52134-V-BO05-06 Kwaliteitsplan OR_compressed (1).pdf

BINNENSTAD GOUDA KWALITEITSPLAN OPENBARE RUIMTE MAART 2023

Gouda streeft naar een “complete” binnenstad. Een hart van de stad die haar identiteit laat zien als cultuurhistorische waterstad. Een binnenstad als regionaal centrumgebied met het Groene Hart als achterland en de Randstad als omgeving. Een gastvrije stad, vitaal en beleefbaar, veelzijdig en divers. Een binnenstad voor iedereen en klaar voor de toekomst. Duurzaam, klimaatrobuust en voor mens èn natuur. De openbare ruimte van de Goudse binnenstad is (mede) bepalend voor dat succes. 2

HET KWALITEITSPLAN OPENBARE RUIMTE

GOUDA

DOEL

is wereldberoemd. De stad is niet alleen bekend vanwege de kaas en stroopwafels. De authentieke historische binnenstad met veel cultuur en bezienswaardigheden is een reden om van ver naar Gouda te komen. De centrale ligging ten opzichte van het Groene Hart en de Randstad, maakt Gouda tot een unieke Hollandse stad.

De komende jaren staat de binnenstad van Gouda voor grote opgaven door onder andere klimaatverandering en bodemdaling. Ook de veranderde inzichten over de aanwezigheid van de auto, de kwaliteit van het groen en de verblijfsruimte voor mens en natuur, betekent dat de openbare ruimte in de binnenstad verandert.

In de loop der eeuwen zijn grote delen van de historische binnenstad verrassend hetzelfde gebleven. Terwijl in andere gebieden behoorlijke veranderingen zichtbaar zijn. Vaak ging zo’n verandering gepaard met een belangrijke gebeurtenis voor de stad (stadsrechten of handel) of in de wereld (religie, oorlog, uitvindingen). Met de komst van de riolering verdwenen bijvoorbeeld vele karakteristieke zijlen. Ook de introductie van de auto en (meer en grotere) winkels heeft effect gehad op zowel het openbaar gebied als de schaal van de bebouwing.

Het voorliggend document is de leidraad voor de toekomstige herinrichting van de openbare ruimte in de binnenstad, met als doel het integraal versterken van de omgevingskwaliteit in de binnenstad.

Gouda is een dynamische stad, die mee verandert met de wereld. Dat geldt ook voor de binnenstad. Veel van de groei, historie en gelaagde transitie in tijd is zichtbaar en bewaard gebleven in het huidige weefsel van de binnenstad. Dat is belangrijk voor een stad die haar rijke verleden koestert en wil doorgeven aan volgende generaties. Het historische centrum van Gouda is het bruisend hart van de stad. Niet alleen voor de toeristen, maar vooral voor de Gouwenaars zelf. Het centrum van Gouda is ván en vóór de mensen van Gouda. Om die reden zijn de bewoners van Gouda zo betrokken bij hun binnenstad. Veel organisaties zijn betrokken bij de totstandkoming van dit plan. De openbare ruimte in het centrum versterkt de identiteit en beleving van de cultuurhistorie. Tegelijkertijd dient de binnenstad ook toekomstbestendig te zijn. Dit betekent dat het historisch centrum voor volgende generaties bewaard blijft met een gezond en goed woon-, leef- en verblijfsklimaat. 52134-V-BO05-06

Het kwaliteitsplan geeft kaders aan herinrichtingsprojecten in de openbare ruimte van de binnenstad. Het document geeft handvatten om te komen tot de juiste definitie van de opgave met de bijbehorende basale uitgangspunten voor de herinrichting. Het plan neemt waar nodig ook stelling en draagt bij aan een helder ontwerpproces voor alle betrokken partijen.

LEESWIJZER Het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte 2023 bestaat uit vier onderdelen: Beleid, Werkwijze, Aan de slag en de Bijlagen.

Beleid Het document begint met een samenvatting van stedenbouwkundige visie uit 2005 met de tijdloze ambities voor de binnenstad, aangevuld met het beschermd stadsgezicht van Gouda. De nieuwste waarden, keuzen en opgaven voor de toekomst vanuit de huidige samenleving komen uit de Omgevingsvisie Gouda van 2022. Voor de thema’s economie, verkeer, groen en klimaat zijn de bijbehorende laatste beleidsstukken samengevat: de winkelvisie, het verkeerscirculatieplan en het groenbeleid. Deze beleidsstukken bepalen samen de nieuwe koers voor wat betreft de openbare ruimte in de Goudse binnenstad.

Werkwijze De werkwijze start met kennisoverdracht over de ontstaansgeschiedenis van de Goudse binnenstad en de belangrijkste periodes in die geschiedenis, die als cultuurhistorie het beeld van de binnenstad bepalen. Vanuit de inzicht in de stadsplattegrond worden een aantal lagen benoemd die de enerzijds de ruimtelijke structuur en anderzijds de gelaagdheid van het Goudse weefsel definiëren. Die combinatie van integraal beleid, kennis van de cultuurhistorie en de gelaagdheid van de binnenstad helpen de opdrachtgever bij de juiste definitie van de opgave en het proces en de ontwerper bij het onderzoek en het maken van heldere keuzes hoe de rijke geschiedenis van de binnenstad duurzaam kan worden bewaard. De werkwijze van het Kwaliteitsplan eindigt met een advies over een klimaatrobuuste binnenstad en de binnenstad als complete, aantrekkelijke, gastvrije, leefbare en beleefbare stad.

Aan de slag Aan de hand van een aantal praktijk voorbeeldprojecten wordt de werkwijze van het KOR uitgelegd. Daarnaast worden alvast een aantal vervolgacties benoemd die zijn opgehaald gedurende het visietraject, die na de vaststelling van het Kwaliteitsplan kunnen worden uitgewerkt.

Bijlagen In de bijlagen zijn voor de belangrijkste ruimtelijke structuurdragers van de binnenstad de principeprofielen opgenomen, met de keuze qua gebruik, indeling en materialisatie. Daarnaast bevat de bijlagen aanvullende informatie vanuit de verschillende beleidstukken als extra achtergrondinformatie. Parallel aan het Kwaliteitsplan is een aanvulling opgesteld voor de Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) specifiek voor de binnenstad. Hierin staan specifiek concrete randvoorwaarden, uitgangspunten en materiaalkeuze voor de binnenstad.

3

4

INHOUDSOPGAVE BELEID

6

De stedenbouwkundige visie voor de binnenstad.......................................................7 Beschermd stadsgezicht.............................................................................................8 De Omgevingsvisie Gouda ..........................................................................................9 Van beleid naar ruimtelijke kaders ..........................................................................10

de Goudse keuzes ........................................................................................................10 de winkelvisie ...............................................................................................................10 het verkeerscirculatieplan ................................................................................. 11 groenbeleid Gouda........................................................................................................11

WERKWIJZE

12

De werkwijze van het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte ..........................................13 Gouda cultuurhistorische waterstad ........................................................................15 De historie zichtbaar als tijdlijn door de binnenstad ...............................................16 Gouda gelaagde stad ................................................................................................18

de poorten van de binnenstad ......................................................................................20 de ruimtelijke structuurdragers.................................................................................. 22 het labyrinth .................................................................................................................27 de gebiedsprofielen ........................................................................................... 28

De klimaatrobuuste binnenstad ...............................................................................35 Gouda beleefbare stad...............................................................................................36

AAN DE SLAG

38

BIJLAGEN

46

Voorbeelduitwerkingen .............................................................................................40 Het Kwaliteitsplan, en nu verder ..............................................................................43 De basisprofielen van de ruimtelijke structuurdragers ...........................................47 De historische ontwikkeling van Gouda ...................................................................71 Het Verkeerscirculatieplan (samenvatting)...............................................................79 Klimaat en vergroening (samenvatting) ...................................................................87 Winkelvisie (samenvatting) .......................................................................................94 5

BELEID 6

DE STEDENBOUWKUNDIGE VISIE VOOR DE BINNENSTAD DE STEDENBOUWKUNDIGE VISIE 2005 Het nieuwe Kwaliteitsplan Openbare Ruimte voor de binnenstad staat niet op zich. Er bestaat al een (stedenbouwkundige) visie voor de binnenstad en haar randen uit 2005. Deze visie richt zich met name op het sturen van gebouwde ruimtelijke ontwikkelingen, het stimuleren van gewenste bouwinitiatieven en de daarbij bijbehorende beeldkwaliteit. De nadruk ligt vooral op stedenbouw en architectuur. De bestaande stedenbouwkundige visie uit 2005 kent de volgende opbouw: VISIE OP HOOFDLIJNEN - inventarisatie ruimtelijke plannen en beleid - cultuurhistorische analyse - ruimtelijke analyse - analyse gebruik en betekenis - ruimtelijk raamwerk / uitgangssituatie - ruimtelijke randvoorwaarden / dilemma’s - ruimtelijke ambities BEELDKWALITEITSPLAN - handboek openbare ruimte - handboek architectonische en stedenbouwkundige randvoorwaarden - handboek ontwikkelingslocaties - beheerplan beeldkwaliteit

RUIMTELIJKE AMBITIES De bestaande stedenbouwkundige visie voor de Binnenstad en haar randen omschrijft een aantal ruimtelijke ambities die, na bijna 20 jaar, nog steeds gelden:

1

Profileren van Gouda in de Deltametropool: niet alleen als ‘historische waterstad’, maar ook als ‘stedelijk knooppunt’;

2 3

Behoud van de unieke ligging van de binnenstad aan het open landschap van de Krimpenerwaard;

De karakteristiek van het rivierenlandschap is bepalend voor de ontwikkelingsrichting van de rivier, met haar zellingen, oevers en dijken;

4

Terugbrengen van de stad naar de rivier: het IJsselfront/ Veerstalgebied moet weer een ‘venster aan de rivier’ worden in plaats van de ‘achterdeur van de stad’;

5 6

Het doorvaarbaar maken van de Goudse binnenstad: ‘het water moet weer gaan leven’;

Versterken van de identiteit van Gouda als ‘waterstad’ door het creëren van meer open water; zowel ruimtelijk, als functioneel, als in de beleving;

7

Versterken van de karakteristiek van de singels: gesloten bebouwing aan de buitenzijde en variatie aan de binnenzijde;

8 9

Versterken van de eigen identiteit van de schillen rond de binnenstad: zij vormen de overgang van de binnenstad naar de rest van de stad; Versterken van de ruimtelijke en programmatische relaties tussen de schillen en de binnenstad: met name in de entreegebieden en de ontwikkelingsgebieden;

10

Bij nieuwe ruimtelijke ingrepen dient zowel stedenbouwkundig als architectonisch de historische kavelmaat gerespecteerd te worden;

11

Nieuwbouwprojecten moeten relaties leggen en zichtbaar maken tussen de individuele kavel, het gebouw en de openbare ruimte;

12

Stimuleren van bouwen naar bouwinzichten van de huidige tijd, met in achtneming van ruimtelijke spelregels die zijn afgeleid uit de historische structuur, maat en schaal;

13

In het kernwinkelgebied zijn altijd niet-woonfuncties mogelijk op de begane grond, daarbuiten is het maatwerk. Bij voorkeur altijd woonfuncties op de verdiepingen;

14 15

Meer ruimte bieden voor het cultuurtoeristisch aanbod in de binnenstad;

Stimuleren van een hoogwaardig binnenstedelijk (woon) milieu, waarin het autoverkeer wordt teruggedrongen ten gunste van voetgangers, fietsers, deelvervoer en (kleinschalig) openbaar vervoer.

7

BESCHERMD STADSGEZICHT

In 1978 is de binnenstad van Gouda aangewezen als beschermd stadsgezicht. De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van de historische binnenstad te behouden en in te zetten bij ontwikkelingen. Het gaat hierbij om de historische structuur en de samenhang van een gebied. Voor de binnenstad van Gouda gaat het hier om het middeleeuwse patroon van straten en wateren in samenhang met de profilering en inrichting van de openbare ruimte en de afmetingen en vormgeving van de bebouwing.

‘‘GOUDSE KEUZES’’

Het beschermd stadsgezicht van de Goudse binnenstad is onderverdeeld in een drietal zones waarbinnen de te beschermen waarden als volgt omschreven zijn: • Zone A. Van belang vanwege het patroon van straten en wateren in samenhang met de profilering en inrichting van de openbare ruimte en de afmetingen en vormgeving van de bebouwing. Zone A bestaat globaal uit De Haven, de Markt, de Gouwe, de Peperstraat, de Turfmarkt en het gebied rond de St Janskerk. • Zone B. Van belang vanwege het patroon van straten en openbare ruimte en de afmetingen van de bebouwing. Zone B bestaat globaal uit de Spieringstraat, de Zeugstraat, de St Anthoniestraat, de Naaierstraat, de Lange Groenendaal, Achter de Vismarkt, de Kuiperstraat en de Keizerstraat. • Zone C. Van belang vanwege het patroon van straten en wateren in samenhang met de schaal van bebouwing. Zone C omvat onder meer de singels, Raam, Vest, Nieuwe Haven, Agnietenstraat, Wilhelminastraat, Rozendaal, Groeneweg en Tuinstraat.

8

DE OMGEVINGSVISIE GOUDA - EEN VERANDERENDE SAMENLEVING In 2005 waren thema’s als klimaatverandering, hittestress, vergroening, biodiversiteit en duurzaamheid nog niet actueel. Juist deze onderwerpen bepalen meer en meer de gewenste toekomstige ruimtelijke kwaliteit en het gebruik van de leefomgeving.

DE OMGEVINGSVISIE GOUDA – 2022 Vanwege de komst van de Omgevingswet heeft de gemeente Gouda in 2022 een Omgevingsvisie opgesteld. De Omgevingsvisie Gouda bevat het gemeentelijk beleid over de leefomgeving: de ruimte waarin wordt gewoond, gewerkt, ontmoet en gerecreëerd. In de Omgevingsvisie beschrijft de gemeente hoe ze kijkt naar de ontwikkeling van de stad en welke kansen én uitdagingen er zijn. Ook wordt aangegeven hoe ze daarmee om wil gaan. Alle thema’s die met de fysieke omgeving te maken hebben komen voorbij: wonen, werken, verkeer, openbare ruimte, natuur en milieu en gezondheid. De Omgevingsvisie Gouda benoemt specifiek het belang van het verleden en een aantal typische Goudse waarden.

DE HISTORIE VAN DE BINNENSTAD Het Gouda van nu heeft haar oorsprong in het verleden. • De watergangen (Gouwe, grachten en singels, het Stroomkanaal en de Hollandsche IJssel) • De spoorlijn (1855) • De historische linten en het polderlandschap (natuur en recreatie) • De handel: vanuit de omliggende polders werden goederen naar de Goudse Waag vervoerd en op de Markt verhandeld • De industrie (bereikbaarheid over water) • De stadsuitbreidingen, waarmee Gouda is uitgegroeid tot een complete stad met een regiofunctie

DE VIJF GOUDSE WAARDEN 1. Compact Gouda met bruisend historisch centrum en rustige randen 2. Compleet en evenwichtig Gouda, waar mensen graag in goede gezondheid wonen, werken, recreëren, van cultuur genieten en winkelen. 3. Strategische regionale ligging in de Randstad. Onderdeel van de Randstad, met een eigen regionale functie voor de omliggende kernen 4. Gouda te midden van het Groene Hart, met waardevol landschap, natuur en veel water 5. Initiatiefrijk Gouda met een actieve en betrokken bevolking Deze belangrijke Goudse Waarden verdienen aandacht en waar mogelijk ook verdere ontwikkeling. Aan de andere kant staat de stad voor grote opgaven door veranderingen om ons heen. Die veranderingen betekenen, net als in het verleden, dat ook de stad zal veranderen. Denk bijvoorbeeld aan het klimaat. Of de toenemende vraag naar woningen, de transitie in de bedrijvigheid en de veranderende bevolkingssamenstelling. In de Omgevingsvisie Gouda 2022 staan de belangrijkste Goudse Opgaven. Om die op te lossen moeten er Goudse Keuzes worden gemaakt. De Omgevingsvisie omschrijft de belangrijkste opgaven van Gouda voor de toekomst en maakt waar nodig keuzes.

DE GOUDSE OPGAVEN 1. Behoud van de historische stad 2. Duurzame doorontwikkeling 3. Prettig woon- en leefklimaat voor iedereen 4. Gezonde mensen door een gezonde leefomgeving 5. Een blijvend sterke economie en regionale positie Per opgave worden de specifieke deelopgaven geformuleerd. Hierin staat de historische binnenstad op één, maar hebben de andere opgaven ook betrekking op de binnenstad.

DE KEUZES VOOR DE LEEFOMGEVING Voor de toekomst richt Gouda zich met haar opgaven op de volgende thema’s:

1. Duurzame mobiliteit 2. Florerende stad 3. Gezonde groene stad 4. Energietransitie 5. Sterke wijken

Kwaliteitsplan OPENBARE RUIMTE Voor het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte in de binnenstad ligt de focus allereerst op het behoud van de historische binnenstad. Deze kwaliteit dient te worden bewaard, leesbaar worden gemaakt en doorgegeven aan de volgende generaties. Voor wat betreft de leefomgeving concentreert de KOR zich op de drie thema’s “duurzame mobiliteit”, “florerende stad” en “gezonde groene stad”. Deze ambities geven richting aan de opzet en inhoud van het nieuwe Kwaliteitsplan Openbare Ruimte voor de Goudse binnenstad.

9

VAN BELEID NAAR RUIMTELIJKE KADERS Omgevingsvisie Gouda

De benadrukt de volgende keuzes voor de nabije toekomst:

Florerende stad: Focus op de economisch gezonde stad met voldoende werk en voldoende en prettige en gevarieerde woonruimte, en sterke en uiteenlopende voorzieningen voor Gouda en omgeving, in de context van onze grote historische kwaliteiten. Een hoge kwaliteit van bebouwing en de openbare ruimte draagt bij een prettige leefomgeving.

Duurzame mobiliteit: Focus op de verduurzaming van de wijze waarop we ons binnen en buiten de stad bewegen, met een verschuiving naar nog meer fietsen, wandelen en openbaar vervoer, en met ruimte voor nieuwe mobiliteitsdiensten. Door afname van autoverkeer is het mogelijk verhardingsoppervlak en parkeerruimte te reduceren.

Gezonde groene stad: Focus op het stimuleren van onze gezondheid, door hier bij de inrichting van de stad rekening mee te houden: een aantrekkelijker en groenere openbare ruimte, met gevarieerd groen, veel biodiversiteit, aandacht voor duurzaamheid, bescherming van de cultuurhistorische linten en groenstructuren, en zorgvuldig gekozen transitie- of ontwikkellocaties.

Energietransitie: Focus op duurzame transitie van onze energie, niet alleen in keuze van de bron (duurzame opwekking) maar ook hoe we dit onderling afstemmen, zodat we elkaar niet (onder- of bovengronds) in de weg zitten met de systemen

Sterke wijken: Focus op onze woonwijken, waar het gewoon fijn leven is en/of nog fijner gaat worden! Voldoende woningen en de juiste, kwalitatief goede woningen, met een goed ingerichte openbare ruimte die uitnodigt tot ontmoeten en gezond gedrag, waarbij iedereen mee kan doen.

10

SAMENVATTING VAN HET RICHTINGGEVEND BELEID De ambities uit de Stedenbouwkundige Visie voor de binnenstad van Gouda 2005 gelden nog steeds. De waarden, opgaven en keuzes voor de leefomgeving, zoals omschreven in de Omgevingsvisie Gouda 2022 zijn of worden doorvertaald naar de verschillende beleidsvelden. Hieronder volgt een samenvatting van de verschillende beleidsdocumenten op het gebied van economie, verkeer, duurzaamheid & klimaat en groen / openbare ruimte. Daarbij is de nadruk gelegd op die thema’s, die specifiek van toepassing zijn op de binnenstad van Gouda.

DE WINKELVISIE GOUDA 2017 – 2025 Gouda staat in 2025 bekend als stad die zich onderscheidt van andere steden omdat er voor winkelbezoekers veel te ontdekken en te beleven is. Daarin onderscheidt de stad zich ten opzichte van de andere ‘Holland Classics’ met Gouda’s unique selling points: kaas, stroopwafels en cultuurhistorie. De identiteit van winkelgebieden sluit in 2025 aan op de behoeften van de inwoners van het verzorgingsgebied en de (inter)nationale bezoeker. Dit betekent dat Gouda streeft naar aantrekkelijke, bereikbare en vitale winkelgebieden die aansluiten bij de bezoekmotieven van de consument: Gouda als binnenstad vindt daarin haar kracht in diversiteit, authenticiteit, de menselijke maat, gezelligheid, verbeelding en cultuur. De kracht van Gouda ligt in de historische binnenstad, de fysieke hotspots die zijn gecreëerd, het kleinschalige karakter met een verrassend aanbod, de evenementen die worden georganiseerd en bovenal de samenwerking om dit in samenhang te laten functioneren en bezoekers te overtuigen. In een unieke historische omgeving worden bezoekers steeds verrast door de combinatie van een gebied met kleinere, eigentijdse en authentieke winkels met aansluitend een gebied met de grote bekende winkels en door een divers en

aantrekkelijk winkelaanbod van hoge kwaliteit, waar nieuwe concepten de ruimte krijgen. De stad biedt daadwerkelijk beleving. In die lijn wil Gouda zich door ontwikkelen waarbij met name toeristisch en cultureel aanbod kunnen zorgen voor aanwas van nieuwe bezoekers aan de stad die dit bezoek combineren met een dagje uit in de binnenstad. Daarnaast zal Gouda met name ook de eigen inwoners en inwoners uit de regio aan zich moeten binden. Dit kan door het bieden van bezoekersgemak, een persoonlijke benadering en passend (winkel) aanbod. In lijn met de horecavisie wordt ook uitbreidingsruimte voor de horeca(terrassen) geboden. Gouda wil in de binnenstad een compleet en aantrekkelijk winkelaanbod met een mix van kleinschalige zelfstandige ondernemers en grotere winkelketens. Ruimtelijk ziet de gemeente in de binnenstad drie typen winkelgebieden:

het Kernwinkelgebied I: Kleiweg, Hoogstraat, Markt, Zeugstraat II: Nieuwe Markt Passage / Agnietenstraat

de Functionele mixzone Korte en Lange Gornendaal, Korte en Lange Tiendeweg, Sint Anthonistraat, Nieuwstraat, Blauwstraat, Kleiwegstraat, Wijdstraat

het Dwaalmilieu Nieuwehaven, Hoge Gouwe, Wilhelminastraat, Turfmarkt, Dubbele Buurt, Oost- en Westhaven, Peperstraat, Raam en Veerstal (Een overzichtskaart met het toekomstig winkelgebied in de binnenstad is opgenomen in de bijlagen) Met het oog op het veranderende karakter van de binnenstad wil de gemeente meewerken aan de versterking van het toeristische en culturele aanbod en het versterken van de woonfunctie in de binnenstad.

VERKEERSCIRCULATIEPLAN 2021 In het dynamische evenwicht tussen verkeer, leefbaarheid, verkeersveiligheid en duurzaamheid heeft het VCP uit 2021 de belangrijkste punten voor de komende jaren geformuleerd:

Het verbeteren van de leefbaarheid en gezondheid Onder andere door het verminderen van doorgaand verkeer via de singels en door woonstraten, het verbeteren van de luchtkwaliteit en de verkeersveiligheid en het verminderen van geluidshinder.

De binnenstad van Gouda aantrekkelijker maken Onder andere door minder verkeer via de binnenstad en de woonstraten en het toevoegen van meer groen en ruimte om elkaar te ontmoeten.

Het stimuleren van duurzaam vervoer Door maatregelen die leiden tot meer gebruik van de fiets, door inzetten op een duurzaam wagenpark (bijvoorbeeld door het vermeerderen van het aantal laadpalen voor elektrische auto’s) en door het aantrekkelijker maken van het openbaar vervoer.

Het verbeteren van de bereikbaarheid

In de binnenstad staat de voetganger centraal. Andere vervoerwijzen gedragen zich hier als gast. Nieuwe voetgangersroutes en verbindingen worden toegevoegd tot een toegankelijk netwerk in de binnenstad. De relatie van de binnenstad met de Hollandsche IJssel wordt versterkt, zodat Gouda weer aan het water komt te liggen. Autoverkeer wordt zoveel mogelijk langs de randen van de binnenstad richting de parkeervoorzieningen geleid. De maatregelen vanuit het VCP zijn uitgewerkt in het Wijkmobiliteitsplan voor de binnenstad.

GROENBELEID GOUDA Gouda wil tegelijkertijd de aantrekkelijkheid en leefbaarheid van de stad vergroten. Dat kan onder meer door het creëren van nieuw groen en water. We zorgen daarbij voor een samenhangende aanpak met klimaatmaatregelen, aangezien groen ook een functie kan hebben als het gaat om afwatering en hoe stedelijke hitte-effecten op te vangen.

Onder meer door het verbeteren van de doorstroming op de hoofdroutes, betere bereikbaarheid van parkeergarages.

Met de Omgevingsvisie bevestigt Gouda het belang van groen in de stad. Maar liefst drie Het versterken van fietsstructuren naar de binnenstad van de vijf Goudse opgaven en één van de vijf De historische structuren (radialen) vanuit de omliggende Goudse keuzes gaan direct over een gezonde wijken naar de binnenstad zijn geschikt als hoofdfietsroutes groene stad. vanuit de randen naar de binnenstad. De fiets wordt vanuit de omliggende wijken richting de binnenstad een volwaardig alternatief voor de auto.

In de binnenstad de voetganger centraal De nu nog overal aanwezige (geparkeerde) auto zal worden getemperd op plekken in de binnenstad met een hoge cultuurhistorische of toeristisch-recreatieve waarde. Dit geldt ook voor delen in de binnenstad waar belangrijke wandelrelaties liggen.

Een gezonde en aantrekkelijke openbare ruimte De structuurvisie groen uit 2019 wil de leefbaarheid te vergroten door een toename van openbaar groen.

Duurzaam en klimaatrobuust groen Vanuit klimaatadaptatie richt de visie zich op het bevorderen van maatregelen om de capaciteit van waterberging te vergroten, en wateroverlast, droogtestress en hittestress te verminderen.

Hittestress en waterstress zijn een probleem in de binnenstad. Vanwege de bodemdaling wordt het grondwaterpeil in een deel van de binnenstad verlaagd. Groen is een natuurlijk middel tegen veel van de hedendaagse problemen op het gebied van klimaatadaptatie. Daarnaast biedt het een aantrekkelijke omgeving voor mens en dier. Hoe gaan we de komende jaren om met die opgave in de binnenstad. En hoe verhoudt zich dit tot de identiteit en cultuurhistorie van het hart van Gouda?

Vergroening is een opgave, ook in de binnenstad Gouda vindt het belangrijk dat er voldoende groen in de stad beschikbaar is. Uitgangspunt is dat bouwende partijen in de stad het aanwezige groen behouden en ook nieuw groen aanleggen. Particuliere tuinen vormen gezamenlijk een groot deel van de (binnen-)stad. De gemeente wil het faciliteren van meer groen op particulier terrein stimuleren, met name de tuinen bij woonhuizen. Vergroening is een opgave, zeker in de binnenstad met de beperkte ruimte bovengronds en ondergronds. Een uitdaging, die toch wordt aangegaan om de kwaliteit en leefbaarheid van de Goudse binnenstad te verbeteren. Voor die duurzame toekomst is het groenbeleid gericht op het realiseren van een groene leef- en woonomgeving voor de bewoners en gebruikers van de binnenstad van Gouda door: • het behouden, versterken en uitbreiden van bestaande groenstructuren • het verbinden van groenstructuren en losse, groene plekken tot een duurzaam en robuust groen weefsel • met groen een bijdrage te leveren aan de klimaatadaptatie (hitte-, water- en droogtestress) • met groen een bijdrage te leveren aan de biodiversiteit (natuur in de stad) • met groen en water een bijdrage leveren aan de leesbaarheid van de (historische) stad

11

WERKWIJZE 12

HET KWALITEITSPLAN ALS WERKWIJZE De herinrichting van de Goudse binnenstad is een grootschalige opgave, die meerdere jaren in beslag gaat nemen. De gefaseerde aanpak van de openbare ruimte zal door verschillende projectleiders, ontwerpbureaus en aannemers worden opgepakt. Het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte en de LIOR voor de binnenstad bieden de handvatten naar een samenhangende en zorgvuldige regie op die opgave. Het delen van de juiste, eenduidige informatie en het maken van zorgvuldige ontwerpkeuzes in het proces waarin verschillende belangen zijn vertegenwoordigd, vraagt om een eenduidige werkwijze in elke ontwerpopgave. Het KOR biedt die handleiding om te zorgen dat alle deelopgaven uiteindelijk weer samenkomen in een integrale afweging op het niveau van de hele binnenstad. Het Kwaliteitsplan is een overkoepelend en kaderstellend document, dat richting geeft aan het formuleren van de juiste complete opgavedefinitie, het integrale ontwerpproces en de daarin te maken keuzes. Het tweede deel van het Kwaliteitsplan gaat in op die werkwijze aan de hand van een aantal typisch Goudse karakteristieken en doelen, die samen de complexe gelaagdheid van Gouda en de ontwerpopgave tastbaar en bespreekbaar maken:

• de cultuurhistorie zichtbaar in de binnenstad • de gelaagde stad - de poorten, - de ruimtelijke structuurdragers, - het labyrinth - de gebiedsprofielen • de klimaatrobuuste stad • de beleefbare stad

De werkwijze begint bij het verduidelijken van de vier meest bepalende tijdlijnen in de historische binnenstad, die zichtbaar moeten worden vertaald in de openbare ruimte en daarmee duurzaam bewaard in de stadsplattegrond. Vervolgens wordt ingegaan op de rijke gelaagdheid van de stadsplattegrond. Bij elke herinrichtingsopgave, vertelt iedere laag iets over de ruimtelijke context en de juiste onderzoeken en dialoog die gevoerd moet worden: intern tussen gemeentelijke afdelingen, met de AOK en natuurlijk ook met de burgers. Uiteindelijk is het ontwerpproces een zorgvuldige afweging van ontwerpkeuzes in relatie tot de verschillende lagen in de binnenstad.

Al deze kennis wordt gebruikt om een werkwijze samen te stellen, waarin de openbare ruimte in de binnenstad cultuurhistorisch, identiteitvol en beleefbaar, gastvrij en aantrekkelijk en klimaatrobuust wordt meegegeven aan volgende generaties

De poorten zijn een aparte opgave in het functioneren en beleven van de binnenstad. Het zijn de entrees vanuit de omliggende wijken (en voor de bezoekers van verder weg) naar het centrum van Gouda en bepalen de toegankelijkheid en gastvrijheid van de binnenstad. De ruimtelijke structuurdragers in de Goudse binnenstad zijn geïnventariseerd en met thema’s als identiteit, gebruik en vergroening integraal afgewogen en vastgelegd in beeld. Zij bepalen de beleefbaarheid, leesbaarheid en doorwaadbaarheid van de binnenstad. Voor alle ruimtelijke structuurdragers zijn principeprofielen opgesteld voor een heldere, leesbare ruimtelijke structuur in de binnenstad. Naast de grote ruimtelijke structuren, is het kleinste weefsel van hofjes, zijlen en stegen benoemd. Het labyrint van de binnenstad hoort bij de binnenstad en bepaalt mede het DNA van Gouda.. De historische en ruimtelijke tijdlijn van de binnenstad wordt benoemd met een viertal gebiedsprofielen. Deze gebiedsprofielen volgen de cultuurhistorische opbouw van Gouda en maken heldere keuzes zichbaar in een strategie om alle kenmerken van die geschiedenis in de openbare ruimte te versterken. Het palet aan ontwerpkennis wordt gecompleteerd met de opgave voor de klimaatrobuuste binnenstad en de beleefbare stad.

13

14

GOUDA - CULTUURHISTORISCHE WATERSTAD De geschiedenis van 750 jaar Gouda laat een binnenstad zien die zich ontwikkelt. Een dynamisch stedelijk weefsel dat zich door groei, oorlogen, welvaart en uitvindingen steeds weer opnieuw aanpast. Gouda is een stad met een verleden en een toekomst. De vraag is hoe Gouda haar identiteit behoudt, maar ook het verleden. Hoe kan de stad zich richten op de toekomst? De Goudse binnenstad kenmerkt zich door zowel gewenste als ongewenste grote ingrepen uit het verleden. Nu staat de stad opnieuw voor grote opgaven: bodemdaling, de woningvraag, een veranderende economie, de energietransitie, rioolvervanging, klimaatadaptatie, verkeer etc. Dit alles heeft een effect op de fysieke leefomgeving en vraagt om een integrale visie. Een visie die enerzijds

de historie en waarden van Gouda borgt en versterkt en anderzijds ruimte biedt aan een duurzame en gezonde leefomgeving.

De gelaagdheid in de cultuurhistorie is terug te zien in de opbouw van de binnenstad. De singels lijken een logische fysieke grens tussen binnenstad en haar randen. Verschillende delen in de binnenstad laten de kenmerken uit verschillende perioden in de geschiedenis zien. Soms letterlijk naast elkaar.

Alle “schillen” in de tijd van de binnenstad vertellen het verhaal van Gouda. Al die zichtbare

DE CULTUURHISTORIE ZICHTBAAR EN LEESBAAR De dynamische ontwikkeling van de binnenstad van Gouda kent enerzijds continuïteit en anderzijds dynamiek. Dat geldt zowel voor de gebouwde omgeving als voor de openbare ruimte.Elke laag die in de loop der tijd is toegevoegd aan de stadsplattegrond, draagt bij aan het beeld en de geschiedenis van de binnenstad. Een belangrijke stap voor het behoud van de identiteit en cultuurhistorie van de binnenstad is het benoemen van de markante periodes in de ontstaansgeschiedenis van Gouda. Dit zijn leesbare “jaarringen” binnen de singels. Ze vertegenwoordigen een evenredige waarde in de ontwikkeling van de binnenstad. In dit Kwaliteitsplan Openbare Ruimte 2022 worden de volgende vier tijdvakken onderscheiden:

- de oorsprong (13e eeuw) (omgeving Sint Janskerk en Vroesentuin)

- de handel- en waterstad (13e – 16e eeuw) (groei tot aan de singels)

- de klooster- en nijverheidsstad (17e- 19e eeuw) (grootschalige inbreidingen in de randen van het oorspronkelijke kleinschalige weefsel)

en onzichtbare verhaallijnen vertegenwoordigen een waarde in de identiteit en daarmee toekomst van de binnenstad.

- de moderne stad (20ste eeuw – nu)

Het is niet de intentie om de tijd terug te draaien en de historische binnenstad naar één bepaalde tijdsperiode terug te brengen. Aan de hand van de karakteristieke structuren in de stad wordt de tijdlijn van de ontwikkeling van de binnenstad zichtbaar gemakt. Daarmee komt de dynamische geschiedenis van de stad krachtig naar voren in de gelaagde stadsplattegrond van de binnenstad.

De gemeente wil de rijke historie van de binnenstad van 1200 tot en met nu, doorgeven aan volgende generaties. Daarin is de openbare ruimte als identiteit en drager van verhaallijnen even belangrijk als de bebouwing. Ze dienen altijd samen te worden bekeken en gewogen.

(verdere inbreiding en transformaties met complexen voor wonen en winkels en de komst van de auto)

15

1200

1550

de groei van de binnenstad door de eeuwen heen

1900

16

2000

DE HISTORIE - ZICHTBAAR ALS TIJDLIJN DOOR DE BINNENSTAD DE DYNAMIEK VAN DE GOUDSE BINNENSTAD Sinds het ontstaan (ongeveer 11e eeuw) is Gouda ontwikkeld en gegroeid tot de stad die het nu is. Een stad met een duidelijke cultuurhistorische en waterrijke identiteit. De Goudse binnenstad is dé Nederlandse binnenstad waar water en cultuurhistorie sterk met elkaar zijn verweven in het ruimtelijk weefsel van de stad. Wat is daarvan nu nog zichtbaar en welke gelaagdheid is daarin aan te brengen? Om die vraag op de juiste manier te kunnen beantwoorden, is een goed inzicht in de historische ontwikkeling van de binnenstad van belang. Hier volgt een korte samenvatting van de relevante stappen in die ontwikkeling die Gouda sinds haar ontstaan heeft gemaakt. Inclusief de veranderingen die de stad in de loop van haar geschiedenis heeft doorgemaakt.

GOUDA TOT 1272: DE OORSPRONG Gouda is ontstaan op de plek waar de IJssel en Gouwe destijds samenkwamen. De ondergrond speelde een belangrijke rol in de keuze en vestigingsvoorwaarde van het prille Gouda. Hier lag langs de rivier een oeverwal met een kleidek dat een stevigere ondergrond bood dan de omliggende veengronden. Het begin van Gouda is in de stadplattegrond terug te herleiden naar de motte (omgrachte ringwal met een burcht) ter plaatse van de huidige Molenwerf. Ten oosten van de ringgracht bevond zich de hofstede. De ringgracht is nog goed herkenbaar in de huidige stadsplattegrond. Zij sloot aan op een mogelijk oude loop van de Gouwe, ongeveer ter hoogte van de huidige Spieringstraat. In de 13e eeuw wordt het water gecontroleerd. De Hollandsche IJssel wordt bedijkt en de haven wordt gegraven als kunstmatige Gouwemond naar de Hollandsche IJssel.

1272 – 1550: STADSRECHTEN EN DE CONTOUR VAN DE BINNENSTAD In 1272 krijgt Gouda stadsrechten. De tweede groei van de jonge stad concentreert zich vooral door een uitbreiding met bebouwing aan weerszijden van de haven (grens grachten Peperstraat en Spieringstraat). Met de verplichte vaarroute via de Gouwe en het tolprivilege voor Gouda en benut de stad haar strategische positie en begint de tijd van welvaart en groei.Tot 1350 groeit de stad organisch door richting de nieuw aangelegde singels. Na 1350 richt de groei zich niet meer naar buiten maar betreft het vooral verdichting van de vele open plekken. De groei en verdichting van de stad is gekoppeld aan de groeiende welvaart door toename van handel en bierbrouwerij. De rol van het geloof in de maatschappij is direct terug te zien in de toename van het aantal kloosters in de stad. De periode 1350-1550 is – mede door de verdichting - ook een periode van grote stadsbranden. Na de stadsbrand in 1438 wordt het stadhuis op de markt opnieuw opgebouwd. Ook de Sint Jan ontkomt niet aan de stadsbranden. Bij het herstel wordt de kerk steeds opnieuw vergroot tot uiteindelijk een van de grootste kerken van Europa in de 16e eeuw. De contour van de huidige binnenstad tekent zich duidelijk af, met de singels als heldere grens.

In de 19e eeuw werd Gouda bereikbaar per spoor en de industrialisatie leidde tot nieuwe impulsen. De aanleg van een stedelijk riool verbeterde de volksgezondheid in de sterk verdichte stad. Daardoor verdwenen veel van de oorspronkelijke zijlen, grachten en andere watergangen.

PERIODE 1900 – HEDEN: DE MODERNE TIJD Net als de kloosters enkele eeuwen eerder, verdwijnen vanaf het midden van de twintigste eeuw ook de fabrieken weer uit de binnenstad. Die plekken worden in de twintigste eeuw opgevuld met woningbouw en winkels. De na-oorlogse schaalsprong in woningbouw en winkels betekent een volgende invulling met grote complexen binnen het oorspronkelijk kleinschalig weefsel van de binnenstad. Voorbeelden van de vergroting in maat en schaal zijn de Hema, de nieuwe Marktpassage en de woningbouw complexen uit de jaren zestig, zeventig en tachtig. Met de groeiende welvaart en mobiliteit wordt ook de auto meer en meer onderdeel van de historische binnenstad. Met name in de buitenste schil van de binnenstad – en dan vooral tussen de Kleiweg en de Lange Tiendeweg - verandert het weefsel van de historische stad structureel. In die hoek van de binnenstad leidt de gewijzigde stedenbouw tot een nieuwe aaneenschakeling van pleinruimten parallel aan de Kleiweg. Een ruimtelijke structuur die tot dan nog niet bestond.

1550 – 1900: ROERIGE TIJDEN VAN OORLOG EN VERANDERING De tachtig jarige oorlog leidde een lange periode van onrust en conflicten in. Voor Gouda betekende dit een lange periode van economische groei en neergang, gecombineerd met ingrijpende wijzigingen in de stadsplattegrond. De stadsmuren en kloosters werden afgebroken. Gouda werd een nijverheidsstad en ook de kaashandel groeide. Deze handel was zo belangrijk dat de nieuwe Waag in 1668 pal tegenover het stadhuis werd gebouwd.

17

DE POORTEN

DE RUIMTELIJKE STRUCTUURDRAGERS

HET LABYRINT

P

V 18

O

H

DE GEBIEDSPROFIELEN

GOUDA - GELAAGDE STAD In het vorige hoofdstuk is kennisgemaakt met de ontstaansgeschiedenis / ontwikkeling van de Goudse binnenstad en haar kenmerkende tijdlijn. Die kennis wordt nu aangevuld met de complexe gelaagdheid in de binnenstad, aan de hand van een viertal thema’s: de poorten, de ruimtelijke structuurdragers, het labyrinth en de gebiedsprofielen. Afhankelijk van de ontwerpopgave, vertelt iedere laag iets over de ruimtelijke context en de juiste onderzoeken en afweging van ontwerpkeuzes in relatie tot de verschillende lagen in de binnenstad.

DE STADSPLATTEGROND ALS BASIS Het is bij elke herinrichtingsopgave van groot belang om kennis te hebben van de ontwikkelingsgeschiedenis van de stadsmorfologie. Dat is het weefsel van de bebouwing enerzijds en de openbare ruimte anderzijds. Gezamenlijk bepalen zij de opbouw van de stadsplattegrond en tonen de eerder omschreven identiteit van de verschillende tijdperken in de ontwikkeling van de Goudse binnenstad. Om de waarden, keuzen en opgaven voor de Goudse binnenstad zo goed mogelijk te borgen in de visie op de openbare ruimte, volgt het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte voor de binnenstad de volgende “lagenopbouw”:

DE RUIMTELIJKE STRUCTUURDRAGERS De binnenstad van Gouda kent een aantal ruimtelijke structuurdragers. Deze bepalen als een skelet de vorm van de stadsplattegrond. Sommige zijn leidend geweest in de ontwikkeling van de binnenstad (bijvoorbeeld de waterlopen). Sommige zijn getransformeerd in tijd (de Nieuwe Haven) of zijn nieuw ontstaan als gevolg van een stedelijke ontwikkeling (bijvoorbeeld Agnietenstraat) Op basis van hun eigen identiteit of rol in de stadsplattegrond, eventueel aangevuld met de opgave vanuit de gebiedsprofielen, worden de ruimtelijke structuurdragers helder benoemd en onderscheiden. Daar waar eenheid en continuïteit kan worden nagestreefd, wordt dat als opgave vastgelegd.

Er worden voor de binnenstad vier gebiedsprofielen onderscheiden, die de historie van Gouda vertellen:

•

De Oorsprong (O)

•

Handel en Water (H)

•

Verandering en Schaalsprong (V)

•

De Poorten en Randen (P)

Per gebiedsprofiel wordt verwoord welke periode in de geschiedenis leidend is in de leesbaarheid van de stadsplattegrond, welke kenmerken de nadruk krijgen en welke strategie nodig is.

HET LABYRINT De stadsplattegrond van Gouda kent naast de herkenbare ruimtelijke structuren ook een kleinschaliger, dieper verborgen weefsel aan hoven, stegen, zijlen en andere plekken. Dit “labyrint” is karakteristiek en zeer waardevol om te benoemen als laag van de binnenstad. Met name de combinatie van de heldere lange lijnen met het kleinschalig weefsel van verrassingen en verborgen plekken maken het dna van de Goudse binnenstad uniek.

DE GEBIEDSPROFIELEN DE POORTEN De poorten zijn de toegangen naar de binnenstad. Sommige poorten zijn er al sinds het ontstaan van de stad, weer andere zijn pas in de laatste honderd jaar toegevoegd. Sommige poorten verbinden de aangrenzende woonwijken, weer andere verbinden de stad met de Hollandsche IJssel of geven toegang voor mensen vanuit de regio of de Randstad.

Anders dan in het vorige KOR wordt de kwaliteit van de bestaande identiteiten niet ten opzichte van elkaar gewogen. De betekenis van elke tijdlijn in de stadsplattegrond en daarmee de betekenis van die tijdlijn voor de identiteit van de Goudse binnenstad is namelijk gelijkwaardig. Samen maken zij de cultuurhistorie van Gouda zichtbaar. Wel wordt gekeken welke kenmerken en waarden deel uit maken van dat specifieke tijdperk in de stadsplattegrond. En waar zij bijdragen aan de leesbaarheid van de binnenstad of niet.

19

de Poorten en routes van de Goudse Binnenstad met daarbinnen het gewenste Venster op de Hollandsse IJssel

20

DE POORTEN VAN DE BINNENSTAD De Goudse binnenstad is hét bruisende hart van en voor alle Gouwenaars. De Goudse binnenstad is midden in de Randstad ook hét regionale centrum voor het omliggende kernen en de Krimpenerwaard. Nationaal en internationaal is de historische binnenstad een toeristisch recreatieve parel, die mensen vanuit de hele wereld naar Gouda brengt.

De stadspoorten van de Goudse binnenstad Rond de binnenstad liggen gelijkmatig verdeeld over de singels een achttal grote en kleine toegangen naar de binnenstad. Sommige poorten verbinden de aangrenzende woonwijken over de singel met de binnenstad, weer andere zijn de toegang voor mensen vanuit de regio of de Randstad. Een aantal van de poorten naar de binnenstad ligt op dezelfde plek als de oorspronkelijke stadspoorten of ravelijnen. Ze zijn te herkennen aan de doorgaande verbindingen vanaf het achterland tot diep in het hart van de binnenstad. Andere poorten zijn juist tussenliggende verbindingen, die over de singel aanhaken op het secundaire weefsel in de binnenstad. De zogenaamde “waterpoorten” verbinden het achterland via de Gouwe en de Haven met de Hollandsche IJssel en vice versa. Andere poorten bieden via de winkellinten van de Kleiweg en de Lange Tiendeweg juist weer rechtstreeks toegang tot het kernwinkelgebied.

Een betere leesbaarheid, gebruik en ruimtelijke programmering van de diversiteit aan poorten en verbindingen kan enorm helpen bij het functioneren en beleven van de historische binnenstad. Voor de bewoners van Gouda en haar bezoekers. Lokaal, regionaal en (inter-)nationaal.

“Ook de aantrekkelijkheid en leesbaarheid van de routes en toegangen naar de binnenstad dragen bij aan de aantrekkelijkheid en gastvrijheid van de Goudse binnenstad. Elke poort is tenslotte de eerste kennismaking met de historische kern.”

Een herverdeling van stromen door de stad De verdeling van verkeer en mensen over de verschillende poorten en routes is anders en (mogelijk) niet optimaal. Door o.a. de ligging van de parkeergarages hebben met name de twee poorten naar het kernwinkelgebied te maken met veel auto- en fietsverkeer. Ook de poorten vanaf de Hollandsche IJssel kampen met een overmaat aan doorgaand verkeer. Dit beïnvloedt de bereikbaarheid en kwaliteit van de poorten aan de rivier. Een betere verdeling van bezoekers per auto en fiets over de verschillende poorten kan de bereikbaarheid en (be-) leefbaarheid van de binnenstad enorm verbeteren. Nog beter is om te onderzoeken op welke wijze de auto al aan de rand van de binnenstad kan worden opgevangen zodat er vooral voetgangers zijn in het historische centrum.

Gouda aan de Hollandsche IJssel De prioriteit van Gouda gaat op dit moment uit naar de verbetering van vaarroutes en de relatie van de binnenstad met de Hollandsche IJssel. Terechte ambities die op dit moment in onderzoek zijn. Een aanvullende studie naar de kwaliteitsslag voor alle poorten en routes naar de binnenstad geeft inzicht in de kansen op andere routes naar de binnenstad.

Elke poort heeft zo zijn specifieke karakteristiek en betekenis in het scala aan toegangen en verbindingen naar en door de historische Goudse binnenstad. de relatie met de Hollandsche IJssel is een belangrijke opgave in de Goudse binnenstad met drie poorten vanuit de rivier naar de historische stad

21

ruimtelijke structuurdragers de kern (winkel-) linten

havens en grachten gedempte havens singels turfsingel / museumhaven

straten stegen

poorten de Hollandsche IJssel stad aan de rivier

22

DE RUIMTELIJKE STRUCTUURDRAGERS DE IDENTITEITSDRAGERS VAN DE OPENBARE RUIMTE IN DE BINNENSTAD Rond de binnenstad liggen gelijkmatig verdeeld over de singels grote en kleine poorten als toegangen naar de binnenstad. Eenmaal in die binnenstad openbaart zich een aantal hele sterke ruimtelijke dragers in de openbare ruimte. De binnenstad is ooit ontstaan bij de “kern” met de omgeving van de Sint Janskerk en de Markt. De oude linten naar die oorsprong zijn duidelijk herkenbaar zoals de Kleiweg en de Lange Tiendeweg. Naast deze oude linten, die beiden nu inmiddels winkelstraten zijn, is ook de Lange Groenendaal vergelijkbaar als iets nieuwer (winkel)lint. De Agnietenstraat als nieuwe winkelstraat in de stadsplattegrond kan zich bij deze identiteit als winkellint voegen. De Haven en de Gouwe met haar kades en bomen, die het water begeleiden, zijn sterke identiteiten. De grachten soms enkelzijdig (Zeugwater) en soms tweezijdig (Turfmarkt) begeleid - zijn belangrijk in de cultuurhistorische plattegrond maar kunnen winnen aan samenhang. Een aantal voormalige watergangen zoals de Raam en Nieuwe Haven zijn gedempte grachten en havens en dienen nu als groenstructuren.

”Samen geven zij kleur en identiteit aan het weefsel van samenhangende en doorgaande structuren in de buitenruimte.” Tijdens de totstandkoming van het Kwaliteitsplan zijn de verschillende ruimtelijke structuurdragers benoemd. Voor alle dragende structuren in de buitenruimte van de binnenstad zijn het beeld en de identiteit in een aantal principeprofielen uitgewerkt (zie bijlage). De openbare ruimte wordt zo een leesbare en duurzame structuur binnen de verschillende tijdslagen van de historische binnenstad. Waar mogelijk zijn de thema’s klimaatadaptatie, vergroening en biodiversiteit meegenomen in de uitwerking. Voor alle benoemde structuren is in de bijlage een totaaloverzicht toegevoegd.

De singels benoemen de grens tussen de binnenstad en de omliggende wijken en hebben hun eigen duidelijke karakter. Het overgrote deel van de singels verzorgt het verkeer en de groene begeleiding van de binnenstad. De Vest en de Turfsingel hebben binnen de singels hun eigen, kleinschaliger en verkeersluwer karakter. Alle relevante ruimtelijke structuren van de binnenstad zijn geïnventariseerd en bekeken op hun gewenste identiteit.

de Gouwe als een van de oudste en sterkste structuurdragers binnen het weefsel van de binnenstad

23

voorbeeldprofiel Havens 24

Als voorbeeld voor de uitwerking van de ruimtelijke structuurdragers in de bijlage, zijn hier twee profielen opgenomen. Het linker profiel is het principeprofiel voor de Havens, in dit geval de Westhaven / Oosthaven of de Hoge en Lage Gouwe. Langs de Havens wordt in het Verkeerscirculatieplan ingezet op steeds minder auto’s op straat. Het parkeren wordt uitgefaseerd, waarmeer er meer ruimte ontstaat voor de voetganger en verblijfskwaliteit. Ook voor de bomen wordt extra boomvakgrootte (ondergronds en bovengronds) gerealiseerd met een onderbeplanting, die bijdraagt aan de biodiversiteit. Omdat de komende jaren deze route voor logistiek verkeer in de binnenstad van groot belang blijft, ligt het trottoir wel hoger dan de straat. Het hele profiel watert vanaf de gevel af richting de kade en uiteindelijk de watergang. Voor de verharding is gekozen voor duurzaam hergebruik van de oorspronkelijke gebakken verharding in de binnenstad. Het rechterprofiel is een voorbeeld van één van de Linten. De linten zijn volledig verblijfsgebied, autoluw en daarmee kan het hele profiel in principe à niveau (ongedeeld) worden uitgevoerd. Kenmerkend voor de linten zijn molgoten die de “wandelloper” onderscheiden van de “margezones” aan weerszijden. Die margezones kunnen worden ingezet voor reclame, uitstalling, terrasruimte of stallingsgelegenheid voor de fiets.

Vergroening is een opgave in deze drukbezochte gebieden, waarbij bomen de beste oplossing zijn als klimaatmaatregel. Een opgave maar wel nodig. Qua materiaal is gekozen voor gebakken materiaal in een mix van vier kleuren, waarbij naast rood, bruin en donkerbruin (deels herbruik) ook een klein percentage geel past. Deze mix maakt het kernwinkelapparaat onderscheidend, waarbij het geel bewust verwijst naar de kleur, die ook is toegevoegd op de Markt en rond de Sint Janskerk.

voorbeeldprofiel Linten 25

26

HET LABYRINTH Daar waar de singels, grachten etc. de dragers van het stedelijk weefsel in de binnenstad zijn, vormen de steegjes, pleinen, hofjes en zijlen de haarvaten van het stelsel aan openbare ruimte. Juist de combinatie van beide lagen aan openbare ruimten in de binnenstad, maakt de stadsplattegrond van Gouda uniek.

Het labyrinth aan pleinen en plantsoenen, stegen, hofjes en zijlen is als het DNA van Gouda De parken en plantsoenen verbinden de kleine schaal van het groen in de hoven aan de doorgaande groenstructuren, daar waar de groene hoven de groene stepping-stones tussen de verschillende groengebieden kunnen vormen. Het zijn kleine maar belangrijke verbindingen voor natuurontwikkeling en biodiversiteit: een waardevolle kansenkaart op kleine schaal als aanvulling op de dragende (groen-)structuren. Het labyrint kent naast de steegjes en hofjes ook een aantal karakteristieke pleinen en parken: het Houtmanplantsoen, de Vroesentuin, Achter de Waag en natuurlijk de Markt.

De Markt De Markt is hét centrale plein in de binnenstad van Gouda. Het Stadhuis uit de 15e eeuw, de Waag (ook wel kaaswaag genoemd) uit de 17e eeuw en het kantongerecht (Arti Legi) uit de 19e eeuw, laten zien hoe dit plein door de eeuwen heen altijd de belangrijkste openbare ruimte voor de mensen in Gouda is geweest. Ook nu geldt nog steeds, met de markt, de evenementen en de goede horeca aan het plein. De Markt heeft haar eigen markante vorm en materialisatie in de binnenstad. Met name op dit plein is de opgave om te vergroenen en deze drukbezochte, veelgebruikte centrale plek in de binnenstad klimaatrobuust te maken, een grote maar belangrijke uitdaging.

pleinen

stegen

hofjes

groen

water

27

V P de gebiedsprofielen O de Oorsprong ( - 13e eeuw)

H de Handel- en Waterstad ( 13e - 16e eeuw)

V de Verandering

( 17e - 19e eeuw)

P de Poorten en Randen

( 20e eeuw - nu) de poorten naar de binnenstad

28

H

O

DE GEBIEDSPROFIELEN De gehele binnenstad verdient als geheel een hoge kwaliteit. In de binnenstad wordt daarom géén onderscheid meer gemaakt in kwaliteitsgebieden. Dit betekent natuurlijk niet dat de binnenstad er overal hetzelfde uitziet of overal dezelfde opgaven en oplossingen van toepassing zijn.

Voorbeelden binnen de tijdlijn

De studie naar de historische gelaagdheid van de binnenstad geeft inzicht in de verschillende groei- en ontwikkelingsstadia in de binnenstad, zogenoemde “jaarringen”. Deze jaarringen zijn nog steeds duidelijk herkenbaar in de binnenstad.

de Nieuwe Passage / Agnietenstraat (20e eeuw)

Per jaarring is gekeken naar de huidige karakteristiek en de potentie om deze te herstellen. Daarbij hoort ook de strategie om de identiteit van dit deel van de binnenstad leesbaar te houden en tegelijkertijd te hechten aan het totale weefsel van openbare ruimte in de binnenstad.

de Kleiweg (voor 1300) de Kazerne (19e eeuw)

de Nieuwe Haven (14e eeuw, gedempt 20e eeuw) de Hema (20e eeuw)

de Waag (17e eeuw) het Stadhuis en de Markt (14e - 15e eeuw)

In het kwaliteitsplan benoemen we op basis van de vier “jaarringen” in de binnenstad en haar randen vier gebiedsprofielen:

de Zeugstraat (14e eeuw)

O de Oorsprong 13e eeuw H de Handel- en waterstad 13e-16e eeuw 17e-19e eeuw V de Verandering P de Poorten en Randen 20ste eeuw - nu

de St. Janskerk (13e - 16e eeuw)

Voor elk gebiedsprofiel behandelen we achtereenvolgens:

de Haven (13e eeuw)

1. de betekenis voor cultuurhistorie in de stadsplattegrond

de Ringgracht (voor 1300)

het Weeshuis (16e eeuw) de Visbank en Korenbeurs (16e eeuw) de Peperstraat (13e eeuw)

de Gouwekerk (20e eeuw)

2. de identiteit en karakteristieken

de Raam (14e eeuw, gedempt 20e eeuw)

3. de waarde en kwaliteit van de openbare ruimte

de Turfsingel / Museumhaven (16e eeuw)

4. de strategie om tot de gewenste kwaliteit te komen

29

O

GEBIEDSPROFIEL DE OORSPRONG CULTUURHISTORIE

De oorsprong ligt in het hart van de binnenstad en is de plek waar Gouda in de 13e eeuw is ontstaan.

IDENTITEIT Het gebied ligt verstopt achter de bebouwingswand van de Markt en de Haven. Daardoor voelt de oorsprong als een goed bewaarde eigen wereld met een eigen tijdlijn binnen de binnenstad. Het grote contrast in schaal van de dominant aanwezige Sint-Janskerk met de aangrenzende kleinschalige openbare ruimte en bebouwing is kenmerkend voor dit deel van de binnenstad.

OPENBARE RUIMTE Rond de kerk ligt een kleine omloop, via steegjes verbonden met de Markt, Haven en de Vroesentuin. De aangrenzende ringgracht is een tweede ronde vorm. Samen met de Vroesentuin en -plein kent het gebied een eigen intiem karakter. Bijzonder is hoe twee oorspronkelijke linten (de Kleiweg en de Lange Tiendeweg) van buiten de binnenstad doorlopen tot aan de oorsprong. Het openbaar gebied is voetgangersgebied en kent een duidelijke eigen schaal en identiteit en onderscheidt zich in materiaalkeuze door de gele gebakken verharding, afgewisseld met natuursteen rond de kerk.

STRATEGIE - behoud en leesbaarheid De strategie is gericht op conservatie en waar nodig reconstructie van deze zorgvuldige bewaarde identiteit. De onderscheidende eigen verborgen identiteit is een te behouden kwaliteit. Daarmee ook de afwijkende eigen materialisatie. De routes vanuit de omgeving richting de oorsprong verdienen meer leesbaarheid en kwaliteit. Dat geldt ook voor het water en groen in de oorsprong en aangrenzend in de omgeving: de ringgracht en het Vroesenplein.

30

H

GEBIEDSPROFIEL

HANDEL- EN WATERSTAD CULTUURHISTORIE

Dit deel van de binnenstad laat de welvarende groei van Gouda als handel- en waterstad zien. De Haven en Gouwe met de Donkere Sluis en de Vismarkt. De Markt met het gotische Stadhuis. Achter de Waag waar de kaas werd gewogen en verhandeld in de Waag.

IDENTITEIT

Die kleine homogene schaal en korrelgrootte van de bebouwing volgt veelal de structuur van het waterplan: perceelsgewijze individuele gevels begeleiden de enkele (Zeugwater) en dubbele (Turfmarkt) grachten, waarbij het water en de wegen elkaar naar buiten toe steeds afwisselen als jaarringen in de opbouw van de openbare ruimte.

OPENBARE RUIMTE

Het water – veelal begeleid met bomen - is in dit deel van de binnenstad de drager van de identiteit van dit gebiedsprofiel. Het zijn de vroegere aanvoerroutes van binnen naar buiten: de Haven / Gouwe, de grachten en als duidelijke rand de oude singels. In de handel- en waterstad ligt een aantal pleinen van betekenis, waarvan de Markt het belangrijkste plein is. De middeleeuwse stadsplattegrond is nog grotendeels intact. Stegen en zijlen verbinden de verschillende “schillen” met elkaar. De zijlen zijn uiteindelijk vervangen door straten.

STRATEGIE - samenhang en structuurherstel

De strategie voor dit gebiedsprofiel richt zich primair op het herstel van de continuïteit van de groen- en waterstructuur. Deze structuur is de basis voor de goed intact gebleven perceelsgewijze bebouwingsopzet. Verbetering is mogelijk door het aanbrengen van een goede samenhang en kwaliteit van de buitenruimte met goede groenstructuren langs de grachten én een autoluw verblijfsgebied voor de voetganger. Langs de singels wordt de samenhang bijvoorbeeld versterkt door verdere vergroening en continuïteit in routing. Het autoparkeren verdwijnt uit delen van dit gebied waardoor er ruimte ontstaat voor meer groen en verblijfskwaliteit, met name langs de watergangen. De pleinen zijn hoogwaardige, klimaatrobuuste verblijfsplekken voor ontmoeting en activiteiten.

31

V

GEBIEDSPROFIEL DE VERANDERING CULTUURHISTORIE

De derde ‘ring’ loopt ongeveer vanaf de lijn Raam / Nieuwe Haven / Groeneweg tot aan de singels. Het maakt onderdeel uit van de wereld van de Handel- en Waterstad maar met een heel andere geschiedenis. In een paar eeuwen zijn de lege plekken in dit deel van de binnenstad steeds opnieuw ingevuld met grote complexen. Aan de westkant met fabrieken en aan de oostkant met kloosters. in de laatste eeuw zijn deze plekken gevuld met grootschalige winkels en wooncomplexen.

IDENTITEIT Het gebied V vertoont veel van de (latente) kenmerken van het gebiedsprofiel H maar mist de cohesie en samenhang door de vele kleine en grootschalige ingrepen in het stedelijk weefsel over de afgelopen eeuwen. Binnen gebiedsprofiel V is een groot contrast in maat, schaal en kwaliteit.

OPENBARE RUIMTE Een aantal dragende ruimtelijke structuren in de openbare ruimte zijn constant gebleven, zoals bijvoorbeeld de singels en de Kleiweg. Andere delen in de oorspronkelijke buitenruimte zijn bebouwd of blijvend veranderd in beeld zoals de voormalige watergangen Raam en Nieuwe Haven. Delen in het openbare ruimte weefsel in dit gebiedsprofiel missen een duidelijke identiteit en gebruikskwaliteit.

STRATEGIE - samenhang en identiteit De strategie volgt in eerste instantie die van gebiedsprofiel H: samenhang en structuurherstel. De omgeving van de Vest en de Museumhaven kent een eigen identiteit met een kademilieu, waar hernieuwde samenhang nodig is. Op sommige plekken conflicteren de oorspronkelijke delen uit de binnenstad met de nieuwe vorm en maat van de latere verdichtingen. Wanneer herstel van de oorspronkelijke structuur in de openbare ruimte niet zondermeer past in het huidige beeld, is een aanvullend ontwerpleitmotief in de buitenruimte nodig om de discontinuïteit of conflicterende vormentaal weer samenhang en identiteit te geven.

32

P

GEBIEDSPROFIEL

POORTEN EN RANDEN CULTUURHISTORIE

Aan de buitenrand van de singels tonen zich de verschillende wijken als poortwachters rond de binnenstad. Met de klok mee liggen de industrie en woonbuurten van Korte Akkeren, Nieuwe Park, Kort Haarlem en de Kadenbuurt rond de historische binnenstad. Elke wijk heeft haar eigen karakter.

IDENTITEIT De oorspronkelijke poorten naar de binnenstad uit de tijd van de stadsmuur manifesteren zich nog door de toevoerwegen vanuit de omliggende wijken en de bruggen over de singels. De poorten zijn onderdeel van de singelstructuur, die de binnenstad omringt en als historische grens herkenbaar is. Elke poort heeft zo haar eigen achterland: het Bolwerk (Potterspoort), het station (Kleiwegpoort), Klein Amerika en de Karnemelksloot (Lange Tiendepoort) of de Nieuwe Veerstal (drie poorten: Rotterdamse Poort, de Haven en de Fluwelensingel). Daarnaast zijn er nog drie fietsersverbindingen vanuit de wijken via de Guldenbrug, de Kazernebrug en de Doelenbrug.