Agendabundel
Tekst van het document
Kwaliteit
worden
deze
kwaliteiten
van
erfgoed binnen de ruimtelijke ontwikkeling van Gorinchem gewaarborgd.
• Bij het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving gebruiken we de cultuurhistorische kennis voor de
Ook erfgoed dat geen beschermde status heeft is van
inrichting van het landschap en het natuurlijk systeem.
belang en speelt een duidelijke rol. Erfgoed kan dienen als
Het water- en bodemsysteem krijgen een sturende rol bij
inspiratie en ‘place making’ - een mensgerichte benadering
de inrichting van ons landschap.
in het plannen en vormgeven van de publieke ruimte - om plannen passend te maken en meer kwaliteit te geven. Het
• De werkvelden erfgoed en klimaatadaptatie trekken
zorgt hiermee voor identiteit van een nieuwe wijk of bij
samen op bij het inzichtelijk maken van verzakkings-
transformatie van een gebied. Het draagt bij aan een goed
problemen en schade aan monumentale panden door
vestigingsklimaat, een aantrekkelijke omgeving om in te
bodemdaling.
winkelen, elkaar te ontmoeten, te recreëren en te werken.
28
29
3.3.3 Erfgoed in relatie tot duurzaamheid De stad duurzamer maken is een belangrijke opgave
• Het
plaatsen
van
zonnepanelen
op
monumentale
binnen de Omgevingsvisie. Dit heeft ook een uitwerking
daken is een uitdaging. Daarom voert de gemeente
op het erfgoed. De afdeling Erfgoed denkt en werkt hieraan
Gorinchem het zonnepanelenbeleid (2024) uit. Hierin
mee vanuit de kwaliteit van erfgoed. Ontwikkelingen in het
wordt op maat gekeken naar wat mogelijk is per
kader van duurzaamheid vereisen maatwerk, waarbij secuur
monument. In het beschermde stadsgezicht is dit per
moet worden gekeken dat het aanzicht van gevels en de
zone aangegeven.
beleving van het erfgoed niet aangetast wordt. • Samen met de afdeling Duurzaamheid onderzoeken • Zo speelt de energietransitie op verschillende locaties
we hoe monumenteigenaren gesteund kunnen worden
waar erfgoed aanwezig is. De afdeling Erfgoed gaat
in het verduurzamen van hun huis zowel met advies
samen met het werkveld duurzaamheid onderzoeken
als met financiële ondersteuning.
wat de rol van erfgoed hierin kan zijn. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de vele transformatorhuisjes die er moeten komen, ook in het beschermde stadsgezicht van de binnenstad.
Legenda: Verklaring zones Zone 0 – Rondom de binnestad Zone 1A – Middeleeuwse kern Zone 1B – De behouden stad Zone 1C – De vernieuwde stad Zond 1D – Vestingwallen en Buiten de Waterpoort
30
3.3.4 Rijksbeschermd stadsgezicht en mobiliteit De binnenstad en haar omgeving is rijksbeschermd stadsgezicht. Voor de bescherming van het erfgoed is het de grote wens om de binnenstad autoluw te maken. De vestingwallen zijn Unesco Werelderfgoed en hier staan twee bastions vol met geparkeerde auto’s. Wij gaan samen met het werkveld mobiliteit onderzoeken of er mogelijkheden zijn om in de toekomst buiten de wallen in de nabijheid van de binnenstad parkeergarages te realiseren. Er ligt een bestuurlijke wens om goede en veilige fietsvoorzieningen te realiseren als alternatief voor de auto. Vooral in de binnenstad is dit een uitdaging. We gaan in overleg met de betrokken werkvelden meedenken in mogelijkheden om dit binnen erfgoedlocaties op te lossen.
31
32
3.3.5 Kunst in de openbare ruimte is dynamisch Gorinchem heeft, voor een stad van haar omvang, veel kunstwerken in de openbare ruimte (131 kunstwerken in 2024). De kunstwerken zijn onderdeel van het cultureel erfgoed van Gorinchem. Onder andere in de jaren ’70 was Gorinchem een geliefde vestigingsplaats voor kunstenaars die zich bezighielden met geometrische abstracte kunst. Dankzij Symposion werden niet alleen veel opdrachten gegeven voor kunst in de openbare ruimte maar het zette Gorinchem ook internationaal op de kaart. Veel van de door hen gemaakte kunstwerken vinden we nog terug in ons straatbeeld en een aantal daarvan is van grote waarde. De stad staat vol met kunst. Vanuit de afdeling Beheer is er geen ruimte meer voor nieuwe kunst. Samen met de afdelingen Beheer, Erfgoed, Stedenbouw en Cultuur moet er bij nieuwe initiatieven op maat gekeken worden of er een locatie is en of er financiën zijn om het te beheren. Bij transities en ontwikkelingen passen de bestaande kunstwerken niet altijd bij de nieuwe plannen. Is dat erg? Nee, dat is het niet. Ook kunst in de openbare ruimte kun je ontzamelen. Dit moet wel secuur en in overleg met alle stakeholders gebeuren. In eerste instantie wordt er, wanneer het kunstwerk een belangrijk historische of inhoudelijke waarde heeft, altijd gekeken of het op een andere locatie geplaatst kan worden.
Wanneer dit niet mogelijk is wordt het teruggegeven aan de kunstenaar of de nabestaanden. Alleen opdrachten voor kunst in de openbare ruimte die site specifiek zijn worden door de bovenstaande werkvelden behandeld. Dit houdt in dat het gaat om kunst die iets over de locatie en de context zegt. Hiermee draagt het kunstwerk bij aan de beleving en identiteit van die plek, de wijk en daarmee de stad.
33
3.4 Erfgoed beleefbaar maken Zorgvuldig beheer en het beleefbaar maken van erfgoed zijn cruciaal, evenals het promoten ervan. Wij gaan dat doen op basis van inhoud en waarde. Educatie en voorlichting over het erfgoed van Gorinchem zijn belangrijk, evenals het versterken van identiteit en gemeenschapszin door een verbinding te leggen tussen verleden en heden. We gaan het bewustzijn van de inwoners hierover aanwakkeren.
3.4.1 Rijksbeschermd stadsgezicht promoten De binnenstad van Gorinchem en haar omgeving is in 1988 aangewezen als rijksbeschermd stadsgezicht, de Vestingwerken in 1993 als Rijksmonument. Doel van aanwijzing is de karakteristieke, met de historische ontwikkeling samenhangende structuur en ruimtelijke ontwikkeling van deze gebieden, te onderkennen en te beschermen. Wanneer er initiatieven zijn in het rijksbeschermd stadsgezicht, stellen we erfgoed voorop. We beredeneren vanuit de inhoud en de kernkwaliteiten van erfgoed die aanwezig zijn. We benadrukken de gevels, de oude (stedenbouwkundige) structuren, de vestingwallen en haar objecten. Ondernemersvereniging Hartje Gorcum heeft plannen om in het winkelgebied een kwaliteitsslag te maken. De gemeente werkt met de werkvelden economie, beheer en erfgoed de komende jaren met hen samen. Erfgoed is hierbij leidend.
34
35
3.4.2 Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies beleefbaar maken De vestingwallen maken deel uit van het Unesco
De vesting is gelaagd, wat betekent dat ze in verschillende
Werelderfgoed en van het rijksbeschermd stadsgezicht.
tijdsperiodes gebruikt is als militaire vesting, van de middeleeuwen tot aan de Koude Oorlog. Al deze tijdslagen
De vestingwerken worden in 2025 meegenomen in
van het militair erfgoed nemen we mee als inhoud om de
het gebiedspaspoort Binnenstad. Doel is een integrale
verhalen van de vesting te vertellen.
visie op de vestingwerken op te stellen in relatie tot de historische vestingstad waar zij deel van uitmaken.
De komende jaren onderzoeken wij onderdelen uit het
De ambities van de vesting als onderdeel van het
Vestingplan op haalbaarheid en laten wij schetsontwerpen
gebiedspaspoort Binnenstad worden in de regels van het
maken voor herinrichting en restauratie van de vesting.
Omgevingsplan in 2026 meegenomen. Hiermee vervalt
Hierbij maken we gebruik van de waardestelling die door
het huidige Vestingplan.
bureau Lantschap voor de vesting is gemaakt. Doel is aan de ene kant om cultuurhistorische waarden terug te
In het Vestingplan (2016) spelen verschillende thema’s
brengenen anderzijds om de vesting beleefbaar te maken
een rol: cultuurhistorie, recreatie, ecologie, economie,
voorrecreatie en toerisme. We houden hierin ook de
citymarketing en toerisme. Deze thema’s worden mee-
koppelkansen met andere beleidsterreinen in de gaten.
genomen in het gebiedspaspoort. Voor het uitvoeren van herinrichting en/of restauratie zal steeds gekeken worden naar cofinanciering tussen de gemeente, overige overheden en fondsen. De werkvelden erfgoed, cultuur, toerisme, economie en city marketing trekken samen op om de verhalen van de gelaagde vesting aan inwoners en bezoekers van de stad te vertellen. De inhoud op basis van het Unesco Werelderfgoed is hierin leidend. De gemeente is terughoudend in het plaatsen van informatieborden op de vestingwallen om verrommeling te voorkomen. De borden die geplaatst worden, lichten details van de vesting uit en dienen dan ook vooral om beter te kijken. Alle plannen die in de kern- of bufferzone van het Unesco Werelderfgoed liggen worden getoetst aan de visuele integriteit. In het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit gaan we dieper op de visuele integriteit in. 38
36
3.4.3 Vastgoed openbaar toegankelijker De gemeente heeft vastgoed in haar bezit om maatschappelijke doelen te bereiken. Eén van deze doelen is het beleefbaar maken van ons unieke erfgoed. Met name op de Vestingwal heeft de gemeente relatief veel vastgoed in haar bezit. Dit is echter niet altijd voldoende beleefbaar omdat het verscholen ligt, door externen gebruikt wordt of achter een hekwerk is gelegen. In samenwerking met de afdelingen Vastgoed, Cultuur en Samenleving wordt een voorstel gemaakt hoe ons vastgoed meer en beter toegankelijk/beleefbaar kan worden gemaakt. Dit kan worden verwerkt in het nieuwe vastgoed- en accommodatiebeleid.
37
3.4.4 Wat leeft er in de stad, welke verhalen verbinden?
De zachte kant van erfgoed, het immateriële, ligt groten-
Belangrijk hierin is aandacht voor het recente erfgoed. Juist
deels bij de afdeling Cultuur. Bij de afdeling Stadsontwik-
de ontwikkelingen van de afgelopen decennia zijn van grote
keling ligt juist de harde kant, het onroerende erfgoed.
invloed geweest op de stad.
De afdelingen Erfgoed, Stadsontwikkeling en Cultuur stemmen inhoudelijk af welke verhalen met de stad worden
Daarnaast gaat de afdeling Erfgoed samenwerken met de
verbonden. Verhalen van de inwoners, verhalen die als een
cultuurcoaches in het programma Erfgoedwijsheid met de
beeldvormend/illustratief element kunnen dienen voor hoe
ambitie om van kinderen in het basisonderwijs ambassa-
Gorinchem zich over de eeuwen heen heeft ontwikkeld
deurs van de stad te maken. Alledaagse verhalen sluiten aan
en wat dat betekende voor het dagelijks leven in de stad.
bij jongeren.
Immaterieel erfgoed koppelen we aan onroerend en roerend erfgoed.
Samen met de kinderen zijn de inwoners de beste ambassadeurs om het erfgoed uit te dragen en levend te
Samen betrekken wij het Gorcums Museum, het Regionaal
houden.
Archief Gorinchem (RAG), erfgoedgemeenschappen en de openbare ruimte erbij. Verhalen dichtbij en klein, die
Daarom gaan we een aantal trajecten uitwerken in samen-
wijkgericht zijn. Juist in de openbare ruimte krijgen de
werking met de werkvelden cultuur, economie en toerisme.
verhalen het beste respons.
Doel is om bewustzijn te creëren bij inwoners, maar ook bij bijvoorbeeld leveranciers van winkels en horeca van de binnenstad.
38
39
3.4.5 City marketing en erfgoed Het profileren van het cultureel erfgoed wordt door Stichting Gorinchem Citymarketing gedaan, dit heet Mooi Gorinchem. Zij promoten Gorinchem als de ‘Mooiste vestingstad van Nederland’. Het blijft van belang dat cultuurhistorische elementen gekoesterd en in de schijnwerpers gezet worden, omdat ze de eigenheid van onze stad benadrukken en versterken. Door Citymarketing is in 2024 het merk en de positionering van Gorinchem aangescherpt. Dit dient als basis voor de citymarketing strategie gericht op bezoekers. Erfgoed zit verweven in de Gorcumse identiteit en het merk en de positionering zijn dan ook mede gebaseerd op eerder opgehaalde kernkwaliteiten voor dit erfgoedbeleid. In de uitvoering van het erfgoedbeleid is Gorinchem Citymarketing een belangrijke partner in het beleefbaar maken van erfgoed en het uitdragen van de verhalen die in erfgoed verscholen liggen. Ook hier geldt vanuit inhoud, de cultuurhistorische waarde, de stad promoten. Waar Citymarketing nu de aandacht alleen op de binnenstad richt, moet er meer aandacht komen voor ander erfgoed. Met name het wederopbouw- en industrieel erfgoed kan beter onder de aandacht gebracht worden. De kansen van het erfgoed kunnen beter benut worden. Zowel in activiteiten als in de verbinding van bestaande netwerken.
Denk daarbij aan watertoerisme, projecten met en over water en gebruik van oude structuren zoals dijklinten.
40
41
3.5 Samen verantwoordelijk voor erfgoed Overheden, stakeholders en eigenaren van erfgoed hebben ieder een eigen rol. Zij vormen samen het draagvlak om erfgoed in Gorinchem aan de volgende generaties door te geven. We willen de erfgoedeigenaren ondersteunen in het goed beheren van het erfgoed. Hiervoor wordt een set maatregelen opgesteld. Daarnaast wil de gemeente nadrukkelijk de erfgoedgemeenschappen betrekken bij het meedenken en uitvoeren van het erfgoedbeleid en hen enthousiasmeren en faciliteren om zelf initiatieven te ontplooien.
3.5.1 Zorgdragen voor de monumenten in de stad
wellicht meer of juist minder behoefte is aan kerkgebouwen, of de kerkeigenaren behoefte hebben aan ondersteuning van de gemeentelijke overheid en of er moet worden
Wij voelen ons samen verantwoordelijk voor het restaureren
nagedacht over toekomstige herbestemming van kerk-
en beheren van monumenten voor toekomstige generaties.
gebouwen.
Eigenaren van monumenten en beeldbepalende gebouwen dragen hier veel aan bij. Zij krijgen hierdoor ook met veel
Het opstellen van een kerkenvisie gebeurt in dialoog
verplichtingen te maken. Wij willen hen ondersteunen aan
tussen de gemeente, eigenaren van religieuze gebouwen,
deze verplichtingen te voldoen.
inwoners en erfgoedorganisaties. Het gaat dan over álle kerkgebouwen in de gemeente: monumentaal en niet-
3.5.2 Kerkenvisie
monumentaal, nieuw en oud, ongeacht geloof. Dus kijken wij ook naar bijvoorbeeld de twee moskeeën in onze stad.
Gemeente Gorinchem maakt, binnen het kader van haar Erfgoedbeleid, een kerkenvisie, een strategische visie
De kerkenvisie is opgestart in 2024 en wordt in 2025
waaruit duidelijk wordt hoe zij in de toekomst om kan gaan
opgeleverd door middel van kerkpaspoorten.
met kerkgebouwen. Met behulp van de kerkenvisie willen wij inzicht krijgen hoe kerkgebouwen worden gebruikt, of er in de toekomst
42
43
3.5.3 Samenwerkingspartners Gorinchem kent vele erfgoedgemeenschappen, zie hiervoor
De gemeente gaat aandacht besteden aan het thema
ook de inzet. Dit zijn met name de klassieke erfgoedgemeen-
erfgoed
schappen. De etnografische erfgoedgemeenschappen hebben
gereorganiseerde
we nog niet volledig in beeld. Denk hierbij onder andere aan
gemeenschappen binnen Gorinchem een podium te geven
binnen
de
door
Cultuurcafé’s.
Gorcum
Geïnspireerd
Doel
om
is
erfgoed-
de groepen die als arbeiders in Gorinchem zijn neergestreken
waar ze kennis delen en hulpvragen uitwisselen en waar
en al lang deel uitmaken van de cultuur: Grieken, Turken,
de gemeente thema’s aankaart die actueel zijn binnen de
Italianen en Marokkanen. Deze groep arbeiders is een
fysieke leefomgeving of binnen het sociaal domein. De
belangrijk onderdeel van het DNA van Gorinchem.
organisatie hiervan is in handen van de afdeling Cultuur.
Wij gaan onderzoek doen naar etnografische erfgoed-
Advies is om de huidige Erfgoed klankbordgroep op te
gemeenschappen zodat wij hen ook goed in het vizier
heffen en de Cultuurcafé’s als klankbord te gebruiken.
hebben en kunnen betrekken in projecten en beleid. Dit doen wij in samenwerking met de afdelingen Cultuur en
De gemeente gaat in gesprek met de Historische Vereniging
Samenleving.
Oud
Gorcum
kijken
hoe
er
meer
vrijwilligers
ge-
ënthousiasmeerd kunnen worden. In nieuwe werkgroepen Naast lokale gemeenschappen halen wij ook veel kennis uit
worden erfgoedthema’s als industrieel erfgoed onder-
regionale, landelijke en Europese erfgoedgemeenschappen.
gebracht en beleefbaar gemaakt. Het is de bedoeling een
Zij kunnen een belangrijke rol spelen bij cofinanciering voor
afspiegeling van de Gorcumse gemeenschap bij de werk-
behoud van het erfgoed. Wij zorgen voor betrokkenheid bij
groepen, en daardoor bij erfgoed, te betrekken.
de volgende organisaties: •
Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE)
•
Provincie Zuid-Holland
•
Erfgoedhuis Zuid-Holland
•
Pact van Loevestein
•
Stichting Vestingdriehoek
•
Efforts, the European Federation of Fortified Sites
44
Een aantal erfgoedgemeenschappen die betrokken zijn bij Gorinchem •
•
Historische Vereniging Oud Gorcum
Stichting Holz Fonds
Werkgroep Vesting Gorinchem
Grote Kerk
Stichting Stadsherstel Gorinchem
Commissie Kunst in de openbare Ruimte
Stichting Behoud Erfgoed de Vries Robbé
Burgerleden Erfgoedcommissie
Gorcums Museum
De Spreekkamer van de stad
Mooi Gorinchem
Gorcums Klokkenluiders Gilde
Hendrick Hamel Museum
Vesting Werkgroep
Molenstichting SIMAV
Stichting Gedenkplaats Martelaren
Archeologie werkgroep
Gorcumse Martelaren 1572
Waterschap Rivierenland
Stichting Menno van Coehoorn
Erfgoedhuis Zuid-Holland
Stichting Hendrick de Keyser
Provincie Zuid-Holland
Het Cuypersgenootschap
Erfgoedvereniging Heemschut,
Stichting Dorp, Stad en Land
afdeling Zuid-Holland
Rijksdienst van Cultureel Erfgoed
Pact van Loevestein
45 47
3.5.4 Uitdragen van de uitgangspunten van het Verdrag van Faro Inwoners en erfgoedgemeenschappen kijken niet meer alleen verwachtingsvol naar de overheid. Veel vaker ligt het initiatief bij die partijen zelf, vaak in goede onderlinge samenwerking. Waar nodig en wenselijk geeft de gemeente ondersteuning. De gemeente gaat de erfgoedgemeenschappen meer stimuleren en faciliteren en is daardoor steeds vaker de
“
Het Verdrag van Faro stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed
”
verbinder tussen erfgoedinstellingen, - verenigingen en erfgoedpartijen en minder bepalend. Dit sluit aan bij het gedachtegoed van het Verdrag van Faro (2024). Onder het devies samen weten, samen zorgen gaan we vaker naar de inwoners toe om informatie op te halen. Steekwoorden hierbij zijn: beleving, zeggenschap en gedeeld eigenaarschap van de inwoners wat resulteert in draagvlak. We gaan met respect om met de kennis van inwoners en zijn nieuwsgierig naar hun erfgoedwensen. De wensen nemen wij, waar mogelijk, mee in het beleid. De betekenis van erfgoed wordt namelijk niet alleen door experts bepaald, maar hangt ook samen met de waarde die leken eraan hechten. Juist de synergie tussen expert en niet-expert geeft extra dimensie en kracht aan het erfgoed. De komende jaren zijn er veel transities binnen Gorinchem, met name in de Vleugels van de Stad. Hier past de gemeente het Verdrag van Faro actief toe om gemeenschapsidentiteit te bevorderen. Dit doet de afdeling Erfgoed in samenwerking met de afdeling Cultuur.
46
3.5.5 Erfgoedtafels van de provincie Zuid-Holland
3.5.7 Samen de lasten dragen In de stukken hierboven wordt al vaker gesproken over
We blijven aangehaakt bij twee Erfgoedtafels, zodat we
cofinanciering. De gemeente heeft een grote verant-
kennis ophalen en subsidies kunnen aanvragen:
woordelijkheid in het beheer en behoud van het cultureel erfgoed in de gemeente. Dat kan echter niet alleen vanuit
• Oude Hollandse Waterlinies (militair erfgoed)
de gemeentelijke begroting worden bekostigd.
• Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem (Industrieel en maritiem erfgoed)
De gemeente gaat actief subsidies aanvragen en fondsen aanschrijven. Dit doet zij niet alleen. In sommige projecten
3.5.6 Vestingdriehoek en Pact van Loevestein
zullen erfgoedgemeenschappen penvoerder zijn omdat zij ook andersoortige fondsen kunnen aanschrijven.
De gemeente wil haar erfgoed uitdragen. Dit doet zij lokaal met Mooi Gorinchem. Gorinchem is onderdeel van
Met name voor grootschalige projecten kijken we naar
het grotere Unesco Werelderfgoed. Om samen met de
regionale, landelijke en Europese subsidies. We hebben
regio bezoekers te trekken maar ook om te kijken naar
het niet voor niets over cofinanciering, dit houdt in dat de
actuele opgaven binnen erfgoed is Gorinchem betrokken bij
gemeente zelf ook altijd zal moeten bijdragen aan de
de Stichting Vestingdriehoek en het Pact van Loevestein. De
projecten.
gemeente is in beide stakeholder. Naast de afdeling Cultuur en Economie, sluit de afdeling Erfgoed hier nu ook bij aan. Zo kunnen er verbindingen worden gelegd tussen opgaven en wordt cofinanciering van grotere projecten makkelijker gemaakt.
47
Uitvoeringsagenda Erfgoedbeleid 2025-2028 Bijlage 1 Uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028
Uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028 Bijlage 1 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024
INHOUD 1
Hoe gaan wij het erfgoedbeleid uitvoeren?
2 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden
6 8
2.1
Onderzoek naar erfgoedwaarden
9
2.2
Erfgoedwaarden inzichtelijk maken
10
3 Beschermen van monumenten en hun omgeving
12
3.1
Beschermen van de omgeving van monumenten 12
3.2
Goed erfgoed beheer
3.3
Nieuwe aanwijzingen gemeentelijke
monumenten
4 Het erfgoed beleefbaar maken 4.1
Het rijksbeschermd stadsgezicht promoten
4.2
Het Unesco Werelderfgoed Hollandse
4.3 4.4
Waterlinies beleefbaar maken
5.1
15 16 16 17
Wat leeft er in de stad, welke verhalen vertellen?
18
Verhalen vertellen
19
5 Samenwerken
14
20
Samen zorgdragen voor de monumenten in de stad
20
5.2
Samen de kerkenvisie opstellen
22
5.3
Faciliteren van erfgoedgemeenschappen
23
5.4
Erfgoedrituelen bij herontwikkeling
24
Financiële paragraaf
26
1 Hoe gaan wij het erfgoedbeleid uitvoeren? De uitvoeringsagenda beslaat - in tegenstelling tot het beleid – de periode van de komende vier jaren. Hierna volgt een evaluatie. Dit kan leiden tot een bijstelling van het beleid en het formuleren van de uitvoeringsagenda voor daarop volgende vier jaren. Zo wordt er planmatig gewerkt aan het beleid. De uitvoeringsagenda gaat uit van de vijf uitgangspunten die in hoofdstuk 3 van het beleid zijn geformuleerd, namelijk: inzicht beschermen behoud door ontwikkeling beleefbaar maken samenwerken Het is een integraal erfgoedbeleid, dus ook de uitvoering daarvan is integraal. De afdeling Erfgoed werkt samen met andere afdelingen om de ambities waar te maken. De uitvoering die onder het uitgangspunt ‘Behoud door ontwikkeling’ valt en over ruimtelijke kwaliteit gaat, is niet in deze uitvoeringsagenda opgenomen. Dit wordt in de uitvoeringsagenda van het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit meegenomen. Hieronder vallen ontwikkelperspectief bij herontwikkeling, klimaatadaptatie, duurzaamheid, mobiliteit en kunst in de openbare ruimte.
54
6
7
2 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden
8
2.1 Onderzoek naar erfgoedwaarden De komende jaren gaan we een aantal erfgoedthema’s onderzoeken. Hiervoor worden opdrachten verstrekt aan externe bureaus. Ook de TU Delft zal in 2024/2025 onderzoek doen naar het industrieel en maritiem erfgoed in het kader van de erfgoedlijn Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem. Daarnaast gaat de hogeschool Saxion in 2024/2025 ontwerpend onderzoek doen naar industrieel erfgoed van De Vries Robbé.
In chronologische volgorde staan hieronder de te onderzoeken thema’s: •
Industrieel & maritiem erfgoed – 2024/2025
•
Interieurs – 2025
•
Groen erfgoed – 2026
•
De objecten van de Oude Hollandse Waterlinie of/en de Nieuwe Hollandse Waterlinie langs de Dalemsedijk/Merwededijk/Waaldijk - 2025
•
Wederopbouw - 2026
•
Post 65 – 2026
•
Verhalen (immaterieel erfgoed - 2027)
De financiering wordt gedekt door bestaand budget.
9
2.2 Erfgoedwaarden inzichtelijk maken Om het DNA inzichtelijk te maken gaan we een kaart maken in Q-Gis. Een kaart met rijksmonumenten en een deel van de gemeentelijke monumenten is al te zien op het gemeentelijke geoportaal: https://geoportaal.gorinchem.nl/geoapps/monumenten/index.html De bestaande kaart wordt uitgebreid met alle definitief aangewezen gemeentelijke monumenten, beeldbepalende gebouwen, archeologische monumenten, rijksbeschermd stadsgezicht, groen erfgoed en de omgeving van de monumenten (biotopen). Deze openbare interactieve kaart wordt via verschillende platforms ontsloten. Deze kaart wordt in de interne organisatie ingetekend in 2025.
De realisatie wordt door bestaande budgetten gedekt.
10
11
3 Beschermen van monumenten en hun omgeving 3.1 Inventarisatie omgeving van monumenten De Omgevingswet schrijft voor dat de kwaliteit van de omgeving van een monument geborgd wordt. Om de omgeving van de monumenten (de biotoop) te benoemen, is een aantal stappen nodig die eind 2024/begin 2025 gemaakt moeten worden. Hierna kunnen de biotopen in 2026 in het Omgevingsplan gereguleerd worden. Dit doen we via de BAB-cyclus (bestand-analyse-beleid) die door het Gelders Genootschap is uitgedacht en die uit verschillende stappen bestaat.
Stap 1 - Het vaststellen van het monumentenbestand.
Stap 2 – Het maken van een analyse van de omgeving die verwerkt wordt in een kaart met werkingsgebieden.
In dit basisbestand nemen we alle monumenten op die volgens de instructieregel beschermd moeten worden
Binnen het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit
tegen ontsiering of beschadiging door ontwikkelingen
wordt een analyse gemaakt. Het doel hierbij is te komen
in de omgeving. Ook planologisch beschermde objecten
tot een overzicht van gebieden waarin je bij ruimtelijke
en gebieden moeten hierin meegenomen worden. Hier-
ontwikkelingen rekening wilt houden met de beschermde
voor worden verschillende, reeds bestaande bestanden,
monumenten. Dit leidt tot vaststelling van de omgevingen
samengevoegd in een GIS kaart.
van (te beschermen) monumenten. Dat kan variëren van grote, aaneengesloten gebieden met veel monumenten
Hieronder vallen ook objecten of ensembles die on-
tot eenvoudige cirkels om solitair gelegen monumenten.
beschermd zijn, maar die vanwege hun erfgoedwaarde
Op de kaart wordt de onderbouwing van de analyse
tóch op een of andere manier in beeld zijn. Bijvoorbeeld
aangegeven en een beschrijving van de betekenis van de
geïnventariseerde maar niet aangewezen wederopbouw-
omgeving voor de beschermde monumenten.
objecten of gebouwen die door de erfgoedgemeenschappen onder de aandacht zijn gebracht. Deze gebouwen
Sommige relaties kunnen alleen door veldwerk bekeken
en objecten kunnen op basis van de inventarisatie op grond
worden, wat tijdrovend is. Het is dan ook aan te raden
van de instructieregel, mogelijk alsnog in aanmerking
om zo spoedig mogelijk te starten met de analyse van de
komen voor bescherming via het omgevingsplan, óf zij
monumenten omdat dit ook nodig is voor de inventarisatie
kunnen van grote betekenis zijn voor de kwaliteit van de
van de gebiedspaspoorten.
omgeving van een beschermd monument.
Stap 3 – Inhoud geven aan de instructieregel, het formuleren van beleid en regels. In 2026 worden de regels van de biotopen van monumenten meegenomen in het Omgevingsplan. Aanvragen die binnen een monumentbiotoop vallen worden voor advies voorgelegd aan de commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De initiatiefnemer moet dan duidelijk maken dat de activiteit geen aantasting is voor de het monument.
Dit wordt door bestaande budgetten gedekt.
12
13
Voorbeeld van afbakening beschermde omgeving rondom monumenten. Beeld Gelders Genootschap 2023.
3.2 - Goed erfgoed beheer De vesting, het Unesco Werelderfgoed, gaan we ambitieuzer onderhouden en beheren. Op de wallen van de vesting is extra aandacht nodig voor het maaibeheer. Dit moet op sommige locaties frequenter en met ander materiaal, passender dan waarmee nu wordt gemaaid. Dit is de wens en ambitie van de afdelingen Beheer en Erfgoed. Het budget is hiervoor nog niet gevonden. Om in de toekomst het maaibeheer van de vestingwallen te borgen, wordt een beheersplan gemaakt voor de komende 10 jaar. De meidoornhagen aan de onderkant van de vestingmuren worden nu gesnoeid. Het kan echter ook gevlochten worden, zoals dat van oudsher werd gedaan. Dit is een ambacht dat niet altijd bekend is bij de groenvoorziening. Hiervoor moet een expert worden ingehuurd die een workshop kan geven aan vrijwilligers uit de stad die zich verder over deze hagen kunnen ontfermen.
In samenwerking met de afdeling Beheer, de stadsecoloog en de Historische Vereniging Oud Gorcum.
De schotbalken loodsen bij Molen Nooit Volmaakt op bastion I zijn verwaarloosd. Zij maken deel uit van het Unesco Werelderfgoed.
Samen met Stichting Stadsherstel wordt gekeken hoe de schotbalken loodsen gerestaureerd kunnen worden
en beleefbaar kunnen worden gemaakt.
De gebouwen op de vesting hebben onderhoud nodig. Dit kan niet alleen aan de huurders worden overgelaten. Dit is voor de afdeling Beheer in samenwerking met de afdeling Vastgoed om op te pakken en te organiseren.
Dit kan binnen bestaande budgetten worden gedekt. Bij schade of restauratie kan er extern subsidie worden
aangevraagd bij de provincie Zuid-Holland.
14
3.3 Nieuwe aanwijzingen gemeentelijke monumenten De oorspronkelijke lijst met waardevolle cultuurhistorische gebouwen, die in 2009 is gemaakt, gaan we onder de loep nemen. In 2018 zijn 240 gebouwen van die lijst als monument aangewezen. De resterende gebouwen op de lijst nemen we mee in een participatieproces, met de vraag; “Welke van deze gebouwen moeten gemeentelijk monument of beeldbepalend gebouw worden?”. Daarnaast nemen we de resultaten uit de onderzoeken onder het kopje 2.1 mee. Al deze bevindingen nemen we mee in het participatieproces en leggen we voor aan de commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Het proces van aanwijzen starten we in 2028 op.
Hiervoor is noodzakelijk om gelden voor procedure- en participatiekosten vrij te maken in de begroting van
2028 en 2029.
15
4 Erfgoed beleefbaar maken 4.1 Het rijksbeschermd stadsgezicht promoten Bij het vermarkten en profileren van Mooiste Vestingstad stellen we het erfgoed voorop. We werken dus vanuit de inhoud. We denken samen na over manieren om de aandacht naar de gevels te krijgen, in plaats van de verrommeling op straat. Door mee te denken en handreikingen te geven willen we een kwaliteitsimpuls aan de binnenstad geven. We kijken waar we kunnen meehelpen om op termijn alle detonerende lantaarnpalen in te wisselen voor lantaarnpalen die passen bij de cultuurhistorie van een plek.
Om dit te bereiken gaan we in gesprek met de middenstand en werken we met hen samen in hun project Hartje Gorcum.
Dit kan binnen bestaande budgetten gedekt worden.
16
4.2 Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies beleefbaar maken Samen met de afdeling Vastgoed, Cultuur en Samenleving gaan wij in 2025 onderzoeken hoe we het accommodatiebeleid kunnen aanpassen om het vastgoed op de vesting openbaar toegankelijker te maken. De afdeling Erfgoed wil als criterium hierin meegeven dat de gebouwen minimaal 20 uur per week openbaar toegankelijk moeten zijn. Waarvan minimaal 16 uur gedurende werktijden en/of in het weekend. Binnen het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit en in het gebiedspaspoort Binnenstad wordt gekeken welke projecten op de vesting, die opgenomen zijn in het Vestingplan, nader onderzocht kunnen worden en waarvoor een haalbaarheidsplan voor restauratie en herinrichting opgesteld moet worden. Deze worden in 2026 meegenomen in het omgevingsplan. Er zijn veel initiatiefnemers die informatieborden willen plaatsen op en rondom de vestingwallen. Hier zijn we terughoudend in. De borden die er mogen komen moeten vooral dienen om beter te kijken, en moeten daarom zo min mogelijk tekst weergeven. De gemeente maakt een visie op basis van een inventarisatie van alle borden die er al zijn. Hierdoor kan een gefundeerde afweging worden gemaakt of een extra bord toegevoegde waarde heeft.
De visie wordt gemaakt door de afdeling Cultuur in samenwerking met verschillende afdelingen, waaronder Erfgoed. De vesting is nu Unesco Werelderfgoed en is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Maar daarvoor was Gorinchem deel van de Oude Hollandse Waterlinie (OHW). Het onderscheidende verhaal van de OHW als voorloper van de NHW en als militair succes nemen we mee in de positionering. De historische gelaagdheid van de vesting versterkt het verhaal van Gorinchem als vestingstad. Als gemeente nemen we dan ook deel aan de erfgoedtafel Oude Hollandse Waterlinie (OHW) van de provincie Zuid-Holland. Per project binnen de vesting kijken we of we dit bij de erfgoedtafel kunnen neerleggen voor cofinanciering. Eind 2024, begin 2025 wordt de herinrichting van Bastion VIII en een struintrap als onderdeel van het Vestingplan opgeleverd. Daarnaast zal eind 2024, begin 2025 een haalbaarheidsonderzoek worden verricht naar en een schetsontwerp worden gemaakt voor de herinrichting van Bastion X. In de jaren hierna wordt gezocht naar cofinanciering voor de uitvoering. In de daarop volgende jaren zal steeds een project onderzocht worden. Hierbij wordt intern gekeken naar koppelkansen, zowel intern als extern. Integraal onderdeel van dit proces is het vinden van cofinanciering voor de realisatie van het project.
Budget voor het uitvoeren van haalbaarheidsonderzoeken worden per jaar in de begroting opgenomen. Daarnaast wordt voor de uitvoering ruimte op de begroting geclaimd en naar cofinanciering gezocht.
17
4.3 Wat leeft er in de stad en welke verhalen vertellen? Het Gorcums Museum vertelt veel verhalen binnen haar presentaties in het museum. Daarnaast schrijft het Archief artikelen. We willen de bewoners nog meer verbinden met het erfgoed door ook op straat verhalen van de stad te vertellen. Hiervoor sluit de afdeling Erfgoed eens per maand aan bij een regulier overleg met de afdeling Cultuur. Hier worden actualiteiten uitgewisseld, wat speelt er binnen stadsontwikkeling en welke activiteiten en projecten staan op stapel bij cultuur. Zo dragen het Stadsmuseum en het Regionaal Archief Gorinchem ook actief bij om de verhalen over het erfgoed aan inwoners te vertellen en spelen we in op wat er leeft in de wijken. Hoe doen we dat? Bestaand •
Het Regionaal Archief doet onderzoek schrijft artikelen;
•
Het Regionaal Archief werkt aan digitale ontsluiting zodat inwoners zelf onderzoek kunnen doen, artikelen schrijven en publiceren;
•
Het Gorcums Museum maakt presentaties in het museum;
•
Samenwerken met erfgoedgemeenschappen zoals de Historische Vereniging Oud Gorcum;
Nieuw •
Het Nieuwe Erfgoed van o.a. de Vries Robbé krijgt een gezicht in een nieuwe presentatie op de begane grond in het Gorcums Museum;
•
Mogelijk maken van activiteiten in de openbare ruimte;
•
Mogelijk maken van activiteiten rondom de ontwikkelingen van de Arkelsedijk;
•
Afdeling Erfgoed wordt aangehaakt en denkt mee aan de leerlijn erfgoedwijsheid;
Samen met de Afdeling Cultuur.
Een deel wordt gedekt binnen bestaande budgetten die hiervoor al bestemd zijn. Voor grote projecten zoals voor de
Arkelsedijk wordt naar cofinanciering gezocht.
18
4.4 Verhalen vertellen? Om inwoners mee te nemen in de verhalen van de stad en om bewustwording voor behoud van monumenten en andere waardevolle cultuurhistorische gebouw, objecten of structuren te stimuleren, gaan we communiceren via een aantal platforms. Dit doen we door: •
De algemene website van de gemeente onder de pagina ‘Erfgoed’ te actualiseren.
•
Het toevoegen van een eigen pagina ‘Verhalen van Gorcum’ op de website Gorinchem Inspireert. Thema’s met verdieping door achtergrondinformatie krijgen hier een plek.
•
Het uitdragen van Gorinchem Vestingstad en Unesco Werelderfgoed door communicatie langs de omliggende (snel) wegen.
•
Het toevoegen van een extra laag aan de ‘Erfgoedkaart’ voor story-telling. Bewoners kunnen verhalen over de stad achterlaten. Hiermee werkt de stad zelf mee aan het onderzoek naar (immaterieel) erfgoed.
•
Website van de gemeente, pagina erfgoed, wordt zo ingericht dat belangrijke informatie en kennis over behoud, beheer en duurzaamheid van monumenten en beeldbepalende gebouwen gedeeld kan worden met eigenaren.
Dit doen we in samenwerking met de afdeling Cultuur en Samenleving.
Een deel kan gedekt worden met bestaande budgetten, daarnaast is extra geld nodig.
19
5
Samenwerken
5.1 Samen zorgdragen voor de monumenten in de stad De afgelopen jaren zijn er 240 gemeentelijke monumenten en beeldbepalende gebouwen aangewezen. Hierdoor hebben de eigenaren een instandhoudingsplicht. De gemeente wil deze eigenaren tegemoetkomen. Voor eigenaars van monumenten heeft de gemeente Gorinchem eerder al enkele stimulerende maatregelen genomen. Deze gaan wij verder uitbreiden. Bestaand •
De eigenaar kan kosteloos gebruik maken van een verbouwingsadvies via de afdeling Vergunningen.
•
De eigenaar kan van de gemeente een abonnement krijgen voor het gebruik maken van de diensten van de Monumentenwacht. De diensten, zoals inspectie van de technische staat van het monument, moet de eigenaar zelf betalen.
•
De gemeente Gorinchem hanteert bij monumenten geen extra legeskosten voor het aanvragen van een omgevingsvergunning voor de activiteit monumenten.
20
Nieuwe maatregelen •
De gemeente hanteert bij monumenten geen extra legeskosten voor het aanvragen van een omgevingsvergunning voor bouwactiviteit voor monumenten waarbij het monument verduurzaamd en/of gerestaureerd wordt.
•
Voor eigenaren van monumenten in de binnenstad die hun gevel restaureren of terugbrengen naar de oorspronkelijke toestand is een subsidiebedrag beschikbaar van 50% van de totale kosten met een maximum bedrag van € 7.500 per gevel. Hiervoor moeten nadere regels gemaakt worden waarbij we voort borduren op de ‘Nadere regels stimuleringssubsidies winkelgebied Gorinchem 2022’.
•
Eigenaren van monumenten kunnen kosteloos aanspraak maken op energetisch advies.
•
Het verbeteren van de communicatie naar en het beter informeren van eigenaren. Hiervoor wordt een pagina op de website gemaakt onder het kopje ‘Erfgoed’ waar brochures, links en belangrijke informatie te vinden is over het behoud en onderhouden van monumenten.
•
In vervolg op het bovenstaande worden in samenwerking met de afdeling Vergunningen en Ruimtelijke Ordening inloopavonden georganiseerd met partners, zoals de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en het Restauratiefonds.
We werken hierin samen met de afdelingen Vergunningen, Ruimtelijke Ordening, Duurzaamheid en Cultuur &
Economie.
•
De legeskosten bouwactiviteit worden gefinancierd door andere legeskosten te verhogen.
•
Het energetisch advies wordt gefinancierd uit bestaande budgetten.
•
Voor de gevelsubsidie wordt naar budget gezocht.
21
5.2 Samen de kerkenvisie opstellen In 2024 is gestart met onderzoek naar een kerkenvisie. Wat houdt dat in en hoe hebben andere gemeenten dat opgepakt? Het Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) heeft daarin een adviserende rol gespeeld. Gekozen is voor een brede aanpak om verschillende inzichten te krijgen waar de gemeente in de toekomst op kan inspelen. Het opstellen van een kerkenvisie gebeurt in dialoog tussen de gemeente, eigenaren religieuze gebouwen, inwoners en erfgoedorganisaties. Onderdeel van de kerkenvisie is een aantal avonden dat we organiseren met thema’s als belang van kerkgebouwen en duurzaamheid. Deze worden over 2024 en 2025 verspreid. De kerkenvisie wordt in 2025/2026 opgeleverd door middel van kerkpaspoorten.
De organisatie van de avonden worden binnen bestaande budgetten gedekt.
De coördinator van de kerkenvisie is vrijwilliger.
22
5.3 Faciliteren erfgoedgemeenschappen Indachtig het Verdrag van Faro gaat de gemeente de erfgoedgemeenschappen stimuleren zelf met initiatieven te komen, die gedragen worden door hun achterban en die openbaar toegankelijk zijn. Hiervoor is het volgende nodig: •
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen;
•
Weten wat belangrijk is voor deze erfgoedgemeenschappen;
•
Bijeenkomsten organiseren om elkaar te leren kennen en om onderlinge uitwisseling van kennis en vaardigheden van de erfgoedgemeenschappen te faciliteren.
Voor onderzoek naar erfgoedgemeenschappen gaan we een externe partij vragen om dit voor ons te doen. Hierbij wordt gevraagd extra aandacht te besteden aan etnografische groepen. De Spreekkamer en het initiatief Geworteld Gorinchem kunnen hierin een rol spelen. Wij volgen hierbij de definitie die Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) gebruikt voor erfgoedgemeenschap; Een groep mensen die waarde hechten aan bepaalde aspecten van cultureel erfgoed, dat zij willen behouden, willen overdragen aan toekomstige generaties en dat zij openbaar toegankelijk maken door het organiseren van activiteiten of via de website erover te schrijven. In dit onderzoek wordt ook gekeken naar wat belangrijk is voor de erfgoedgemeenschappen en hoe de gemeente hen daarin kan faciliteren. Daarnaast gaan we de erfgoedgemeenschappen uitnodigen voor de erfgoed Cultuurcafé’s die de afdeling erfgoed in samenwerking met de afdeling cultuur organiseert. Hierbij kunnen erfgoedgemeenschappen thema’s inbrengen, maar dit kan ook door de gemeente gedaan worden. Per ontmoeting wordt er gekeken waar en hoe het wordt georganiseerd. Doel is laagdrempeligheid en ontmoeting. De erfgoed Cultuurcafé’s worden binnen het kader van Gorinchem Inspireert tweemaal per jaar georganiseerd.
In samenwerking met de afdeling Cultuur.
Thema erfgoed wordt gedekt binnen het Cultuurcafé vanuit bestaande budgetten
van Gorinchem Inspireert. De kosten voor onderzoek wordt in eerste instantie gedekt.
5.4 Erfgoedrituelen bij herontwikkeling Binnen de kaders van het Verdrag van Faro wil Gorinchem meer aandacht besteden aan etnografische erfgoedgemeenschappen met de grote transitie die speelt op de Arkelsedijk. Waar 100 jaar industrieelerfgoed plaats gaat maken voor 500 woningen. Wij willen rituelen inzetten als instrument met het streven naar een hechtere samenleving en een betere balans tussen de verschillende belangen bij deze erfgoedtransitie. Het cultiveren van overgangsmomenten is een middel om democratische vernieuwing op lokaal niveau samen verder vorm te geven. Hiervoor wordt een extern bureau aangetrokken met een expertise in social design. Aan de Arkelsedijk beginnen op z’n vroegst eind 2025 werkzaamheden voor herontwikkeling. Wij willen in de periode voorafgaand aan de eerste werkzaamheden activiteiten organiseren met de verschillende erfgoedgemeenschappen die met het erfgoed van De Vries Robbé aan de Arkelsedijk een band hebben. We streven ernaar dat de Arkelsedijk minimaal vier weken kan worden ingezet om rituelen toe te passen. Dit gaan we doen door verschillende activiteiten mogelijk te maken. Hierbij kan je denken aan een fototentoonstelling en festival.
Dit doet de afdeling Erfgoed samen met de afdeling Cultuur, verschillende erfgoedgemeenschappen en stakeholders.
De financiering van activiteiten die hieraan gekoppeld worden vallen binnen de bestaande budgetten van de
gemeente. Daarnaast wordt gezocht naar extra cofinanciering.
24
25
Financiële paragraaf Toelichting Hieronder staan vier jaarbegrotingen die acties uit de uitvoeringsagenda ondersteunen. Sommige acties vragen om extra gelden, andere zijn al in bestaande budgetten opgenomen. (Bestaand Budget = BB, Geen Budget = GB). De meeste acties vragen om een exploitatie bedrag, twee vragen om een investering. Dit zijn de projecten die voortvloeien uit het Vestingplan. Met name het bedrag dat nu voor Bastion X staat is nog een inschatting. Pas na de haalbaarheidsstudie en ontwerp voor de herinrichting kunnen we concrete bedragen inschatten.
Cofinanciering Bij projecten en investeringen kijken we steeds naar cofinanciering. Hiervoor is het bij fondsen belangrijk dat: •
Bij kleinere projecten de gemeente 50% meebetaalt.
•
Bij grotere projecten een substantieel deel door de gemeente wordt meebetaald.
•
Erfgoedgemeenschappen betrokken zijn.
Daarnaast kunnen ook erfgoedgemeenschappen penvoerder zijn waarbij de gemeente een bedrag bijdraagt. Per project wordt gekeken wat er mogelijk is in overleg met de erfgoedgemeenschappen en wat de beste kansen biedt op externe financiering. Per project en investering zal gekeken worden welke fondsen het beste te benaderen zijn, lokaal, provinciaal, landelijk of Europees.
Financiële overweging Belangrijk om mee te wegen in de keuzes rondom erfgoed de komende jaren is dat landelijke en Europese onderzoeken hebben aangetoond, dat investeren in erfgoed rendabel is. Elke euro levert 1,5 euro aan inkomsten op. Erfgoed heeft aantrekkingskracht voor recreatie en toerisme. Het versterkt het vestigingsklimaat en de vitaliteit van de stad. Gemeenten die in erfgoed investeren en in stand houden, groeien harder en hebben minder last van vergrijzing. Op deze manier is investeren in erfgoed alleen maar winst. Winst voor de inwoners, de bezoekers en de ondernemers in Gorinchem.
26
Begroting en planning uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025 - 2028
Begroting 2025 Wat
Par. nr.
2.1
Onderzoek naar erfgoed
2.2
Erfgoedkaart
Inhoud Monumentale interieurs, industrieel- en maritiemerfgoed
Bedrag
BB/GB
¤ 10.000,-
BB.
pm
BB
pm
BB
Uitbreiden Gis-kaart met alle monumenten, beeldbepalende gebouwen en biotoop van monumenten Onderzoek biotopen: 3.1
Monumentbiotoop
1 - vaststellen monumenten bestand, 2 - het maken van de analyse van de omgeving Beter groen beheer van het Unesco Wereld-
3.2
Erfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
pm (in onderzoek)
GB
Vestingplan: onderzoek en schetsontwerp voor Masterplan 4.2
Herinrichten Bastion X
herinrichting Bastion X - begroting 2024/2025 -
¤ 14.400,-
BB
€ 28.400,- . Cofinanciering 50% door provincie Z-H toegezegd. Restauratie, pad en informatiebord i.s.m 4.2
Schotbalkloodsen Ondervloed
Stadsherstel en afdeling Beheer en co-financiering externe fondsen
5.1
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen
pm (in onderzoek)
GB
pm
BB
pm
BB
¤ 100.000,-
GB
¤ 5.000,-
BB
pm
BB
¤ 10.000,-
BB
Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar 5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
5.3
5.4
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen
Welke erfgoedgemeenschappen bestaan er?
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
Uitvoeringsagenda
Activiteiten rondom erfgoedgemeenschappen
Verdrag van Faro
ihkv de Arkelsedijk.
27
Begroting 2026 Wat
Par. nr.
2.1
Onderzoek naar erfgoed
3.1
Monumentbiotoop
Inhoud Groenerfgoed, objecten NHW, Wederopbouw, Post 65
Bedrag
BB/GB
¤ 10.000,-
BB
pm
BB
Onderzoek biotopen: 1 - vaststellen monumenten bestand, 2 - het maken van de analyse van de omgeving Beter groen beheer van het Unesco Wereld3.2
Erfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
4.2
4.3 & 4.4
5.1
Bastion X uitvoering herinrichting
Verhalen ophalen en delen
pm (in onderzoek)
GB
Vestingplan: kosten herinrichting Bastion X bruto circa €
¤ 100.000,-
GB
¤ 10.000,-
BB
pm
BB
pm
BB
¤ 95.000,-
GB
¤ 5.000,-
BB
pm
BB
300.000 met Co-financiering. Participatie, verhalen/foto’s ophalen en archiveren en presenteren
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
5.3
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen
Welke erfgoedgemeenschappen bestaan er?
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
28
Begroting 2027 Par. nr.
Wat
2.1
Onderzoek naar erfgoed
3.2
Erfgoedbeheer
Inhoud
Immaterieel erfgoed
Beter groen beheer van het Unesco Werelderfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
3.3
Nieuwe aanwijzingen monumenten
Bedrag
¤ 10.000,-
pm (in onderzoek)
BB/GB
BB
GB
Naar aanleiding van uitkomsten onderzoeken in 2.1, wordt een nieuw aanwijzingsproces
¤ 25.000,-
GB
€ 7.500,-
BB
€ 10.000,-
BB
pm
BB
pm
BB
¤ 50.000,-
GB
pm
BB
opgestart. Vestingplan: onderzoek en schetsontwerp
4.2
Project Bastion VI
verhaal Blauwe Toren & middel eeuwen inzichtelijk maken d.m.v. kunstwerk
4.3 & 4.4
5.1
Verhalen ophalen en delen
Participatie, verhalen/foto’s ophalen en archiveren en presenteren
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
29
Begroting 2028 Par. nr.
Wat
Inhoud Beter groen beheer van het Unesco Wereld-
3.1
Erfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
3.3
Nieuwe aanwijzingen monumenten
Bedrag pm (in onderzoek)
BB/GB
GB
Naar aanleiding van uitkomsten onderzoeken in 2.1, wordt een nieuw aanwijzingsproces
€ 25.000,-
GB
¤ 25.000,-
GB
€ 10.000,-
BB
pm
BB
pm
BB
¤ 50.000,-
GB
pm
BB
opgestart. Vestingplan: kosten uitvoering ontwerp
4.2
Uitvoering ontwerp Bastion VI kunstwerk Bastion VI bruto circa € 50.000 met Co-financiering.
4.3 & 4.4
5.1
Verhalen ophalen en delen
Participatie, verhalen/foto’s ophalen en archiveren en presenteren
Kosten verduuzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
30
Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid Bijlage 2 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid
Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid Bijlage 2 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024
INHOUD 1
Rijksbeleid
6
1.1
Erfgoedwet
6
1.2
Omgevingswet
9
1.3
Rijksbescherming
9
1.4
UNESCO Werelderfgoed
10
1.5
Omgeving van het monument
11
2 Provinciaal beleid
12
2.1
Provincie Zuid-Holland
12
2.2
Pact van Loevestein
14
3 Lokaal beleid 3.1
Omgevingsvisie
3.2
Gemeentelijke borging van
het Unesco Werelderfgoed
16 16 18
3.3
Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit 20
3.4
Gemeentelijke monumenten en
beeldbepalende gebouwen
21
3.5
Vestingplan
22
3.6
Archeologiebeleid
23
3.7
Archeologiedepot
24
3.8
Het Regionaal Archief Gorinchem (RAG)
25
3.9
Cultuurvisie - Ambities Cultuur 2019-2023
25
3.10
Gorcums Museum
25
4 Links
26
1 Rijksbeleid 1.1 Erfgoedwet In de Erfgoedwet is gedefinieerd wat men onder erfgoed dient te verstaan en is de aanwijzing geregeld. Overbodige regels zijn geschrapt en de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het cultureel erfgoed ligt waar mogelijk bij het erfgoedveld zelf. Daarmee spreekt de regering het vertrouwen uit dat de sector voldoende kennis, deskundigheid en betrokkenheid heeft om de zorg voor ons cultureel erfgoed in de praktijk waar te maken.
Erfgoedwet 2016, artikel 1.1.
Uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden.
6
7
8
1.2 Omgevingswet Het beleid ten aanzien van erfgoed zoals dat voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet (1 januari 2024) van kracht was is min of meer onverkort van kracht gebleven onder de Omgevingswet (de Bruidsschat) waar het de wettelijke taken betreft (dus berustend op de instructieregels van Rijk en Provincie). In de Omgevingswet is geregeld hoe er met erfgoed in de fysieke leefomgeving wordt omgegaan. Erfgoed is hierin een kernkwaliteit en daardoor een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisie van Gorinchem. De Omgevingswet definieert cultureel erfgoed als ‘monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet’. Hoe bescherming van erfgoed geborgd is in het omgevingsplan, staat onder het kopje lokaal beleid. Gemeenten kunnen erfgoedbeschermingsgebieden aanwijzen waarin specifieke regels gelden ter bescherming van erfgoed. Dit heeft Gorinchem tot op heden niet gedaan. De Omgevingswet benadrukt ook het belang van participatie van belanghebbenden en burgers bij besluitvormingsprocessen met betrekking tot de fysieke leefomgeving. Dit betekent dat burgers en belanghebbenden inspraak hebben bij beslissingen die erfgoed kunnen beïnvloeden.
Denk hierbij aan het Verdrag van Faro dat de gemeente meeneemt in haar beleid.
1.3 Rijksbescherming De Vesting is vanwege de historische waarde aangewezen als een rijksbeschermd stadsgezicht sinds juli 1988. Het 2
beschermde stadsgezicht is groter dan de Vesting zelf en is 2.42 km . Daarnaast heeft het Rijk 220 Rijksmonumenten aangewezen. Dit zijn gebouwen, complexen, en objecten die van nationaal belang zijn vanwege hun cultuurhistorische waarde, architectonische waarde, of situationele waarde.
Beschermd stadsgezicht
9
1.4 Unesco Werelderfgoed De Hollandse Waterlinies is erfgoed dat bijzonder is voor mensen van over de hele wereld en is daarmee sinds december 2021 UNESCO Werelderfgoed. Net als andere landen die zijn aangesloten bij UNESCO heeft ook Nederland zich verplicht het werelderfgoed goed in stand te houden. Verbouwingsplannen, restauraties of ruimtelijke ingrepen aan of rond het werelderfgoed moeten landen doorgeven aan het Werelderfgoedcomité. Dat beslist dan of het monument zijn waarde behoudt. Om landen goed met werelderfgoed om te laten gaan zijn er hulpmiddelen ontwikkeld. Binnen de Hollandse Waterlinies is dat een Heritage Impact Assesment (HIA). Deze kan gebruikt worden om het effect van voorgenomen ingrepen op de uitzonderlijk universele waarde (OUV) van de Hollandse Waterlinies te bepalen.
Bufferzone en kernzone Unesco Wereld Erfgoed Hollandse Waterlinies
10
1.5 Omgeving van het monument De gemeente Gorinchem heeft veel monumenten, dit zijn Rijks- en gemeentelijke monumenten. Deze zijn beschermd door de Omgevingswet. De omgeving waarin deze monumenten staan en tot hun recht komen, wordt bij de beoordeling van voorgenomen activiteiten in de nabijheid van een beschermd monument betrokken. Het zogenoemde werkingsgebied moet vastgesteld worden in het omgevingsplan waarbinnen men regels stelt die er op toezien dat er geen activiteiten plaatsvinden die van negatieve invloed zijn op de beleving en het aanzicht van het monument. Nu al geldt in Nederland het Europese Verdrag van Granada uit 1985, waarin is afgesproken dat we niet alleen beschermde monumenten zelf, maar ook hun omgeving moeten reguleren. Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) schrijft voor dat gemeenten ook regels moeten stellen voor de omgeving van beschermde monumenten. Bij beschermde monumenten hebben we het dan over alle rijksmonumenten, alle voorbeschermde rijksmonumenten en alle monumenten die op grond van het omgevingsplan zijn beschermd binnen de gemeente Gorinchem. De Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit kan binnen de verordening advies geven over aanvragen binnen een biotoop van een monument. Door het ontbreken van een erfgoedbeleid was dit niet altijd eenvoudig. Daar moet nu verandering in komen met voorliggend erfgoedbeleid.
Per 1 januari 2024 valt de monumentenbiotoop binnen de Omgevingswet met Instructieregel artikel 5.130 lid 2 onder d onder 10 Besluit kwaliteit leefomgeving. Hoe borg je de kwaliteit van de omgeving van een beschermd monument in de gemeentelijke kaders? Hoe ver reikt die omgeving? Wanneer beïnvloedt iets de monumentale waarde van beschermde monumenten en wanneer wordt die aangetast? Hoe ga je als gemeente om met deze vraagstukken en wat betekent de instructieregel voor het erfgoedbeleid? De antwoorden en de weg ernaar toe voor de gemeente Gorinchem wordt in het erfgoedbeleid besproken.
11
2 Provinciaal beleid 2.1 Provincie Zuid-Holland Het provinciaal beleid dat voor gemeenten bindend is, wordt verwoord in de Zuid-Hollandse Omgevingsverordening. Het betreft biotopen: molenbiotoop en de kasteel- en landgoedbiotoop, kroonjuwelen, werelderfgoed en terreinen van archeologisch belang. Ter ondersteuning heeft de provincie een Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS) van Zuid-Holland in kaart gebracht. De kaart maakt op hoofdlijnen inzichtelijk waarop de Provincie beleid voert. Het geeft een overzicht van cultuurhistorische kenmerken en waarden in onze provincie. Daarnaast is het cultureel erfgoed ook opgenomen in de provinciale Kwaliteitskaart.
De cultuurhistorische kaart van provincie Zuid-Holland
12
De Provincie werkt in de uitvoering van haar beleid met ‘erfgoedlijnen’. Aan de hand van zeven ‘erfgoedlijnen’ maakt de Provincie de geschiedenis van het landschap nog beter zichtbaar en beleefbaar. Een erfgoedlijn is een geografische lijn (kust, trekvaart, oude duinenrij, enzovoort) die verschillende punten op de kaart verbindt tot één geheel met een gemeenschappelijk historisch verhaal. De gemeente Gorinchem en erfgoedgemeenschappen binnen Gorinchem participeren in twee erfgoedlijnen. •
Oude Hollandse Waterlinies (militair erfgoed)
•
Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem (Industrieel en maritiem erfgoed)
Doel van de erfgoedlijnen is om kennis te delen en netwerken te vergroten binnen de erfgoedtafels die hiervoor zijn opgezet. Daarnaast wordt jaarlijks een nieuw maatregelenpakket vastgesteld op advies van de erfgoedtafels. Hieruit kunnen projecten worden gesubsidieerd die bij de erfgoedtafels zijn neergelegd. De Hollandse Waterlinies Werelderfgoed maakt geen deel uit van de erfgoedlijnen. Alleen Gorinchem is binnen de provincie onderdeel van de Hollandse Waterlinies. De Provincie Gelderland neemt namens de Provincie Zuid-Holland de gemeente Gorinchem mee in kwesties rondom het Werelderfgoed. Zo is er recent een gebiedsbiografie Tielerwaard gemaakt waar Gorinchem onderdeel van is. Verder is het Werelderfgoed beschermd binnen de bovengenoemde Omgevingsverordening. Naast subsidies die binnen de erfgoedlijnen verdeeld worden zijn er ook andere subsidies die ten goede kunnen komen aan het erfgoed in Gorinchem. Zoals restauratie van rijksmonumenten, maar ook subsidiemogelijkheden in het kader van toerisme, recreatie, groen erfgoed, haalbaarheidsonderzoeken en meer. De provincie Zuid-Holland heeft een aantal taken aan het Erfgoedhuis Zuid-Holland uitbesteed. Het Erfgoedhuis fungeert hierbij als ondersteunende instantie, waarbij het expertise en middelen inzet om de erfgoedzorg in de provincie te bevorderen.
Taken die door het Erfgoedhuis worden uitgevoerd, omvatten onder andere advisering, educatie, projectontwikkeling, en kennisdeling met betrekking tot cultureel erfgoed. Kortom, het Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteunt partijen in provincie Zuid-Holland die het erfgoed beschermen, benutten en beleefbaar maken, in samenwerking met diverse partners.
13
2.2 Pact van Loevestein Het pact is het belangrijkste regionale platform om de waterlinie te behouden en ontwikkelen in het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De focus ligt op bescherming, beleving en duurzame instandhouding. Het Pact bundelt en deelt kennis en informatie. Aangesloten partners kunnen plannen inleveren die binnen het jaarlijks uitvoeringsprogramma subsidie kunnen krijgen. Daarnaast coördineert het de marketing en PR voor dit deel van de Hollandse Waterlinies. Het Pact van Loevestein is een regionale samenwerking tussen meerdere provincies, gemeenten en andere organisaties. Deelnemers zijn: Provincies Gelderland en Noord-Brabant, het Brabants Landschap, Staatsbosbeheer Rivierenland-West en Waterschap Rivierenland. Zij werken samen met gemeenten Culemborg, Tiel, Zaltbommel, Gorinchem, Altena, West-Betuwe, Lingewaard en Vijfheerenlanden. Wat opvalt is dat de provincie Zuid-Holland hierin niet participeert. Gorinchem is de enige gemeente binnen de provincie die onderdeel uitmaakt van het Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
14