Programma Vrijetijdseconomie 2035

Programma Vrijetijdseconomie 2035 De koers voor toerisme en recreatie in Gorinchem, met oog voor economie, cultuur, erfgoed, natuur en bereikbaarheid.

© Mooi Gorinchem

Inhoudsopgave

Voorwoord 1

Samenvatting 2

Colofon

1

Inleiding 4

1.1

Aanleiding 6

1.2

Uitgangspunten 7

1.3

Totstandkoming 8

1.4

Leeswijzer 9

2

10 Huidige situatie recreatie en toerisme 

2.1

Bureauonderzoek 13

2.2

Resultaten participatie  14

2.3

Inzicht in doelgroepen  18

2.4

Trends en ontwikkelingen  20

2.5

SWOT-analyse 22

3

Koers en strategie richting 2035 24

3.1

Uitgangspunten 26

3.2

Ambities en doelen  27

Bijlagen 32

In opdracht van Gemeente Gorinchem en Stichting Gorinchem Citymarketing

1

Participatie 33

Projectnummer: 2173-2025

2

Overzicht geanalyseerde documenten  34

3

Analyse bestaand beleid  36

4

Uitwerking toeristisch-recreatief profiel  40

5

Toekomstscenario’s recreatief-toeristisch Gorinchem  52

6

Leefstijlvinder 56

Opgesteld door Bureau BUITEN, Utrecht Vormgeving House of Graphic Design Mede mogelijk gemaakt door Provincie Zuid-Holland Bron foto’s Stichting Gorinchem Citymarketing en Bureau BUITEN

© Mooi Gorinchem

Voorwoord Met gepaste trots presenteer ik u het Programma Vrijetijdseconomie 2035. De afgelopen jaren heeft onze stad een opmerkelijke ontwikkeling doorgemaakt op het gebied van toerisme en recreatie. Dankzij het gezamenlijke enthousiasme van inwoners, ondernemers en partners zoals Stichting Gorinchem Citymarketing hebben wij ons kunnen profileren als een aantrekkelijke bestemming, waar geschiedenis, cultuur en gastvrijheid samenkomen. De groei van bezoekersaantallen en de toenemende landelijke bekendheid onderstrepen dat Gorinchem meer dan ooit leeft. Dit succes brengt ook verantwoordelijkheden met zich mee. Het vraagt om een koers met duidelijke keuzes en samenwerking, zodat onze stad haar unieke karakter behoudt en iedereen kan blijven genieten van al het moois dat Gorinchem te bieden heeft. Met dit programma leggen wij de ambities en uitgangspunten vast voor de periode 2025–2035. Een koers voor toerisme en recreatie met oog voor economie, leefbaarheid, natuur en bereikbaarheid. Samen bouwen wij aan een Gorinchem die uitnodigt tot ontmoeting, ondernemerschap en beleving — méér dan alleen de allermooiste vestingstad van Nederland. Met hartelijke groet,

Attie Mager Wethouder Stedelijke Ontwikkeling, Economie, Onderwijs en Toerisme

1

Samenvatting Het programma schetst de koers voor toerisme en recreatie in Gorinchem tot 2035, gericht op een duurzame balans tussen economie, leefbaarheid, natuur en bereikbaarheid. Koers en ambities richting 2035 Belangrijke uitgangspunten zijn: ◆ Afstemming met bestaand beleid, zoals Omgevingsvisie en Merkstrategie

Toerisme en recreatie als een middel voor brede welvaart: jaarrond aantrekkelijk, behoud en beleefbaar maken van erfgoed, versterken van onderscheidend profiel en professionalisering van marketing en samenwerking.

◆ Focus op duurzaam toerisme ◆ Samenwerking met stakeholders ◆ Vertaling naar mogelijke acties en voorzet voor uitvoeringsagenda

Vier hoofdthema’s met doelen:

SQUARE-ARROW-UP-RIGHT

ARROWS-UP-DOWN-LEFT-RIGHT

Versterken en optimaliseren van de dagrecreatieve sector: meer samenhang in aanbod, jaarrond activiteiten, spreiding bezoekers, betere infrastructuur (wandelen/fietsen/varen), samenwerking ondernemers.

Uitbreiding uniek (kleinschalig) kwalitatief verblijfsrecreatief aanbod: kwaliteitsslag bestaand aanbod, nieuwe kleinschalige accommodaties passend bij Gorinchem, stimuleren van duurzaamheid en innovatie.

HAND-HOLDING-HEART

🤝

Beleefbaar maken van de cultuurhistorie, geschiedenis en verhalen: ontwikkelen van verhaallijnen, koppelen aan routes en marketing, kennisuitwisseling met eigenaren/exploitanten.

Versterken en professionaliseren van regionale samenwerkingen: duidelijke positionering binnen Vestingdriehoek, Biesboschlinie en Groene Hart. Gezamenlijke marketing, bezoekersmanagement, datadeling.

Analyse huidige situatie ◆ Sterktes: centrale ligging, UNESCO Werelderfgoedstatus, aantrekkelijk erfgoed- en evenementenaanbod, goede regionale verbindingen, sterke positionering via Gorinchem Citymarketing. ◆ Economisch belang: 426.000 bezoekers (2023), €55,70 gemiddelde besteding, 6.5% van de werkgelegenheid in toerisme en recreatie. ◆ Doelgroepen: vooral Plezierzoekers, Rustzoekers en Stijlzoekers. Wens om leefstijlen van bezoekers en inwoners beter te laten aansluiten. ◆ Trends: onder meer groeiende aandacht voor duurzaamheid, gezonde levensstijl, fietsen/wandelen, cultuurtoerisme en vergrijzing.

Kortom, het Programma Vrijetijdseconomie 2035 zet in op een duurzame en toekomstbestendige ontwikkeling van toerisme en recreatie met als doel brede welvaart te versterken. Uitgangspunt is een balans tussen economische groei, leefbaarheid, natuur en bereikbaarheid.

2

3

1

Inleiding Voor u ligt het Programma Vrijetijdseconomie 2035. Dit programma bevat de ambities en uitgangspunten op het gebied van toerisme en recreatie van de gemeente en haar stakeholders voor de periode 2025-2035.

4

5

1 1.1 Aanleiding Gorinchem verwelkomt steeds meer bezoekers, en daar draagt de titel ‘Allermooiste vestingstad van Nederland’ van de ANWB (2021) zeker aan bij. In 2024 bezochten 388.000 unieke bezoekers de stad. Het gemiddeld aantal bezoeken per persoon dat jaar was 3,11. Riviercruises naar de stad worden steeds populairder. Het aantal aankomsten groeide van 109 aankomsten in 2021 naar 858 aankomsten in 2025 (peildatum april 2025), een stijging van 687,2%.

1

1.2 Uitgangspunten Verder droegen de landelijke Sinterklaasintocht en de tv-programma’s ‘Denkend aan Holland’ en ‘Hier zijn de van Rossems’ bij aan de groeiende naamsbekendheid van Gorinchem. De groei van het toerisme biedt kansen en uitdagingen. Het is belangrijk om een goede balans te houden tussen de belangen van inwoners, ondernemers, bezoekers en de leefomgeving.

Voor dit nieuwe programma zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:

🗪 Afstemming met bestaand beleid Het programma sluit aan bij beleidskaders zoals de Omgevings- en integrale samenlevingsvisie en het Erfgoedbeleid 2025-2028. Daarnaast ondersteunt het programma de identiteit van Gorinchem door aan te sluiten bij de Merkstrategie Gorinchem 2024.

Bron: Rapport Toeristisch Bezoek aan Steden 024, NBTC.

DOWN-LEFT-AND-UP-RIGHT-TO-CENTER Duurzaam toerisme staat centraal Het is belangrijk om een goede balans te behouden tussen de belangen van inwoners, ondernemers, bezoekers en de leefomgeving.

LOCATION Bewuste bestemming Toerisme en recreatie draagt bij aan een aantrekkelijke leefomgeving, een vitale economie en het brede welzijn van onze samenleving. Door te kiezen voor kwaliteit, balans en samenwerking zorgen we ervoor dat Gorinchem een plek blijft waar inwoners, ondernemers en bezoekers zich welkom voelen — nu en in de toekomst.

🤝 Samenwerking met stakeholders Actieve betrokkenheid met verschillende stakeholders is cruciaal om vanuit de verschillende belangen en inzet de ambities van het programma waar te maken.

CALENDAR-ALT Van programma naar uitvoeringsagenda Het programma geeft de koers aan waar we als stad de komende 10 jaar aan willen werken. Deze ambities en doelen worden in nauwe samenwerking met de stakeholders uitgewerkt in concrete acties. Deze acties krijgen vorm en inhoud in de Uitvoeringsagenda Toerisme en Recreatie Gorinchem 2026 - 2029. Planning oplevering uitvoeringsagenda is 1e kwartaal 2026.

6

© Mooi Gorinchem

7

1 1.3 Totstandkoming Om te komen tot dit programma zijn de volgende stappen doorlopen:

Locatiebezoek Met het bezoek is een goed beeld gevormd van het aanbod, erfgoed, recreatieve voorzieningen, routes en het landschap in Gorinchem.

Diverse gesprekken met lokale en regionale stakeholders Er zijn verschillende individuele- en groepsgesprekken gevoerd met lokale en regionale stakeholders om inzicht te krijgen in de gedeelde belangen, ambities en behoeften op het gebied van toerisme en recreatie. Zie bijlage 1 voor de organisaties die betrokken waren in het proces.

Groepsgesprek met diverse beleidsmedewerkers Actuele ontwikkelingen, aandachtspunten, kansen en aanknopingspunten voor het programma zijn besproken vanuit diverse beleidsvelden binnen gemeente Gorinchem.

Enquête van inwoners en bezoekers Er is inzicht verkregen in de meningen, behoeften en wensen vanuit inwoners en bezoekers op het gebied van toerisme en recreatie.

Bureauonderzoek Bestaande beleidsstukken, data en andere relevante resultaten van onderzoeken zijn geanalyseerd.

Brede raadsbijeenkomst met verschillende stakeholders en raadsleden De eerste resultaten zijn getoetst en aangevuld. Ook hebben deelnemers beoordeeld welk toekomstscenario het beste bij Gorinchem past.

1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 zijn de resultaten van de toeristisch-recreatief analyse weergegeven. Hiermee wordt een beeld gegeven van toerisme en recreatie in Gorinchem inclusief de relevante trends en ontwikkelingen en een sterkte-zwakte analyse (SWOT). De koers en strategie zijn in hoofdstuk 4 uitgewerkt in ambities en doelen tot 2035 waarbij een kleine voorzet wordt gedaan voor de uitvoeringsacties op de middellange termijn.

© Mooi Gorinchem 8

9

2

Huidige situatie toerisme en recreatie Om het toekomstbeeld te bepalen, is het belangrijk te weten waar we nu staan. Daarom is een toeristisch-recreatief analyse uitgevoerd. Deze is tot stand gekomen door bureauonderzoek en participatie (enquête + bijeenkomsten). Hieronder vind u een samenvatting van de analyse. De uitgebreide analyse vindt u in bijlage 4.

10

© Mooi Gorinchem

11

2 2.1 Resultaten bureauonderzoek Centrale ligging van Gorinchem De gunstige ligging was en is heel bepalend voor de groei van Gorinchem. De Randstad en steden in Noord-Brabant, Utrecht en Gelderland zijn op relatief korte afstand bereikbaar. De ligging in de Alblasserwaard en de verbinding met omliggende dorpen en steden maken Gorinchem historisch gezien de “De Sleutel van Holland”. 2 Gorinchem meer dan de allermooiste vestingstad van Nederland Gorinchem is de grootste en een van de mooiste vestingsteden van Nederland. Niet voor niets is de nog altijd oorspronkelijke vesting onderdeel van unesco Werelderfgoed De Hollandse Waterlinies.

Gorinchem positioneert zich als een levendige vestingstad aan het water met een groen karakter. De stad herbergt te bezichtigen militair erfgoed uit de nabije en verre geschiedenis. Van de Koude Oorlog tot de Hollandse Waterlinies en de 80-jarige oorlog. Er zijn roemruchte verhalen, van Hugo de Groot, de Martelaren van Gorcum tot Hendrick Hamel. Het verleden dragen we uit door het erfgoed te onderhouden en te vertellen in musea (Gorcums Museum en Hendrick Hamel Museum). Naast uniek erfgoed biedt de stad een levendige mix van lokale (ambachts)winkels, horeca en evenementen.

Marketing en promotie van Gorinchem Stichting Gorinchem Citymarketing (GCM) voert de destinatiemarketing uit onder het label ‘Mooi Gorinchem’. De vier voornaamste doelen van de marketing- en promotieorganisatie zijn:

PEOPLE-GROUP

Meer bezoekers

COINS

Meer bestedingen

USER-CLOCK

Langere verblijven

CAMERA-ALT

Promotie van het erfgoed

Dag- en verblijfsrecreatief aanbod Gorinchem is aantrekkelijk voor dag- en verblijfsrecreatie. De regio biedt ook aantrekkelijk dagrecreatief aanbod, zoals Kinderdijk, Slot Loevestein, Glasmuseum Leerdam en Avonturenboerderij Molenwaard. Gorinchem beschikt over 16 hotels, Bed & Breakfasts en kampeerplekken met in totaal circa 450 slaapplaatsen. Routenetwerken Gorinchem beschikt over een uitgebreid netwerk van fiets-, wandel- en vaarroutes die de gemeente met de regio verbindt. Er zijn diverse themaroutes beschikbaar, zoals de Vestingwandeling, Rampjaarwandeling 1672 en de Waterlinieroute. Samenwerkingsverbanden Gorinchem maakt deel uit van Stichting Vestingdriehoek. De stichting is gezamenlijk opgericht in 2003 door de gemeenten Altena, Gorinchem, West Betuwe en Zaltbommel en de stichtingen Slot Loevestein en Fort Vuren. In de uitvoeringsjaren die volgden zijn verschillende uitvoeringspartners aangehaakt. Dit zijn onder meer Riveer, Gorinchem Citymarketing, VVV Biesboschlinie en Stichting Bureau Toerisme. In 2025 is een nieuwe uitvoeringsstrategie ontwikkeld. Bij de uitwerking van deze uitvoeringsstrategie is gekozen voor een focus op de versterking van de Vestingdriehoek als samenwerkingsverband en niet als merk. Daarnaast is er een regionale samenwerking met onder meer het Pact van Loevestein en gemeenten Molenlanden en Vijfheerenlanden.

Economische betekenis van toerisme en recreatie voor Gorinchem Toerisme en recreatie is een belangrijke pijler van de werkgelegenheid. Ook stimuleert het de lokale economie door bestedingen die het voorzieningenniveau ondersteunen. ◆ In 2022 verwelkomende Gorinchem 426.000 bezoekers, goed voor 1,23 miljoen bezoeken en een gemiddelde besteding van €55,70 per bezoeker. ◆ De belangrijkste redenen om Gorinchem te bezoeken zijn winkelen voor plezier, lunchen of dineren en het maken van een stadswandeling. ◆ In 2023 waren er in Gorinchem 340 toeristisch-recreatieve vestigingen en 1.260 toeristisch-recreatieve banen. Dit is 6,5% van de totale werkgelegenheid. ◆ In Gorinchem meert een groeiend aantal riviercruises af. Het aantal aankomsten groeide van 109 aankomsten in 2021 naar 858 aankomsten in 2025 (peildatum april 2025), een stijging van 687,2%. ◆ Inkomsten havengelden bedragen circa 568.042 euro. ◆ Toeristenbelasting is in 2024 ingevoerd, de verwachte opbrengst over dat jaar is 177.705 euro.

© Mooi Gorinchem 2

Omgevingsvisie gemeente Gorinchem

Maatschappelijke betekenis van toerisme en recreatie voor Gorinchem In de integrale samenlevingsvisie van Gorinchem ligt de nadruk op een inclusieve, verbonden en vitale stad waar ruimte is voor ontmoeting, participatie en eigen regie. Toerisme en recreatie sluiten hierop aan, omdat:

Vrijetijdsbesteding laagdrempelige ontmoetingsplekken (zoals evenementen, horeca) creëert die bijdragen aan verbondenheid tussen inwoners.

Een toegankelijk aanbod van recreatie inclusie ondersteunt, bijvoorbeeld door initiatieven voor jeugd, ouderen of mensen met een beperking uit te voeren.

De economische kracht van de vrijetijdseconomie draagt bij aan een gezonde en veerkrachtige lokale economie, wat de basis vormt voor een brede welvaart.

12

13

2 2.2 Resultaten participatie Om een breed en actueel beeld te krijgen van de wensen en behoeften voor de toekomst van toerisme en recreatie in Gorinchem, is gekozen voor interactieve aanpak. Diverse groepen, waaronder inwoners, bezoekers, ondernemers en andere belanghebbenden, waren betrokken bij het vormgeven van dit programma. In deze paragraaf worden de uitkomsten van deze participatie uiteengezet, waaronder een digitale enquête en een bijeenkomst met stakeholders, die waardevolle inzichten bieden voor het vormgeven van het beleid.

Infographic Swipocratie Gorinchem

2.2.1 Digitale enquête m.b.v. Swipocratie Gedurende enkele weken hebben inwoners en bezoekers de gelegenheid gehad om een online vragenlijst in te vullen. In totaal hebben 279 respondenten de Swipocratie3 ingevuld, waarvan de meeste tussen de 36-65 jaar (60%). Ruim een kwart (28%) van de respondenten komt niet uit Gorinchem. In bijgaande infographic is weergegeven hoe respondenten over de toekomst van toerisme en recreatie denken.

3 Swipocratie is een digitale visueel ingestoken participatie-tool om doelgroepen op een snelle en laagdrempelige manier te betrekken bij beslissingen of het vormen van een mening over diverse onderwerpen.

14

© Mooi Gorinchem

15

2 2.2.2 Stakeholderbijeenkomst Op 8 mei 2025 is een stakeholdersbijeenkomst georganiseerd om met elkaar in gesprek te gaan over de bestemming Gorinchem. Er waren meer dan 50 deelnemers. Naast raads- en collegeleden waren ook toeristisch-recreatieve stakeholders uit de stad zoals ondernemers, culturele instellingen en overige organisaties aanwezig. In kleine groepen gingen de aanwezigen met elkaar in gesprek over 5 mogelijke toekomstscenario’s:

0

1

Gorinchem staat voor rustig wonen en werken

2

Gorinchem is een cultureel-historische hotspot

Gorinchem bruist en het water speelt de hoofdrol

De elementen uit de vijf scenario’s die de aanwezigen graag terug zien in de toekomst zijn: ◆ Gorinchem blijft toeristisch-recreatief aantrekkelijk voor bezoekers én inwoners van Gorinchem; ◆ De UNESCO Werelderfgoed status wordt (beter) benut; ◆ Niet alleen focus op het centrum, maar verbind de vestingstad ook met recreatief-toeristisch aanbod in de rest van de gemeente; ◆ Culturele instellingen en creatieve ondernemers worden (beter) betrokken bij aanbodontwikkeling; ◆ Laagdrempelige waterrecreatieve activiteiten en plekken aan het water ontwikkelen als belangrijke trekpleisters (havens, grachten, Buiten de Waterpoort, evt. stadsstrand);

3

4

Gorinchem als onderdeel van unesco Werelderfgoed

Gorinchem is dé toeristische vesting­ stad van Nederland

◆ Regionale samenwerking, o.a. binnen de Vestingdriehoek, Biesboschlinie en het Groene Hart. Zie bijlage 5 voor een toelichting van de scenario’s op hoofdlijnen.

Aan tafel werden de voorkeuren besproken, welke elementen spreken helemaal niet aan en welke elementen moeten zeker terugkomen. Er werd bij alle groepjes niet gekozen voor één specifiek scenario maar bij het merendeel heeft een combinatie van scenario 1, 2 en 3 de voorkeur.

16

Scenario 0 heeft niet de voorkeur, maar het advies is om rustig wonen en werken in de buitenwijken te handhaven. Bij scenario 4 waren de aanwezigen van mening dat de druk en draagkracht ten koste zou gaan van de leefbaarheid, leefomgeving en voorzieningen voor bewoners.

17

2 2.3 Inzicht in doelgroepen Iedereen beleeft vrije tijd op zijn eigen manier. De één houdt van rust en natuur, de ander zoekt juist actie en gezelligheid. Om beter te begrijpen wat mensen leuk vinden in hun vrije tijd of op vakantie, gebruiken we de Leefstijlvinder, een hulpmiddel dat helpt om mensen in te delen in groepen. Zo krijgen we een beter beeld van wat voor soort activiteiten, plekken of voorzieningen bij hen passen. Dit is belangrijk om ons aanbod in toerisme en recreatie beter te kunnen afstemmen.

De leefstijlvinder deel de mensen in in 7 verschillende groepen: Avontuurzoekers, Plezierzoekers, Harmoniezoekers, Verbindingszoekers, Rustzoekers, Inzichtzoekers en Stijlzoekers. Figuur 10 laat zien dat de meeste inwoners van Gorinchem vooral Plezierzoekers (19%) zijn, gevolgd door Rustzoekers (17%) en Stijlzoekers (16%). De leefstijlen van inwoners van Gorinchem liggen min of meer gelijk met het gemiddelde in Zuid-Holland en Nederland.

Plezierzoekers Plezierzoekers staan voor gezelligheid met vrienden en familie op een laagdrempelige manier. Deze groep zal bijvoorbeeld gezellig op een terrasje gaan zitten, een escaperoom bezoeken of naar een festival gaan.

Voor een duurzame groei van de toeristisch-recreatieve sector is het van belang om het profiel van de toekomstige bezoekers goed te laten aansluiten bij de samenstelling van inwoners. Het is aan te bevelen de leefstijlen van bezoekers en inwoners naar elkaar toe te laten groeien zodat de recreatieve ontwikkeling ook voor bewoners aantrekkelijk is. Dit is richtinggevend voor uitvoeringsorganisaties met betrekking tot hun doelgroepenstrategie.

Rustzoekers Rustzoekers houden van rust en regelmaat, en voelen zich het meest op hun gemak in hun eigen, vertrouwde omgeving. Ze vinden het fijn als ze lekker hun gang kunnen gaan, en vinden het dan ook niet erg om alleen te zijn. Ze houden ervan om op hun gemak thuis te zijn, een beetje te tuinieren, te klussen en tv te kijken. Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.

Nederland 15,6%

11,3%

13,2%

18,2%

17,2%

11,9% 12,5%

Zuid-Holland 15,8%

Bezoekers Gorinchem 4%

7,9%

10%

23% 19,8%

9%

13,2% 16%

21%

10,8%

16,8% 11%

Inwoners Gorinchem

17%

15,9%

12,7%

13,8%

18,9%

17,2%

13%

Stijlzoekers Stijlzoekers zijn op zoek naar luxe, comfort en exclusiviteit in hun vrije tijd. Dit geldt voor zowel dagactiviteiten als verblijf. Zo gaan ze bijvoorbeeld graag naar de wellness, huren ze een sloepje, gaan ze luxe uiteten en verblijven ze in (boutique) hotels.

13,2%

Bijlage 4 biedt een uitgebreidere toelichting op de Leefstijlvinder. 18

19

2 2.4 Trends en ontwikkelingen Deze paragraaf beschrijft de belangrijkste trends en ontwikkelingen op het gebied van recreatie en toerisme en hun betekenis voor Gorinchem.

LEAF Toenemende aandacht voor duurzaamheid Trend: steeds meer mensen kiezen bewust voor duurzame vakanties en verblijven. Belang: duurzaam toerisme minimaliseert negatieve impact op natuur, milieu en bewoners. Kans voor Gorinchem: ◆ Investeren in duurzame horeca en accommodaties. ◆ Marketing inzetten om de ‘juiste’ bezoekers aan te trekken en te spreiden (kwaliteitstoeristen).

🌲 Gezonde levensstijl en buiten zijn Trend: mensen zoeken ontspanning in de natuur en kiezen vaker voor wellness, wandelen, fietsen en kajakken. Kans voor Gorinchem: ◆ De stad en omgeving lenen zich goed voor onthaasting in een natuurlijke omgeving. ◆ Themaroutes en belevingsgerichte fiets- en wandelpaden en vaarwegen kunnen inspelen op deze behoefte.

🚴

20

🏛

PEOPLE-ARROWS-LEFT-RIGHT

Populariteit van wandelen en fietsen Trend: wandelen en fietsen zijn nog steeds de populairste vrijetijdsactiviteiten. Impact: routes zorgen voor meer bestedingen en dragen bij aan leefbaarheid.

Groei van cultuurtoerisme Trend: behoefte aan betekenisvolle ervaringen en betrokkenheid bij erfgoed neemt toe. Verandering: erfgoed draait steeds meer om participatie in plaats van alleen behoud.

Demografische veranderingen Trend: vergrijzing neemt toe. De groep 65-plussers wordt in 2030 groter dan het aantal jongeren onder de 20 jaar. Gevolg: ouderen zoeken rust, comfort en natuurbeleving.

Kans voor Gorinchem: ◆ Verdere uitbreiding en afronding van het wandelknooppuntennetwerk. ◆ Koppeling van routes aan thema’s, rustpunten en verhalen die toeristisch-­ recreatief aanbod verbinden.

Kans voor Gorinchem: ◆ Rijk cultuurhistorisch aanbod biedt potentie. ◆ Belangrijk om het verhaal van de stad op een beleefbare en aantrekkelijke manier te vertellen.

Kans voor Gorinchem: ◆ Inzetten op jaarrond aanbod gericht op senioren. ◆ Ontwikkeling van rustige activiteiten, comfortabele verblijven en goede bereikbaarheid.

© Mooi Gorinchem

21

2 2.5 SWOT-analyse Voor de toeristisch-recreatieve sector in gemeente Gorinchem zijn de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen op een rij gezet in onderstaande sterkte-zwakte analyse (SWOT). De SWOT analyse is gebaseerd op de analyse van bestaand beleid en resultaten van onderzoeken, de gesprekken die gevoerd zijn en de enquête. Hiermee geeft het een samenvatting van de huidige situatie in Gorinchem en de kansen/ bedreigingen voor de toekomst.

Sterke punten

Zwakke punten

◆ Kernwaarden: vestingstad (onderdeel van UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies, water en mix van cultuur, evenementen, horeca en winkels. ◆ Strategisch gelegen op het snijpunt van Zuid-Holland, Gelderland en Noord-Brabant (“Sleutel van Holland”). ◆ Gorinchem is onderdeel van het Groene Hart en ligt nabij Nationaal park De Biesbosch. ◆ Ligging aan het water (Merwede en Linge). ◆ Goedbewaarde gebleven vestingstad en de titel ‘Mooiste Vestingstad van Nederland’ en onderdeel van UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. ◆ Aanwezigheid van routenetwerken en verschillende (regionale) themaroutes. ◆ Compact en goed beloopbaar/fietsbaar. ◆ Aanwezigheid van culturele voorzieningen, markten, evenementen en routenetwerken. ◆ Betrokken stakeholders. ◆ Goede bereikbaarheid per auto via A15 en A27.

◆ Gorinchem wordt vaak alleen als vestingstad gezien, terwijl het meer te bieden heeft. ◆ Matige parkeervoorzieningen en bereikbaarheid van de binnenstad ◆ Beperkte bereikbaarheid met routes en het openbaar vervoer (o.a. vanaf Van der Valk en evenementenhal). ◆ Beperkte vaartijden Riveer buiten hoogseizoen (vestingdriehoek). ◆ Gebiedspromotie richt zich vooral op de vesting, de omliggende regio blijft onderbelicht. ◆ Beperkte samenwerking tussen vrijetijdssectoren zoals detailhandel en cultuur. ◆ Ontbreken van kaders, richtlijnen en stimulansen voor aanbodontwikkeling. ◆ Beperkte lokale impact van riviercruisevaart. ◆ Beperkt aanbod door de seizoenen heen (seizoensverspreiding). ◆ Beperkt aanbod aan overnachtingsmogelijkheden voor meerdaags verblijf. ◆ Onvoldoende data beschikbaar over bezoekersstromen.

Kansen ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆

22

Beleefbaarheid en bekendheid van het cultureel-historisch erfgoed. Seizoensverlenging van het toeristisch aanbod. Toegang tot recreatieve mogelijkheden buiten in de directe woonomgeving. Aanbodontwikkeling voor kinderen (gezinnen) en jongeren. Benutten van kernwaarden ‘water’ voor meer vormen van waterrecreatie. Ontwikkelen van een lokaal sterk programma voor de riviercruisevaart. Optimaliseren en ontwikkelen routenetwerken en thematische routes. Benutten van industrieel en maritiem erfgoed Ontwikkelen van unieke verblijfslocaties. Opzetten extra VVV-locatie, bijvoorbeeld pop-up. Verdere professionalisering van de bestemmingsmarketing. Realiseren van één aanspreekpunt bij de gemeente voor ondernemers. (Regionaal) Samenwerken, zorgen voor verbinding.

Bedreigingen ◆ Stilstand in toeristische ontwikkeling leidt tot verval of afname in beleving. ◆ Consumenten verwachten hoge kwaliteit van het toeristisch aanbod en het gastheerschap. ◆ Bereikbaarheid met OV. ◆ Toeristische druk en draagkracht uit balans bij toenemende bezoekersstromen en activiteiten. ◆ Concurrentie van omliggende bestemmingen en/of aanbod. ◆ Inzet en middelen van de gemeente voor toerisme. ◆ Nieuwe inhoud geven aan titel ‘Vestingstad’. ◆ Publieke toegankelijkheid van erfgoed.

© Mooi Gorinchem

23

3

Koers en strategie richting 2035 In dit hoofdstuk worden de ambities en doelen voor de vrijetijdseconomie in Gorinchem tot 2035 toegelicht. Voorafgaand wordt ingegaan op een aantal uitgangspunten die ten grondslag liggen aan de koers en strategie richting 2035.

24

© Mooi Gorinchem

25

3 3.1 Uitgangspunten

3.2 Ambities en doelen

De volgende uitgangspunten zijn meegenomen in de koers en strategie:

3.2.1 Ambities Een sterke vrijetijdseconomie is geen doel op zich, maar een middel waarmee in Gorinchem gewerkt wordt aan een fijne gemeente om in te wonen, werken, verblijven en recreëren. Er wordt gestreefd naar een duurzame sector met een balans tussen economie, natuur, bereikbaarheid en leefbaarheid voor bezoekers en inwoners.

◆ Er wordt ingezet op kwaliteit in plaats van kwantiteit;

De vrijetijdseconomie moet bijdragen aan:

◆ Het programma richt zich niet alleen op bezoekers van Gorinchem, maar ook op inwoners en ondernemers; ◆ Duurzaam toerisme is een rode draad in het programma om te zorgen voor een balans tussen economie, natuur, bereikbaarheid en leefbaarheid; ◆ De kernkwaliteiten van Gorinchem dienen als basis voor verdere ontwikkeling. Het is belangrijk deze kwaliteiten te versterken, uit te dragen én te behouden. Daarom sluit het programma aan bij de Merkstrategie Gorinchem 2024. Ontwikkelingen moeten passen bij de schaal en het DNA van Gorinchem; ◆ Het programma leidt tot samenhangende ontwikkelingen: onder andere aanbodontwikkeling, netwerk/samenwerking, monitoring, druk en draagkracht in balans; ◆ Vrijetijdseconomie wordt hierbij niet gezien als doel op zich, maar als een instrument om bij te dragen aan lokale doelstellingen. Het is van belang dat ook de lokale bevolking en ondernemers profiteren van de ontwikkelingen binnen de toeristisch-recreatieve sector, en dat het een programma van én voor Gorinchem wordt; ◆ Het programma moet richting geven aan de verdere professionalisering van de gebiedsmarketing en -promotie van Gorinchem, en als versterking van de positionering binnen regionale samenwerkingen.

◆ Een (be)leefbare stad waar inwoners dichtbij huis kunnen recreëren. ◆ Een stad die jaarrond aantrekkelijk is voor inwoners en bezoekers met voldoende aanbod voor ieder weertype. Daarbij wel rekening houdend met toerisme in balans, waarbij ontwikkelingen plaatsvinden binnen de draagkracht van de natuur en samenleving. Daarnaast moeten ontwikkelingen passen bij de gewenste doelgroepen (zie paragraaf 2.3). ◆ Het behouden, herbestemmen, in stand houden en uitdragen van de cultuurhistorie en erfgoed als unieke waarde van Gorinchem. ◆ De onderscheidende kracht van Gorinchem te versterken door het professionaliseren van marketinguitingen en het versterken van het netwerk voor een heldere positionering van Gorinchem binnen o.a. de Vestingdriehoek, Biesboschlinie en het Groene Hart.

© Mooi Gorinchem Deze ambitie leiden tot doelen voor vier thema’s, die hieronder worden toegelicht en uitgewerkt:

26

1

2

Versterken en optimaliseren van de dagrecreatieve sector

Uitbreiding uniek (kleinschalig) kwalitatief verblijfsrecreatief aanbod

3

4

Beleefbaar maken van de cultuur­ historie, geschiedenis en verhalen

Versterken en professionaliseren van regionale samenwerkingen

27

3 3.2.2 Doelen

1

2

Versterken en optimaliseren van de dagrecreatieve sector

Toekomstbestendigheid en kwaliteitsverbetering van het verblijfsrecreatieve aanbod

Gorinchem biedt een divers aanbod aan dagrecreatie dat beter met elkaar verbonden kan worden, ook in combinatie met andere sectoren zoals detailhandel en ambachten. Zo ontstaan mogelijkheden voor het ontwikkelen van nieuw aanbod dat jaarrond aantrekkelijk is en bijdraagt aan het spreiden van bezoekers in tijd en ruimte. Door het medegebruik van bezoekers kunnen voorzieningen voor inwoners behouden blijven en wordt de leefbaarheid en lokale economie versterkt.

In Gorinchem zijn diverse type verblijfsaccommodaties. Om meer bezoekers te laten verblijven in de gemeente, is een gevarieerd verblijfsrecreatief aanbod belangrijk. Voor een toekomstbestendige vrijetijdssector wordt ingezet op een kwaliteitsslag voor het bestaande aanbod door bijvoorbeeld verduurzaming, innovatie en het geschikt maken voor gewenste doelgroepen.

ARROW-POINTER De komende jaren wordt ingezet op:

◆ De ontwikkeling van aantrekkelijk jaarrond dagrecreatief aanbod (inclusief ‘slecht weer aanbod’); ◆ Stimuleren en behouden van activiteiten en evenementen die de sterke punten van Gorinchem benadrukken en zorgen voor een levendige stad; ◆ Samenwerkingen tussen ondernemers en organisaties organiseren om (nieuwe) arrangementen te ontwikkelen, het bestaande aanbod te verbinden en kennisuitwisseling te stimuleren.

CALENDAR-CHECK

De komende jaren wordt ingezet op:

Advies/voorzet voor de uitvoeringsagenda

◆ Optimaliseren, actualiseren en waar nodig uitbreiden van de toeristischrecreatieve infrastructuur (wandelen, fietsen, varen);

◆ Ruimte voor nieuwe ontwikkelingen die passen bij de gewenste doelgroepen en het karakter en de kernwaarden van Gorinchem. Ook zijn deze ontwikkelingen aanvullend op het bestaande aanbod.

◆ Helder beleid formuleren door het opstellen van een Ontwikkelingskader die de ambities en doelen van de visie als uitgangspunt heeft om nieuwe ontwikkelingen te sturen;

◆ Stimuleren van kwaliteitsverbetering door bestaande accommodaties aan te moedigen om te verduurzamen, te innoveren en zich te onderscheiden op gebied van kwaliteit en authenticiteit.

◆ Stimuleren van clustervorming, waarbij dag- en verblijfsrecreatie aan elkaar gekoppeld worden om de aantrekkingskracht voor gasten te vergroten (onder andere ontzorgen, arrangementen, één aanspreekpunt of boekingsmethode).

◆ Stimuleringsfonds of aanpassen wet & regelgeving bij ontwikkeling van initiatieven voor dagrecreatief aanbod; ◆ Ontwikkelen activiteiten voor de cruisegasten (programmering); ◆ Organiseren van een structurele bijeenkomst om de samenwerking tussen ondernemers en organisaties te bevorderen;

◆ Stimuleren en faciliteren van het verbeteren van de bereikbaarheid van de bestemming en de toeristischrecreatieve trekpleisters.

© Mooi Gorinchem

CALENDAR-CHECK

Advies/voorzet voor de uitvoeringsagenda

◆ Helder evenementenbeleid en aanspreekpunt binnen de gemeente;

28

ARROW-POINTER

◆ Een prijs uitreiken om de inspanningen van ondernemers te waarderen en zichtbaar te maken die de kwaliteit van dag- en verblijfsrecreatief aanbod verder verbeteren of ontwikkelen. ◆ Organiseren van samenwerking en kennisuitwisseling tussen diverse toeristisch-recreatieve stakeholders op het gebied van aanbodontwikkeling, innovatie, energiebeleid, duurzaamheid, human resource.

29

3 3

4

Beleefbaar maken van de cultuurhistorie, geschiedenis en verhalen

Versterken en professionaliseren van regionale samenwerkingen

Gorinchem heeft rijke cultuurhistorie met onder meer militair, maritiem, industrieel erfgoed. Dit erfgoed maakt onlosmakelijk onderdeel uit van het karakter van Gorinchem en draagt bij aan de unieke uitstraling, positie en positionering van de gemeente. Met het beleefbaar maken van de cultuurhistorie, geschiedenis en verhalen wordt bijgedragen aan:

Inzetten op een duidelijke positionering binnen de regionale samenwerkingen en deze (verder) professionaliseren en versterken. Hierbij gaat het niet alleen om het stimuleren van groei van het aantal bezoekers en hun bestedingen, maar ook om het aantrekken van de juiste doelgroepen en het reguleren van bezoekersstromen.

◆ Het behoud, herbestemmen en/of openstellen van erfgoed; ◆ Stimulering van een gevarieerde aanbod- en productontwikkeling; ◆ Bevordering van de leefbaarheid, leefomgeving en lokale economie.

ARROW-POINTER

CALENDAR-CHECK

CALENDAR-CHECK

De komende jaren wordt ingezet op:

Advies/voorzet voor de uitvoeringsagenda

De komende jaren wordt ingezet op:

Advies/voorzet voor de uitvoeringsagenda

◆ Het versterken van cultureel erfgoed: door informatie, ondersteuning en kennisuitwisseling te faciliteren voor eigenaren en exploitanten van erfgoed;

◆ Vanuit de erfgoedvisie het materieel en immaterieel erfgoed in kaart brengen en met stakeholders de aanzet tot de verhaallijnen uitwerken.

◆ Bestuurlijk en ambtelijk structureel afstemmen van opdrachten aan (lokale) marketingorganisaties.

◆ Het ontwikkelen van verhaallijnen over materieel en immaterieel erfgoed dat typisch Gorkums is en aansluit bij de kernwaarden;

◆ Aanspreekpunt binnen gemeente aanstellen voor eigenaren en exploitanten van erfgoed die informeert (bijv. over wet & regelgeving, stimuleringsmaatregelen) en zorgt voor kennisuitwisseling (behoud, verduurzamen, exploiteren).

◆ Het verbinden van de lokale marketingstrategie met regionale structuren. Het doel is om eventuele versnippering tegen te gaan, bezoekersmanagement verder uit te werken en een duidelijke positionering te creëren;

◆ Het uitdagen en stimuleren van stakeholders om verhaallijnen te benutten voor marketing, promotie en productontwikkeling; ◆ Het benutten van de lokale kennis, het enthousiasme en creativiteit van de culturele sector.

◆ Organiseren van kennismaken en samenwerking tussen stakeholders om te komen tot aanbod- en productontwikkeling die past bij de kernwaarden van Gorinchem en haar toeristische draagkracht, en de gewenste doelgroepen aantrekt. ◆ De verhaallijnen koppelen aan de toeristisch-recreatieve infrastructuur (bijv. thema routes). ◆ De verhaallijnen integreren in marketing en promotie (online en offline).

30

ARROW-POINTER

© Mooi Gorinchem

◆ Profilering en promotie: het promoten van het verhaal van Gorinchem en het bijbehorende aanbod als eigen bestemming met vertaling naar een belangrijk onderdeel van het regionale aanbod; ◆ Het verder ontwikkelen van de online vindbaarheid en zichtbaarheid van de regionale bestemming en als mogelijk ook het boekbaar maken van het (gecombineerde) aanbod; ◆ Agenderen van de regionale samenwerking op bestuurlijk en ambtelijk niveau zodat de uitvoerende partijen een duidelijke opdracht hebben.

◆ In de opdracht aan uitvoeringsorganisaties de regionale samenwerking meenemen en daarvoor ook middelen en capaciteit vrijmaken. ◆ Regionale afspraken over dataverzameling (o.a. digitale telling, feedbacksysteem). ◆ Monitoren en bijsturen van de regionale uitvoeringsactiviteiten in regionaal verband. ◆ Onderzoek naar verbetering, uitbreiding en optimalisering van de fysieke verbinding tussen het regionale aanbod. ◆ Als regio een programma voor de cruisevaart ontwikkelen en afstemmen met de rederijen om meer lokale opbrengsten te genereren en het beeld bij de gast te creëren dat zij Nederland in een notendop beleefd, geproefd en gezien hebben.

31

&

32

© Mooi Gorinchem

Bijlagen

33

Bijlage 1 - Participatie

Bijlage 2 - Overzicht geanalyseerde documenten

USER-LARGE

🗩

Wie?

Op welke manier? In het bureauonderzoek, uitgevoerd door Bureau BUITEN, zijn de volgende documenten meegenomen:

Dutch Delta Cruise Port

Groepsgesprek

Riveer

Groepsgesprek

◆ Omgevingsvisie Gorinchem ◆ Coalitieakkoord Gorinchem 2022-2026 ◆ Visie van de stad GO2032 ◆ Economische visie 2021

Van der Valk Hotel

Individueel gesprek

◆ Ambities Cultuur 2019-2023 ◆ Erfgoedbeleid 2025-2028

Groene Hart

Groepsgesprek

◆ Meerjarenplan Gorinchem Citymarketing 2021-2023 ◆ Merkstrategie Gorinchem 2024

34

Stichting Gorinchem Citymarketing

Groepsgesprek

Hartje Gorinchem

Groepsgesprek

Mooi Gorinchem

Groepsgesprek

Gorinchem inspireert

Groepsgesprek

Gemeente Gorinchem

Groepsgesprek en ambtelijke werksessie

Theater Peeriscoop

Groepsgesprek

Slot Loevestein

Groepsgesprek

Biesboschlinie

Groepsgesprek

Gorcums Museum

Ambtelijke werksessie

Inwoners

Enquête met behulp van Swipocratie

Bezoekers

Enquête met behulp van Swipocratie

◆ Toeristisch Bezoek aan Steden 2024, NBTC

35

© Mooi Gorinchem

Bijlage 3 - Analyse bestaand beleid Op gemeentelijk niveau zijn eerder diverse beleidsstukken opgesteld die raken aan het programma vrijetijdseconomie voor Gorinchem. Hieronder volgt een korte toelichting. Omgevingsvisie Gorinchem Sinds 2023 beschikt de gemeente Gorinchem over een Omgevingsvisie. Hierin wordt het ruimtelijk toekomstbeeld richting 2050 geschetst. Deze visie biedt een integraal, langetermijnperspectief voor de ruimtelijke ontwikkeling en inrichting van de fysieke leefomgeving. De visie rust op drie strategische pijlers die voortkomen uit de historische context en de actuele opgaven van Gorinchem:

PEOPLE-GROUP

Gezonde groei

PEOPLE-GROUP

Gezonde inwoners

PEOPLE-GROUP

Groene stad

De centrale gedachte hierbij is ‘samen de stad te maken’. Toerisme en recreatie nemen een belangrijke plaats in binnen de Omgevingsvisie: “Gorinchem heeft een (rijks)beschermd stadsgezicht en ontwikkelt zich tot een prominente monumentengemeente, waar erfgoed in combinatie met cultuur en toerisme een steeds grotere (economische) plek inneemt”. Tot 2050 blijft binnen de huidige stadsgrenzen ruimte bestaan voor het behouden versterken van het voorzieningenniveau voor cultuur, toerisme en leisure. In de Gorcumse binnenstad voert beleving voor toerisme, horeca en erfgoed de boventoon, met ontmoeting en verblijf als sleutelbegrippen. Winkelen, horeca, cultuur, wonen en erfgoed versterken elkaar binnen het compacte centrum. Erfgoed krijgt specifieke aandacht binnen de visie, met drie speerpunten: ◆ Culturele en recreatieve voorzieningen zijn op orde, waarbij functionaliteit én een gezonde beleving centraal staan. ◆ Erfgoed van de binnenstad staat centraal, waarbij beleving (van de historie en het groen) een belangrijk speerpunt is. ◆ Erfgoed wordt beschermd en beheerd. De vestingstad wordt ook expliciet benoemd als een unieke kracht van Gorinchem. De visie onderstreept het belang van het behouden en versterken van het historische karakter.

Historie moet beleefbaar worden gemaakt, ook op een eigentijdse manier, om niet alleen toeristen, maar ook (toekomstige) hoogopgeleide inwoners aan Gorinchem te binden. De vesting, historische bin-

36

nenstad en haar verhalen worden gezien als ‘unique selling points’ voor toerisme én als belangrijke elementen voor de aantrekkingskracht van de stad als geheel. Tot slot stelt de Omgevingsvisie dat water in hoge mate de identiteit van de stad bepaalt en kansen biedt voor recreatie, toerisme en watergebonden bedrijvigheid. Coalitieakkoord Gorinchem 2022-2026 Het Coalitieakkoord benoemt de ambities voor Gorinchem voor de komende vier jaren op hoofdlijnen. Cultuur speelt een centrale rol in Gorinchem. Het verbindt de samenleving en moet toegankelijk zijn voor iedereen via beleid en subsidies. De gemeente stimuleert deelname via cultuureducatie, ondersteuning van culturele initiatieven en het behoud van cultureel erfgoed. Er wordt actief samengewerkt met inwoners en initiatiefnemers om de kracht en creativiteit van de stad optimaal te benutten. Culturele basisvoorzieningen zoals de bibliotheek, het museum en een groot podium zijn essentieel voor het vestingklimaat en de aantrekkingskracht van Gorinchem als vestingstad. De toeristische aantrekkingskracht van de ‘Allermooiste vestingstad van Nederland’ wil Gorinchem de komende jaren nog meer benutten. Concrete voornemens in het coalitieakkoord zijn: ◆ Voortzetten van cultuurbeleid en opzetten van een transparanter cultuurfonds. ◆ Behoud van een groot podium voor sociaal-culturele voorstellingen, met onderzoek naar geschikte locaties.

◆ Versterken van de Bibliotheek AanZet met passende huisvesting in de binnenstad en activiteiten in wijken. ◆ Verdere doorontwikkeling van Stichting Gorinchem Citymarketing om de stad samen met omliggende gemeenten beter te profileren. Uitgangspunt daarbij is een levendige en leefbare stad, waar bezoekers en inwoners zich welkom voelen. Visie van de stad GO2032 Binnen deze visie wordt toerisme gezien als één van de belangrijke pijlers van de nieuwe economie van Gorinchem. Via het label ‘Mooi Gorinchem’ van Stichting Gorinchem Citymarketing wordt de stad (inter)nationaal gepromoot. Gorinchem sluit ook aan bij toeristische kansen in de omgeving, zoals de Linge, de Vestingdriehoek, het Groene Hart de Biesbosch en de Hollandse Waterlinies. Gorinchem profiteert via slimme en gezamenlijke arrangementen en meer overnachtingsmogelijkheden steeds meer van verblijfsrecreatie. In 2032 wil Gorinchem ook een ‘open vesting’ te zijn: (inter)nationaal bekend om de historische binnenstad en in een prachtige omgeving. De vesting wordt gezien als parel van Gorinchem. Belangrijk is dat de binnenstad geen museum wordt. Gorinchem onderscheidt zich juist van andere vestingsteden door haar levendige en open karakter.

Economische visie 2021 In 2021 heeft de gemeente Gorinchem een economische visie vastgesteld. Deze visie is gericht op het versterken van de economische structuur en dynamiek van Gorinchem. Binnen deze visie wordt toerisme als een van de twee sleutelsectoren benoemd, vanwege het grote belang voor de lokale economie. Over toerisme stelt de visie: “toerisme is economisch en maatschappelijk van belang voor Gorinchem. Bezoekers dragen bij aan het versterken van de lokale economie en bieden draagvlak voor voorzieningen, zoals cultuur, recreatie en openbaar vervoer. Een stad met goede voorzieningen is bovendien aantrekkelijker als woon- en werkstad.

37

Ambities Cultuur 2019-2023 In 2019 stelde de gemeente Gorinchem een ambitiedocument op waarin wordt beschreven waar Gorinchem over vijf jaar wil staan op het gebied van cultuur. Deze ambities sluiten aan op de ‘Visie van de stad’ en het ‘Gorcums Akkoord 2018-2022’. De ambities richten zich op drie hoofdthema’s. Allereerst staat het cultureel erfgoed centraal. Gorinchem koestert zijn historie door erfgoed te onderhouden en verhalen over het verleden te vertellen in musea en andere vormen van presentatie. Deze geschiedenis is niet alleen van waarde voor inwoners, maar vormt ook een belangrijke toeristische troef. Daarnaast wil Gorinchem een gastvrije en tolerante stad blijven, aantrekkelijk voor een breed scala aan bezoekers, waarbij het water en de historische verbindingswegen een belangrijke rol spelen. Een tweede speerpunt is het stimuleren van cultuureducatie en cultuurparticipatie. Gorinchem wil de creativiteit van zijn inwoners, die altijd al makers zijn geweest, actief ondersteunen, zowel binnen het verenigingsleven als in de individuele amateurkunst. De gemeente waardeert daarbij ook de kritische geest van de Gorcumers. Met het oog op verbinding zoekt Gorinchem naar manieren om de stadswallen symbolisch te doorbreken: door enerzijds de wijken sterker bij het centrum te betrekken en anderzijds een centrale ontmoetingsplek te creëren waar inwoners elkaar kunnen treffen.

Tot slot zet Gorinchem in op het versterken van het cultuuraanbod. Gorinchem wil haar traditionele regiofunctie behouden als bruisend centrum voor horeca, theater, evenementen, de kermis en meer. Daarom wordt er actief geïnvesteerd in het levendige karakter van het centrum. Erfgoedbeleid 2025-2028 In 2024 stelde de gemeente Gorinchem een erfgoedbeleid op die zich richt op het toekomstbestendig maken van erfgoed zodat het over honderd jaar nog bijdraagt aan de leefbaarheid en herkenbaarheid van Gorinchem. Cultureel erfgoed speelt een belangrijke rol in het versterken van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving in Gorinchem. Het vormt daarmee een kernkwaliteit van Gorinchem. Erfgoed draagt niet alleen bij aan de aantrekkelijkheid van Gorinchem voor bezoekers, maar maakt ook het verhaal en de identiteit van Gorinchem zichtbaar en voelbaar.

38

Voor de periode tot 2050 zijn de volgende uitgangspunten leidend: 1 Het inzichtelijk maken van erfgoedwaarden. 2 Het beschermen van monumenten en hun omgeving. 3 Het behoud van erfgoed door ontwikkeling. 4 Het erfgoed beleefbaar maken. 5 Het samen verantwoording dragen voor erfgoed. Meerjarenplan Gorinchem Citymarketing 2021-2023 Het label ‘Mooi Gorinchem’ van Stichting Gorinchem Citymarketing heeft in 2020 het Meerjarenplan Gorinchem Citymarketing opgesteld. Hierin wordt zowel teruggeblikt op behaalde resultaten als vooruitgekeken naar de manier waarop Gorinchem verder op de (inter)nationale kaart wordt gezet als aantrekkelijke bestemming voor recreatie, dagjes uit en evenementen. Het meerjarenplan richt zich voornamelijk op drie belangrijke doelen: 1 Het aantrekken van meer bezoekers en het stimuleren van herhaalbezoek. 2 Het verlengen van de bezoekduur en het bevorderen van meer meerdaags bezoek. 3 Het verhogen van de bestedingen van bezoekers. Merkstrategie Gorinchem 2024 In 2024 bracht Stichting Gorinchem Citymarketing de Merkstrategie Gorinchem uit. Hierin wordt gecommuniceerd over de identiteit van Gorinchem, waar Gorinchem voor staat en hoe deze identiteit eenduidig als merk in de markt kan worden gezet. De strategie vertaalt de Gorcumse identiteit en karaktereigenschappen naar merkwaarden.

De belangrijkste karaktereigenschappen van Gorinchem zijn: 1 Oorspronkelijk: in Gorinchem zijn we oorspronkelijk in ons doen en laten. 2 Levendig: Gorinchem verwelkomt al eeuwenlang mensen gastvrij en blijft zo een levendige stad. 3 Eigenzinnig: Gorcummers bekijken alles met een kritische en afwachtende blik. 4 Doenersmentaliteit: dankzij het verleden als arbeiders- en industriestad aan het water, kenmerkt Gorinchem zich door een echte doenersmentaliteit. Gorcummers zijn doeners. Daarnaast wordt in de strategie de positionering van Gorinchem uitgewerkt. Gorinchem profileert zich als “een charmante vestigingsstad aan het water, in een groene omgeving. Een levendige, sociale stad met sterke regionale verbindingen. Compact en compleet: alles wat je nodig hebt om prettig te leven is dichtbij.

Onze nuchtere doenersmentaliteit zorgt voor een goed ondernemersklimaat. Door de centrale ligging in Nederland is Gorinchem over weg en water goed bereikbaar”. Voor het domein vrije tijd en bezoeken positioneert Gorinchem zich als: “een levendige vestingstad aan het water, in een mooie groene omgeving. Ontdek al wandelend, fietsend of varend de stad als een groen stadspark. De stad herbergt te bezichtigen militair erfgoed uit de nabije en verre historie. Van de Koude Oorlog tot de Hollandse Waterlinies. Niet voor niets is de nog altijd oorspronkelijke vesting onderdeel van UNESCO Werelderfgoed. Naast uniek erfgoed biedt de vesting een levendige mix van lokale (ambachts)winkels, horeca en evenementen”. De strategie benoemt ook de onderscheidende kwaliteiten van Gorinchem voor vrije tijd en bezoek: 1 Historisch, groene vesting dankzij de vesting, vestingwallen en wandelroutes. 2 UNESCO Werelderfgoed, zoals de Vestingdriehoek en Slot Loevestein. 3 Levendige stad met cultuur, evenementen (zoals het Zomerfeest, Hippiefestival en Winterfestijn), musea en veel horeca door het verleden als garnizoensstad. 4 Ligging aan het water en in het groen, met faciliteiten zoals veerdiensten, een watertaxi, een passantenhaven, strand, en fiets- en wandelroutes.

5 Mix van functies, waardoor bezoekers cultuurhistorie, lokale winkels, ambachtswinkels en een breed horeca-aanbod gemakkelijk kunnen combineren tijdens één bezoek.

De gemiddelde bezoekfrequentie was 2,9 keer per persoon. Van de 426 duizend bezoekers bezocht: ◆ 43% Gorinchem één keer. ◆ 23% twee keer. ◆ 9% drie keer. Van deze bezoekers kwam 39% uit de eigen provincie, en 61% uit de rest van het land. Populaire redenen voor een bezoek waren: ◆ Winkelen voor plezier (28%) ◆ Lunchen of dineren (24%) ◆ Stadswandeling maken (13%). In 2023 was de populairste bezoekdag zaterdag (41%), gevolg door vrijdag (18%) en woensdag, donderdag en zondag (elk 10%). De gemiddelde bezoekduur was: ◆ 2 tot 4 uur (45%) ◆ 4 tot 6 uur (29%) ◆ 0 tot 2 uur (13%) ◆ Meerdaags bezoek (3%) Bezoekers komen vooral met een partner (55%) of met vrienden (20%), terwijl slechts 6% met kinderen van 0 tot 5 jaar komt. De meeste bezoekers reizen met de auto (77%), gevolg door de trein (10%), streekvervoer (1%) en fiets (10%). Wat betreft de regio, 76% van de bezoekers bezoekt alleen Gorinchem, zonder andere gebieden te combineren. 15% bezoekt een andere stad of dorp en 12% een natuurgebied. Tot slot stelt 38% van de bezoekers voor de komende twee jaar nogmaals Gorinchem te bezoeken voor ontspanning of plezier.

Toeristisch bezoek aan steden 2024, NBTC In 2023 nam de gemeente Gorinchem deel aan het onderzoek ‘Toeristisch bezoek aan steden’ van het Nationaal Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) om beter inzicht te krijgen in de omvang en aard van het toeristisch (dag)bezoek aan Gorinchem. Verschillende kenmerken van toeristisch bezoek worden uiteengezet, zoals vervoermiddel, bezoekduur, ondernomen activiteiten en bestedingen. Ook worden leefstijlsegmenten aan de resultaten gekoppeld. In 2023 werd Gorinchem meer dan 1,23 miljoen keer bezocht door ongeveer 426 duizend bezoekers. Dit betekende een toename ten opzichte van 2022, toen er 1,24 miljoen bezoeken werden geregistreerd en 343 duizend bezoekers. Bezoekers gaven in 2023 gemiddeld €55,70 per persoon uit.

© Mooi Gorinchem

39

Bijlage 4 - Uitwerking toeristisch-recreatief profiel Ligging Gorinchem is een historische vestingstad in Zuid-Holland (zie figuur 1) met circa 39.000 inwoners. De stad is strategisch gelegen op het snijpunt van Zuid-Holland, Gelderland en Noord-Brabant. Deze ligging leverde de stad de bijnaam ‘de sleutel van Holland’ op. De vesting maakt deel uit van het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. De stad ligt aan de Linge en de Boven-Merwede, tegenover Woudrichem, Sleeuwijk en Slot Loevestein, en bevindt zich deels in de Alblasserwaard en deels in de Tielerwaard. Dankzij haar ligging is Gorinchem aantrekkelijk als woon, werk-, en recreatiegebied.

Gorinchem beschikt over een treinstation waardoor Gorinchem regionaal verbonden is met Dordrecht en Geldermalsen (MerwedeLingelijn) en een busstation met directe verbindingen naar steden als Utrecht en Sliedrecht. Gorinchem profiteert ook van haar strategische ligging nabij de snelwegen A27 en A15, evenals de provinciale N3. In 2025 vinden er diverse werkzaamheden aan de A27 plaats, waardoor er uitdagingen zijn met de bereikbaarheid van de stad. Daarnaast heeft Gorinchem een veerpont die voetgangers en fietsers overzet naar Sleeuwijk, Hardinxveld, Werkendam en Woudrichem. In het toeristisch seizoen is er ook een veerverbinding naar Slot Loevestein en Fort Vurig.

Figuur 1 Ligging van de gemeente Gorinchem (bron: Routedatabank.nl)

Kernwaarden Gorinchem positioneert zich volgens de Merkstrategie als:

“een levendige vestingstad aan het water, in een mooie groene omgeving. Ontdek al wandelend, fietsend of varend de stad als een groen stadspark. De stad herbergt te bezichtigen militair erfgoed uit de nabije en verre historie. Van de Koude Oorlog tot de Hollandse Waterlinies en de 80-jarige oorlog. Niet voor niets is de nog altijd oorspronkelijke vesting onderdeel van UNESCO Werelderfgoed. Naast uniek erfgoed biedt de vesting een levendige mix van lokale (ambachtelijke) winkels, horeca en evenementen” 4.

Water is onlosmakelijk verbonden met de identiteit van Gorinchem. De stad ligt aan de rivieren de Linge en de Merwede en wordt doorkruist met grachten. De levendige Lingehaven en Jachthaven, veerpont en watertaxi zorgen voor bereikbaarheid maar ook voor ontspanning en recreatie voor de inwoners en bezoekers. Het aantal riviercruiseschepen die aanmeren in Gorinchem neemt toe. Het water is ook verbonden met het erfgoed. Gorinchem is een van de grootste vestingsteden van Nederland en mede doordat het goed bewaard is gebleven sinds 1653, benoemd als winnaar van de verkiezing ‘Allermooiste vestingstad van Nederland’ 5. De vesting is onderdeel van UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. De volledig intacte vestingwerken vormen vandaag de dag een groene ring rond de stad die populair is bij wandelaars, joggers of voor mensen die even willen uitwaaien. Door herbestemming en herstel hebben plekken als het Tolhuis, Korenmolen De Hoop en de Kruitmagazijnen een toeristisch-recreatieve functie gekregen (zie figuur 10). Regionaal maakt Gorinchem deel uit van de Vestingdriehoek samen met Woudrichem, Zaltbommel, Slot Loevestein en Fort Vurig. Deze plekken vertellen samen het verhaal van zeshonderd jaar Nederlandse verdediging met en aan het water.

ders uit de regio. Sporen van dit verleden zijn nog zichtbaar en tastbaar in oude fabriekspanden en arbeiderswijken in en rondom de vestingstad. Het industriële erfgoed van Gorinchem krijgt steeds vaker een toeristisch-recreatieve invulling. Voormalige fabriekspanden en arbeiderswijken zijn bijvoorbeeld vandaag de dag onderdeel van wandelroutes die het verhaal van werk en leven in de industriële tijd vertellen. In de Evenementenhal Gorinchem vinden verschillende festivals, beurzen en congressen plaats. Voorbeelden zijn We are Hardstyle, het Crazy Cake Event, de KTR Militaria Beurs en de Creabeurs. Daarnaast bruist het ook in de vestingstad met het aanbod van de theaters, amateurkunsten en de vele kleinere culturele initiatieven denk aan de Culturele Zondag. De evenementen zoals de Zomerfeesten, kunstmanifestatie Symposion, de Lingehavenconcerten vinden voornamelijk plaats in het voorjaar en tijdens de zomermaanden en dragen bij aan het levendige culturele klimaat.

Het rijke industriële verleden van Gorinchem wordt gekenmerkt door scheepsbouw, metaalbewerking en de voedingsmiddelenindustrie. Bedrijven als scheepswerf Kraaijeveld, staalconstructiebedrijf De Vries Robbé & Co en de Centrale Suikermaatschappij (CSM) boden werk aan honderden arbeiFiguur 2 Korenmolen De Hoop (bron: Beeldbank Stichting Gorinchem Citymarketing) 4 5

40

Merkenstrategie Gorinchem 2024 Wandelen door de tien mooiste vestingsteden van Nederland, ANWB, 2021

41

Dag- en verblijfsrecreatief aanbod Gorinchem biedt een divers dag- en verblijfsaanbod voor inwoners en bezoekers met meerdere musea waarin verhalen over Gorinchem centraal staan. Zoals het Gorinchems Museum dat onder meer de geschiedenis van de Martelaren van Gorinchem en de ontsnapping van Hugo de Groot uit Slot Loevestein toont. Het Hendrick Hamel Museum vertelt het verhaal van zeeheld Hendrick Hamel, de eerste Europeaan die voet aan wal zette in Korea en nu nog zorgt voor geïnteresseerde bezoekers uit dat land. Er zijn verschillende voorzieningen waar ook gezinnen gebruik van maken zoals het subtropisch zwemparadijs Caribabad, de Vue bioscoop, A15 Karting en het Natuurcentrum. In de nabije omgeving biedt Avonturenboerderij De Molenwaard kinderen de mogelijkheid om het boerenleven op een speelse manier te ontdekken. Een populaire recreatielocatie aan het water is Buiten de Waterpoort aan de Merwede. Hier kan worden gezwommen, gespeeld, gerust op de ligweide of genoten van het strandje. Regelmatig vinden er watersportactiviteiten plaats. De midden in de stad gelegen Lingehaven vormt daarnaast een sfeervolle jachthaven voor passanten (zie figuur 11).

Gorinchem heeft 16 hotels en Bed & Breakfasts (B&B) waarvan hotel Van der Valk de grootste is met 158 bedden. Daarnaast zijn er 24 kampeerplekken beschikbaar bij Buiten de Waterpoort en 75 ligplaatsen voor passanten bij de Lingehaven. Samen zijn de verblijfsaccommodaties in Gorinchem goed voor ongeveer 450 bedden. Verspreidt over de stad is er een breed aanbod aan horeca waarbij de Grote Markt fungeert als een centrumlocatie met een concentratie van eet- en drinkgelegenheden. Op zomerse dagen vormen de terrassen aan de Linge en de Merwede aantrekkelijke plekken voor een hapje of een drankje met uitzicht op het water. Informatie over het aanbod, evenementen en activiteiten binnen Gorinchem is verkrijgbaar bij VVV Gorinchem op de Grote Markt. Hier is ook promotiemateriaal verkrijgbaar, zoals stadswandelingen, fietskaarten en folders over bezienswaardigheden over de regio.

Routestructuren en Toeristisch Overstap Punt (TOP) De recreatieve infrastructuur op gebied van fietsen, wandelen en varen verbindt Gorinchem met de regio. Via de knooppuntnetwerken zijn diverse routes te volgen (zie figuren 4 en 5). Mooi Gorinchem, het label van de marketing- en promotieorganisatie Stichting Gorinchem Citymarketing, biedt een aantal verschillende (thema)routes aan die de rijke cultuurhistorie van de vestingstad laten zien. Voorbeelden hiervan zijn de Vestingwandeling, de Beeldenroute, de Gevelroute, de Rampjaarwandeling 1672, de Stegenroute, de Molenroute, de Poëzieroute, de Leuke Winkeltjesroute en de Industrieel erfgoed route. Voor fietsers heeft Mooi Gorinchem ook een aantal (thema)routes uitgezet, zoals de Waterlinieroute, Rondje Pontje, de Ruwaardroute, de Molenroute, de Geuzen- en martelarenroute en de Bloesem en Fruitroute van 77 kilometer.

Figuur 4 Fietsnetwerk (groen) (bron: Routedatabank.nl)

Figuur 5 Wandelnetwerk (bruin) (bron: Routedatabank.nl)

Gorinchem is niet alleen één van de grootste maar ook één van de best bewaarde vestingsteden van Nederland. De vestingwallen, bastions en grachten dateren uit de zestiende en zeventiende eeuw en maken deel uit de van de Hollandse Waterlinies, die sinds 2021 op de UNESCO Werelderfgoedlijst staan. De stad kent ook rijk religieus erfgoed. De Grote Kerk gelegen aan de Groenmarkt is een monumentaal gebouw dat een belangrijk onderdeel vormt van het culturele landschap van Gorinchem. De bijbehorende Grote Toren is een bekend oriëntatiepunt in de stad en biedt een prachtig uitzicht over de omgeving. Erfgoed zoals de Het Oude Stadhuys, de Korenmolen en het voormalige Bethlehem monument hebben een openbare bestemming als informatievoorziening of winkel. Een opvallend voorbeeld van industrieel erfgoed is het voormalig (staal)constructiebedrijf De Vries Robbé & Co. De loodsen en het schaftlokaal aan de rand van de Gorcumse binnenstad herinneren aan deze tijd. Tegenwoordig is het de thuisbasis van Galerie Rotor, met een permanente tentoonstelling over het erfgoed van De Vries Robbé.

Aan het water bij Buiten de Waterpoort bevindt zich een TOP waar diverse bewegwijzerde wandel- en fietsroutes starten. Ook kan hiervandaan de fiets- of veerpont van Riveer worden gepakt.

Figuur 3 Lingehaven (bron: Beeldbank Stichting Gorinchem Citymarketing) 42

43

Marketing, promotie en samenwerkingsverbanden Bestemmingsmarketing, -ontwikkeling en -management draagt bij aan de toeristisch-recreatieve bekendheid van Gorinchem en dat bezoekersstromen in de juiste banen worden geleid. Hiervoor zorgt Stichting Gorinchem Citymarketing met haar label ‘Mooi Gorinchem’. Regionaal wordt samengewerkt met de Vestingdriehoek, via het Pact van Loevestein en met de gemeenten Molenlanden en Vijfheerenlanden. Stichting Gorinchem Citymarketing zet zich sinds 2018 samen met publieke en private partners in om Gorinchem te positioneren (zie figuur 6). Unieke verkoopargumenten zijn: grootste authentieke vestingstad van Nederland, gelegen aan de Merwede en de Linge en onderdeel van de UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. De VVV is onderdeel van Stichting Gorinchem Citymarketing en gevestigd in het Gorcums Museum op de Grote Markt.

Regionale samenwerking De Vestingdriehoek is geen formele promotie- en marketingorganisatie, maar functioneert wél als een toeristisch samenwerkingsverband met duidelijke destinatiemarketingdoelstellingen. Het initiatief omvat de vestingsteden Gorinchem, Woudrichem, Zaltbommel, evenals Slot Loevestein en Fort Vurig (zie figuur 7) en richt zich op het de productontwikkeling en de promotie van dit gebied als een unieke toeristische bestemming binnen het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Stichting Gorinchem Citymarketing is één van de partners en er wordt ingezet op het bereiken van een grotere economische spin-off en het verwerven van een sterkere positie in (boven)regionale samenwerkingsverbanden zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Dutch Delta Cruise Port.