Programma Cultuur 2026-2030

Programma Cultuur 2026-2030 Actualisatie cultuurbeleid

Inhoudsopgave Inleiding

2

Doel

4

Leeswijzer

4

1

Uitgangssituatie

6

1.1

Waar gaat het over

7

1.2

Trends en ontwikkelingen

7

1.3

Korte terugblik op de vorige beleidsperiode

8

1.4

Het interactieve proces en de opbrengst

9

2

Cultureel perspectief Gorinchem

10

2.1

Kunst en cultuur zijn de zuurstof voor onze samenleving

11

3

Cultuurbeleid in een bredere maatschappelijke context

18

3.1

Relaties met andere beleidsterreinen

19

3.2 Samenwerking met andere overheden

27

4

Uitwerking programmalijnen

28

4.1

Kunst en cultuur zorgen voor identiteit en vertellen wie we zijn

30

4.2 Kunst en cultuur als motor voor meedoen en creatieve ontwikkeling

36

4.3 Kunst en cultuur als podium in de samenleving

44

5

Monitoring, evaluatie en culturele codes

50

5.1

Monitoring en evaluatie

51

5.2 Culturele codes

52

6

54

Financieel overzicht Bijlagen:

1

Uitvoeringsagenda 2026-2030 op hoofdlijnen

57

2

Kernsamenvatting Toekomstanalyse Culturele aanbieders 2024-2025 Gorinchem

63

3

Samenvatting participatieproces en opbrengst

65

4

Ringenmodel culturele infrastructuur

71

5

Toelichting cultuurcodes: Fair practice, Governance en Diversiteit & Inclusie

73

Inleiding

Cultuur is een essentieel onderdeel van de identiteit en leefbaarheid van Gorinchem. De afgelopen jaren hebben we met succes de Cultuurvisie 2019-2023 uitgevoerd, met nadruk op cultuurparticipatie, cultuureducatie en cultureel erfgoed. Nu is het tijd voor de volgende stap. De actualisatie van het cultuurbeleid is nodig om in te spelen op de veranderende dynamiek binnen de cultuursector en de ambities van de gemeente verder te versterken. Deze actualisatie beantwoordt niet alleen de ambities uit het Collegeprogramma, maar speelt ook in op de bredere maatschappelijke en culturele ontwikkelingen die Gorinchem de komende jaren zullen vormgeven. Daarnaast sluit het aan bij de strategische lijnen van de Omgevingsvisie 2050 en de Integrale Samenlevingsvisie 2025-2030. Deze visies bieden volop kansen om cultuur integraal in te zetten voor de toekomstgerichte ontwikkeling van de stad, waarbij de kracht van culturele organisaties en het cultureel erfgoed van Gorinchem een centrale rol spelen. Het Programma Cultuur 2026-2030 is dan ook niet alleen een actualisatie van het bestaande beleid, maar ook een noodzakelijke stap richting een vernieuwd en toekomstbestendig cultuurbeleid. Dit beleid stelt de stad en haar bewoners in staat om actief en met trots bij te dragen aan een dynamische culturele toekomst.

2

3

Doel

Leeswijzer

Het geactualiseerde beleid heeft als doel om de waarden van kunst en cultuur te benutten en te versterken. Deze waarden leveren een belangrijke bijdrage aan verschillende kaders en ambities van de Omgevingsvisie en de Integrale Samenlevingsvisie, zoals het versterken van de aantrekkingskracht en het leefklimaat van Gorinchem.

Dit Programma cultuur 2026-2030 maakt onderdeel uit van het Beleidshuis Gorinchem. Het is een thematisch programma dat aansluit op de gemeentelijke Omgevingsvisie en Integrale Samenlevingsvisie. Dit betekent dat het Programma cultuur dus niet hetzelfde is als een Cultuurvisie of een Cultuurnota oude stijl.

Want kunst en cultuur hebben in Gorinchem ook een duidelijke sociale waarde: samendoen, samen beleven, ontmoeten en verbinden van een zo breed mogelijke Gorinchemse samenleving. En een economische waarde door de verbetering van het vestigingsklimaat voor bedrijven, (nieuwe) inwoners en de aantrekking van toeristen (citymarketing). Daarnaast leveren kunst en cultuur een belangrijke bijdrage aan het onderwijs (cultuureducatie) en daarmee aan de talentontwikkeling van jongeren en het welzijn van onze inwoners.

Het Programma cultuur is opgebouwd uit een actualisatie van het beleid - zoals dat was vastgelegd in de Cultuurvisie 2019-2023 - met een uitvoering in programmalijnen met actiepunten. We schetsen in hoofdstuk 1 eerst de uitgangssituatie, waarbij we kort terugblikken op de vorige beleidsperiode. In aansluiting daarop geven we op hoofdlijnen aan wat de opbrengst is geweest van alle bijeenkomsten en gesprekken die we in de aanloop naar dit programma hebben georganiseerd. In hoofdstuk 2 gaan we in op het belang van kunst en cultuur voor onze samenleving en schetsen we een beeld van de culturele infrastructuur met de perspectieven en mogelijkheden van Gorinchem. In hoofdstuk 3 plaatsen we het cultuurbeleid in een bredere maatschappelijk context, en geven we aan welke raakvlakken er zijn met andere beleidsterreinen en welke samenwerking we zien met andere overheden. Op basis van de eerste drie hoofdstukken werken we in hoofdstuk 4 de beleidsactualisatie op hoofdlijnen uit in drie programmalijnen. Deze programmalijnen zijn opgebouwd uit organisaties en onderwerpen, waarbij we de stand van zaken en ambities aangeven en welke actiepunten we voorstellen. In hoofdstuk 5 geven we aan op welke wijze we het beleid en de uitvoering met de beschikbare mogelijkheden kunnen monitoren en evalueren.

Hoofdstuk 6 tenslotte, bevat een financieel overzicht van de bestaande middelen die beschikbaar zijn voor de uitvoering van het programma.

4

5

1

Uitgangssituatie

1.1. Waar gaat het over Wat is cultuur? Onder ‘cultuur’ verstaan we vele verschijningsvormen. De inwoners en de ‘makers’ in de cultuursector beleven, waarderen, maken, ontwikkelen en ontdekken samen culturele uitingen. Het gaat om muziek, theater, dans, beeldende kunst, architectuur, vormgeving, letteren, film, nieuwe media, culturele evenementen, kunstwerken in de buitenruimte, historische collecties en archieven en ook ons immateriële erfgoed. Onder dit laatste wordt verstaan de niet-fysieke cultuuroverblijfselen, zoals tradities, muziekstijlen, gebruiken en legendes, die van generatie op generatie worden doorgegeven. Het materieel (onroerend) erfgoed betreft onderwerpen als monumentenzorg, archeologie, cultuurhistorische landschappen en beschermde stadsgezichten. Het gemeentelijk beleid op dit gebied is vastgelegd in de nota ‘Erfgoedbeleid Gorinchem 2025-2050’. Dit maakt dus geen deel uit van dit Programma, maar wel liggen er de nodige dwarsverbanden.

1.2. Trends en ontwikkelingen De culturele sector in Nederland bevindt zich in een fase van heroriëntatie en versterking, terwijl de druk op publieke middelen toeneemt. Tegelijk groeit de aandacht voor cultuurparticipatie van jongeren, nieuwe makers en het stimuleren van diversiteit en inclusie in het cultuuraanbod. Digitalisering en technologische innovatie bieden nieuwe kansen voor culturele beleving en een breder bereik. Daarnaast draagt cultuur steeds meer bij aan brede welvaart en leefkwaliteit, wat leidt tot een herwaardering van de rol van cultuur in gebiedsontwikkeling en sociaal beleid. De mogelijke invoering van een gemeentelijke zorgplicht in de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen kan lokaal gevolgen hebben voor het culturele voorzieningenaanbod. De VNG benadrukt in de propositie 'Samen cultuur borgen' het belang van cultuur als publiek goed. De aandacht voor een evenwichtige spreiding van culturele voorzieningen groeit. Niet alleen grote steden, maar ook kleinere gemeenten en landelijke regio’s moeten toegang hebben tot een volwaardig cultureel aanbod.

Wat betekent dit voor Gorinchem? De culturele infrastructuur en het lokale aanbod moeten in Gorinchem blijvend worden afgestemd op veranderende maatschappelijke behoeften. De groeiende aandacht voor inclusie en jongerenparticipatie vraagt om ruimte voor experiment, coproductie en nieuwe makers, ook buiten de gevestigde instellingen. Tegelijkertijd vereist de vergrijzing een cultureel aanbod dat aansluit bij de belevingswereld van ouderen en mantelzorgers.

6

7

De VNG benadrukt hoe belangrijk het is om cultuur goed en langdurig te ondersteunen. Niet alleen met geld, maar ook door cultuur te koppelen aan andere thema’s in de samenleving. Voor Gorinchem is dat een kans om cultuur sterker te verbinden met bijvoorbeeld gezondheid, onderwijs, leefomgeving en economie. Cultuur speelt namelijk een steeds grotere rol in hoe we onze stad ontwikkelen en met elkaar samenleven. Dat vraagt om een aanpak waarin cultuur vanzelfsprekend wordt meegenomen in keuzes die we maken. Het nieuwe Cultuurhuis kan daarin een belangrijke, verbindende rol spelen.

In 2026 vindt verdere besluitvorming plaats over het definitief ontwerp van het nieuwe Cultuurhuis. De opening is beoogd in 2027. Bij de realisatie van het Cultuurhuis is ook de uitwerking van een cultuurfonds een aandachtspunt. Het verder ontwikkelen van de digitale toegankelijkheid van ons erfgoed in het regionaal archief creëert nieuwe kansen voor het bereiken van een breder publiek, het bevorderen van onderzoek en het versterken van samenwerkingen.

1.3. Korte terugblik op de vorige beleidsperiode Toekomstanalyse culturele aanbieders

Burgerpeiling

Om de culturele aanbieders in Gorinchem de komende jaren zo goed mogelijk te kunnen blijven ondersteunen, is in 2024 een onderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek richtte zich op diverse thema’s zoals organisatie, zichtbaarheid, samenwerking en financiering.

Eens in de twee jaar houdt de gemeente Gorinchem een burgerpeiling. Dit is een kwalitatief onderzoek, waarbij de tevredenheid over het woon- en leefklimaat en de voorzieningen in Gorinchem wordt gemeten. Aan de hand van een landelijk gestandaardiseerde vragenlijst krijgen inwoners stellingen voorgelegd, waaronder de tevredenheid over culturele voorzieningen. Als de score lager is dan 50% leidt dit tot een aandachtspunt.

Uit dit onderzoek kwam kort samengevat het volgende beeld naar voren. De culturele sector in Gorinchem is veelzijdig, met een dynamische mix van kleine verenigingen, professionele instellingen en bevlogen individuele kunstenaars. Het culturele aanbod is sterk, heeft kwaliteit en biedt een stevige basis om op voort te bouwen. Tegelijkertijd liggen er kansen voor verdere versterking, bijvoorbeeld op het gebied van verjonging, het verlagen van werkdruk, het uitbreiden van beschikbare middelen, het vergroten van het netwerk, het verbeteren van zichtbaarheid en het werken aan een toekomstbestendige sector. Op basis van de uitkomsten van deze toekomstanalyse (zie Bijlage 2) willen we de Gorcumse cultuursector vraaggericht ondersteunen. Zie hierna bij 4.2. Kunst en cultuur als motor voor meedoen en creatieve ontwikkeling.

8

De burgerpeilingen 2023 en 2025 lieten zo’n lagere score zien bij de vraag: “In hoeverre bent u tevreden over het aanbod van culturele voorzieningen (zoals bibliotheek, muziekschool, theater”). Deze uitslag is een belangrijk punt van aandacht dat wij betrekken bij de uitwerking van het Cultuurhuis. Een uitwerking die uitgaat van de realisatie van een multifunctionele instelling, die een bibliotheek, theaterzaal en flexibele ruimtes voor culturele en maatschappelijke activiteiten combineert. Een gemeentelijke muziekschool behoort niet tot de mogelijkheden, maar wel is muziekonderwijs mogelijk bij particulier initiatief.

1.4. Het interactieve proces en de opbrengst In aanloop naar dit programma is er in diverse bijeenkomsten actief meegedacht over de actualisatie van het cultuurbeleid. Zo zijn we op 26 juni 2025 gestart met een informatie en ontmoetingsbijeenkomst met raadsleden en belangstellende inwoners en vertegenwoordigers van culturele organisaties. Daarna vond in het stadhuis een werksessie plaats met medewerkers van verschillende beleidsterreinen: cultuur, erfgoed, sociaal domein, sport, welzijn, onderwijs, economie, en vastgoed. Ook vonden individuele gespreken plaats met cultuurpartners.

Aansluitend zijn drie themabijeenkomsten gehouden met bestuurs-, directieleden, medewerkers, cultuurmakers, vrijwilligers en belangstellenden die in Gorinchem actief betrokken zijn bij het thema kunst en cultuur.

Daarnaast zijn ook verschillende ideeën afhankelijk van particulier initiatief en samenwerkingen binnen de culturele sector. Dit betekent dus dat niet alle ingebrachte ideeën en wensen in dit programma terug te vinden zijn.

Tijdens al deze bijeenkomsten werd in een goede sfeer, veelzijdig en deskundig meegedacht. Na een korte introductie over het beleid gingen we - in creatieve werksessies - met elkaar terugkijken en vooruitkijken. Dit deden we aan de hand van de volgende vragen:

In bijlage 3 treft u een overzicht aan van de bijeenkomsten en een samenvatting van de opbrengst. Hier volstaan we met een overzicht van de thema’s die tijdens de bijeenkomsten en gesprekken veel genoemd zijn:

Terugkijken • Wat ging goed? en wat ging minder, of niet goed? Vooruitkijken: • Waarmee kunnen we het beste vooral doorgaan en waar liggen kansen? • Welke (realistische) ideeën hebt u?, wie horen daarbij en wat is er nodig? en wat kunt u daarin betekenen (vanuit uw talent en werkterrein)?

Dit leverde veel informatie op voor de evaluatie en actualisatie van het beleid. Met daarbij een grote hoeveelheid ideeën en wensen. We waarderen uiteraard dit enthousiasme en creatieve meedenken, maar niet alle voorstellen zijn realistisch of haalbaar binnen de bestaande gemeentelijke middelen. Bovendien gaat het in dit programma om actualisatie van het bestaande cultuurbeleid en niet om nieuw beleid. Daarom maken we scherpe keuzes: we richten ons op voorstellen die het beste passen bij ons beleid, de beschikbare middelen en de behoefte van alle inwoners.

• Toegankelijkheid & inclusie: laagdrempelig, betaalbaar aanbod, voor zoveel mogelijk inwoners en leeftijdsgroepen. • Spreiding van een gevarieerd aanbod door de binnenstad en in de wijken, dat aansluit op een zo breed mogelijke diversiteit aan inwoners. • Jeugd & jongeren bereiken, betrekken en aansluiting vinden bij hun leefwereld en interesses. • Cultuur meer als middel, doelgroep- en wijkgericht inzetten. Per wijk bekijken waar de behoeften liggen. • Behoefte aan meer samenwerking en verbinding tussen culturele organisaties. • Behoefte aan meer laagdrempelige informatie over cultuuraanbieders en ondersteuning/advies bij het aanvragen van subsidies en fondsen.

9

2

Cultureel perspectief Gorinchem

2.1. Kunst en cultuur zijn de zuurstof van onze samenleving Kunst en cultuur zijn als het ware de zuurstof van onze samenleving. Meer in het bijzonder onderkennen we de onderstaande waarden, kwaliteiten en voorzieningen die horen bij een aantrekkelijk cultureel klimaat.

Waardenperspectief In dit programma zijn de waarden bij ieder onderwerp specifiek aangegeven. In dit waardenperspectief richten we ons op de culturele infrastructuur. Culturele instellingen en creatieve makers leveren waarde, namelijk artistieke, economische en maatschappelijke waarde.

🎨 Artistieke waarde

Cultureel ondernemerschap

PEOPLE-GROUP

COINS

Maatschappelijke waarde

Economische waarde

‘Waardenperspectief ’ ontleend aan Public Value model van hoogleraar Mark Moore.

• Artistieke waarde gaat over kwaliteit, over creatieve ontwikkeling, reflectie op het bestaan, individuele ontplooiing en talentontwikkeling. • Maatschappelijke waarde gaat om het dankzij kunst en cultuur - bereiken van specifieke doelgroepen en idealiter ook het bijdragen aan vraagstukken zoals het bevorderen van sociale cohesie, inclusie en diversiteit. • Economische waarde betreft het rendement voor de sector zoals eigen inkomsten, werkgelegenheid en bijdragen uit private bronnen. Met een indirecte economische spin-off voor andere sectoren zoals toerisme en horeca, door de aantrekkingskracht van Gorinchem en de regio.

10

11

Cultuur als ecosysteem

Culturele infrastructuur

Cultuur ontstaat en groeit door samenwerking. Wanneer culturele organisaties, makers en verschillende culturele disciplines elkaar opzoeken, ontstaat een aantrekkelijk en vernieuwend cultureel aanbod waar de hele stad van profiteert. Deze ontwikkeling stopt niet bij de stadsgrenzen: culturele netwerken versterken zich door contacten en inspiratie uit de regio en het land. Daarom spreken we over cultuur als een ecosysteem.

De culturele infrastructuur van Gorinchem bestaat uit iedereen die cultuur maakt, organiseert of mogelijk maakt: van makers en culturele organisaties tot instellingen die culturele activiteiten ontwikkelen, produceren en presenteren. Het gaat daarbij om zowel gesubsidieerde als niet-gesubsidieerde partijen, professionals én amateurs, ondersteund door veel betrokken vrijwilligers.

In zo’n ecosysteem draait alles om verbinding. Culturele voorzieningen staan niet op zichzelf, maar zijn verweven met andere domeinen zoals onderwijs, zorg, welzijn, sport en het lokale bedrijfsleven. Door deze open houding kunnen nieuwe ideeën, projecten en partnerschappen ontstaan. Om dit te laten werken is actieve samenwerking nodig: tussen culturele organisaties onderling én tussen het culturele veld en de gemeente, die daarbij een betrokken en ondersteunende partner is.

Deze lokale infrastructuur is in de loop der jaren gegroeid en vormt samen een stevig netwerk dat cultuur in Gorinchem zichtbaar en toegankelijk maakt.

Leren

Produceren De creatieve cyclus

Interesseren

Presenteren

Creatieve cyclus Hoe een lokale culturele infrastructuur in de praktijk functioneert, kan goed begrepen worden via de ‘creatieve cyclus’. Al deze spelers - (mogelijk-)makers, culturele organisaties, professionals, amateurs en vrijwilligers - streven samen met de gemeente naar een goed functionerende lokale culturele infrastructuur, waarin plek is om te leren, te produceren en te presenteren en publiek hiervoor te interesseren. Samen vormen zij schakels in de culturele ketens, niet alleen met het culturele aanbod zelf, maar juist ook via cultuureducatie en cultuurparticipatie.

De creatieve cyclus: Cor Wijn, ‘De Culturele Stad’ (Nijmegen: VOC Uitgevers 2014)

• Het leren vindt plaats binnen het reguliere onderwijs, in wijkcentra en in amateurkunstverband; daarnaast bieden diverse kunst- en muziekdocenten particuliere lessen aan. • Het produceren van kunst vindt plaats in werk- en oefenruimten, zowel voor amateurs als voor professionals.

Het is belangrijk om een goed evenwicht in de creatieve cyclus te vinden en deze vooral ook goed zichtbaar te maken, zodat inwoners en bezoekers weten wat er te doen is in de gemeente Gorinchem.

• Het presenteren van kunstuitingen voltrekt zich op podia en festivals, in bibliotheken, galeries, musea en in de openbare ruimte. • Het wekken van interesse voor kunst gebeurt via activiteiten van culturele instellingen, scholen en andere lokale partijen, die inwoners laten kennismaken met cultuur en het draagvlak vergroten. Ook kunst in de openbare ruimte - bijvoorbeeld op een rotonde of in de wijk - kan nieuwsgierigheid en betrokkenheid stimuleren.

12

13

Ringenmodel culturele infrastructuur Helpend in het denken over een passende culturele infrastructuur voor gemeenten is het ringenmodel (zie Bijlage 4). De culturele infrastructuur van gemeenten is afhankelijk van meerdere factoren. De belangrijkste factor heeft betrekking op de financiële middelen waarover de gemeente ‘vrij’ kan beschikken. Die middelen zijn vooral afhankelijk van de bevolkingsomvang. Het ringenmodel biedt daarom een omschrijving van de culturele infrastructuur van kleine gemeenten (<30.000), middelgrote gemeenten (30.000-100.000) en grote gemeenten (>100.000). In het ringenmodel valt de gemeente Gorinchem, met ongeveer 39.000 inwoners, in de middelste ring, ofwel die van de middelgrote gemeentes. Hierbij is gekozen voor model B. Gemeenten met een centrumfunctie. Dit vanwege het feit dat Gorinchem voor cultuur een regiofunctie (middel bereik) heeft, met dus een groter verzorgingsgebied dan alleen de eigen inwoners. Op basis van dit model kan geconcludeerd worden dat Gorinchem een gemiddeld maar gevarieerd aanbod heeft aan kunst- en cultuurvoorzieningen.

De lokale culturele infrastructuur van Gorinchem omvat de volgende deelsectoren, werkterreinen en disciplines die in het ringenmodel staan aangegeven: • Musea • Regionaal archief • Bibliotheek en letteren • Podia voor theater, muziek en dans • Cultuureducatie • Amateurkunst en cultuurparticipatie • Film • Kunstwerken en makers/kunstenaars • Erfgoed • Culturele evenementen en festivals • Publieke tentoonstellingsruimtes (zoals galeries)

14

Gorinchem beschikt niet over een gesubsidieerd Centrum voor Kunsteducatie, zoals in het ringenmodel wordt beschreven. Daar staat tegenover dat cultuureducatie wel stevig aanwezig is in de stad, dankzij het werk van Gorinchem Inspireert, het Gorcums Museum en verschillende culturele organisaties en particuliere aanbieders. Gorinchem onderscheidt zich bovendien door een rijk palet aan makers en initiatieven in theater- en podiumkunst. Hoewel een poppodium en een percentageregeling voor kunst in de openbare ruimte – zoals in het ringenmodel worden genoemd – ontbreken, beschikt de stad als mooiste vestingstad van Nederland over een bijzondere historische omgeving, met waardevol erfgoed en een gevarieerde collectie kunst in de openbare ruimte. Met de komst van het Cultuurhuis in de binnenstad wordt daarnaast een belangrijke stap gezet in het versterken en vernieuwen van de culturele infrastructuur.

Subsidieverstrekking actualiseren Transparantie en openheid vormen het uitgangspunt bij het maken van keuzes en het nemen van subsidiebesluiten. Inwoners en organisaties moeten kunnen zien welke subsidies beschikbaar zijn, welke voorwaarden en criteria gelden en aan wie subsidies worden verstrekt, inclusief de hoogte van de bedragen en het doel ervan. De herijking van het subsidiebeleid en de bijbehorende instrumenten is gericht op meer samenhang, duidelijkheid en aansluiting bij de gemeentelijke ambities. Daarbij zoekt de gemeente naar een balans tussen meerjarige zekerheid voor instellingen en ruimte voor flexibiliteit en vernieuwing. Ook wordt nadrukkelijk de koppeling gelegd met de doelen van de Omgevingsvisie en de Integrale Samenlevingsvisie. De actualisatie van het gemeentelijk subsidiebeleid verloopt parallel aan de actualisatie van het cultuurbeleid zoals beschreven in het onderliggende cultuurprogramma, waarbij de besluitvorming grotendeels vóór 1 januari 2026 plaatsvindt. Bij cultuur gaat het om de subsidieregelingen voor:

Borging infrastructuur en keuzes

Professioneel theateraanbod De geactualiseerde 'Subsidieregel professioneel theateraanbod 2026-2028' is op 7 oktober 2025 vastgesteld.

De gevarieerde culturele infrastructuur van Gorinchem staat onder druk. Een aantal culturele organisaties ervaart financiële tekorten, onder andere door het wegvallen van inkomsten via landelijke fondsen en prijsstijgingen. Dergelijke lastenstijgingen zijn voor culturele organisaties niet gemakkelijk op te vangen in de exploitatie, zonder dat het ten koste gaat van de omvang van het aanbod of het bereik daarvan.

Projecten cultuureducatie en -participatie Ook de 'Nadere regel cultuureducatie en -participatie 2021' wordt voor 1 januari 2026 geactualiseerd. Deze wijziging is eveneens juridisch-technisch van aard.

Kenmerkend voor middelgrote steden (30.000100.000 inwoners) is dat er regelmatig sprake is van een zoektocht naar het bepalen van het ambitieniveau. De onvermijdbare exploitatietekorten van voorzieningen, zijn soms zodanig dat het een complexe uitdaging is om alle voorzieningen op een goed niveau in stand te houden. Daarbij is er vaak ook sprake van een natuurlijke spanning tussen het behouden en steunen van de bestaande instellingen en het vinden van middelen voor het stimuleren van vernieuwing en experiment. In Gorinchem zijn beide spanningsvelden terug te zien. Dit noodzaakt tot het maken van gefundeerde keuzes.

Amateurkunstverenigingen De 'Nadere regel amateurkunst 2021' wordt voor 1 januari 2026 geactualiseerd. Dit betreft hoofdzakelijk een juridischtechnische aanpassing.

Culturele evenementen en amateurkunstvoorstellingen De 'Nadere regel voor culturele initiatieven vanuit stichtingen of verenigingen uit de gemeente Gorinchem 2020' wordt in de komende beleidsperiode (vanaf 2026) herzien. Naast een juridisch-technische wijziging is hierbij ook een inhoudelijke actualisatie voorzien. Deze vindt plaats na vaststelling van het geactualiseerde beleidskader in dit programma (Zie hierna bij 4.3. Kunst en cultuur als podium in de samenleving).

15

Gebiedsanalyse Met behulp van het culturele doelgroepenmodel heeft Kunstgebouw - de provinciale ondersteuningsinstelling voor cultuur in Zuid-Holland - in 2024 een gebiedsanalyse gemaakt met behulp van het Culturele Doelgroepenmodel, ontwikkeld door Rotterdam Festivals. Met als doel om meer inzicht te krijgen in de culturele interesses van Gorinchemse huishoudens. Aan de hand van het Culturele Doelgroepenmodel is (volstrekt anoniem) te zien hoe het cultuurgebruik van een huishouden is. Het model onderscheidt drie hoofdgroepen: intensief, medium en licht cultuurgebruik. Daarbinnen zijn 11 doelgroepen te onderscheiden op basis van kenmerken zoals leeftijd, opleidingsniveau, inkomen.

In een themabijeenkomst op 18 september 2025 zijn we met culturele aanbieders uit onze gemeente dieper ingegaan op de mogelijkheden van het Culturele Doelgroepenmodel. Onder deskundige leiding van medewerkers van het Kunstgebouw hebben we met elkaar nagedacht over: datagedreven werken, de culturele infrastructuur, de toegankelijkheid en het bereik van het cultuuraanbod in Gorinchem. De profielen en percentages van de verschillende doelgroepen zijn behulpzaam voor het culturele veld bij het ontwikkelen van activiteiten voor diverse doelgroepen. Het model kan handvaten verschaffen voor het bereiken van verschillende doelgroepen.

De focus voor deze analyse lag vooral op de lichte cultuurgebruikers en de wensen die deze huishoudens hebben met betrekking tot culturele activiteiten en cultureel aanbod. Voor hen is het ondernemen van een cultureel uitje minder gebruikelijk, maar dit betekent niet dat zij geen interesse hebben in cultuur. Enkele opvallende conclusies uit de gebiedsanalyse zijn: • Gorinchem heeft relatief veel ‘lichte cultuurgebruikers’, dit ligt met 46% bijna op de helft van de huishoudens. Het gemiddelde van alle huishoudens in Zuid-Holland ligt op 39%. • De wijken waar de meeste lichte cultuurgebruikers wonen zijn Gildenwijk met 72%, Lingewijk met 61% en Haarwijk met 57%. • In de wijken Dalem met 58% en Hoog-Dalem met 45% intensieve cultuurgebruikers, is het (potentiële) cultuurgebruik het hoogst.

16

17

3

Cultuurbeleid in een bredere maatschappelijke context

3.1. Relaties met andere beleidsterreinen Omgevingsvisie en Integrale Samenlevingsvisie De gemeente Gorinchem kent twee hoofdvisies. Dit zijn de Omgevingsvisie (vastgesteld in 2023) en de Integrale Samenlevingsvisie (ISV, vastgesteld in 2025). In deze visies is de gemeentelijke inzet voor de ontwikkeling van Gorinchem vastgelegd. De Omgevingsvisie bevat de stip op de horizon voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving tot 2050. En de ISV beschrijft de uitgangspunten, ambities en inzet van de gemeente voor het sociaal domein. De Omgevingsvisie en de Integrale Samenlevingsvisie staan in nauwe verbinding met elkaar. Beide visies bevatten ambities en doelen die we belangrijk vinden voor de toekomst van de stad. In onze gemeente hebben we afgesproken dat we vanuit deze twee visies onze verdere plannen ontwikkelen. Dat noemen we het ‘Gorcums beleidshuis’. De uitwerking doen we gebiedsgericht, als we plannen maken voor een of meerdere wijken. En themagericht, als we een bepaald beleidsthema uitwerken in een programma. Zoals dit programma cultuur. Door te werken vanuit deze visies, versterken we het integraal werken van onze gemeente en zorgen we voor nog meer verbindingen tussen het sociaal en het fysiek domein.

De actualisatie van het cultuurbeleid dient dus vorm en inhoud te krijgen binnen dit Beleidshuis. De Omgevingsvisie en de Integrale Samenlevingsvisie bieden voor cultuur algemene beleidskaders. Dezen geven op hoofdlijnen de uitgangs- en aanknopingspunten aan, voor de actualisatie van het cultuurbeleid. Naast een uitwerking vanuit deze kaders is in het programma cultuur ook specifiek cultuurbeleid opgenomen. Hierna treft u uit beide visies een samenvattend overzicht aan van ambities en thema’s die in relatie staan tot cultuur.

18

19

Omgevingsvisie en cultuur

Integrale Samenlevingsvisie en cultuur

In de Omgevingsvisie wordt onder andere sterk ingezet op het combineren van cultuur en erfgoed met moderne stedelijke ontwikkeling. Daarbij speelt cultuur een sleutelrol in het versterken van de identiteit, beleving en aantrekkelijkheid van de stad, zoals blijkt uit de volgende uitgangspunten:

De Integrale Samenlevingsvisie benoemt belangrijke opgaven die in verband staan met diverse beleidsterreinen, waaronder kunst en cultuur. Voor de onderstaande thema's kunnen er vanuit cultuur verschillende bijdragen worden geleverd:

Identiteit en cultureel erfgoed van Gorinchem: • Gorinchem wil zijn identiteit versterken door het onderhouden van cultureel erfgoed en het vertellen van verhalen via musea, cultuureducatie en citymarketing.

Aantrekkelijkheid van de stad: • Het doel is om de aantrekkelijkheid van Gorinchem te versterken voor inwoners, bedrijven en toeristen. Dit wordt bereikt door het op peil houden en verbeteren van voorzieningen. En het versterken van de sociale kwaliteit van de stad, met focus op wonen, werken, recreëren en ontmoeten.

Gezonde leefstijl Kunst en cultuur kunnen bijdragen aan de bevordering van een gezonde leefstijl, bijvoorbeeld door middel van culturele activiteiten die beweging stimuleren, of het inzetten van kunst als middel voor ontspanning en mentale gezondheid.

Betrokken Gorinchem Cultuur speelt een belangrijke rol in het versterken van de sociale cohesie binnen de gemeenschap. Culturele initiatieven kunnen bijdragen aan het omzien naar elkaar, het bouwen van informele netwerken en het bevorderen van tolerantie door het creëren van inclusieve culturele ervaringen.

Iedereen kan meedoen Kunst en cultuur kunnen het aanbod van activiteiten verrijken en zorgen voor een zinvolle daginvulling, met name voor diverse doelgroepen, en bijdragen aan het concept van "een leven lang leren". Daarnaast kan cultuur een inclusieve rol spelen door activiteiten toegankelijk te maken voor iedereen, ongeacht de financiële situatie.

Passende ondersteuning en zorg Cultuur kan helpen bij vroegsignalering en interventie door middel van kunstprojecten die bijvoorbeeld de mentale gezondheid bevorderen of ruimte bieden voor zelfexpressie. Culturele initiatieven kunnen bijdragen aan de toegankelijkheid en beschikbaarheid van ondersteuning in de zorg, bijvoorbeeld door cultuur- en zorgcombinaties te integreren.

Samen de stad maken: • In samenwerking met de lokale samenleving, onderwijs, overheid, bedrijven en maatschappelijke- en culturele instellingen.

Ambities: • Gezonde groei: de sociale kwaliteit verbeteren door ontmoetingsplekken te creëren. Cultureel erfgoed als kern van ruimtelijke ordening benutten en voorzieningen op peil te houden. • Gezonde Inwoners: het creëren van een aantrekkelijke leefomgeving, waarin cultureel erfgoed een centrale rol speelt. • Groene Stad: het verbinden van cultureel erfgoed met natuur en groen.

Thema's: • Wonen: voldoende voorzieningen in wijken en culturele hotspots verspreid over de stad. • Werken: transformatie van stadsdelen voor innovatie en de creatieve sector, met focus op kwaliteit van culturele functies in de binnenstad. • Water: creëren van ontmoetingsplekken met ruimte voor sociale interactie. • Regio: versterking van regionale samenwerking, toegankelijkheid van voorzieningen en stimulering van cultureel aanbod in de regio.

De bestaande stad: • Vitale wijken: met eigen identiteit door fysieke en sociale ontwikkelingen. En focus op ontmoetingsplekken. • Transformatielocaties ‘vleugels van de stad’: erfgoed wordt geïntegreerd in ontwikkelingen en vormt waardevolle verblijfsplekken. • Binnenstad: versterking van de mix van winkels, horeca, woningen, cultuur en recreatie om de binnenstad aantrekkelijk te maken voor een breed publiek.

20

In deze samenvatting is duidelijk dat kunst en cultuur niet alleen een esthetische rol spelen, maar ook een wezenlijke bijdrage kunnen leveren aan de aantrekkelijkheid, gezondheid, welzijn, sociale betrokkenheid, inclusiviteit, en zorg binnen de lokale samenleving. Hierna treft u in de Programmalijnen (hoofdstuk 4) een concrete uitwerking aan van de bijdragen die vanuit kunst en cultuur geleverd (kunnen) worden aan de ambities en thema’s uit de Omgevingsen Integrale Samenlevingsvisie.

21

Kunst, cultuur, sociaal domein en gezondheid

🖌

Waar staan we nu? Het actief of passief beleven van kunst en cultuur heeft een belangrijk gunstig effect op ons algehele welbevinden en gezondheid, zo blijkt ook uit diverse internationale onderzoeken. Deelname aan kunst en cultuur draagt positief bij aan de mentale gezondheid (o.a. stressreductie, zingeving, zelfvertrouwen). Ook is cultuur een goed middel om maatschappelijke doelen te bereiken. Zoals het vergroten van kansengelijkheid, het verminderen van eenzaamheid, het stimuleren van ontmoeting en het inspireren om situaties vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Dit kan bijvoorbeeld door te zingen in een koor, deel te nemen aan een schilderworkshop, samen naar kunst of een voorstelling te kijken, of door als vrijwilliger actief te zijn bij een culturele organisatie. We vinden het belangrijk dat iedereen, ook kwetsbare inwoners, kunst en cultuur kunnen beleven. In Gorinchem zijn al mooie voorbeelden van de wisselwerking tussen kunst, cultuur en positieve gezondheid, zoals ‘Kunst aan de keukentafel’, het Toltheater, ‘Kopje kunst’ in de bibliotheek, schooltheater en scholierenexposities.

De wisselwerking tussen kunst, cultuur en het sociaal domein willen we de komende periode versterken. Door culturele- en sociale partners op het gebied van (positieve) gezondheid samen te laten zoeken naar (nieuwe) mogelijkheden. Zij worden door cultuurcoaches, buurtverbinders en wijkcoördinatoren gestimuleerd om deze mogelijkheden samen te ontwikkelen en te organiseren. Voor hen zien we een rol in het bevorderen van deelname aan cultuur als preventief middel of 'medicijn' voor mensen die hier niet vanzelfsprekend mee in aanraking komen. Zij zijn in de wijken actief en kunnen het aanbod onder de aandacht brengen. Ze kunnen mensen helpen bij het kiezen uit het brede aanbod van activiteiten op het gebied van kunst, cultuur, sport- en welzijn. Cultuur in de wijken is in alle participatiebijeenkomsten als belangrijk aandachtspunt naar voren gekomen.

Actiepunten: • We stimuleren sociale partners en culturele organisaties om meer samen te werken en kunst- en cultuuractiviteiten in te zetten bij de invulling van de vier thema’s uit de Integrale Samenlevingsvisie (ISV). Door bijvoorbeeld met behulp van cultuur de gesprekken op gang te brengen, te reflecteren en te spiegelen. Dit kan onder andere met hulp van cultuurcoaches, buurtverbinders en wijkcoördinatoren. • (Enkele voorbeelden uit de participatie hadden betrekking op het samenwerken en kunst laten zien van GGZ-VG partners als Syndion en Leger des Heils). • Tegelijkertijd investeren we in hechtere samenwerking tussen cultuur en het sociaal domein binnen de gemeentelijke organisatie. Om samen te werken aan de opgaven van de ISV. Ook in de uitvoeringsprogramma’s van de ISV is de verbinding tussen cultuur en het sociaal domein gelegd. • We stimuleren culturele organisaties om na te denken over hoe zij vanuit cultuur effectief kunnen bijdragen aan positieve gezondheid. Bijvoorbeeld door een expert op dit gebied uit te nodigen binnen netwerkbijeenkomsten zoals het Cultuurcafé. • Om zoveel mogelijk inwoners te bereiken en de samenwerking en verbinding tussen verschillende culturen te bevorderen, is cultuur in de wijken een belangrijk middel.

In samenwerking met cultuur- en opbouwwerk gaan we vanaf 2026 regelmatig in gesprek met de buurt- en wijkcentra om de behoeften en ideeën van bewoners te peilen. Op basis hiervan kunnen we gerichter inspelen op wat er leeft in de wijken. • Om ervoor te zorgen dat iedereen toegang heeft tot cultuur en de culturele sector divers en inclusief is, stimuleren we culturele organisaties in de toepassing van de Culturele code diversiteit & inclusie.

Culturele organisaties werken binnen deze projecten samen met zorg- en welzijnsorganisaties. Ook de bibliotheek verbindt kunst, cultuur en het maatschappelijk en sociaal domein. De bibliotheek zet zich onder andere in voor het bestrijden en voorkomen van laaggeletterdheid, hulp bij digitale vaardigheden, ontmoetingen en het toegankelijk maken van literatuur. In Gorinchem is er bij de bibliotheek voor alle inwoners iets op het gebied van informatievoorziening rondom het maatschappelijk en sociaal domein, voor inspiratie, ontwikkeling en cultuur. De bibliotheek doet dit veelal in samenwerking met lokale partners.

22

23

Kunst, cultuur en jongeren

🖌

Waar staan we nu? Binnen het gemeentelijk cultuurbeleid wordt geen specifiek doelgroepenbeleid gevoerd voor jongeren. Tegelijkertijd onderkennen we het belang van jongeren als belangrijke schakels in het culturele ecosysteem van onze gemeente. Cultuur draagt bij aan hun persoonlijke ontwikkeling, creativiteit, maatschappelijke betrokkenheid en mentale gezondheid. Kunst- en cultuurprojecten kunnen ook een belangrijke bijdrage leveren aan preventie. Daarom is aandacht voor cultuur voor en door jongeren zo belangrijk. We streven er dan ook naar om - binnen de bestaande mogelijkheden - een klimaat te creëren waarin jongeren kunnen deelnemen aan en bijdragen aan het culturele leven. De leeftijdsgrens van jongeren en cultuur varieert, we gaan hier uit van jongeren in de leeftijd van 14 tot 27 jaar. Jongeren zijn overigens niet één doelgroep: de ene jongere is de andere niet. Er zijn verschillende subculturen en communities. Juist in die diversiteit zit de waarde. Gorinchem wil een stad zijn waar al die uiteenlopende groepen zich thuis voelen en meedoen. Ook erkennen we de waarde van informele cultuurvormen die dicht bij de belevingswereld van jongeren staan, zoals urban arts, digitale media of popcultuur. Wanneer initiatieven op dit gebied ontstaan vanuit de gemeenschap of jongeren zelf, denken we mee over haalbaarheid en kansen binnen de mogelijkheden en bestaande middelen.

Voorafgaand en tijdens alle bijeenkomsten uit het participatietraject is de wens en noodzaak uitgesproken om meer aandacht te besteden aan jongeren. Daarbij is aangegeven dat er te weinig aanbod voor jongeren is.

Aan creatieve ideeën is geen gebrek, maar er zijn hobbels op de weg van idee naar realisatie. Belangrijke factoren voor succes zijn overzicht, financiering, samenwerking, zichtbaarheid en kennisdeling. Allereerst is overzicht nodig in de behoeften van jongeren en de mogelijkheden in het aanbod. Dit vraagt onderzoek en rechtstreeks contact met jongeren.

Actiepunt:

Vaak is onder jongeren behoefte aan meer (toegankelijke) fysieke ruimtes om dingen te doen en te creëren. Fysieke en laagdrempelige ontmoetingsruimtes kunnen bij jongeren, vooral in deze gedigitaliseerde wereld, een grote rol spelen in het vormgeven van hun creativiteit en nieuwsgierigheid. Door bijvoorbeeld het bieden van een ruimte voor sociale interactie, culturele beleving, inclusiviteit en ondersteuning van rolmodellen. Dit help hen ook om hun creativiteit in te zetten voor de Gorinchemse community of een ander maatschappelijk doel. Inspirerende plekken op dit gebied zijn bijvoorbeeld Het Centraalpunt, theater ’t Pand en straks het Cultuurhuis. Daarnaast zijn er de inspirerende projecten van het Theaterhuis Gorinchem en het project ‘Selfmade’ van Deelstof.

• het bevorderen van samenwerking tussen culturele instellingen, voortgezet onderwijs, welzijnspartijen en jongeren;

Op dit moment is er binnen het cultuurbudget geen financiële ruimte om actief te kunnen investeren in nieuw beleid of specifieke programma’s gericht op jongeren en cultuur. Wel zien we kansen in het versterken van netwerken en het ondersteunen van bestaande initiatieven. We zetten in op samenwerking met culturele instellingen, het onderwijs, welzijnspartijen en jongeren zelf. Waar mogelijk vervult de gemeente een verbindende of faciliterende rol, bijvoorbeeld door kennis te delen of partijen met elkaar in contact te brengen.

De gemeente laat een behoeftepeiling doen naar de benodigdheden en wensen van jongeren op het gebied van kunst en cultuur en naar de kansen binnen het bestaande aanbod. Op basis van de uitkomsten worden mogelijke vervolgstappen bepaald, zoals: • het stimuleren dat culturele voorzieningen en activiteiten aantrekkelijker worden voor jongeren; • het aanmoedigen van culturele organisaties om jongeren actief te betrekken bij programmering en organisatie, zodat zij een stem en invloed krijgen;

• het ondersteunen van initiatieven die ruimte bieden voor creatieve activiteiten en presentaties van jongeren, zoals repetitieplekken, maakruimtes en kleine podia; • het stimuleren van culturele activiteiten die bijdragen aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid onder jongeren, bijvoorbeeld via spoken word rond het thema ‘doorbreken van taboe’.

Kunst, cultuur en sport Waar staan we nu? Zo is het Gorcumse Zomerprogramma een mooi voorbeeld van verbinding en samenwerking tussen sport(aanbieders) en cultuur(aanbieders). De gehele zomervakantie lang worden er diverse beweeg- en cultuuractiviteiten georganiseerd, waar kinderen (vaak gratis) aan deel kunnen nemen. Daarnaast is de pilot van In de Ruimte een goed voorbeeld van co-creatie tussen sport en cultuur, waarbij de talentontwikkeling van jongeren centraal staat en een bijdrage geleverd wordt aan de doelstellingen van de ISV.

Zowel sport als cultuur leveren een bijdrage aan de totstandkoming van sociale samenhang en deelname aan de samenleving. Omdat we met dezelfde doelgroep te maken hebben, is een integrale aanpak belangrijk. Door middel van cross-overs tussen sport en cultuur zetten we in op maximale winst.

🖌 Actiepunt: • We stimuleren de onderlinge samenwerking op het gebied van cultuur en sport.

24

25

3.2. Samenwerking met andere overheden Provincie

Gemeenten

De provincie Zuid-Holland publiceerde in juni 2025 het 'Beleidsperspectief Erfgoed en Cultuur'. Dit nieuwe beleid voor 2025-2030 is gebaseerd op drie hoofdlijnen: Basis op orde, Erfgoed en cultuur toekomstbestendig en Erfgoed en cultuur verbinden.

In 2024 is een regionaal bestuurlijk overleg cultuur van start gegaan. Naast Gorinchem nemen de gemeenten Alblasserdam, Sliedrecht, Papendrecht, Molenlanden en Hardinxveld-Giessendam deel aan dit overleg. Momenteel vindt een verkenning en uitwerking plaats van onderwerpen, op het gebied van cultuur en erfgoed, die zich lenen voor onderlinge samenwerking. Kunstgebouw levert hierbij ondersteuning.

De provincie biedt op deze onderdelen tweedelijns ondersteuning aan voor gemeenten. De provinciale ondersteuning van openbare bibliotheken loopt via Probiblio. Voor gemeenten wordt de ondersteuning op het gebied van cultuur verzorgd door het Kunstgebouw Zuid Holland. En voor erfgoed door het Erfgoedhuis Zuid Holland. Deze ondersteuning bestaat vooral uit advies en kennisdeling. Daarnaast is het Kunstgebouw penvoerder voor de subsidieregeling Cultuureducatie met kwaliteit en verzorgt - voor onder andere onze gemeente - hiervoor de subsidieaanvragen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie.

Het doel is om deze onderwerpen om te zetten naar een gezamenlijke agenda met concrete stappen. Zo mogelijk kan dit een opmaat zijn naar een toekomstige keuze voor de vorming van een cultuurregio. In de provincie Zuid-Holland en andere provincies zijn inmiddels al verschillende cultuurregio’s gevormd, waarin gemeenten en provincies op onderdelen samenwerken en elkaar versterken.

Deze waardevolle en deskundige provinciale ondersteuningen blijven gehandhaafd. Verder organiseert de provincie jaarlijks een bijeenkomst voor wethouders en beleidsadviseurs over gezamenlijk onderwerpen op het gebied van cultuur en erfgoed.

26

27

4

Uitwerking programmalijnen cultuurbeleid

Gevoed door de opbrengst van het interactieve proces en het belang dat we onderkennen aan kunst en cultuur voor onze samenleving, benoemen we de volgende programmalijnen waarmee we ons cultuurbeleid in de periode 2026-2030 vorm en inhoud willen geven:

PODCAST

HEAD-SIDE-VIRUS

Kunst en cultuur zorgen voor identiteit en vertellen wie we zijn.

Kunst en cultuur als motor voor meedoen en creatieve ontwikkeling.

PEOPLE-LINE Kunst en cultuur als podium in de samenleving.

Elke programmalijn is opgebouwd uit organisaties en onderwerpen die daarbij passen. Uiteraard zijn er de nodige raakvlakken tussen de programmalijnen. We geven per organisatie en onderwerp een beschrijving van de huidige situatie binnen het bestaande beleid. Voor de grote organisaties als de musea, het Regionaal archief en de Bibliotheek gaat het daarbij vooral om continuering van het bestaande beleid, met hun uitgebreide takenpakket. Dit is kort benoemd bij de actiepunten. Daarnaast bestaan de actiepunten uit beleidsvoornemens en acties die te maken hebben met de actualisatie van het cultuurbeleid.

28

29

4.1. Kunst en cultuur zorgen voor identiteit en vertellen wie we zijn Gorcums Museum Waar staan we nu? In 1982 gaat de Gemeente Gorinchem voor 50 jaar een overeenkomst aan met Historische Vereniging Oud-Gorcum. De gemeente tekent voor het overnemen van de verantwoordelijkheid om de collectie van Oud-Gorcum te beheren, conserveren en presenteren. Aanvankelijk aan de Gasthuisstraat in het pand “Dit is in Bethlehem” en vanaf 1995 aan de Grote Markt, waar naast aandacht voor de historie ook ruimte is voor hedendaagse kunst. Het Gorcums Museum is geboren. Vandaag de dag draagt het Gorcums Museum nog steeds verhalen uit aan de hand van de historische collectie en moderne hedendaagse kunst. In de afgelopen jaren is de historische afdeling vernieuwd en is er voor jeugd en jongeren een programma ontwikkeld waarin de Doezolder met activiteiten een belangrijke rol speelt. Daarnaast is de dienstverlening op de begane grond getransformeerd door in samenwerking met de VVV een gastvrije en informatieve ontvangst te bieden aan bezoekers van de stad. Bovendien is ingespeeld op de recente ontwikkelingen in Gorinchem door het creëren van een podium voor Nieuw Erfgoed waarin de diversiteit van het hedendaagse stadsbeeld wordt gepresenteerd. De komende jaren wordt de lijn met aandacht voor historie en hedendaagse kunst voortgezet.

Daarbij focust het Gorcums Museum op bewoners van de stad en bezoekers van Gorinchem. Bewoners komen in het museum in aanraking met de lokale geschiedenis en aansprekende wisseltentoonstellingen opgebouwd rondom hedendaagse kunst. In de wisseltentoonstellingen wordt naast gerenommeerde en jonge kunstenaars gewerkt met Gorcumse partijen binnen en buiten de sector om de lokale betrokkenheid te vergroten. In alle onderdelen van het programma is aandacht voor jeugdige bezoekers met o.a. een erfgoedleerlijn voor het primair onderwijs en diverse activiteiten rondom de gepresenteerde hedendaagse kunst. Bezoekers leren aan de hand van de historische

30

presentatie de achtergrond van de stad kennen. De wisseltentoonstellingen trekken een publiek van kunstliefhebbers uit de regio en soms ver daarbuiten naar Gorinchem. Een groot deel van de werkzaamheden speelt zich achter de schermen af. De meeste aandacht gaat daarbij uit naar het collectiebeheer. In de komende jaren wordt er ingezet op het actualiseren van de digitale collectieregistratie en het beheersbaar maken van het collectiebeheer in het depot. Voor het gebouw aan de Grote Markt staat de komende jaren het verbeteren van de klimaatomstandigheden op de agenda, evenals een verdere uitwerking van het gebouwbeheer in samenwerking met de afdeling Vastgoed. Rondom educatie doen de scholierenexposities hun herintrede. Op het gebied van communicatie wordt de merkstrategie van het museum in relatie tot de gemeente en het helder en tweetalig uitdragen van informatie een aandachtspunt. Voor de begane grond wordt samenwerking met de stad gezocht om de tentoonstellingen voor Nieuw Erfgoed actueel te houden. Het Gorcums Museum verbindt zich met de stad door de huidige samenwerking met diverse partijen verder uit te bouwen. Zowel binnen als buiten de cultuursector wordt gezocht naar partners die een bijdrage kunnen leveren aan het realiseren van de ambities.

Bijzondere aandacht gaat uit naar de relatie met Historische Vereniging Oud-Gorcum en een beoogde verlenging van de overeenkomst die in 1983 is ondertekend.

op. Dit betekent dat kansen die worden gezien om bijvoorbeeld de educatie uit te breiden of om met andere lokale verhalenvertellers naar stads brede mogelijkheden voor het presenteren van collecties te kijken, beperkt zijn.

Voor uitgebreide informatie over het Gorcums Museum verwijzen wij u naar de Museumvisie die voor de periode 2026-2033 is opgesteld. Zie hiervoor: www.gorcumsmuseum.nl/ons-verhaal In deze visie staan ook de ontwikkelingen en activiteiten die het museum de komende jaren in de planning heeft.

🖌 Actiepunten: Continuering bestaand beleid en uitvoering activiteiten zoals vastgelegd in de Museumvisie 2026-2033.

Hendrick Hamel Museum Waar staan we nu? De evaluatie van het Hendrick Hamel Museum (HHM) over de periode 2020-2024 laat zien dat het museum een waardevolle bijdrage levert aan de gemeentelijke doelen op het gebied van cultuur, erfgoed, toerisme en internationale betrekkingen. Het museum heeft zich de afgelopen jaren verder ontwikkeld als professioneel en publieksgericht museum en beschikt sinds 2024 over een officiële museumregistratie, wat de positie en zichtbaarheid versterkt.

Op basis van de uitkomsten van de evaluatie over de periode 2020-2024 heeft het college besloten om met het Hendrick Hamel Museum een meerjarige subsidierelatie aan te gaan onder vernieuwde voorwaarden. Hiermee wordt de samenwerking structureel geborgd en ontstaat ruimte voor verdere ontwikkeling en verdieping van de maatschappelijke en culturele betekenis van het museum.

🖌 De organisatie van het Gorcums Museum kent de komende jaren uitdagingen. De normen waaraan het museum moet voldoen om gecertificeerd te blijven leggen de lat voor het team steeds hoger, de omvang van de collectie neemt toe, en in de huidige plannen blijven het budget en de beschikbare capaciteit gelijk. Het museum mag op dit moment rekenen op de steun van enkele tientallen vrijwilligers, maar een goede begeleiding van deze onmisbare groep mensen en het borgen van continuïteit levert ook zorgen

Actiepunt: De gemeente stelt vanaf 2026 nieuwe - SMART geformuleerde - subsidievoorwaarden op om prestaties beter te kunnen volgen en evalueren.

31

Particuliere erfgoedcollecties Particuliere erfgoedcollecties kunnen een waardevolle aanvulling vormen op het publieke erfgoedlandschap. Deze verzamelingen hebben vaak een persoonlijke geschiedenis, met een specifiek gerichte culturele betekenis en dragen bij aan de diversiteit van het erfgoed. Ze helpen niet alleen bij het bewaren van het verleden, maar spelen ook een rol in het vertellen van het verhaal van een (deel van de) gemeenschap. Hoewel particuliere erfgoedcollecties belangrijk kunnen zijn voor het cultureel geheugen, heeft een gemeente geen zorgplicht voor deze collecties. Tenzij ze deel uitmaken van de Rijkscollectie of een wettelijk beschermde verzameling. Binnen de gemeente Gorinchem is overigens geen Rijkscollectie aanwezig, wel Rijksmonumenten, zoals het orgel in het Dalemskerkje. Een gemeente kan wel op lokaal niveau besluiten of een particuliere collectie van lokaal belang is. Maar het blijft een beleidskeuze en geen wettelijke verplichting. De eigenaar van een particuliere erfgoedcollectie is primair verantwoordelijk voor het behoud, het beheer en de zorg voor de collectie. Dit betekent dat de eigenaar ervoor dient te zorgen, dat de collectie goed wordt geconserveerd en dat de fysieke staat ervan behouden blijft. Ook kan de eigenaar besluiten de collectie (breder) toegankelijk te maken voor het publiek.

Bijvoorbeeld door de collectie tentoon te stellen of te delen, maar dit blijft altijd een keuze van de eigenaar.

32

De gemeente heeft geen financiële middelen om particuliere erfgoedcollecties te ondersteunen. Toch wil de gemeente wel positieve ondersteuning bieden aan eigenaren van particuliere collecties. Dit kan door het aanbieden van advies, het delen van kennis en het doorverwijzen naar externe fondsen of relevante erfgoedorganisaties die mogelijk ondersteuning kunnen bieden. Wanneer een particuliere collectie bijdraagt aan het vertellen van het verhaal van Gorinchem, moedigt de gemeente de eigenaren aan om deze collectie open te stellen voor het publiek. Dit kan bijvoorbeeld door samenwerkingen aan te gaan met lokale musea als de collectie daar in het presentatiebeleid past, of door op eigen initiatief tijdelijke tentoonstellingen te organiseren. Zo kan de collectie een bredere betekenis krijgen voor de gemeenschap en het publiek.

Kunst in de openbare ruimte Waar staan we nu? Kunst kan een belangrijke rol spelen in het versterken van de identiteit en beleving van de openbare ruimte. Gemeenten kiezen daarom vaak voor een sterke aanwezigheid van kunst in de publieke ruimte en het duurzaam onderhouden daarvan: in parken, op pleinen, op straat en in openbare gebouwen. Kunst op straat vormt voor veel mensen een eerste kennismaking met kunst en cultuur. Zij verfraait, verbaast, ergert (soms) en verblijdt (vaak) en levert zo een waardevolle bijdrage aan de openbare ruimte. Onder bewoners kan dit leiden tot verbinding en het kunstwerk kan een baken in de wijk zijn waar men trots op is. Deze meerwaarde van kunst in de openbare ruimte sluit nauw aan bij onze Omgevingsvisie. In het bijzonder bij de ambitie om te zorgen voor een aantrekkelijke leefomgeving met hoogwaardige ontmoetingsplekken.

straatbeeld. In 2025 stonden deze kunstwerken lokaal en landelijk extra in de belangstelling bij de viering van het 50-jarig jubileum van Symposion. In dit kader werd ook een multimediatour ontwikkeld. Verschillende deelnemers aan de participatiebijeenkomsten hebben het idee naar voren gebracht om alle 131 kunstwerken digitaal meer zichtbaar te maken voor inwoners en bezoekers. Hiervoor zou bijvoorbeeld de digitale Symposioncollectie als basis kunnen dienen, met een koppeling naar de website van Gorinchem Inspireert. Dit sluit aan bij ons beleidsvoornemen om kunst in de openbare ruimte meer aandacht te geven. We nemen dit idee dan ook op in de uitvoeringsagenda bij dit programma.

Kaders binnen het Erfgoedbeleid 2025-2028 Kunst in de openbare ruimte Gorinchem In de publieke ruimte van Gorinchem bevinden zich momenteel 131 kunstwerken. De kunstwerken zijn onderdeel van het cultureel erfgoed van Gorinchem. Onder andere in de jaren ’70 was Gorinchem een geliefde vestigingsplaats voor kunstenaars die zich bezighielden met geometrische abstracte kunst. Deze kunstmanifestatie kreeg de naam ‘Symposion’. Dankzij ‘Symposion’ werden veel opdrachten gerealiseerd voor kunst in de openbare ruimte. Dit zette Gorinchem ook internationaal op de kaart. Veel van deze kunstwerken vinden we nog terug in ons

Gorinchem heeft, voor een stad van haar omvang, al veel kunstwerken in de openbare ruimte. Er is nu geen ruimte voor nieuwe kunstwerken, zowel fysiek als financieel. De gemeente voert daarom een terughoudend beleid in de plaatsing van beeldende kunst. Op 4 december 2024 heeft de raad het ‘Erfgoedbeleid 2025-2028’ vastgesteld. Dit beleid beoogt een zorgvuldige afweging van de beschikbare ruimte en middelen, waarbij de nadruk ligt op het behoud en beheer van de bestaande kunstwerken. Dit betekent concreet dat er bij toekomstige nieuwe initiatieven op maat gekeken wordt of er een geschikte locatie is en of er financiën zijn voor beheer en onderhoud. De (her)ontwikkeling van inbreidings- en uitbreidingslocaties bieden bij uitstek de mogelijkheid om nieuwe opdrachten uit te schrijven voor kunstwerken in de openbare ruimte. Dit moet aan de voorkant in het planproces worden meegenomen. Dit verhoogt niet alleen de esthetische kwaliteit van de leefomgeving, maar draagt ook bij aan sociale cohesie, educatie, culturele dynamiek en de betrokkenheid van bewoners en bezoekers. Tijdens een informatie- en ontmoetingsbijeenkomst is gepleit voor een 1% investeringsregeling voor de realisatie van nieuwe kunstwerken bij stedelijke ontwikkelingsprojecten. De invoering van een dergelijke regeling

33

Beheer en onderhoud

is een beleidskeuze met voor- en nadelen. In lijn van de keuze voor een terughoudend beleid gaan wij uit van het per project onderzoeken of er ruimte en mogelijkheden zijn voor investeringen in nieuwe beeldende kunst.

Zorgvuldig beheer en onderhoud van erfgoed is een belangrijk uitgangspunt van de Omgevingsvisie. De voortdurende zichtbaarheid en beleefbaarheid van kunst in de openbare ruimte vraagt om aandacht. Er dient bovendien voldoende budget te worden gereserveerd voor onderhoud. Daarnaast wordt waar mogelijk achterstallig onderhoud aangepakt. In de participatiebijeenkomsten is aandacht gevraagd voor verbetering van het onderhoud en de zichtbaarheid van bepaalde kunstwerken.

Bij bestaande kunstwerken kan het soms voorkomen dat deze niet passen binnen nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen of transities. Wanneer een kunstwerk van kunsthistorische, artistieke en/of intrinsieke waarde is, wordt eerst onderzocht of het op een andere locatie geplaatst kan worden. Als dit niet mogelijk is, wordt het werk teruggegeven aan de kunstenaar of diens nabestaanden.

De gemeente Gorinchem beheert 131 kunstwerken en gedenktekens in de openbare ruimte. Deze zijn in 2025 geïnspecteerd en de resultaten vormen de basis voor het beheerplan 2026-2031. Het onderhoud en de kosten zijn bepaald door de actuele staat van de objecten. Hierbij is kwaliteitsniveau B als uitgangspunt genomen, dit is het basisniveau voor onderhoud in de openbare ruimte. Dit garandeert een goede, veilige en verzorgde staat van de kunstwerken. Voor bijzondere locaties of accenten in de stad kan de gemeente kiezen voor een plusniveau, dat meer kwaliteit en uitstraling biedt. Dit geldt voor de kunstwerken in de binnenstad. In de begroting 2026 zijn de structureel benodigde financiële middelen opgenomen, om uitvoering te geven aan het beheerplan.

De uitvoering van dit beleid vindt plaats in nauwe samenwerking tussen de clusters Beheer, Stadsontwikkeling (disciplines stedenbouw en erfgoed) en Cultuur. De gemeentelijke Adviescommissie Beeldende Kunst in de Openbare Ruimte, bestaande uit 6 betrokken inwoners van Gorinchem, heeft hierbij een adviserende rol.

Regionaal Archief Gorinchem Waar staan we nu? Het Regionaal Archief Gorinchem (RAG) heeft een belangrijke lokale en regionale archieffunctie. Het is een belangrijke en deskundige partner bij het verkrijgen en het duurzaam en betrouwbaar borgen van informatie van zowel de gemeente als van particulieren. Naast analoge informatie maakt het RAG via de digitale studiezaal en het E-depot digitale informatie laagdrempelig toegankelijk.

nis vindbaar is en door speuren levendig wordt. Voor iedereen die nieuwsgierig is, nieuwe dingen wil ontdekken en wil weten wat er nu écht is gebeurd in onze stad en regio. Het RAG staat proactief en herkenbaar midden in de samenleving en levert een bijdrage aan de verbinding tussen actualiteit en historie. Op basis van behoefte en vraag ondersteunt het RAG actief het gemeentelijk erfgoedbeleid, stimuleert erfgoededucatie en in brede zin het benutten van de Gorcumse historie. Het RAG is gericht op de stad en haar wijken en werkt daarin samen met partners op het gebied van erfgoed, cultuur en onderwijs.

Het RAG is een kenniscentrum dat geschiedbeoefening mogelijk maakt. Het zorgt ervoor dat iedereen, burgers en instellingen, ambtenaren of bestuurders, optimaal gebruik kunnen maken van analoge én digitale informatie. Het is een plek waar in woord en beeld de geschiede-

🖌 Actiepunten: Continuering bestaand beleid en activiteiten.

N.B. De werkzaamheden van het RAG worden uit andere budgetten bekostigd en vallen in financiële zin niet onder dit programma.

🖌 Actiepunten: We gaan vanaf 2026 de kunstwerken in de openbare ruimte beter beheren en onderhouden. Daarnaast gaan we zorgen dat de kunstwerken meer beleefbaar worden gemaakt.

34

35

4.2. Kunst en cultuur als motor voor meedoen en creatieve ontwikkeling Gorinchem Inspireert, cultuureducatie en -participatie Waar staan we nu? Gorinchem Inspireert vormt het hart van de culturele infrastructuur van de stad. Vanuit dit gemeentelijke platform worden cultuur, onderwijs en samenleving met elkaar verbonden, zodat zoveel mogelijk inwoners kunst en cultuur kunnen beleven, beoefenen en delen. Samen met lokale partners, scholen, makers en maatschappelijke organisaties vervult Gorinchem Inspireert een stimulerende rol bij het versterken van cultuureducatie, cultuurparticipatie en samenwerking in de stad. Daarnaast speelt Gorinchem Inspireert een steeds belangrijkere rol in de communicatie over het culturele aanbod: door activiteiten, makers en verhalen zichtbaar te maken en met elkaar te verbinden, draagt het bij aan een herkenbare en samenhangende culturele identiteit van Gorinchem. Ook ondersteunt Gorinchem Inspireert de culturele sector met advies, netwerkbijeenkomsten en trainingen, waarmee samenwerking en professionalisering verder worden versterkt. De uitvoering ligt grotendeels bij de cultuurcoaches binnen Gorinchem Inspireert. Zij vormen de schakel tussen cultuur, onderwijs, lokale partners en inwoners. Door partijen te verbinden en samenwerking te stimuleren, versterken zij de kwaliteit van cultuureducatie en cultuurparticipatie in Gorinchem.