Agendabundel

Bundel - Parallelsessie zaal 7 van 4 december 2024 Agenda bijlagen 20241121 Verslag Parallelsessie I&O Erfgoedbeleid 1 19:30 - Opening 2 19:35 - B&A Erfgoedbeleid De raad kan na aanleiding van onlangs gehouden I&O over het erfgoedbeleid vragen stellen aan wethouder Dansen. Door twee fracties zijn vragen gesteld, bijgevoegd. 2024- 938667 Rvs Erfgoedbeleid 20241017 Erfgoedbeleid 20241017 Erfgoedbeleid met bijlage1 - 2 20241125 Vragen Erfgoedbeleid CDA met beantwoording 20241126 Vragen erfgoedbeleid VVD met beantwoording 3 20:15 - Sluiting Afsluiting sessie en vervolgafspraken

Parallelsessie Informatie en Ontmoeting 21 november 2024 Erfgoedbeleid Samenvattend verslag Aanwezigen Voorzitter: Griffie: Notulist:

de heer B. Bahlmann mevrouw E. van Bekhoven mevrouw R. Leeuwenburgh Vendrig

Raadsleden/ fractieassistenten: Stadsbelang: Democraten Gorinchem: PvdA: VVD: ChristenUnie/SGP: Gorcum Actief: D66: CDA: SP:

de heer J. Roeland mevrouw L. Pellikaan mevrouw P. de Groot de heer N. van Santen de heer A. de Jong --de heer R. Le Noble de heer P. Kuijten de heer P. van Andel

Portefeuillehouder: Ambtelijke ondersteuning:

mevrouw E. Dansen mevrouw A. Evelein

Opening De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen hartelijk welkom. Erfgoedbeleid In het voorjaar is besproken hoe om te gaan met het erfgoed en de suggesties die zijn opgehaald zijn verwerkt in het beleid dat vanavond aan de orde is. Wethouder Dansen geeft een presentatie (beschikbaar op iBabs). Zij is blij dat zij het erfgoedbeleid in haar portefeuille heeft maar ontdekte dat zij er geen ambtenaar, geen budget en geen beleid voor had. Uiteindelijk is de ambtenaar gekomen en nu is er beleid en hopelijk komt er ook budget beschikbaar. Het beleid wordt voor de komende 25 jaar geformuleerd. De uitvoeringsagenda wordt elke vier jaar geëvalueerd en opnieuw vastgesteld. Erfgoedbeleid is belangrijk want in Gorinchem zijn veel mooie oude dingen, de vesting, monumentenpanden en het is een mooi oud stadje. Er is ook goed beleid nodig om budget te kunnen krijgen. Mevrouw Evelein zal in de presentatie ingaan op het Gorcums DNA en op hoe het erfgoedbeleid is vormgegeven. De wethouder schetst de vijf uitgangspunten: inzichtelijk maken van erfgoedwaarden, beschermen van monumenten en omgeving, behoud erfgoed door ontwikkeling, erfgoed beleefbaar maken en samen verantwoordelijkheid ervoor dragen.

Aandachtspunten zijn niet alleen aandacht voor het monument maar ook voor de omgeving, behoud door ontwikkeling en samen met alle erfgoedgemeenschappen de gedachte van het Verdrag van Faro een plek geven. De gemeente heeft de ambitie geen leges te berekenen voor het aanvragen van een omgevingsvergunning voor bouwactiviteit voor monumenten. Eigenaren van monumenten krijgen kosteloos energetisch advies. Er worden ook inloopavonden georganiseerd in dit kader. Nagedacht moet worden wat er nog meer gedaan kan worden. Desgevraagd licht zij toe dat met energetisch advies bedoeld wordt dat meegedacht wordt over een monument aanpassen zodat het geen energie lekt.

Parallelsessie I&O Erfgoedbeleid, 21 november 2024

De heer Van Andel merkt op dat hij aanneemt dat er steeds een stukje van het beleid afkalft. Hij informeert naar het budget voor erfgoedbeleid. Wethouder Dansen zou graag eigenaren van Gorcumse monumenten willen aanbieden om een percentage mee te betalen als stad aan verbeteringen van het monument. Onderzocht wordt wat dat mogelijkerwijs kan kosten. De heer Van Santen vindt het een mooi stuk maar hij worstelt met het onderwerp financiën. Hij vraagt naar de financiële voorwaarden bij verkoop van een monumentaal pand van de gemeente. Voorkomen moet worden dat iemand het snel met veel winst doorverkoopt. Wethouder Dansen zegt dat een nieuwe eigenaar misschien beter voor het monument kan zorgen dan de gemeente. Het is wel de bedoeling dat het monument in stand blijft. Dat wordt in een contract vastgelegd. De gemeente wil wel eigenaren helpen om het monument in stand te houden. Dat is een ambitie. Natuurlijk moet voorkomen worden dat er misbruik van gemaakt wordt. De heer Van Santen vraagt hoe misbruik voorkomen kan worden. Welke contractafspraken worden dan gemaakt? Wethouder Dansen zegt dat de gemeente alleen de eigen eigendommen kan verkopen. De afdeling vastgoed zal hiermee rekening houden. De heer Kuijten kan zich voorstellen dat de gemeente erfgoed verkoopt en daarbij een kettingbeding overeenkomt voor de instandhouding. Dat kan ook bij subsidieverlening.

Hoe staat de wethouder daar tegenover? Wethouder Dansen zegt dat hier aanvullend beleid voor geformuleerd moet worden. Verder licht zij toe dat er subsidie gegeven wordt voor het opknappen van winkelgevels. Dit wordt uitgebreid naar gevels van gemeentelijke monumenten. De heer Kuijten merkt op dat er binnen in panden ook monumentale elementen zitten die het bewaren waard zijn. Hij leest hier niets over. Wethouder Dansen zegt dat mevrouw Evelein hierop terug zal komen. Mevrouw Evelein vervolgt de presentatie. Wat betreft het interieur zegt zij dat dit altijd ook beschermd is als een pand in Gorinchem aangewezen is als monument. Een aantal zaken moet nog in kaart gebracht worden. Zij schetst het DNA van Gorinchem en verwijst naar de interactieve I&O en overleggen met stakeholders en verschillende afdelingen van de gemeente. Voor het beleid heeft zij samengewerkt met veel andere afdelingen waardoor meerdere werkvelden erbij betrokken zijn. De heer Van Santen begrijpt dat verwezen wordt naar andere beleidsstukken maar het ontbreekt aan meer inzicht. Wat zijn bijvoorbeeld de regels bij de overdracht van een gemeentelijk monumentaal pand naar een andere eigenaar. Mevrouw Evelein antwoordt dat het rapport van de cultuurhistorische waarde in dit kader belangrijk is. Elke nieuwe eigenaar krijgt inzicht in het bezit. Vanuit vastgoed zullen andere regels gelden.

De heer De Jong vraagt of de Omgevingswet het nu makkelijker maakt of juist niet. Mevrouw Evelein zegt dat het daardoor makkelijker is omdat ook de omgeving van het monument hierdoor beschermd wordt. De heer Roeland vraagt of ook gebruik gemaakt wordt van de Monumentenwacht. Mevrouw Evelein antwoordt bevestigend. Elk gemeentelijk monument krijgt een abonnement voor de Monumentenwacht. Zij gaat nader in op de aandachtspunten. De komende periode wordt onderzoek gedaan naar verschillende onderwerpen zoals interieurs. Er wordt ook gekeken naar andere disciplines en naar kansen en botsingen.

Parallelsessie I&O Erfgoedbeleid, 21 november 2024

De heer Le Noble vraagt met betrekking tot het verduurzamen of er ook subsidies worden gegeven in dat kader. Mevrouw Evelein zegt dat als het om een bouwactiviteit gaat er geen subsidie is voor de uitvoering. Wel een gratis energetisch advies. De heer Le Noble vraagt naar de plannen voor het onderzoek naar interieurs. Mevrouw Evelein antwoordt dat daar de erfgoedgemeenschap voor nodig is om een kaart te maken van wat er is. Het onderzoek moet ook vanuit de inwoners komen. Experts zullen het interieur dan beoordelen. De heer Kuijten vindt de vrijstelling van leges mooi, maar dat kan per aanvraag erg verschillen. Hoe wordt daarmee omgegaan gezien het gelijkheidsbeginsel? Wethouder Dansen licht toe dat het instrument leges is gekozen omdat dit gemakkelijk te realiseren is. Met een monument mag de eigenaar minder dan met een gewone woning. Het is een soort beloning voor mensen die hun monument goed onderhouden. Mevrouw Pellikaan leest dat dit bekostigd wordt door het verhogen van andere leges. Om welke leges en welke bedragen gaat het dan? Mevrouw Evelein antwoordt dat dit is berekend op basis van de aanvragen in de afgelopen drie jaar voor monumenten. Voor 2025 zal het om een bedrag van ongeveer € 6.000 gaan. Met de afdeling vergunningen is gekeken naar een compensatie. Wethouder Dansen vult aan dat de raad per onderdeel van het verdere beleid geraadpleegd wordt.

Mevrouw Evelein vervolgt de presentatie en gaat in op het beschermen van monumenten en de omgeving. Hiervoor moeten regels in het omgevingsplan opgenomen worden die nog moeten worden geformuleerd. Deze zullen ook aan de raad worden voorgelegd. Het is de bedoeling het beheer van de wallen te intensiveren. Gezocht wordt naar een mogelijkheid die niet al te duur is. Desgevraagd zegt zij dat het kaartje in de presentatie nog niet volledig is. Als alle onderzoeken uitgevoerd zijn voor het inzichtelijk maken de komende jaren zou het mooi zijn als in 2028 gestart kan worden met nieuwe aanwijzingen voor gemeentelijke monumenten of beeldbepalende gebouwen. Toezicht, handhaving en communicatie is in dit kader ook belangrijk. Mevrouw De Groot merkt op dat er ook een kerkenvisie wordt opgesteld. Er wordt gesproken over eigenaren van religieuze gebouwen maar ook over eigenaren van kerkgebouwen en het opstellen van kerkpaspoorten. Mevrouw Evelein licht toe dat de overheid een aantal zaken voorschrijft. Zij heeft gesproken met de eigenaren van kerken en moskeeën over hoe hiermee om te gaan zodat niemand buitengesloten wordt. Ook religies die in schoolgebouwen gehuisvest zijn, zijn erbij betrokken. In kerkpaspoorten worden zaken benoemd als de omvang van de gemeente, de opgaven voor de komende tijd en dergelijke. Het gaat om het op weg helpen om het gesprek met elkaar te voeren.

Zij gaat in op het behoud van erfgoed door ontwikkeling. Erfgoed moet aan de voorkant meegenomen worden. Het wordt ook meegenomen met klimaatadaptatie, duurzaamheid en mobiliteit. De heer Van Andel noemt het gebouw van De Vries Robbé en informeert in hoeverre dit gebouw wordt meegenomen in het ontwikkelperspectief. Mevrouw Evelein antwoordt dat de plannen voor de Arkelsedijk er al langer zijn. Sinds zij hierbij betrokken is, is het gesprek met de ontwikkelaar goed. Er zal een visie voor de openbare ruimte gemaakt worden waarin het erfgoed wordt meegenomen. Het erfgoed beleefbaar maken spreekt voor zichzelf. Het verhaal en de gelaagdheid zijn belangrijk. De stad is ook verantwoordelijk voor de monumenten. Zij noemt hiervan voorbeelden. Ook licht zij het Verdrag van Faro nader toe.

Parallelsessie I&O Erfgoedbeleid, 21 november 2024

De heer De Jong vraagt hoe hiermee verder gegaan wordt en noemt de B&A die nog volgt. Hij pleit ervoor eerst het beleid vast te stellen en een lijstje met prioriteiten op te stellen. Hij pleit er ook voor het fraaie boekwerk aan alle fracties beschikbaar te stellen. In de B&A is het belangrijk het vooral over de hoofdlijnen te hebben. Wethouder Dansen is het hiermee eens en zegt het jammer te vinden dat er niet meer tijd is voor bespreking. Zij zal zorgen dat alle fracties die het willen een geprint exemplaar van het document krijgen. Het is in ieder geval digitaal beschikbaar. Zij hoopt dat bij de B&A het raamwerk besproken kan worden. Alle plannen die vervolgens gemaakt worden zullen aan de raad worden voorgelegd. De heer Le Noble merkt op dat er nog veel moet worden uitgewerkt. Wordt ook gedacht aan informeren bij andere gemeenten die een erfgoedbeleid hebben? Wethouder Dansen antwoordt dat zij toen zij pas wethouder was naar Dordrecht is gegaan om te informeren maar daar gaf men aan dat Gorinchem al veel meer heeft op dit gebied dan Dordrecht zoals de vestingwerkgroep en Oud Gorinchem. We hebben een goede basis en uitgangspositie en er is sprake van een goede samenwerking met alle betrokkenen. Er zal zeker een goed uitvoeringsplan opgesteld kunnen worden.

De heer Le Noble merkt op dat procedurele zaken uitgewerkt moeten worden, zoals met betrekking tot de leges en het benaderen van inwoners. Mevrouw Evelein geeft aan dat zij het erfgoedbeleid van verschillende steden heeft doorgenomen. Het leuke is dat elke gemeente een eigen DNA en eigen keuzes heeft. Door het Verdrag van Faro en de Omgevingswet is er ook veel in beweging. Zij is ook naar erfgoedacademies geweest en heeft veel gesprekken gevoerd. Zij licht toe dat het erfgoedbeleid het belangrijkste is en wijst voorts op de bijlagen met betrekking tot de uitvoeringsagenda en een inventarisatie. De voorzitter bedankt voor de presentatie. Sluiting De voorzitter bedankt de aanwezigen voor hun inbreng en sluit de vergadering.

Parallelsessie I&O Erfgoedbeleid, 21 november 2024

Raadsvoorstel: Z/24/764965/D-938667 Onderwerp: Erfgoedbeleid

Datum: 5 september 2024 Portefeuillehouder: Eva Dansen I&O: 14 november 2024 B&A / Raadsvergadering: 4 december / 17 december Opsteller: Annelou Evelein Geeft voorstel begrotingswijziging: Nee

Onderwerp: Erfgoedbeleid Voorstel: Wij stellen u voor: 1 Bijgevoegd Erfgoedbeleid (Z/24/764965/D-946408 print versie & D-946407 digitale versie) vast te stellen. Aanleiding: Gorinchem heeft veel erfgoed. Hoe we met dat erfgoed omgaan ontbrak nog. Daarom is een integraal erfgoedbeleid ontwikkeld en een uitvoeringsagenda opgesteld als onderdeel van het collegeprogramma. Dit erfgoed beleid geeft de gemeente, externe stakeholders en erfgoedgemeenschappen, handvatten voor behoud van ons erfgoed. We geven hiermee ook onze lokale invulling aan de ambities zoals ze zijn vastgelegd in het Verdrag van Faro. Beoogd effect: De gemeente Gorinchem wil haar erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken. Het opstellen van integraal erfgoedbeleid heeft als doel het maken van weloverwogen keuzes. Beleid is nodig om erfgoed goed te borgen binnen stedelijke ontwikkelingen. Zo kunnen duidelijke keuzes worden gemaakt of erfgoed behouden moet blijven of dat het dient als inspiratiebron/identiteitsdrager van ontwikkelingen. Daarnaast is beleid nodig om erfgoed te beschermen en te versterken, zowel materieel als immaterieel. Zodat het doorgegeven kan worden aan toekomstige generaties. Argumenten: 1.1 Het is nodig om het erfgoed van de gemeente te beschermen, te behouden en beleefbaar te maken. Beleid is nodig om erfgoed goed te borgen binnen stedelijke ontwikkelingen.

Zo kunnen duidelijke keuzes worden gemaakt of erfgoed behouden moet blijven of dat het dient als inspiratiebron/identiteitsdrager van ontwikkelingen. Daarnaast is beleid nodig om erfgoed te beschermen en te versterken, zowel materieel als immaterieel. Zodat het doorgegeven kan worden aan toekomstige generaties. 1.2 Financiële middelen zijn nodig om erfgoed te beschermen, te behouden en beleefbaar te maken Financiële middelen zijn nodig om het beleid ook daadkracht te geven. Naast gemeentelijke budgetten wordt er ook gekeken naar cofinanciering. Per project en investering zal gekeken worden welke subsidies en fondsen het beste te benaderen zijn, lokaal, provinciaal, landelijk of Europees. 1.3 Het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit wordt eind 2024 opgestart. Het erfgoedbeleid is een bouwsteen van het programma Erfgoed en Ruimtelijk Kwaliteit. In het programma werken we het onderdeel 'behoud door ontwikkeling', dat één van de uitgangspunten is van het beleid, verder uit in het programma. Deze is in de uitvoeringsagenda van het erfgoedbeleid dan ook niet meegenomen. Risico’s: 1.1 Onderdelen in de uitvoeringsagenda hangen af van budget en capaciteit. Een deel van de kosten is gedekt door bestaand budget, voor een ander deel waaronder investeringen is

Stadhuisplein 1 Postbus 108 4200AC Gorinchem

T 140183 F 0183-630540

E gemeente@gorinchem.nl I www.gorinchem.nl

nog geen budget gevonden. Samen met de verschillende werkvelden, stakeholders en erfgoedgemeenschappen moet gezocht worden naar extra middelen intern en via cofinanciering. Per project en investering zal gekeken worden welke subsidies en fondsen het beste te benaderen zijn, lokaal, provinciaal, landelijk of Europees. Daarnaast is er intern een tekort aan capaciteit om sommige onderdelen op korte termijn voor 100% uit te voeren. Bij een volgende uitvoeringsagenda kan dat weer anders zijn. 1.2 De uitvoeringsagenda is integraal en daarmee ook afhankelijk van andere werkvelden, stakeholders en erfgoedgemeenschappen. Voor de uitvoering van de agenda van het erfgoedbeleid zijn we aangewezen op aanpalend beleid en agenda's van andere werkvelden. Het integraal werken maakt meer mogelijk maar kan ook vertraging opleveren. Daarnaast voeren we de agenda samen met stakeholders en erfgoedgemeenschappen uit. Ook hier zijn wij afhankelijk van hun inzet en capaciteit. Om meer in te zetten op het Verdrag van Faro hopen wij dat de gemeenschappen zich gesteund voelen door de gemeente en daarmee meewerken aan de uitvoeringsagenda. 1.3 Het in kaart brengen van de monument biotopen kan gevolgen hebben voor inwoners Om de kwaliteit van de omgeving van een beschermd gemeentelijk- en Rijksmonument in de gemeentelijke kaders te borgen, inventariseren we de omgeving van monumenten.

We stellen regels en werkingsgebieden voor om de monumentbiotoop te waarborgen. Deze worden in het omgevingsplan opgenomen. De resultaten van deze analyse kan impact hebben op inwoners. De resultaten delen we met de raad om te bespreken of er impact is en of en hoe die gecompenseerd kan worden. Financiën: Een groot deel van de kosten voor het uitvoeren van het erfgoedbeleid zijn gedekt door bestaande budgetten (zie bijlage 1, Uitvoeringsagenda, Financiële paragraaf, pagina 26). Voor het andere deel, zoals investeringen, moet naar extra budget gezocht worden. Hiervoor wordt ook naar externe financiering gekeken bij overheden, fondsen en stakeholders. Participatie: Voor het opstellen van het integrale erfgoedbeleid zijn verschillende participatiesessies georganiseerd. Zowel intern met verschillende afdelingen als extern met erfgoedgemeenschappen en stakeholders. Daarnaast is er veel bilateraal contact geweest over wensen en ambities intern en extern. Bij de uitvoering van het beleid worden verschillende erfgoedgemeenschappen betrokken. Waarbij wij uitgaan van het Verdrag van Faro dat ook onderdeel is van het erfgoedbeleid. Communicatie: Na vaststelling van het erfgoedbeleid wordt een samenvatting gemaakt voor inwoners. Daarnaast wordt gelijk uitvoering gegeven aan de uitvoeringsagenda om informatie over erfgoed digitaal te ontsluiten via diverse online platforms.

Duurzaamheid: Het erfgoedbeleid is voor 25 jaar zodat we duurzame keuzes kunnen maken. Daarnaast in het een integraal beleid waarbij ambities in het kader van klimaatadaptatie, duurzaamheid en ecologie ook meegenomen zijn. Vervolgproces: B&A – 4 december Raadsvergadering – 17 december Wanneer het erfgoedbeleid is vastgesteld en waarbij de uitvoeringsagenda al onder voorbehoud is vastgesteld door het college in september 2024, kan per 1 januari 2025 gestart worden met de uitvoering van de agenda. En zullen ook de erfgoedgemeenschappen worden geïnformeerd over het vastgestelde beleid. Bijlagen:

1 2 3

Erfgoedbeleid (inclusief bijlage 1, Uitvoeringagenda & bijlage 2, Inventarisatie bestaand Erfgoedbeleid) - print versie (Z/24/764965/D-946408) Erfgoedbeleid (inclusief bijlage 1, Uitvoeringagenda & bijlage 2, Inventarisatie bestaand Erfgoedbeleid) - digitale versie (Z/24/764965/D-946407) Presentatie I&O 21 november 2024

Raadsbesluit De gemeenteraad van Gorinchem, Gelet op het raadsvoorstel van het college d.d. 5 september 2024 Gelet op de wettelijke bepalingen

Besluit: bijgevoegd Erfgoedbeleid (Z/24/764965/D-939098 print versie & D-939100 digitale versie) inclusief bijlagen vast te stellen.

Aldus besloten in de raadsvergadering van 17 december 2024

Griffier,

Voorzitter,

Erfgoedbeleid Samen erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken Erfgoedbeleid Gorinchem 2025 - 2028

INHOUD Voorwoord door wethouder Eva Dansen

3

Begrippenlijst

5

Samenvatting

6

1. Waarom erfgoedbeleid?

8

2. Wat is het Gorcumse DNA?

12

3. Hoe gaan wij het erfgoedbeleid vormgeven?

16

3.4

Erfgoed beleefbaar maken

34

3.4.1

Beschermd stadsgezicht promoten?

34

3.4.2

Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies

beleefbaar maken

36

3.4.3

Vastgoed openbaar toegankelijker

37

3.4.4

Wat leeft er in de stad,

welke verhalen verbinden?

38

3.4.5

City marketing en erfgoed

40

3.5

Samen verantwoordelijk voor erfgoed

42

3.5.1

Zorgdragen voor de monumenten in de stad

42

3.1

Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden

18

3.5.2

Kerkenvisie

42

3.1.1

Onderzoek naar erfgoedwaarden

18

3.5.3

Samenwerkingpartners

44

3.1.2

Erfgoedkaart

20

3.5.4

Uitdragen uitgangspunten van het Verdrag van Faro 46

3.5.5

Erfgoedtafels van de provincie Zuid-Holland

47

3.2

Beschermen van monumenten en hun omgeving 22

3.5.6

Vestingdriehoek en Pact van Loevestein

47

3.2.1

Regels in het omgevingsplan

3.5.7

Samen de lasten dragen

47

3.2.2

Beschermen van de omgeving van het monument 24

3.2.3

Goed erfgoedbeheer

3.2.4

Nieuwe aanwijzingen voor gemeentelijke

22 26

Bijlage 1 - UItvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028

monumenten

27

Bijlage 2 - Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid

3.2.5

Toezicht en handhaving beschermd erfgoed

27

(Rijksbeleid, provinciaal- en lokaal beleid)

3.3

Behoud erfgoed door ontwikkeling

28

3.3.1

Erfgoed als ontwikkelperspectief

28

3.3.2

Erfgoed als inspiratie voor klimaatadaptatie

28

3.3.3

Erfgoed in relatie tot duurzaamheid

30

3.3.4

Beschermd stadsgezicht en mobiliteit

31

3.3.5

Kunst in de openbare ruimte is dynamisch

33

“

Waar we het in Gorinchem altijd met elkaar over eens zijn, is hoe mooi onze stad is.

”

Erfgoed beleid Samen erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024

Voorwoord Waar we het in Gorinchem altijd met elkaar over eens zijn, is hoe mooi onze stad is. Daarom kan ik niet genoeg benadrukken hoe belangrijk het is om die schoonheid, van de vesting, van ons maritiem erfgoed, van ons industrieel erfgoed, van onze mooie groene wijken in het westen van de stad en van de kerken, te bewaren voor de generaties na ons. Om dat op een goede manier te doen hebben we Erfgoedbeleid nodig waarin we vastleggen wat erfgoed is en hoe we het willen bewaren. Omdat we dat belangrijk vinden hebben we dit ook vastgelegd in ons collegeprogramma. Voor u ligt het Erfgoedbeleid waarvan ik hoop dat het ons gaat helpen bij het al genoemde vastleggen en bewaren. Niet alleen in deze collegeperiode, maar ook de jaren daarna, met een doorkijk naar wat ons in de nabije toekomst te doen staat. Tenslotte is onze prachtige stad niet alleen voor ons om van de genieten, maar ook voor vele generaties na ons!

Eva Dansen

3

Wat

is

erfgoed?

4

Begrippenlijst erfgoed Archeologie – Archeologie gaat over sporen en resten van

Monumenten – zijn historische gebouwen, archeolo-

menselijke aanwezigheid vanaf 300.000 jaar geleden in

gische vindplaatsen of door mensen aangelegde groene

de bodem en onder water. Deze zichtbare en onzichtbare

structuren, zoals parken. Deze worden beschermd door

resten vertellen veel over hoe mensen vroeger leefden

de rijksoverheid, provincie of gemeente vanwege hun

en werkten. Ons bodemarchief willen we bewaren. De

cultuurhistorische waarde.

gemeente heeft één archeologisch rijksmonument, één gemeentelijk archeologisch monument en een archeologie

Onroerend erfgoed – tastbaar en plaatsgebonden

depot.

erfgoed, zoals historische gebouwen, kunst in de openbare ruimte, herdenkingsmonumenten, monumentaal groen,

Cultureel erfgoed – Uit het verleden geërfde materiële

monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten.

en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand

In Gorinchem hebben we 110 gemeentelijke monumenten

gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking

en zijn er nog 82 waarvan de aanwijzingsprocedure nog

tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk

niet is afgerond. Daarnaast heeft Gorinchem 220 rijks-

van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling

monumenten en 1 van rijkswege beschermd stadsgezicht.

en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende

Gorinchem heeft ook 46 beeldbepalende gebouwen. Daar-

waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die

naast maakt Gorinchem onderdeel uit van het Unesco

aan hen en toekomstige generaties een referentiekader

Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.

bieden. (Erfgoedwet 2016, artikel 1.1.)

Roerend erfgoed – tastbaar erfgoed dat verplaatsbaar Erfgoedgemeenschappen – Een erfgoedgemeenschap

is, zoals archieven, beelden, foto’s, games, schilderijen,

“bestaat (...) uit mensen die waarde hechten aan speci-

voertuigen etc. Voor Gorinchem zijn dit onder andere de

fieke aspecten van cultureel erfgoed die zij, binnen het

collecties in Musea en stukken in het Regionaal Archief

kader van publieke actie, wensen te behouden en aan

Gorinchem.

toekomstige generaties over te dragen.” (Verdrag van Faro 2005: art.2b). Erfgoed is dynamisch en gemeenschappen

Rijksbeschermd stadsgezicht – is een gebied in een

zijn fluïde. Zie ook het kader met erfgoedgemeenschappen

stad

op pagina 45.

De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische

met

een

bijzonder

cultuurhistorisch

karakter.

identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij Erfgoedgemeenschappen zijn een belangrijke factor in

ontwikkelingen.

het Verdrag van Faro dat in januari 2024 door Nederland ondertekend is en later wordt geratificeerd. Participatie is

Verdrag van Faro – Europees kaderverdrag dat de mens

hierbij het belangrijkste uitgangspunt.

en de samenleving, en hun relatie met erfgoed, centraal stelt.

Immaterieel erfgoed – cultuuruitingen die niet tastbaar zijn en die gemeenschappen, groepen of individuen een

De belangrijkste uitgangspunten uit dit kaderverdrag zijn:

gevoel van identiteit geven. Dit erfgoed is dynamisch en

Meer nadruk op gemeenschap.

wordt steeds opnieuw vormgegeven. Het vertelt ons welke

Erfgoed verbinden aan sociaal-maatschappelijke

gebeurtenissen uit het verleden onlosmakelijk aan een

doelen.

stad of gebied zijn verbonden en ook zo beleefd worden

Open staan voor nieuwe erfgoedwaarden,

door de inwoners. In Gorinchem is het project Geworteld in

breder erfgoedbegrip en meer ruimte bieden voor

Gorinchem hier een mooi voorbeeld van. Lokaal historisch

kennis van inwoners.

besef draagt bij aan saamhorigheid en het welzijn in een

Meer initiatieven over meerstemmigheid,

snel veranderende wereld. Het Kenniscentrum Immaterieel

diversiteit en inclusie.

Erfgoed Nederland (KIEN) onderscheidt vijf verschillende

Een toenemende belangstelling voor immaterieel

domeinen:

erfgoed.

1. Orale tradities (zoals dialect en verhalen)

De overheid als facilitator.

2. Uitvoerende kunsten/ podiumkunsten 3. Sociale rituelen en festiviteiten 4. Kennis en gebruiken rondom cultuur en universum 5. Ambachten en traditioneel vakmanschap 57

Samenvatting Gemeente Gorinchem voert een integraal beleid ten aanzien van de fysieke leefomgeving, zoals omschreven in de Omgevingswet. Denk hierbij onder andere aan monumenten, archeologie en rijksbeschermd stadsgezicht. Erfgoed is een kernkwaliteit binnen deze wet en wordt geborgd in het Omgevingsplan. Het gaat om erfgoed dat een beschermde status heeft, maar ook om alle elementen waaraan een cultuurhistorische waarde toe te kennen is. Het voorliggende beleid is dan ook integraal opgesteld en wordt door de verschillende werkvelden binnen de gemeente, zoals cultuur, ruimtelijke ontwikkeling en klimaatadaptatie, gedragen. We richten ons op uitgangspunten aan de hand waarvan we willen werken aan een toekomstbestendig erfgoed. De gemeente wil haar erfgoed: inzichtelijk maken, beschermen, behouden door ontwikkeling, beleefbaar maken, er samen met alle erfgoedgemeenschappen de schouders onder zetten. 6

De volgende aandachtspunten staan in dit beleid centraal:

Het totale erfgoedbeleid beslaat een periode tot 2050, de uitvoeringsagenda zal elke 4 jaar worden geëvalueerd en opnieuw worden opgesteld.

Er is niet alleen aandacht voor het monument,

Wat betekenen bovenstaande uitgangspunten nu

maar ook voor de omgeving van het monument.

concreet? In de apart bijgesloten uitvoeringsagenda (bijlage 1) worden specifieke maatregelen voorgesteld

Het beleid is behoud door ontwikkeling, erfgoed

in lijn met het beleid en worden de verantwoordelijk-

wordt aan de voorkant meegenomen.

heden voor het behoud van het erfgoed verdeeld. Overheden, stakeholders en eigenaren van erfgoed

Het vertellen van de verhalen, de context van het

hebben ieder een eigen rol. Samen vormen zij het

erfgoed met de inwoners delen.

draagvlak om erfgoed in Gorinchem aan de volgende generaties door te geven. Zodat het erfgoed en de

Samen met alle erfgoedgemeenschappen de gedachte

identiteit van Gorinchem ook over 100 jaar nog een

van het Verdrag van FARO een plek geven.

wezenlijke bijdrage leveren aan de leefbaarheid en herkenbaarheid van Gorinchem. In het beleidsprogramma erfgoed en ruimtelijke kwaliteit, dat in 2025 wordt opgeleverd, zal het hierboven genoemde uitgangspunt ‘behoud door ontwikkeling’ verder uitgewerkt worden.

7

1 Waarom erfgoedbeleid? De gemeente Gorinchem wil haar erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken. Het opstellen van integraal erfgoedbeleid heeft als doel het maken van weloverwogen keuzes over zowel de ruimtelijke ontwikkelingen die spelen als over de cultuurhistorische waarden binnen de gemeente Gorinchem. Het schetst onze ambities op de langere termijn, tot 2050. Niet alles wat in het beleid beschreven staat hoeft dan ook morgen gerealiseerd te zijn, maar we slaan wel de piket paaltjes naar 2050. Dit integrale erfgoedbeleid neemt ook de ambities van de andere werkvelden mee. In bijlage 1 wordt de uitvoeringsagenda uiteengezet en bijlage 2 is een opsomming van bestaand Rijks-, provinciaal- en lokaalbeleid. Dit erfgoed beleid geeft de gemeente, externe stakeholders en erfgoedgemeenschappen, handvatten voor behoud van ons erfgoed.

Betekenis erfgoedbeleid

Gorcums erfgoed

In dit beleid leggen wij de betekenis vast van erfgoed in

Erfgoed is levend en dynamisch en verandert met de

de gemeente Gorinchem en hoe wij daarmee omgaan.

tijd. Ook opvattingen over wat erfgoed is, wijzigen in de

Erfgoedbeleid is nodig om gebouwen en objecten met

loop van de tijd, bijvoorbeeld door andere definities van

een monumentale status te beschermen, net als de

erfgoed. In verschillende werksessies met het college en

directe omgeving daarvan. Erfgoedbeleid gaat ook over

de gemeenteraad en met overige externe en interne stake-

cultuurhistorische waarden waar geen monumenten-

holders zijn de kernkwaliteiten van Gorinchem benoemd

status aan is verbonden. Onder erfgoedbeleid valt ook het

en is er gekeken naar wat er in de Gorcumse wijken aan

verzamelen van verhalen en vastleggen van de geschie-

erfgoed (roerend, onroerend en immaterieel) aanwezig is.

denis. Tenslotte is beleid nodig om inzicht te krijgen in nieuw erfgoed en in een overzicht en samenhang van alle

De verschillende onderdelen die we binnen erfgoed onder-

erfgoedwaarden in de stad.

scheiden, staan in de begrippenlijst beschreven.

8

Erfgoed als kwaliteit

Omgevingswet

Cultureel erfgoed heeft een gunstig effect op de kwaliteit

Per 1 januari is de Omgevingswet ingegaan. Onder de

van de fysieke leefomgeving. De stad wordt hierdoor

Omgevingswet zijn onze ruimtelijke plannen overgegaan

qua uiterlijk aantrekkelijker en is het er fijner wonen en

in het tijdelijke omgevingsplan. Hierin wordt ook rekening

werken. Erfgoed maakt, in al zijn gelaagdheid, het verhaal

gehouden met het belang van erfgoed. Erfgoed wordt

van de stad zichtbaar. Immaterieel erfgoed draagt daar

hierbij breed opgevat; het gaat niet alleen over erfgoed dat

ook aan bij. Door verhalen te vertellen gaan we meer en

een beschermde status heeft, maar over alle elementen

écht de verbinding aan met de inwoners en de wijken. De

waaraan een cultuurhistorische waarde toe te kennen is.

aanwezigheid van al het erfgoed in onze stad draagt dan ook bij aan een positief leefklimaat en het welbevinden

De gemeente moet ervoor zorgen dat erfgoed behouden

van inwoners en bezoekers.

blijft, maar ook dat het gebied zich kan blijven ontwikkelen. De eerste stap hierin is de omgevingsvisie

Cultuurhistorisch waardevolle elementen geven inwoners

van Gorinchem, vastgesteld in december 2023. De visie

van een stad een gevoel van eigenheid. Zo fungeren

geeft inzicht in de ambities die de stad in de periode tot

kerktorens als bakens in het stedelijke landschap. Als

2050 wil realiseren.

inwoners dit herkennen en kennis hebben van hun erfgoed, bestaat de kans dat zij als ambassadeurs van hun gemeente gaan optreden.

9

Fysieke Leefomgeving Erfgoed is een kernkwaliteit van de fysieke leefomgeving en hierdoor een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisie. Erfgoedbeleid is meer dan beschermen alleen, het kan ook worden ingezet om richting te geven aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Erfgoedbeleid is dan ook sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bij de ontwikkeling van het erfgoedbeleid zijn de kernkwaliteiten van Gorinchem, het DNA, meegenomen. Met dit DNA als identiteitsdragers in gedachten maken we toekomstige ontwikkelingen in onze stad mogelijk.

Programma erfgoed en ruimtelijke kwaliteit Parallel aan het maken van het erfgoedbeleid is er een programmalijn Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit als onderdeel van het Omgevingsplan opgestart. Het erfgoedbeleid en dit programma zijn bouwstenen voor de gebiedspaspoorten en het omgevingsplan van de gemeente. In het programma Erfgoed en Ruimtelijke kwaliteit wordt dieper ingegaan hoe wij het erfgoed beschermen en behouden.

Financiën Op basis van het erfgoedbeleid kan binnen de gemeentelijke begroting

financiële

ruimte

gecreëerd

worden

om

het beschermen, behouden en beleefbaar maken van cultureel erfgoed in de toekomst te waarborgen. In de uitvoeringsagenda (bijlage 1) zullen de financiële kaders verder uitgewerkt worden.

10

11

2 Wat is het Gorcumse DNA? Gorinchem is een kleurrijke, dynamische stad met een rijke geschiedenis. Dit vertaalt zich in het DNA, wat we kunnen zien als het culturele erfgoed van Gorinchem. Het DNA zit vol met verhalen en kwaliteiten die Gorinchem Gorcum maken. Bijvoorbeeld de geschiedenis van de martelaren van Gorcum maar ook de aanwezigheid van de vestingwal. Wat zijn nu de specifieke kernkwaliteiten van Gorinchem, die een helder inzicht kunnen geven in het DNA van Gorinchem? Door deze te definiëren, borgen we het DNA en daarmee het erfgoed in het beleid. Het benoemen van kernkwaliteiten en het hieraan verbinden van regels en plekken waar deze regels gelden (werkingsgebieden) zijn het middel om de belangen van erfgoed goed te verankeren in gemeentelijk beleid. Dit geldt voor zowel ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving als ten aanzien van ander materieel en immaterieel erfgoed. Vanuit erfgoed onderscheiden we zes kernkwaliteiten in Gorinchem die hieronder beschreven staan. Ze staan los van elkaar, maar kunnen niet zonder elkaar.

1. Gorinchem als Waterstad

2. Gorinchem als Vestingstad

Gorinchem ontstond rond het jaar 1000 op de hoger gelegen

In 1382 kreeg Gorinchem stadsrechten en mocht de stad

gebieden bij de rivieren de Linge en de Merwede. Via deze

ommuurd worden. Na de uitvinding van buskruit was deze

waterwegen werden producten aan- en afgevoerd, en de

verdediging niet meer voldoende. In 1572 vielen de Water-

Linge was ook belangrijk voor personenvervoer. Water

geuzen Gorinchem binnen tijdens de 80-jarige oorlog.

was de levensader van de stad. Met de aanleg van het

De vesting was niet sterk genoeg meer. Daarom werd in

Merwedekanaal (1881-1892) kreeg Gorinchem een goede

1584 de stad uitgebreid met 11 bastions en 4 stadspoorten.

verbinding met Utrecht en Amsterdam.

De stad verdubbelde in omvang. Het werkte, in 1672 hield Willem III de Fransen tegen met de Oude Hollandse

Water is een basisbehoefte. Vissers en boeren leefden met

Waterlinie. Na de belegering door Napoleon werd deze

en door het water. Water was zowel vriend als vijand. Het

in 1815 onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

hield vijanden tegen tijdens de 80-jarige oorlog en door de

Gorinchem bleef tot 1967 een functionele vestingstad, wat

Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie. Maar Gorinchem

zorgde voor minder flexibiliteit in de stadsuitbreiding en

heeft ook te maken gehad met overstromingen, die veel

een volle binnenstad.

schade aanrichten. De Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn tegenwoordig Unesco Werelderfgoed.

Door de vele kazernes en manschappen had Gorinchem veel kroegen en een grote middenstand, wat nog deels

Waar het water verdwenen is, zijn de structuren soms nog

zichtbaar is. Er waren verschillende markten, zoals de

zichtbaar. Water wordt nu ook gebruikt voor recreatie en

vee- en varkensmarkt, de warenmarkt en de botermarkt.

kan bijdragen aan een klimaatbestendige stad. In het

De vesting is nog steeds grotendeels intact en is militair

oosten van de stad zijn in de lage voormalige moerasdelen

erfgoed, onderdeel van het Unesco Werelderfgoed. Elke

nieuwe wijken gebouwd. De inundatiegebieden, destijds

tijdsperiode brengt nieuwe elementen aan. De groene

ter verdediging gebruikt en nu onderdeel van het Unesco

vestingwallen zijn inmiddels verworden tot een stadspark

Werelderfgoed, hebben een andere functie gekregen. Zij

en de vestingmuur beschermt de stad tegen hoog water.

worden nu vaak ingezet voor klimaatadaptatie. Rivieren,

Ook de Lingehaven is nog steeds in gebruik. De vesting is

rivier- en liniedijken, wielen en inlaten zijn nog steeds

een beschermd stadsgezicht. Hiermee is het erfgoed in de

aanwezig, evenals onderdelen van de waterwerken zoals

binnenstad en omgeving beschermd.

schotbalkloodsen, inlaten en sluizen uit de 17

de

eeuw.

en 18

de

Fortes Creantur Fortibus ‘Sterken brengen sterken voort’. Deze wapenspreuk van Gorinchem verraadt een heldhaftige geschiedenis.

3. Gorinchem als industriestad

4. Gorinchem als arbeidersstad

In de Gouden Eeuw bloeide Gorinchem dankzij de vrije

Bij de volkstelling van 1830 telde Gorinchem 6.000

handel. Er werd geen tol geheven. Bedrijven zoals

inwoners.

bierbrouwerijen,

pottenbakkerijen,

Na

de

industriële

revolutie

groeide

de

pijpmakerijen

bevolking, maar na 1900 bleef de groei achter bij de

en leerlooierijen vestigden zich hier. Langs de Linge

landelijke trend. In 1929 had Gorinchem 14.000 inwoners

verschenen steenovens en molens rond 1670, waardoor al

binnen de vesting. De vestingwallen belemmerden

deze bedrijven meer konden produceren. Door de gunstige

de uitbreiding van de stad door de Kringenwet, die

ligging aan de samenvloeiing van Linge en Merwede

bebouwing binnen 1.000 meter van de vesting verbood.

ontwikkelden scheepvaart en handel zich sterk.

Rond de eeuwwisseling van 1900 werd het westen van het Merwedekanaal hiervan uitgezonderd en later werden de

Na de aanleg van de Spijksedijk, rond 1820, droogde de

regels verder versoepeld.

oever langs de Linge op en vestigde zich daar watergebonden industrie. De industriële revolutie bracht grote

In 1907 bouwde De Vries Robbé de eerste arbeiderswijk: de

veranderingen met zich mee, zoals de komst van stoom-

Lingewijk, gevolgd door woningen langs de Merwede. Na

machines. Er kwamen fabrieken voor tabak, thee, bier,

de Tweede Wereldoorlog werden in hoog tempo nieuwe

kaarsen, staal en hout, evenals scheepswerven en een

woonwijken gebouwd in het noordwesten van de stad;

gasfabriek. In 1883 werd een spoorlijn naar Gorinchem

de Haarwijk en Gildenwijk. In de zeventiger jaren werd

aangelegd.

die uitbreiding voltooid en startte de uitbreiding in het oosten met Wijdschild. Vanaf 1985 volgde de wijk Laag-

De Vries Robbé & C.o., een (staal)constructiebedrijf, had

Dalem en Hoog-Dalem.

een grote impact vanaf 1881 tot het faillissement in 1976. De loodsen en het schaftlokaal aan de rand van de Gorcumse

In de Lingewijk, Haarwijk en Gildenwijk zijn nog steeds

binnenstad herinneren aan deze tijd. Corbion, voorheen

arbeiderswoningen,

CSM, met haar suikerfabriek en opvallende schoorsteen,

aanwezig uit de wederopbouwperiode.

woningcomplexen

en

scholen

is nog steeds actief sinds 1871 en is tegenwoordig een rijksmonument. Markten en visserij bleven belangrijk.

De grote industrie zorgde in de 20ste eeuw voor veel vraag naar arbeiders, die uit Griekenland, Italië, Spanje, Turkije,

Met pakhuizen vormden de industrie en nijverheid de

Marokko en Polen kwamen, wat Gorinchem tot een

Lingehaven en bepaalden zij de cultuur van de stad,

sociaal diverse stad maakt.

zowel fysiek als sociaal. De industrie is nu vooral maritiem met bedrijven als Damen Shipyards, Mercon en Van Oord

Het faillissement van De Vries Robbé in 1976 was een klap,

Offshore. Door veranderde infrastructuur is de industrie

aangezien bijna de helft van de werkende bevolking er

echter niet meer zo groot als vroeger.

afhankelijk van was.

Vanuit de industrie en nijverheid ontstonden veel vereni-

Gorcumers staan bekend als harde werkers. Gorinchem

gingen. Nog steeds heeft Gorinchem een rijk verenigings-

heeft een traditie van technische scholen ook mede dank-

leven, met veel sociale cohesie.

zij firma’s als De Vries Robbé, zoals Het Gilde Vakcollege Techniek, en blijft innoveren dankzij deze opleidingen. Gorinchem heeft een aantal makers voortgebracht die wereldwijde impact hebben gehad, zoals De Vries Robbé en de Centrale Suiker Maatschappij.

13

5. Gorinchem als creatieve stad

6. Gorinchem als grensstad

Gorinchem heeft een bloeiende cultuur met veel ruimte

Gorinchem heeft een strategische ligging. Het ligt op

voor hedendaagse kunstenaars om te exposeren en te

snijvlak van Zuid-Holland, Gelderland en Brabant. Al begin

werken. Gorinchem heeft veel bekende kunstenaars voort-

13de eeuw was het land van Arkel, waar Gorinchem

gebracht. Gorcumse kunstenaars uit de 17de eeuw zijn

onderdeel van was, strijdtoneel van conflicten met

onder andere Camphuysen (1586 – 1627), Van Kuijl ( 1604

naburige provinciën, zoals Holland en Gelre. In de eeuwen

– 1673) en Saftleven (1607 - 1681). In de 20ste eeuw staat

daarna is Gorinchem vaak het toneel geweest van strijd

Gorinchem bekend om de abstracte geometrische kunst,

en handel, mede door de gunstige ligging tussen water-

met kunstenaars als Ad Dekkers (1939-1974) en Ad de Keijzer

wegen en de mogelijkheid om tol te heffen. Het zorgde

(1923-1997). Hun werk brengt mede een traditie in dit genre

voor een constante stroom van reizigers, passanten,

voort. De terugkerende internationale kunstmanifestatie

soldaten, gastarbeiders en andere nieuwkomers, wat

Symposion, geeft aandacht aan en is opdrachtgever voor

bijdroeg aan een tolerante stad die ruimte biedt aan

installaties in de openbare ruimte van bekende Neder-

verscheidenheid. Deze tolerante stad willen wij zijn en

landse kunstenaars in de geometrische abstracte kunst.

blijven.

Daarnaast is de grondlegger van de computerkunst Peter Struycken (1939) een belangrijke Gorcumse kunstenaar.

Gorinchem is onderdeel van de Vestingdriehoek samen met Woudrichem, Zaltbommel, Slot Loevestein en Fort Vuren.

Een andere bekende creatieveling is van Jan van der

Destijds had deze driehoek een strategisch doel, water

Heijden (1737-1712), schilder en etser, maar beter bekend als

als wapen in de Hollandse Waterlinie. Nu is het UNESCO

uitvinder van de brandspuit en straatlantaarn, waardoor je

werelderfgoed met een schat aan geschiedenis.

‘s avonds over straat kon. Gorinchem

blijft

aantrekkelijk

voor

kleine

creatieve

ondernemers. Veel kunstwerken van Symposion zijn nog steeds in de openbare ruimte te zien. De stad heeft twee musea: het Gorcums Museum, met kunst en stadsgeschiedenis, en het Hendrick Hamelmuseum, waar het verhaal van de ontdekker van ‘Korea’ wordt verteld.

14

15

3 Hoe gaan wij het erfgoedbeleid vormgeven? De kernkwaliteiten die in hoofdstuk 2 zijn beschreven zijn de dragers van het erfgoedbeleid. Deze kwaliteiten van Gorinchem brengen mensen samen en zijn hiermee van grote waarde voor de samenleving op ruimtelijk, sociaal en economisch vlak. Er is al veel geregeld voor erfgoed binnen de gemeente Gorinchem. Hierop bouwen we voort. Waar het nu nog gefragmenteerd is, komen we met dit nieuwe erfgoedbeleid tot een integrale beleidsbenadering. Hieruit zijn de onderstaande vijf uitgangspunten voor het erfgoedbeleid voortgekomen. Deze komen ook terug in de uitvoeringsagenda.

vreeze maar kloek“ Geen moedigheid bepaal’ de mate van uw beleid ”

1. Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden 2. Beschermen van monumenten en hun omgeving 3. Behoud van erfgoed door ontwikkeling 4. Het erfgoed beleefbaar maken 5. Samen verantwoording dragen voor erfgoed

~ tekst in oude raadzaal Zwijndrecht

De integrale Erfgoedwet (1 juli 2016) heeft betrekking op onze museale objecten en museale collecties, en op monumenten en archeologie op het land en onder water. Samen met de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 is ingegaan, ziet de Erfgoedwet toe op een integrale bescherming van

De gemeente voldoet zodoende aan haar wettelijke

ons cultureel erfgoed.

taken. Toezicht en handhaving is goed geregeld. Er ligt nog wel een wettelijke opgave vanuit de Omgevingswet

Ingrepen

benoemd

om de biotoop van monumenten in kaart te brengen.

erfgoed niet ontsieren of beschadigen. Het gaat hierbij om

in

de

directe

omgeving

mogen

Deze wordt hieronder meegenomen in het nieuwe beleid.

historische gebouwen, objecten, structuren en groene monumenten die door de overheid vanwege cultuur-

In bijlage 2 is een inventarisatie gemaakt van alle beleids-

historische waarden als belangrijk zijn aangemerkt zoals

kaders en -regels op rijks-, provinciaal en gemeentelijk

rijksmonumenten, rijksbeschermd stadsgezicht, maar ook

niveau.

om de gemeentelijke monumenten, die volgens de regels van het omgevingsplan zijn beschermd. Dit is belangrijk omdat dit de beleving en het aanzicht van het monument of object kan verminderen. Zie hiervoor ook in bijlage 2 het Verdrag van Granada en het Besluit Kwaliteit Leefomgeving. Wanneer het cultureel erfgoed geen beschermde status heeft, is de vraag steeds: behoud je het erfgoed, pas je het in of is erfgoed met name een inspiratiebron bij bijvoorbeeld grote transformaties? Ook binnen het provinciaal- en lokaal beleid is al veel geregeld. Een aantal onderdelen van het erfgoedbeleid en het borgen van wettelijke taken is uitgevoerd en vastgesteld

in

verordeningen,

bestemmingsplannen

(per 1 januari overgegaan in het tijdelijke deel van het omgevingsplan) en nota’s. Daarnaast zorgt de Archiefwet dat het papieren en digitale erfgoed bewaard wordt.

16

17

3.1 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden Het erfgoedbeleid van Gorinchem is gericht op het benadrukken van de diversiteit en rijkdom van de stad, ons kleurrijke Gorinchem. Hierdoor krijgen we meer inzicht in materieel en immaterieel erfgoed. Kunnen we het beter zichtbaar maken en ook beschermen. Hoe gaan wij het inzichtelijk maken?

3.1.1 Onderzoek naar erfgoedwaarden Hoofdstuk twee gaf inzicht in de kernkwaliteiten, die onderdeel uitmaken van het DNA van Gorinchem. Maar het DNA omvat veel meer. Daarom is aanvullend onderzoek nodig op onderdelen van het DNA die niet eerder in kaart zijn gebracht of waarvan de erfgoedwaarde nog niet bepaald is, zoals industrieel en post 65 erfgoed. Dit wordt zowel door externe experts gedaan als door participatie met de inwoners. Wat is de inwoners dierbaar in de stad? Waar zijn zij aan gehecht? Wat geeft een wijk identiteit? Dit sluit aan bij de gedachte van het Verdrag van Faro.

18

19

Vooral een partner: • doorvragen • zoeken naar common ground en consensus • inbreng van de andere respecteren • het eigen standpunt van de erfgoedorganisatie duidelijk verwoorden

Vooral een moderator: • niet oordelen, wel doorvragen • iedereen aan het woord laten • argumenten pro en contra oplijsten • conflicten bespreekbaar maken

Vooral een onderzoeker: • luisteren, samenvatten, doorvragen • niet oordelen • inspireren en stimuleren • ondersteunen en voorwaarden scheppen

Vooral een lesgever: • toelichten • definiëren • herkenning mogelijk maken • nieuwsgierigheid prikkelen

• samen ontwikkelen, samen uitvoeren; er wordt mee-beslist, mee-gedacht en mee-gedaan • er is een gelijkwaardig partnerschap tussen organisatie en participanten

• participanten formuleren een advies aan de erfgoedorganisatie • participanten bevragen kritisch werking en resultaten

• de erfgoedorganisatie vraagt om feedback of een concrete bijdrage • de erfgoedorganisatie vraagt om specifieke informatie over een bepaald type erfgoed • participanten formuleren vrijblijvend voorstellen over mogelijke acties en beleid

• de erfgoedorganisatie informeert over de activiteiten en/of het beleid • de organisatie legt uit waarom deze activiteiten plaatsvinden en waarom bepaalde keuzes worden gemaakt

SAMEN DOEN, DENKEN, BESLISSEN

ADVIES VRAGEN

INFORMATIE DELEN

INBRENG VRAGEN

Vooral een coach: • advies geven • voorwaarden scheppen • praktisch (en logistiek) ondersteunen

• zelfbestuur, zelfbeschikking • de organisatie geeft uit handen, ondersteunt en faciliteert

ROL ERFGOEDORGANISATIE

LATEN DOEN, DENKEN, BESLISSEN

OMSCHRIJVING

01

02

Werkvormen die u hier kunt inzetten hebben een brainstorm-achtig karakter. Denk bijvoorbeeld aan een worldcafé, waarbij mensen in kleine groepjes ervaringen, ideeën en informatie delen. Onder deze trap vallen ook projecten waarbij deelnemers informatie bijdragen (bv. taggen), of een deel van een erfgoedtaak op zich nemen …

Naast presentaties zijn hier vooral didactische werkvormen aan zet. Manieren om mensen te laten proeven van erfgoedwerk bijvoorbeeld door zaken te demonstreren, een blik achter de schermen te geven, of door collega’s te laten vertellen over hun werk.

03

04

05

Vaak vertrekken dit soort participatievormen van een voorzet door de organisatie en spelen deze zich af op het vlak van beleid: een ontwerp van beleidsplan, doelstellingen … Ook kan een groep op dit niveau een SWOT-analyse maken. De groep brengt formeel advies uit, maar de uiteindelijke beslissing blijft bij de erfgoedorganisatie.

Hier wordt de beslissing samen genomen en dus zijn er vergadertechnieken en/of stemprocedures nodig.

De beslissing ligt hier bij de deelnemers. U kunt hen helpen door hen kaders en instrumenten, zoals bijvoorbeeld checklists, aan te reiken. Het is belangrijk om op voorhand de taken en verantwoordelijkheden helder af te spreken en te verdelen.

WERKVORMEN

Participatie is een gelaagd begrip dat meerdere niveaus bevat. De ‘ladder’ hieronder vat deze vijf trappen samen: hoe hoger u op de ladder klimt, hoe meer u de besluitvorming uit handen geeft. Elke trap is even waardevol. Informatie delen zien we als basis voor alle volgende stappen. Belangrijk is wel om duidelijk aan de deelnemers te communiceren waar de beslissingen uiteindelijk genomen worden. FARO ontwikkelde en gebruikte dit schema voor onder andere waarderingstrajecten.

ERFGOEDPARTICIPATIELADDER

3.1.2 Erfgoedkaart Om erfgoed goed inzichtelijk te krijgen, maken we op stads- en wijkniveau een kaart, waarop alle lagen van erfgoed duidelijk aangegeven staan. Het gaat dan om materieel en immaterieel erfgoed, groen erfgoed, archeologie, de omgeving van een monument of het beschermd stadsgezicht. Wij noemen dit een digitale erfgoedkaart. Deze helpt ook om integrale keuzes te kunnen maken op stads- en wijkniveau. Zo kunnen er inhoudelijk gemotiveerde besluiten genomen worden. Het zorgt ervoor dat er overzicht is van wat er aan erfgoed aanwezig is, welke cultuurhistorische waarden in ieder geval beschermd moeten worden en welke waarden bij herontwikkelingen en transitieopgaven als inspiratiebron kunnen dienen. Deze erfgoedkaart krijgt een doorwerking in het omgevingsplan en de daarin gestelde regels en wordt digitaal ontsloten.

20

21

3.2 Beschermen van monumenten en hun omgeving We zetten actief in op de bescherming van waardevol erfgoed. Het richt zich op onderscheidend en uniek erfgoed, waarbij zowel de objecten als hun omgeving de nodige ruimte en kwaliteit krijgen. Dit doen wij enerzijds door het naleven van relevante wetten en verordeningen zoals beschreven in bijlage 2 en anderzijds door het stellen van een aantal kaders die hieronder beschreven zijn.

3.2.1 Regels in het omgevingsplan Verschillende onderdelen van erfgoed zijn al opgenomen in het tijdelijke deel van het omgevingsplan en de Verordening Fysieke Leefomgeving. De transitie naar het permanente omgevingsplan doen wij via gebiedspaspoorten. Per wijk beschrijven we de ambities voor behoud en ontwikkeling van het erfgoed. Dit wordt verankerd door regels en werkingsgebieden in het omgevingsplan op te nemen. Om het erfgoedbelang extra te borgen geven we de commissie Omgevingskwaliteit (zie kader) een advieskader. In het omgevingsplan verwijzen we naar het programma Erfgoed en Ruimtelijke kwaliteit, zodat deze gemeentelijke adviescommissie zich hierop kan baseren in haar adviezen. Hierbij geldt, hoe eerder zij betrokken wordt in de planvorming, des te beter de uitkomst. Bestuurlijk hebben we hiermee een goed doordacht beleid in handen waarmee integraal gestuurd kan worden op omgevingskwaliteit. Zo benut je maximaal koppelkansen met andere werkvelden. Erfgoed kan een belangrijke aanjager zijn bij ontwikkelingen.

22

Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit: In de Verordening Fysieke Leefomgeving (2018) is opgenomen dat er een onafhankelijke adviescommissie moet zijn, de commissie Omgevingskwaliteit. Deze bestaat uit twee subcommissies. De subcommissie Ruimtelijke Kwaliteit adviseert over het uiterlijk van bouwwerken (architectonische en welstandsaspecten), de subcommissie Erfgoed adviseert over monumenten en cultuurhistorie (erfgoedaspecten). Het uitgangspunt is het bestendigen van de inrichting en de dienstverlening van de commissies. Daarom wordt de advisering door de subcommissie Ruimtelijke Kwaliteit in de verordening opgedragen aan de externe organisatie Dorp, Stad en Land.

23

3.2.2 Beschermen van de omgeving van het monument Om de kwaliteit van de omgeving van een beschermd gemeentelijk- en Rijksmonument in de gemeentelijke kaders te borgen, inventariseren we de omgeving van monumenten. We stellen regels en werkingsgebieden voor om de monumentbiotoop te waarborgen. Deze worden in het omgevingsplan opgenomen. De analyse van de omgeving van het monument wordt door de verschillende werkvelden binnen de gemeente uitgevoerd: Stedenbouw, Ruimtelijke Ordening en Erfgoed. Het is onderdeel van het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit dat onder het beleidshuis van de gemeente valt. Hier binnen zal het dan ook uitgewerkt worden. Bij de analyse wordt gekeken naar verschillende relaties van de omgeving tot het monument: • Bij de ruimtelijke relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving zoals je die kunt zien en beleven. Deze relatie kent twee niveaus:

• De directe ruimtelijke omgeving is de ruimte waar-

binnen het monument zichtbaar is en zijn invloed uitoefent (invloedssfeer). Wanneer beïnvloedt iets de

monumentale

waarde

van

beschermde

monumenten en wanneer wordt die aangetast? • Bij de stedenbouwkundige situering gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving vanaf grotere afstand, mogelijk door een zichtas of door de solitaire positie van het monument in zijn omgeving. • Bij de functionele relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving, die belangrijk is voor de waardering, het functioneren en de instandhouding van het monument. De resultaten van bovenstaande analyse worden gedeeld met de raad. Hierbij wordt gekeken naar mogelijke impact die deze biotopen voor inwoners heeft en of en hoe er gecompenseerd kan worden.

24

25

3.2.3 Goed erfgoedbeheer Het monumentale vastgoed dat in eigendom is van de gemeente moet goed beheerd worden. De ambitie moet omhoog. De afdeling Vastgoed hanteert nu voor alle panden ‘normaal gebruik’ conditie 2 en/of 3. Voor het monumentale vastgoed willen wij dat naar ‘representatief gebruik’ conditie 1 en/of 2 opschalen. Daar waar achterstallig onderhoud is, gaan we onderzoeken wat er gedaan kan worden en wat de kosten daarvan zijn. Basis hiervoor zijn de rapporten van de Monumentenwacht. We zoeken hierbij naar externe financiering. Bij

verkoop

van

een

monumentaal

pand

van

de

gemeente zorgen we voor een goede overdracht. De verkoop is inclusief een bouwhistorische waardestelling. Met name het beheer van het Unesco Werelderfgoed binnen de gemeentelijke vastgoed portefeuille moet naar een hoger niveau gebracht worden. Naast de panden gaat speciale aandacht naar het beheer van monumentaal groen: bomen, wallen, bastions en lanen. Dit betekent dat budgetten van de afdeling Beheer ook beter afgestemd moeten worden op de onderhoudsbehoefte van het erfgoed om het behoud van de cultuurhistorische waarde te kunnen borgen en te versterken voor nu en in de toekomst. Muren van de vesting hebben tot op de dag van vandaag een belangrijke waterkerende functie. De vestingmuren voldoen nog aan de eisen en normen om hoog water te kunnen keren en zullen de komende jaren niet verder versterkt worden. Ze worden wel gerestaureerd. We beheren het erfgoed met respect voor ecologische waarde. Oude muren, daken, bestrating en waterwegen zijn een walhalla voor dieren, planten en insecten. De werkvelden beheer, ecologie en erfgoed gaan per initiatief met elkaar in gesprek waarbij goed en haalbaar beheer van erfgoed leidend is.

28

26

3.2.4 Nieuwe aanwijzingen voor gemeentelijke monumenten De gemeente hecht waarde aan haar gemeentelijk monumentenbeleid en wil meer monumenten aanwijzen. In 2018 is gestart met een nieuw juridisch regime: onder andere verordeningen, bestemmingsplan en een uitvoeringsprogramma. In 2021 is gestart met het formele aanwijzingstraject en in 2022 is de eerste fase van aanwijzing afgerond. De gehele afronding staat voor 2024. Totaal zijn 240 monumenten en beeldbepalende gebouwen benoemd. Door de experts werd destijds alleen naar de buitenkant van gebouwen gekeken en niet naar de interieurs. Deze zijn wel automatisch mee beschermd bij aanwijzing. Bestuurlijk was gekozen voor een maximum van 240 gebouwen. Om plekken, gebouwen en objecten die het DNA van Gorinchem uitdragen voor toekomstige generaties te behouden, is het noodzakelijk om de huidige lijst van 240 aan te vullen en nieuwe gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden aan te wijzen. Hiervoor is onderzoek van wezenlijk belang. We gaan hiervoor verschillende thema’s onderzoeken en stellen voor om nieuwe aanwijzingen te doen.

3.2.5 Toezicht en handhaving beschermd erfgoed Toezicht en handhaving van beschermd erfgoed zijn een wettelijke taak van de gemeente. Eigenaren van beschermde rijksmonumenten monument

zijn

dusdanig

wettelijk te

verplicht

onderhouden

dat

het

rijks-

er

geen

cultuurhistorische waarden verloren gaan. Ditzelfde geldt voor gemeentelijke monumenten. De gemeente spreekt de eigenaar aan als verval van waarden dreigt en kan daarbij last onder bestuursdwang opleggen. Handhaving van beschermd erfgoed gaat samen met betere communicatie naar gebruikers van erfgoed. Doel is een beter bewustzijn over de status en waarden van erfgoed bij inwoners en gebruikers. Zodat we samen zorgen voor het erfgoed. Het behoud en beschermen van ons erfgoed heeft het nodig om in de opvolging van handhaving strenger te worden. Dit vergt capaciteit en geld.

27

3.3 Behoud erfgoed door ontwikkeling Behoud door ontwikkeling is een integraal onderdeel van het beleid, waarbij nieuwe ontwikkelingen het historische karakter respecteren en versterken. Bij stedelijke en ruimtelijke ontwikkelingen waar erfgoed fysiek of immaterieel aanwezig is, wordt erfgoed gebruikt als basis voor ruimtelijke en fysieke ontwikkelingen.

3.3.1 Erfgoed als onderdeel van het ontwikkelperspectief

3.3.2 Erfgoed als inspiratie voor klimaatadaptatie

Erfgoed is een kernkwaliteit van de fysieke leefomgeving

Erfgoed

binnen de Omgevingswet en daardoor een belangrijk

bestendig inrichten van de openbare ruimte. Het kan dan

onderdeel van de Omgevingsvisie van Gorinchem. Erfgoed

ook als basis dienen om de leefomgeving te verbeteren.

is aanjager voor ruimtelijke planvorming en ontwikkeling.

Vanuit historisch perspectief kunnen nieuwe inzichten

biedt

kansen

in

het

inclusief

en

klimaat-

gevormd en toegepast worden. Bijvoorbeeld door gebruik Bij kaderstelling van een te ontwikkelen gebied moet

te maken van oude watergangen, structuren en technieken.

erfgoed aan de voorkant meegenomen worden. Bijvoorbeeld bij de intaketafel. Erfgoed is daarmee onderdeel

Wij willen in samenwerking met het werkveld klimaat-

van het ontwikkelperspectief. Beschermd erfgoed kan

adaptatie de volgende onderwerpen aanpakken:

hierdoor behouden blijven. Denk ook aan archeologisch en immaterieel erfgoed om richting te geven. Aanwezige

• We maken inzichtelijk waar klimaatverandering een risico

cultuurhistorische gebouwen en elementen worden vanaf

vormt voor het verlies of aantasting van ons cultureel

het begin meegenomen in het plan- of ontwerpproces.

erfgoed als gevolg van wateroverlast, droogte, bodem-

Dit alles gaat niet vanzelf. Dit vergt aandacht. De juiste

daling stormen hittestress en ander extreem weer.

kennis moet beschikbaar zijn en in de planvorming moet

ruimte zijn om erfgoed deel te laten uitmaken van de

• De digitale erfgoedkaart zoals benoemd in 3.1.2. helpt om

nieuwe ontwikkelingen. In het programma Erfgoed en

inzichtelijk te krijgen waar erfgoed en klimaatadaptatie

Ruimtelijke

kansen bieden en waar ze elkaar belemmeren.