weefsel van de binnenstad uitgewerkt naar een principeprofiel met uitspraken over indeling, materialisatie, gebruik, groen etc. Als basis voor alle profielen staat een indeling centraal met het gebruik van het gehele profiel voor de voetganger.
De auto krijgt daarbinnen de aanduiding van een rijloper, waar hij zich mag verplaatsen als gast in het verblijfsgebied. De mate van aanwezigheid in het verblijfsgebied bepaalt de wijze van onderscheid in rijloper binnen het profiel, waarbij in enkele gevallen het parkeren (haaksparkeren) de aanleiding kan zijn om toch te kiezen voor een niveauverschil met bandenlijnen. Ook de verschillende vormen van margezones komen hier aan bod.
47
DE KERN vb: Achter de kerk Achter de kerk is onderdeel van de Oorsprong. Het is verblijfsgebied en heeft een intiem cultuurhistorisch karakter met een te behouden eigen identiteit en materialisatie die afwijkt van de rest van de binnenstad.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
48
DE GRACHTEN vb: Spieringstraat De Spieringstraat maakt deel uit van de Grachten. Het is een verkeersluw verblijfsgebied voor de voetganger, waar auto en fietser te gast is. Het profiel is ongedeeld, en watert af op de gracht.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
49
50
DE GOUWE/HAVEN vb: Gouwe De Gouwe is onderdeel van de Havens. Het doel is verkeersluw verblijfsgebied met de auto te gast maar geen parkeren. Het trottoir is gescheiden van de rijbaan vanwege logistiek verkeer door de binnenstad. Het profiel watert af naar de kade.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
51
DE GEDEMPTE GRACHTEN EN HAVENS vb: Raam Raam is een gedempte haven. De identiteit wordt nu bepaald door volwassen bomen met parkeren in de middenberm. Vanwege de parkeerfunctie en afwateringsrichting heeft Raam een gescheiden indeling in rijbaan en trottoir.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
52
DE GEDEMPTE GRACHTEN EN HAVENS vb: Nieuwehaven De Nieuwehaven is een gedempte Haven. De identiteit wordt nu bepaald door volwassen bomen met parkeren ertussen. Vanwege de parkeerfunctie en afwateringsrichting heeft de Nieuwehaven een gescheiden indeling in rijbaan en trottoir.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
53
54
DE SINGELS vb: Fluwelensingel De Fluwelensingel hoort bij de Singels. De binnenzijde wordt verder vergroend tot een aangesloten singelpark. De buitenzijde wordt begeleid door een kade en groenstructuur met bomen. Daar is een gescheiden profiel vanwege de verkeersfunctie van de weg.
gebruik
indeling
materialisatie
kade:
gebakken klinker
fietsstrook: rood asfalt rijbaan: gebakken klinker zwart asfalt zwart met sheetprint trottoir:
betontegel
55
56
SINGELS vb: Turfsingel - Vest De Turfsingel hoort bij de Singels, maar kent geen doorgaande verkeersfunctie. De Vest heeft een gedeeld profiel met de auto te gast. Aan de buitenzijde (Turfsingel) ligt een gescheiden profiel met een trottoir dat aansluit op de wereld van de woonbuurt.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
57
LINTEN vb: Kleiweg met trappen
58
LINTEN vb: Kleiweg De Kleiweg maakt onderdeel uit van de Linten. Het is kernwinkelgebied, verkeersluw verblijfsgebied en onderscheid zich in profiel van door een gedeeld profiel met aan weerszijden molgoten. De linten hebben een eigen kleurenmix aan gebakken verharding.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
59
LINTEN vb: Lange Tiendeweg De Lange Tiendeweg is ook een oorspronkelijk Lint. Het is kernwinkelgebied, verkeersluw verblijfsgebied en onderscheid zich in profiel van door een gedeeld profiel met aan weerszijden molgoten. De linten hebben een eigen kleurenmix aan gebakken verharding.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
60
NIEUWE (WINKEL-)LINTEN vb: Agnietenstraat De Agnietenstraat is een nieuwe winkelstraat, die bij het kernwinkelgebied hoort. Het wil verkeersluw verblijfsgebied zijn, maar geeft toegang tot de parkeergarage en is een belangrijke fietsroute naar de binnenstad. Het wijkt om die reden af van de overige Linten.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
61
STRATEN vb: Groeneweg De Groeneweg maakt onderdeel uit van de Straten. Vanwege de nog aanwezige verkeersbehoefte en parkeerdruk, is gekozen voor een gescheiden profiel met parkeren op het niveau van het trottoir. Zo is er overdag ruimte voor de voetganger, en in de avond voor de auto.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
62
STEGEN vb: Kuiperstraat De Kuiperstraat hoort bij de Stegen. Een gedeeld profiel met kleine margezones voor de panden en een molgoot in het midden. Om de leesbaarheid van het labyrint te vergroten krijgen de stegen een eigen formaat (waalformaat) en een naamtegel.
gebruik
indeling
materialisatie
toevoeging
63
64
DE OVERGANGZONE - VAN PRIVAAT GEBRUIK NAAR PUBLIEK DE MARGE ZONE LANGS DE GEVEL In de binnenstad loopt de openbare ruimte vaak door tot op de gevel. Zonder hoogteverschil sluit het straatprofiel dan aan op de bebouwing. In de plint vindt de uitwisseling tussen binnen en buiten plaats. Die plint kent een gevarieerd gebruik. Vaak zitten er winkels, horeca of andere vormen van ondernemerschap in de begane grondlaag. Daarnaast zijn er de toegangen tot de woningen op de lagen er boven. Buiten het kernwinkelgebied wordt er ook gewoond in de plint op de begane grond.
Op die overgang tussen gevel en openbaar gebied is vaak sprake van een menging van gebruik. We noemen dat de “margezone “: het publiek domein waar het gebruik vanuit de bebouwing elkaar tegen komen. Het is goed om voor dat gebruik heldere regels af te spreken hoe dit overlappend gebruik van privé onge-stoord past in het publiek domein en daar een positieve bijdrage aan levert. Vanuit de gebruikers van de Goudse binnenstad is er bijvoorbeeld een grote behoefte om bij te dragen aan het groenbeeld. Hiervoor is nu in elk profiel de standaard opgenomen dat 50 cm gebruikt kan worden voor geveltuintjes of het plaatsen van een bankje of een bloembak. Voor de overige gebruiksmogelijkheden (privé of collectief) is in diverse maten een aantal inpassingsvoorstellen als basis uitgewerkt. Dit zijn zonder uitzondering uitwerkingen die flexibel inpasbaar en aanpasbaar zijn in de stadsplattegrond van de historische binnenstad, zonder dat het basisprincipe van de bestrating verandert. In de bijlage worden de verschillende marge zones behandeld.
voorbeeld van de inpassing van geveltuin (50cm - rechts) en reclame (80 cm - links) in het straatbeeld van de binnenstad
65
MARGE ZONE 50 CM
66
gebruik
geveltuinen, gevelgroen, etc
materialisatie
plantvak / plantbak / potten
inpassing
50cm potgrond met opsluitband
MARGE ZONE 80 CM
gebruik
overgangen openbare ruimte - gebouw
- privé trappen - privé stoepen materialisatie
natuursteen
inpassing
ingestraat in het halfsteensverband
67
MARGE ZONE 80-100 CM
gebruik uitstalling vanuit gebouwde functie (winkels en horeca) - reclame - producten - terras materialisatie
conform straatprofiel
inpassing indicatiesteen in bestaand profiel kleur: antraciet
68
GEBRUIK KADE 100 - 200 CM
gebruik straatmeubilair - banken - fietsnietjes - groenvakken rond bomen - afvalcontainers - etc materialisatie
straatmeubilair (wanneer van toepassing)
inpassing indicatiesteen (wanneer van toepassing) antraciet in hetzelfde formaat opgenomen binnen halfsteensverband
69
GEBRUIK KADE >200CM
gebruik bewoners en ondernemers - banken - terras - vergunningsparkeren (invalide) - etc materialisatie
nader te bepalen
inpassing indicatiesteen (wanneer van toepassing) antraciet in hetzelfde formaat opgenomen binnen halfsteensverband
70
HISTORIE
Stijlgroep landscape and urban design | Piekstraat 33 3071EL Rotterdam | mail@stijlgroep.nl | 010-41308020
71
750 JAAR GOUDA - VAN MOTTE TOT DE MODERNE TIJD
Het stadsbeeld van omstreeks 1200:
Het stadsbeeld van omstreeks 1300:
Het stadsbeeld van omstreeks 1550:
• Vanuit het Sticht in het oosten en het graafschap Holland in het westen ontmoeten de ontginningen van het Sticht in het oosten en het graafschap Holland in het westen elkaar in de buurt van het riviertje de Gouwe • In het landschap is een slagenverkaveling ontstaan met verschillende richtingen die samen met de rivierlopen van de Gouwe het latere stadsbeeld van Gouda bepalen • De eerste bewoning vindt plaats op de stevige ondergrond van de op het veen afgezette kleidekken langs de Hollandsche IJssel en de Gouwe • Ter plaatse van de huidige Molenwerf is als grenspost van Holland tegen Utrecht een burcht gesticht omgeven door een gracht en ringwal. Deze ’motte’ sluit aan op een oude Gouweloop (ongeveer ter hoogte van de huidige Spieringstraat) • Ten westen en ten oosten van de motte liggen tot de burcht behorende terreinen en gebouwen, waaronder een slotkapel (een eerste versie van de huidige Sint Janskerk) en een voorloper van het Catharina Gasthuis • De Hollandsche IJssel is al gedeeltelijk bedijkt
• De Hollandsche IJssel is nu geheel bedijkt, waarmee de loop van de rivier is vastgelegd • De Haven is gegraven als kunstmatige Gouwemond. De voorhofstede van de burcht is verkaveld waarna aan weerszijden van de Haven kavels zijn uitgegeven • De loop van de Gouwe tussen het huidige Bolwerk en de Haven is ook aangepast. Via de Donkere Sluis is de haven verbonden met de Gouwe. • In de Haven en de Gouwe zijn drukke vaarbewegingen via de Hollandsche IJssel en de Gouwe door de vaarroute van Vlaanderen in het zuiden en de Hanzesteden in het noorden • De stad is sterk gegroeid, met name na verlening van het stadsrecht en de vaarrechten. De verstedelijking is ter weerszijden van de Haven gegroeid tot de Spieringstraat aan de oostzijde en tot de Raam aan de westzijde • Het noordoostelijke deel van de stad is nog onbebouwd; het Marktveld ligt nog braak
• De stad is volledig uitgegroeid tot de omvang van de huidige binnenstad. Alle kenmerken van het Goudse stedelijke weefsel zijn nu aanwezig, maar gedeelten van de stad zijn nog onbebouwd • Het stedelijke gebied is geheel door stadsmuren omgeven met vijf grote en twee kleinere poorten • Ter beheersing van de waterstand is binnen de stadsmuren een dicht net van zijlen en grachten ontstaan. De huidige singel vormt de overgang tussen de stad en haar stadsmuren en het achterland. • De motte is verdwenen; het gebied is verkaveld; restanten van de oorspronkelijke burchtgracht zijn bewaard gebleven • De Sint Janskerk is uitgebouwd tot een van de grootste kerken van Europa • Aan de Hollandsche IJssel, ter plaatse van de Nieuwe Veerstal, is een zeer groot en sterk Kasteel gebouwd • Op de Markt is een nieuw, representatief Stadhuis gebouwd • In de bebouwingsschil tussen 1300 en 1550 is een groot aantal kloosters en kapellen gesticht
72
Het stadsbeeld van omstreeks 1650:
Het stadsbeeld van omstreeks 1900:
Het stadsbeeld van omstreeks 2000:
• Het stedelijk weefsel binnen de singels is verdicht: alle straatwanden zijn nu gesloten • Het Kasteel van Gouda aan de IJssel is weer afgebroken. De vrijgekomen ruimte tussen dijk en stad wordt niet verdicht maar vormt de basis van het latere Houtmanplantsoen • De kloosters zijn allemaal afgebroken; ter plaatse zijn littekens in het stedelijke weefsel ontstaan die in feite nog steeds zichtbaar zijn • De bebouwing buiten de singels is om strategische redenen afgebroken • De Mallegatsluis en Havensluis zijn gebouwd • Bij de Potterspoort (het huidige Bolwerk), bij de Tiendewegpoort en de Veerstal zijn ravelijnen aangelegd. • De Sint Janskerk is uitgebouwd tot zijn huidige uiterlijk • Aan de Veerstal en op de Punt zijn twee volmolens gebouwd
• Achter het Stadhuis wordt in 1668 de gevellijn doorbroken voor de Waag voor de belangrijke kaashandel • De stadsmuren en de poorten zijn afgebroken, het bolwerk De Punt is gesloopt maar de singels zijn geheel bewaard gebleven • Ter plaatse van de huidige Nieuwe Markt is een garnizoen gelegerd nabij de kazerne, die ligt bij de Kleiwegbrug • In het zuidoostelijke binnenstadsdeel heeft zich een parkzone ontwikkeld, het latere Houtmanplantsoen (1898) • Een groot aantal industrieën heeft zich in en rond de binnenstad gevestigd. Waaronder de Gasfabriek, de Plateelfabriek Zuid-Holland, de Kaarsenfabriek en de Garenspinnerij • De volmolens en enkele stadsmolens zijn weer verdwenen • Aan de noordzijde van de stad ligt het nieuwe treinspoor met een station • Aan de buitenzijde van de binnenstad heeft zich een nieuwe schil aan bebouwing ontwikkeld (waar onder Korte Akkeren)
• Door afsluiting van de Haven van de Hollandsche IJssel zijn de binnenvaart en daarmee samenhangende functies uit de binnenstad verdwenen • Door aanleg van een provinciale weg is de binnenstad van de rivier gescheiden, waarmee de dynamiek uit het zuidelijke binnenstadsdeel verder is afgenomen • Gouda is geheel gerioleerd. Naast de zijlen die in de 19e eeuw verdwijnen worden nu de laatste zijlen gedicht • Een groot aantal bijzonder karakteristieke grachten is gedempt. De stedenbouwkundige ruimten die achterblijven zijn anders en minder uitgesproken ingevuld • De nieuwe neogotische Gouwekerk bepaalt sinds 1904 naast de Sint Jan het stadsbeeld • Door aangescherpte regelgeving en door schaalvergroting zijn veel (openbare) functies en ook bedrijvigheid verdwenen uit de binnenstad • Met de stadsvernieuwing is veel bouwval geruimd, maar ook veel ouds en authentieks verdwenen. De nieuwbouw is vaak anoniem, slecht ingepast en een schaal te groot • Rondom de binnenstad zijn veel nieuwbouwwijken verrezen
73
DE HISTORIE VAN GOUDA LEESBAAR IN DE STADSPLATTEGROND De huidige stadsplattegrond van de binnenstad herbergt op onderdelen de gehele tijdslijn van de geschiedenis en ontwikkeling van Gouda. Soms zijn delen uit die tijdlijn volledig verdwenen, soms verrassend goed bewaard, soms verstopt of gehavend en soms vervangen. De dynamiek die de binnenstad heeft doorgemaakt hoort bij het dna. Hierdoor wordt een wandeling door de stad ook een reis door de tijd. Daarbij maakt het uit vanaf welke kant de binnenstad wordt betreden. De oude stadspoorten zijn allemaal verdwenen maar elke toegang biedt een andere en eigen beleving van de binnenstad. De route via de Kleiweg brengt de bezoeker vanaf het station via de singel en het winkelhart van Gouda in één rechte lijn naar de Markt en het Stadhuis. De route vanaf de sluizen langs de Haven en de Gouwe biedt een geheel ander beeld van de binnenstad. Zo’n route wordt, naast de bijzondere gebouwen, gedragen door de openbare ruimte en de leesbare jaarringen van de binnenstad.
DE OORSPRONG De oorsprong van Gouda is weliswaar enigszins verstopt maar verrassend goed bewaard gebleven. De motte is verdwenen. Maar de oorspronkelijke ringgracht en de oude loop van de Gouwe richting Hollandsche IJssel zijn goed bewaard gebleven. Andere waterlopen uit de 12e eeuw, in het verlengde of parallel aan de oude loop, zijn deels gedempt maar terug te herkennen in het huidige weefsel van openbare ruimte. Onder andere Jeruzalemstraat, Zeugstraat, Achter de Vismarkt en Tuinstraat/Groeneweg. De Sint Jan kerk is door de verschillende uitbreidingen steeds dominanter geworden in het hart van de oorsprong. Het contrast in schaal tussen de grote kerk en de kleine openbare ruimte is daardoor des te fascinerender.
1200 74
DE HANDELSTAD EN WATERSTAD Dit is de periode van de groei van Gouda waarin de stadsrechten zijn verworven tot aan het midden van de 16e eeuw. De groeiende handel en welvaart doet de stad goed en komen tot uitdrukking in een grote expansie van de binnenstad. Ook is de welvaart zichtbaar in de steeds toenemende grootte van de Sint Janskerk. In deze periode ontstaan ook de belangrijkste openbare ruimte structuren van de binnenstad. De Markt met haar stadhuis. De Haven en de Gouwe met haar statige profielen en gevels. Het (voormalige) water van de Raam, de Turfmarkt en de Nieuwe Haven. De zijlen en stegen. En natuurlijk de singels rond de binnenstad. Al die structuren zijn nog steeds in het huidige straatbeeld herkenbaar. Veel van de waterlopen in de binnenstad, destijds nodig voor transport, afwatering en riolering, zijn ook nog als doorgaande structuren terug te vinden in de stadsplattegrond. Soms als grachten, soms gedempt maar nog steeds als openbare ruimte. De singels – gegraven rond 1350 – bepalen nog steeds de overgang van het ommeland (nu wijken) naar de historische binnenstad van Gouda. De historische linten van de Kleiweg en Lange Tiendeweg zijn ook nu nog dragende structuren voor bijvoorbeeld het winkelgebied.
De vroegere stadspoorten zijn als poort in de stadsmuur verdwenen maar functioneren via bruggen nog steeds als de verschillende entrees vanuit de omliggende wijken naar de binnenstad.
1550 75
DE KLOOSTEREN NIJVERHEIDSSTAD Met name in de buitenranden van de binnenstad – globaal tussen Raam / Nieuwe Haven / Groeneweg en de singels – zit de grootste dynamiek en schaalsprong met de middeleeuwse kleine maat en korrel. Hier is zowel in de bebouwing als in de openbare ruimte veel en vaak ingegrepen in de loop der tijd. De open plekken zijn na 1350 met steeds weer andere functies gedicht. Kloosters aan de oostzijde. Fabrieken met bebouwing aan de westzijde. Daarna volgde de transitie van bedrijvigheid naar nog meer woningbouw. Dit levert door de eeuwen heen een gefragmenteerde openbare ruimte op. Binnen het voorheen zo homogene weefsel is opeens sprake van een discrepantie in maat en schaal, met name in de buitenste ring van de binnenstad. Het is bijzonder te noemen dat waar hele complexen, watergangen en zijlen verdwenen zijn, het labyrint van steegjes nog opvallend intact is gebleven. Alleen is de samenhang in deze zone zoek. Het contrast is groot en de kwaliteit en afstemming is met regelmaat verloren geraakt.
1900 76
DE MODERNE STAD Door de groeiende schaalvergroting van winkels zijn met name tussen de Kleiweg en de Lange Tiendeweg de grootste wijzigingen opgetreden. Grote winkelketens vestigden zich langs de Kleiweg. De bouw van winkelcentrum de Nieuwe Passage en de woningbouwcomplexen langs de Conventstraat en de Agnietenstraat kenmerken de jongste dynamiek van de binnenstad. Dit is de Moderne tijd. De structuur van openbare ruimte en bebouwing is hier volledig aangepast. Het exercitieterrein van de kazerne is bebouwd. Nieuwe buitenruimte zoals rond de Agnietenkapel en Achter de Waag is ontstaan. Het jongste wapenfeit is de nieuwbouw op het Bolwerk. De tijdlijn van de Goudse binnenstad loopt door en de stad verandert nog steeds mee met haar tijd.
2000 77
78
VERKEER
79
In samenwerking met:
80
81
82
10. Verbeteren verblijfskwaliteit binnenstad De binnenstad is een bijzonder waardevol gebied in Gouda. Hier zet de gemeente in op het herwinnen van de openbare ruimte voor verblijven, wandelen, geveltuintjes, bomen, groenvakken en een autoluw milieu. Dit draagt bij aan de klimaatadaptiviteit, het woongenot én aan de winkelaantrekkelijkheid en het toerisme in de Goudse binnenstad. Een belangrijke sleutel om de verblijfskwaliteit in de binnenstad te verbeteren, is het terugdringen van gemotoriseerd verkeer in de binnenstad. De doelgroepen waar de meeste winst is te halen, zijn bezoekers (ca 33% van het autoverkeer in de binnenstad), logistiek/taxi/kiss&ride-verkeer (31%) en bewoners (25%).
Hiervoor zijn gedragsgerichte maatregelen te treffen, gericht op: • Aantrekkelijke verblijfskwaliteit, extra ruimte voor wandelen en fietsen in de binnenstad, en goede hoogwaardige fietsparkeervoorzieningen, om gebruikers te verleiden tot nieuw gedrag. • Optimaal benutten van parkeerlocaties en verminderen straatparkeren, dit stuurt de verkeersstromen en het reduceert zoek- en sluipverkeer. • Selectieve toegang binnenstad, waarbij alleen de doelgroepen die nodig zijn, gemotoriseerd toegang hebben tot kwetsbare delen van de stad. De volgende bladzijden zoomen in op deze drie typen maatregelen. Onbekend 6%
Werkende 5%
Middelzwaar 2% Bedrijfsauto - licht
Zwaar 0%
15%
Bewoner 25% Bezoeker 33%
Voorbeeld groen woonerf Haarlem
Optimaliseren aantrekkelijkheid Gouda
Pers.auto's en tweewielers 83%
Doorgaand* 31%
*doorgaand verkeer bestaat uit: logistiek, sluipverkeer, haal- en brengverkeer, taxi
*tweewielers: motorfietsen
Verkeersbewegingen van/naar binnenstad (werkdag) Verkeerscirculatieplan Gouda - 6 mei 2021
83
In de eerste plaats zorgt een aantrekkelijke verblijfskwaliteit en extra ruimte voor wandelen en fietsen, dat mensen in de binnenstad worden verleid tot het gewenste en gezonder gedrag. In de openbare ruimte van de binnenstad wordt de voetganger de hoofdgebruiker. Hierbij past een principe-inrichting met ‘woonerf-kenmerken’: gemengd profiel, smalle rijlopers zonder verhoogde trottoirs, auto en fiets gedragen zich als gast, voldoende wandelruimte en groen. Daarnaast krijgen wandelaars en fietsers betere en nieuwe micro-verbindingen binnen de binnenstad en richting de omliggende delen van Gouda: een nieuwe wandelbrug tussen Klein Amerika en de Koepoort en een “voetpad, fiets te gast”-regime in enkele straten en stegen. Tot slot zijn ook voldoende hoogwaardige fietsenstallingen nodig rondom het winkelgebied. Dit vermindert wildparkeren van fietsen in de binnenstad.
Extra ruimte voor wandelen en groen (Leiden)
Impressie wandelbrug (Leiden)
In de tweede plaats zorgt een slimme strategie voor het autoparkeren voor minder autoverkeer in en rond de binnenstad. Uit cijfermatige analyses (zie bijlage 3) blijkt dat de bestaande parkeervoorzieningen voldoende capaciteit bieden, maar dat deze niet efficiënt wordt gebruikt. Er liggen éérst kansen in het beter benutten van parkeergarages en -terreinen: • Voor bezoekers: beter benutten van Bolwerk, Stationsgarage en Vossenburchkade. Dit vergt: dynamische parkeerinfo vanaf de randen van Gouda die real-time aangeeft waar hoeveel plek is, prettige looproutes naar de binnenstad en een strenger straatparkeerregime in de binnenstad, bv. alleen dagkaarten of andere prijsdifferentiatie. • Voor bewoners: verlagen van het aantal straatparkeervergunningen door natuurlijk verloop en wachtlijst. Optie is om nieuwe bewoners een vergunning aan te bieden voor collectieve parkeerlocaties zoals Bolwerk, Klein Amerika en Vossenburchkade. Alleen dit geeft in de binnenstad al binnen 10 jaar tot 25-50% minder straatparkeren. Onderdelen van dit parkeerproduct: zelfde prijsstelling als straatvergunningen, fietsenstalling bij de garage, strippenkaart voor incidenteel straatparkeren. • Minder validen krijgen maatwerk om hun mobiliteit te garanderen (o.a. gratis parkeren op alle straatparkeerplaatsen en mindervalide-plaatsen)
Verkeerscirculatieplan Gouda - 6 mei 2021
84
40
• De gemeente faciliteert deelmobiliteitsaanbieders om microhubs te openen, zodat binnenstadsbewoners een volwaardig alternatief krijgen voor de eigen auto (deelauto, -fiets, -cargobike, OV-abonnement). • De komende jaren blijft de gemeente de parkeerdruk meten op straat en in parkeervoorzieningen. Hieruit blijkt hoe snel en hoeveel straatparkeerplaatsen kunnen worden omgezet in verblijfsruimte/groen. Daarnaast wordt duidelijk of extra parkeercapaciteit nodig is. Daarbij kan gedacht worden aan een extra parkeerlaag op de Stationsgarage, Klein Amerika, Vossenburchkade en/of een nieuwe parkeervoorziening nabij de zuidelijke binnenstad (Goudasfalt of nabij Croda). In de derde plaats kiest de gemeente voor een autoluwe binnenstad met selectieve toegankelijkheid vanaf 2025 (in aanvulling op het bestaande autovrije winkelgebied). In april 2021 heeft de gemeenteraad besloten dat vanaf 2025 alleen Zero Emission Stadslogistiek toegang krijgt tot de binnenstad. Het bijbehorende handhavingssysteem is een geschikte basis voor een autoluwe binnenstad, óók voor andere doelgroepen: het Delfts model, met flexibele ontheffingen voor OV, bewoners, ondernemers en bezoekers. Ontheffingen worden op kenteken telefonisch of via internet aangevraagd (tot 24 uur na bezoek, gratis of betaald).
De maatregelen voor de binnenstad zijn samen te vatten in onderstaande kaartbeeld.
Toegangssysteem Delft
Hoogwaardige deelmobiliteit
Van parkeren naar groen
Verkeerscirculatieplan Gouda - 6 mei 2021
85
In het Verkeerscirculatieplan wordt de gemeenteraad gevraagd een besluit te nemen over het toekomstbeeld voor de binnenstad. Op de voorgaande pagina’s is dit toekomstbeeld van een autoluwe binnenstad geschetst. Deze koers moet nadere uitwerking krijgen in een binnenstadstrategie met maatregelen en volgordelijkheid, te bepalen in afstemming met de verschillende stakeholders. Zoals beschreven gaat het om drie pijlers waar een raadsbesluit voor wordt gevraagd: 1. Aantrekkelijk verblijfsklimaat. De komende jaren vindt groot onderhoud plaats in de binnenstad. De gemeente grijpt dit aan om het verblijfsklimaat te verbeteren en nieuwe meer erf-achtige inrichtingen te realiseren. Dit kan met middelen van beheer- en onderhoud. 2. Sturen op parkeren. Om straatparkeerplaatsen om te kunnen zitten in meer groen en verblijfsruimte zijn sturende maatregelen nodig om het aantal straatparkeervergunningen in de binnenstad te beperken. In de binnenstad zijn ca 1.500 bewoners- en bedrijfsvergunningen voor ca 1.200 straatparkeerplaatsen. Een deel van de vergunninghouders parkeert nu al elders. Het doel is niet om de gehele binnenstad vrij te maken van parkeren op straat, een deel van de binnenstad is woongebied waar prima auto’s op straat kunnen parkeren. Voor de
aantrekkelijkheid van de binnenstad zijn er met name kansen voor parkeervrije grachten, zoals de West- en Oosthaven, de Lage- en Hoge Gouwe en de Turfmarkt. Hier zijn totaal zo’n 250 parkeerplaatsen (ca. 20% totaal). Daarmee zou zo’n 3.000 m2 vrij komen voor andere functies, zoals groen, horeca en zitjes. Verminderen van parkeerplaatsen kan pas als het aantal straatvergunningen voldoende is gedaald. Dit is mogelijk met een vergunningenplafond (bv. maximaal 1000) met een organisch uitdoofbeleid: bij verhuizing vervalt het recht op een straatvergunning. Wel worden alternatieven geboden in de vorm van een vergunning op een parkeerlocatie in de schil, maar ook in de vorm van deelmobiliteit en goede fiets en OV-verbindingen. 3. Sturen op toegankelijkheid. Voorstel is om gelijktijdig met de zeroemissie stadslogistiek in 2025 ook een autoluwe zone in te stellen voor alle doelgroepen met een ruim ontheffingenbeleid. Dit beperkt onnodige autoritten, en geeft ruimte voor bestaande gebruikers. Met deze maatregelen wordt de binnenstad van Gouda autoluw. Naar schatting kan zo’n 20% a 30% van het verkeer dat de binnenstad in- en uitrijdt gereduceerd worden, en tot wel 40% a 50% van het verkeer in het ‘hart’ van de binnenstad. De achtergrondrapportage licht dit verder toe. Verkeerscirculatieplan Gouda - 6 mei 2021
86
42
KLIMAAT & GROEN 87
schaal 1: 4762 0
40
80
N 120m
Hittestresskaart binnenstad Gouda legenda Hittestress_PET
88
KLIMAAT ADAPTATIE HITTESTRESS,
DROOGTESTRESS, WATEROVERLAST In de binnenstad spelen veel klimaatuitdagingen. Zo is de hele binnenstad aangewezen als prioriteitsgebied voor hittestress. De hoogste urgentie is het gebied rondom het winkelcentrum en het stadhuis. De hele binnenstad is ook een aandachtsgebied voor wateroverlast. De volgende locaties zijn extreem gevoelig voor wateroverlast: • Nieuwe haven • Raam • Stadhuis / Markt • Rozendaal De klimaatstresstest wijst ook nog kwetsbare panden bij wateroverlast aan. Deze panden zijn vooral te vinden rondom het Stadhuis.
Het aanleggen van groen en water is een middel om de negatieve gevolgen van hittestress tegen te gaan.
In het GRP is als één van de doelen opgenomen dat rioolvervangingen met aandacht voor de klimaatopgaven worden uitgevoerd. Dit betekent dat niet alleen de capaciteit van de riolering wordt vergroot maar bijvoorbeeld ook de buitenruimte zo wordt ingericht dat water kan worden geborgen. Of dat sturing van hemelwaterafstroming naar een bepaald punt mogelijk is. Het gaat bij de klimaatopgaven zowel om hevige neerslag, droogte, hitte als overstromingen. Deze opgaven worden waar mogelijk gekoppeld aan de opgaven in het GRP.
BEHEEROPGAVEN Naast alle beleidsopgaven liggen er ook beheeropgaven in de binnenstad. Denk hierbij aan het vervangen van wegen, riolering, kunstwerken en kabels voor de openbare verlichting. Diverse netbeheerders vervangen in de Goudse binnenstad hun verouderde ondergrondse netwerken. Dit gaat met name om gas, water en elektriciteit.
GOUDA STEVIGE STAD De problematiek van bodemdaling en grondwateroverlast is in de binnenstad groot. De afgelopen jaren heeft de gemeente samen met het Hoogheemraadschap onderzoek gedaan naar mogelijke oplossingen. Het project “Gouda Stevige Stad” heeft geleid tot het Kaderplan Bodemdaling. Hierin is vastgelegd dat het peil van het oppervlaktewater in het laaggelegen deel van de binnenstad wordt verlaagd. Dit zal in een aantal stappen vorm krijgen. Om dit mogelijk te maken wordt een gemaal en peilscheidingen gerealiseerd. Ook is aanpassing van het rioolstelsel nodig. In de oudere wijken, waaronder de binnenstad, ligt de opgave om kwalitatief slechte en oude riolering te vervangen door een gescheiden riool- en drainage-/infiltratiestelsel.
GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN (GRP) 2019-2023 De gemeente Gouda stelt eens per vijf jaar een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) op. Dit volgt uit de wettelijke taken op het gebied van afvalwater, regenwater en grondwater. Het wettelijk verplicht op te stellen GRP geeft invulling aan deze watertaken. Er zijn sterke relaties tussen riolering, oppervlaktewater, hemelwater, grondwater en ruimtelijke ontwikkelingen. De interactie tussen deze systemen, het toenemend gebruik van de ondergrond (kabels, leidingen, ondergrondse installaties voor energietransitie en doorwortelbare ruimte voor bomen) en de problematiek van verdroging versus wateroverlast door klimaatverandering maken een integrale benadering wenselijk.
het hoge (grond-)waterpeil in de binnenstad (Turfmarkt) 89
DE GROENE BINNENSTAD
BESTAAND GROEN EN WATER IN DE BINNENSTAD
RK
N A GE RNP R BE OO D N VA ZEN IJ
BL
Gouda is een waterstad. Het water heeft destijds het ontstaan van de stad bepaald en tot op de dag van vandaag is het water een beelddrager en hoofdstructuur in de binnenstad. Veel van de grachten en singels worden in de openbare ruimte begeleid met bomen. Deze bomen staan vooral aan de kades in de verharding en maken daarmee onlosmakelijk deel uit van het cultuurhistorisch beeld van Gouda Waterstad.
EK
ER
SS I
NG
EL
EL
EN
G IN
NS
O TS
ZE
NI
ST RA
FM
AT
R TU
VROESENTUIN
UW
E
ANTSOEN
N
VE HA MALLEGATSLUIS
T RAA
GST
RIN
AM
L HOUTMANP
SPIE
RA
90
De dijk langs de Hollandsche IJssel loopt bij Gouda langs de binnenstad maar helaas ontbreekt het aan een goede relatie en verbinding tusen de binnenstad en de rivier.
INGEL
GO
FLUWELENS
R. WALLENBERGPLANTSOEN
OUDE BEGRAAFPLAATS
In de binnenstad liggen plantsoenen en tuinen, die een monumentale status hebben. De Vroesentuin – onderdeel van het Raoul Wallenergplantsoen en het Houtmanplantsoen liggen in het zuidoostelijk deel van de binnenstad en hebben een oorsprong met de oude cultuurhistorie van Gouda.
UG
KT
AR
KLEIN AMERIKA
Waar in het verleden havens of grachten zijn gedempt, is het water vervangen door een groene bomenstructuur, bijvoorbeeld in de Nieuwe Haven en de Raam.
T
W EU
V HA
H AC
E
EN
GR
RE
S AN
N GE
M UT
E SS E T
HO
N
A PL
E TT A K
Buiten de binnenstad liggen op korte afstand en verder weg meerdere groengebieden. Klein Amerika ligt aan de andere kant van de singel, de oude begraafplaats Gouda en het Van Bergen IJzendoornpark iets verder weg, net als de lange lijnen van de Burgemeester Martenssingel en Karnemelksloot en de Nieuwe Gouwe. Plekken in de nabijheid van de binnenstad maar niet verbonden. Het nieuwe beleid op groen verschuift de aandacht van behoud en doelmatig beheer richting een duurzame ontwikkeling van een samenhangend groennetwerk dat robuust, divers en natuurinclusief is. Sterke groen- en waterstructuren die een bijdrage leveren aan klimaatadaptatie en een gezonde leefomgeving . Het aanwezige groen biedt voldoende basis om op verder te bouwen. Het dient alleen te worden verbonden tot één samenhangend en gevarieerd netwerk met ruimte voor mens en natuur. Groen in de stad.
GROEN: VERBINDEN EN VERSTERKEN RK
N A GE RNP R BE OO D N VA ZEN IJ
BL
Een belangrijke eerste stap op weg naar een groene klimaatadaptieve binnenstad bestaat uit het versterken van het bestaande groen. Groen – en met name bomen – leveren een grote bijdrage aan het voorkomen van klimaatproblemen in de stad. Ze zorgen voor schaduw, houden water vast en staan dat weer geleidelijk af aan de omgeving. Daarnaast zuivert groen de lucht en biedt een gezonde habitat voor mens én natuur.
EK
ER
SS I
NG
EL
EL
EN
G IN
NS
O TS
ZE
NI
ST
UG
KT
AR
RA
FM
AT
R TU
VROESENTUIN
UW
E
ANTSOEN
N
VE HA MALLEGATSLUIS
T RAA
GST
RIN
AM
L HOUTMANP
SPIE
RA
Langs alle singels, grachten en andere waterlopen kan het bestaande groen robuust en divers worden ingericht. De keuze om het gebied autoluw te maken en het parkeren langzaam uit de binnenstad te weren, biedt de mogelijkheid om het groen in de openbare ruimte uit te breiden. Met de herinrichting worden groeiplaatsen verbreed en met onderbeplanting aangevuld. Afwateren op de groen- en boomvakken biedt een kans tegen de droogtestress in de zomermaanden en de wateroverlast in de wintermaanden. De impact van groen in de leefomgeving neemt exponentieel toe wanneer groen verbonden is met andere gebieden. Binnen de singels kunnen bestaande structuren worden aangeheeld en uitgebreid met nieuwe nevenlijnen in gebieden, waar nog geen of onvoldoende groene structuur is.
INGEL
GO
FLUWELENS
R. WALLENBERGPLANTSOEN
OUDE BEGRAAFPLAATS
KLEIN AMERIKA
T
W EU
V HA
H AC
E
EN
GR
RE
S AN
N GE
M UT
E SS E T
HO
N
A PL
E TT A K
Doel is om vergelijkbaar met de Singels een aaneengesloten groene route te creëren, groene routes voor mens en natuur. De bestaande structuren kunnen onderling met elkaar worden verbonden met nieuwe groene lijnen, zoals bijvoorbeeld de route Houtenstraat / Kuiperstraat / Lange Noodgodstraat / Doelenstraat. Het koppelen van dergelijke groene structuren aan de randen en poorten buiten de binnenstad leidt tot een robuust en divers groen netwerk, verweven in de stadsplattegond van de binnenstad en verbonden via de poorten met het groen in de omliggende wijken. De vroegere ravelijnen (Mallegat, Bolwerk, Klein Amerika) kunnen de groene hubs worden tussen de binnenstad en de wijken.
91
GROEN EN WATER EEN GEZAMENLIJKE BIJDRAGE De gemeente is primair verantwoordelijk voor het beleid op groen, klimaat en biodiversiteit in de stad. Zoals hiervoor benoemd, maken groen en water integraal onderdeel uit van de identiteit en cultuurhistorie van de binnenstad. Voor het openbaar gebied en zeker voor de dragende structuren in de binnenstad is de gemeente aan zet.
RUIMTE OP PRIVÉ TERREINEN Een belangrijk deel van de groene kwaliteit en kwantiteit in de binnenstad van Gouda ligt echter op privé gronden. Bijvoorbeeld de groene terreinen binnen de gesloten bouwblokken of de privé tuinen grenzend aan de grachten van de Spieringstraat zijn groene oases met bomen. Deze groengebieden bepalen, naast de kleinschalige bebouwing, het beeld van de Goudse binnenstad. Behoud van dit groen op privé grond is van groot belang. Maar hier liggen ook mogelijkheden voor meer vergroening en waterberging in tuinen en daken. Hier kan de gemeente nog meer haar bewoners positief stimuleren.
geslaagde voorbeelden van groene samenwerking in de openbare ruimte
92
De inwoners van Gouda geven aan dat zij graag hun bijdrage leveren aan het vergroenen van de binnenstad en het klimaatrobuust inrichten van hun omgeving. KADERS VOOR GROEN MOET JE DOEN Via Groen moet je doen geeft de gemeente ruimte aan groeninitiatieven van bewoners. Als er draagvlak is in de buurt, krijgen bewoners toestemming om openbaar groen zelf in te richten en te onderhouden. Het vertrouwen en de vrijheid die bewoners krijgen van de gemeente is een belangrijke voorwaarde voor de initiatiefnemers. Dit staat aan de basis van het succes van de regeling. Momenteel worden er geen randvoorwaarden vanuit een gemeentelijke kader opgelegd aan GMJDs. Deze vrijheid kan ervoor zorgen dat GMJDs qua beeldkwaliteit niet altijd aansluiten op de gemeentelijke wensen. Zolang de buurt het groen wél waardeert is er voor de gemeente nu geen aanleiding om voorwaarden mee te geven. Naast een groene uitstraling, dragen GMJDs namelijk ook bij aan een gevoel van betrokkenheid van bewoners bij hun directe omgeving en elkaar. De gemeente gaat wel actiever communiceren over geschikte planten voor GMJDs, via de website Maak Gouda Duurzaam. De focus ligt daarbij op biologisch en inheems.