20241017 Erfgoedbeleid met bijlage1 - 2
Tekst van het document
nemen wij, waar mogelijk, mee in het beleid.
Erfgoed hier nu ook bij aan. Zo kunnen er verbindingen worden gelegd tussen opgaven en wordt cofinanciering van
De betekenis van erfgoed wordt namelijk niet alleen door
grotere projecten makkelijker gemaakt.
experts bepaald, maar hangt ook samen met de waarde die leken eraan hechten. Juist de synergie tussen expert en niet-expert geeft extra dimensie en kracht aan het erfgoed. De komende jaren zijn er veel transities binnen Gorinchem, met name in de Vleugels van de Stad. Hier past de gemeente het Verdrag van Faro actief toe om gemeenschapsidentiteit te bevorderen. Dit doet de afdeling Erfgoed in samenwerking met de afdeling Cultuur.
46
47
Uitvoeringsagenda Erfgoedbeleid 2025-2028 Bijlage 1 Uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028
“
Es exerrovid endenim iliaecate ent, optae moluptatest magnihit re atemolu ptatibu doluptaecate veleseq uaessi ratur.
”
Uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028 Bijlage 1 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024 3
INHOUD 1
Hoe gaan wij het erfgoedbeleid uitvoeren?
2 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden Onderzoek naar erfgoedwaarden
9
2.2
Erfgoedwaarden inzichtelijk maken
10
3 Beschermen van monumenten en hun omgeving
12
3.1
Beschermen van de omgeving van monumenten 12
3.2
Goed erfgoed beheer
3.3
Nieuwe aanwijzingen gemeentelijke monumenten
4 Het erfgoed beleefbaar maken 4.1
Het rijksbeschermd stadsgezicht promoten
4.2
Het Unesco Werelderfgoed Hollandse
4.3 4.4
Waterlinies beleefbaar maken
5.1
14 15 16 16 17
Wat leeft er in de stad, welke verhalen vertellen?
18
Verhalen vertellen
19
5 Samenwerken
20
Samen zorgdragen voor de monumenten in de stad
20
5.2
Samen de kerkenvisie opstellen
22
5.3
Faciliteren van erfgoedgemeenschappen
23
5.4
Erfgoedrituelen bij herontwikkeling
24
Financiële paragraaf
INHOUD
8
2.1
4
6
26
5
1 Hoe gaan wij het erfgoedbeleid uitvoeren? De uitvoeringsagenda beslaat - in tegenstelling tot het beleid – de periode van de komende vier jaren. Hierna volgt een evaluatie. Dit kan leiden tot een bijstelling van het beleid en het formuleren van de uitvoeringsagenda voor daarop volgende vier jaren. Zo wordt er planmatig gewerkt aan het beleid. De uitvoeringsagenda gaat uit van de vijf uitgangspunten die in hoofdstuk 3 van het beleid zijn geformuleerd, namelijk: inzicht beschermen behoud door ontwikkeling beleefbaar maken samenwerken Het is een integraal erfgoedbeleid, dus ook de uitvoering daarvan is integraal. De afdeling Erfgoed werkt samen met andere afdelingen om de ambities waar te maken. De uitvoering die onder het uitgangspunt ‘Behoud door ontwikkeling’ valt en over ruimtelijke kwaliteit gaat, is niet in deze uitvoeringsagenda opgenomen. Dit wordt in de uitvoeringsagenda van het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit meegenomen. Hieronder vallen ontwikkelperspectief bij herontwikkeling, klimaatadaptatie, duurzaamheid, mobiliteit en kunst in de openbare ruimte.
6
7
2 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden
2.1 Onderzoek naar erfgoedwaarden De komende jaren gaan we een aantal erfgoedthema’s onderzoeken. Hiervoor worden opdrachten verstrekt aan externe bureaus. Ook de TU Delft zal in 2024/2025 onderzoek doen naar het industrieel en maritiem erfgoed in het kader van de erfgoedlijn Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem. Daarnaast gaat de hogeschool Saxion in 2024/2025 ontwerpend onderzoek doen naar industrieel erfgoed van De Vries Robbé.
In chronologische volgorde staan hieronder de te onderzoeken thema’s: •
Industrieel & maritiem erfgoed – 2024/2025
•
Interieurs – 2025
•
Groen erfgoed – 2026
•
De objecten van de Oude Hollandse Waterlinie of/en de Nieuwe Hollandse Waterlinie langs de Dalemsedijk/Merwededijk/Waaldijk - 2025
•
Wederopbouw - 2026
•
Post 65 – 2026
•
Verhalen (immaterieel erfgoed - 2027)
De financiering wordt gedekt door bestaand budget.
8
9
2.2 Erfgoedwaarden inzichtelijk maken Om het DNA inzichtelijk te maken gaan we een kaart maken in Q-Gis. Een kaart met rijksmonumenten en een deel van de gemeentelijke monumenten is al te zien op het gemeentelijke geoportaal: https://geoportaal.gorinchem.nl/geoapps/monumenten/index.html De bestaande kaart wordt uitgebreid met alle definitief aangewezen gemeentelijke monumenten, beeldbepalende gebouwen, archeologische monumenten, rijksbeschermd stadsgezicht, groen erfgoed en de omgeving van de monumenten (biotopen). Deze openbare interactieve kaart wordt via verschillende platforms ontsloten. Deze kaart wordt in de interne organisatie ingetekend in 2025.
10
De realisatie wordt door bestaande budgetten gedekt.
11
3 Beschermen van monumenten en hun omgeving 3.1 Inventarisatie omgeving van monumenten De Omgevingswet schrijft voor dat de kwaliteit van de omgeving van een monument geborgd wordt. Om de omgeving van de monumenten (de biotoop) te benoemen, is een aantal stappen nodig die eind 2024/begin 2025 gemaakt moeten worden. Hierna kunnen de biotopen in 2026 in het Omgevingsplan gereguleerd worden. Dit doen we via de BAB-cyclus (bestand-analyse-beleid) die door het Gelders Genootschap is uitgedacht en die uit verschillende stappen bestaat.
Stap 1 - Het vaststellen van het monumentenbestand.
Stap 2 – Het maken van een analyse van de omgeving die verwerkt wordt in een kaart met werkingsgebieden.
In dit basisbestand nemen we alle monumenten op die volgens de instructieregel beschermd moeten worden
Binnen het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit
tegen ontsiering of beschadiging door ontwikkelingen
wordt een analyse gemaakt. Het doel hierbij is te komen
in de omgeving. Ook planologisch beschermde objecten
tot een overzicht van gebieden waarin je bij ruimtelijke
en gebieden moeten hierin meegenomen worden. Hier-
ontwikkelingen rekening wilt houden met de beschermde
voor worden verschillende, reeds bestaande bestanden,
monumenten. Dit leidt tot vaststelling van de omgevingen
samengevoegd in een GIS kaart.
van (te beschermen) monumenten. Dat kan variëren van grote, aaneengesloten gebieden met veel monumenten
Hieronder vallen ook objecten of ensembles die on-
tot eenvoudige cirkels om solitair gelegen monumenten.
beschermd zijn, maar die vanwege hun erfgoedwaarde
Op de kaart wordt de onderbouwing van de analyse
tóch op een of andere manier in beeld zijn. Bijvoorbeeld
aangegeven en een beschrijving van de betekenis van de
geïnventariseerde maar niet aangewezen wederopbouw-
omgeving voor de beschermde monumenten.
objecten of gebouwen die door de erfgoedgemeenschappen onder de aandacht zijn gebracht. Deze gebouwen
Sommige relaties kunnen alleen door veldwerk bekeken
en objecten kunnen op basis van de inventarisatie op grond
worden, wat tijdrovend is. Het is dan ook aan te raden
van de instructieregel, mogelijk alsnog in aanmerking
om zo spoedig mogelijk te starten met de analyse van de
komen voor bescherming via het omgevingsplan, óf zij
monumenten omdat dit ook nodig is voor de inventarisatie
kunnen van grote betekenis zijn voor de kwaliteit van de
van de gebiedspaspoorten.
omgeving van een beschermd monument.
Stap 3 – Inhoud geven aan de instructieregel, het formuleren van beleid en regels. In 2026 worden de regels van de biotopen van monumenten meegenomen in het Omgevingsplan. Aanvragen die
Voorbeeld van afbakening beschermde omgeving rondom monumenten. Beeld Gelders Genootschap 2023.
binnen een monumentbiotoop vallen worden voor advies voorgelegd aan de commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De initiatiefnemer moet dan duidelijk maken dat de activiteit geen aantasting is voor de het monument.
12
Dit wordt door bestaande budgetten gedekt.
13
3.2 - Goed erfgoed beheer
3.3 Nieuwe aanwijzingen gemeentelijke monumenten
De vesting, het Unesco Werelderfgoed, gaan we ambitieuzer onderhouden en beheren. Op de wallen van de vesting is extra aandacht nodig voor het maaibeheer. Dit moet op sommige locaties frequenter en met ander materiaal, passender dan waarmee nu wordt gemaaid. Dit is de wens en ambitie van de afdelingen Beheer en Erfgoed. Het budget is hiervoor
De oorspronkelijke lijst met waardevolle cultuurhistorische gebouwen, die in 2009 is gemaakt, gaan we onder de loep
nog niet gevonden.
nemen. In 2018 zijn 240 gebouwen van die lijst als monument aangewezen. De resterende gebouwen op de lijst nemen we mee in een participatieproces, met de vraag; “Welke van deze gebouwen moeten gemeentelijk monument of beeld-
Om in de toekomst het maaibeheer van de vestingwallen te borgen, wordt een beheersplan gemaakt voor de komende
bepalend gebouw worden?”.
10 jaar. Daarnaast nemen we de resultaten uit de onderzoeken onder het kopje 2.1 mee. Al deze bevindingen nemen we mee in De meidoornhagen aan de onderkant van de vestingmuren worden nu gesnoeid. Het kan echter ook gevlochten worden,
het participatieproces en leggen we voor aan de commissie Ruimtelijke Kwaliteit.
zoals dat van oudsher werd gedaan. Dit is een ambacht dat niet altijd bekend is bij de groenvoorziening. Hiervoor moet een expert worden ingehuurd die een workshop kan geven aan vrijwilligers uit de stad die zich verder over deze hagen
Het proces van aanwijzen starten we in 2028 op.
kunnen ontfermen. Hiervoor is noodzakelijk om gelden voor procedure- en participatiekosten vrij te maken in de begroting van
In samenwerking met de afdeling Beheer, de stadsecoloog en de Historische Vereniging Oud Gorcum.
2028 en 2029.
De schotbalken loodsen bij Molen Nooit Volmaakt op bastion I zijn verwaarloosd. Zij maken deel uit van het Unesco Werelderfgoed.
Samen met Stichting Stadsherstel wordt gekeken hoe de schotbalken loodsen gerestaureerd kunnen worden
en beleefbaar kunnen worden gemaakt.
De gebouwen op de vesting hebben onderhoud nodig. Dit kan niet alleen aan de huurders worden overgelaten. Dit is voor de afdeling Beheer in samenwerking met de afdeling Vastgoed om op te pakken en te organiseren.
Dit kan binnen bestaande budgetten worden gedekt. Bij schade of restauratie kan er extern subsidie worden
aangevraagd bij de provincie Zuid-Holland.
14
15
4 Erfgoed beleefbaar maken 4.1 Het rijksbeschermd stadsgezicht promoten
4.2 Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies beleefbaar maken
Bij het vermarkten en profileren van Mooiste Vestingstad stellen we het erfgoed voorop. We werken dus vanuit de inhoud.
Samen met de afdeling Vastgoed, Cultuur en Samenleving gaan wij in 2025 onderzoeken hoe we het
We denken samen na over manieren om de aandacht naar de gevels te krijgen, in plaats van de verrommeling op straat. Door
accommodatiebeleid kunnen aanpassen om het vastgoed op de vesting openbaar toegankelijker te maken.
mee te denken en handreikingen te geven willen we een kwaliteitsimpuls aan de binnenstad geven. De afdeling Erfgoed wil als criterium hierin meegeven dat de gebouwen minimaal 20 uur per week openbaar toegankelijk We kijken waar we kunnen meehelpen om op termijn alle detonerende lantaarnpalen in te wisselen voor lantaarnpalen die
moeten zijn. Waarvan minimaal 16 uur gedurende werktijden en/of in het weekend.
passen bij de cultuurhistorie van een plek. Binnen het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit en in het gebiedspaspoort Binnenstad wordt gekeken welke projecten op de vesting, die opgenomen zijn in het Vestingplan, nader onderzocht kunnen worden en waarvoor een haalbaarheidsplan Om dit te bereiken gaan we in gesprek met de middenstand en werken we met hen samen in hun project Hartje
voor restauratie en herinrichting opgesteld moet worden. Deze worden in 2026 meegenomen in het omgevingsplan.
Gorcum. Er zijn veel initiatiefnemers die informatieborden willen plaatsen op en rondom de vestingwallen. Hier zijn we terughoudend in. De borden die er mogen komen moeten vooral dienen om beter te kijken, en moeten daarom zo min mogelijk tekst Dit kan binnen bestaande budgetten gedekt worden.
weergeven. De gemeente maakt een visie op basis van een inventarisatie van alle borden die er al zijn. Hierdoor kan een gefundeerde afweging worden gemaakt of een extra bord toegevoegde waarde heeft.
De visie wordt gemaakt door de afdeling Cultuur in samenwerking met verschillende afdelingen, waaronder Erfgoed. De vesting is nu Unesco Werelderfgoed en is onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Maar daarvoor was Gorinchem deel van de Oude Hollandse Waterlinie (OHW). Het onderscheidende verhaal van de OHW als voorloper van de NHW en als militair succes nemen we mee in de positionering. De historische gelaagdheid van de vesting versterkt het verhaal van Gorinchem als vestingstad. Als gemeente nemen we dan ook deel aan de erfgoedtafel Oude Hollandse Waterlinie (OHW) van de provincie Zuid-Holland. Per project binnen de vesting kijken we of we dit bij de erfgoedtafel kunnen neerleggen voor cofinanciering. Eind 2024, begin 2025 wordt de herinrichting van Bastion VIII en een struintrap als onderdeel van het Vestingplan opgeleverd. Daarnaast zal eind 2024, begin 2025 een haalbaarheidsonderzoek worden verricht naar en een schetsontwerp worden gemaakt voor de herinrichting van Bastion X. In de jaren hierna wordt gezocht naar cofinanciering voor de uitvoering. In de daarop volgende jaren zal steeds een project onderzocht worden. Hierbij wordt intern gekeken naar koppelkansen, zowel intern als extern. Integraal onderdeel van dit proces is het vinden van cofinanciering voor de realisatie van het project.
Budget voor het uitvoeren van haalbaarheidsonderzoeken worden per jaar in de begroting opgenomen. Daarnaast wordt voor de uitvoering ruimte op de begroting geclaimd en naar cofinanciering gezocht.
16
17
4.3 Wat leeft er in de stad en welke verhalen vertellen? Het Gorcums Museum vertelt veel verhalen binnen haar presentaties in het museum. Daarnaast schrijft het Archief artikelen. We willen de bewoners nog meer verbinden met het erfgoed door ook op straat verhalen van de stad te vertellen. Hiervoor sluit de afdeling Erfgoed eens per maand aan bij een regulier overleg met de afdeling Cultuur. Hier worden actualiteiten uitgewisseld, wat speelt er binnen stadsontwikkeling en welke activiteiten en projecten staan op stapel bij cultuur. Zo dragen het Stadsmuseum en het Regionaal Archief Gorinchem ook actief bij om de verhalen over het erfgoed aan inwoners te vertellen en spelen we in op wat er leeft in de wijken. Hoe doen we dat? Bestaand •
Het Regionaal Archief doet onderzoek schrijft artikelen;
•
Het Regionaal Archief werkt aan digitale ontsluiting zodat inwoners zelf onderzoek kunnen doen, artikelen schrijven en publiceren;
•
Het Gorcums Museum maakt presentaties in het museum;
•
Samenwerken met erfgoedgemeenschappen zoals de Historische Vereniging Oud Gorcum;
Nieuw •
Het Nieuwe Erfgoed van o.a. de Vries Robbé krijgt een gezicht in een nieuwe presentatie op de begane grond in het Gorcums Museum;
•
Mogelijk maken van activiteiten in de openbare ruimte;
•
Mogelijk maken van activiteiten rondom de ontwikkelingen van de Arkelsedijk;
•
Afdeling Erfgoed wordt aangehaakt en denkt mee aan de leerlijn erfgoedwijsheid;
4.4 Verhalen vertellen?
Samen met de Afdeling Cultuur. Om inwoners mee te nemen in de verhalen van de stad en om bewustwording voor behoud van monumenten en andere
Een deel wordt gedekt binnen bestaande budgetten die hiervoor al bestemd zijn. Voor grote projecten zoals voor de
waardevolle cultuurhistorische gebouw, objecten of structuren te stimuleren, gaan we communiceren via een aantal
platforms.
Arkelsedijk wordt naar cofinanciering gezocht.
Dit doen we door: •
De algemene website van de gemeente onder de pagina ‘Erfgoed’ te actualiseren.
•
Het toevoegen van een eigen pagina ‘Verhalen van Gorcum’ op de website Gorinchem Inspireert. Thema’s met verdieping door achtergrondinformatie krijgen hier een plek.
•
Het uitdragen van Gorinchem Vestingstad en Unesco Werelderfgoed door communicatie langs de omliggende (snel) wegen.
•
Het toevoegen van een extra laag aan de ‘Erfgoedkaart’ voor story-telling. Bewoners kunnen verhalen over de stad achterlaten. Hiermee werkt de stad zelf mee aan het onderzoek naar (immaterieel) erfgoed.
•
Website van de gemeente, pagina erfgoed, wordt zo ingericht dat belangrijke informatie en kennis over behoud, beheer en duurzaamheid van monumenten en beeldbepalende gebouwen gedeeld kan worden met eigenaren.
18
Dit doen we in samenwerking met de afdeling Cultuur en Samenleving.
Een deel kan gedekt worden met bestaande budgetten, daarnaast is extra geld nodig.
19
5
Samenwerken
5.1 Samen zorgdragen voor de monumenten in de stad De afgelopen jaren zijn er 240 gemeentelijke monumenten en beeldbepalende gebouwen aangewezen. Hierdoor hebben de
Nieuwe maatregelen
eigenaren een instandhoudingsplicht. De gemeente wil deze eigenaren tegemoetkomen.
•
De gemeente hanteert bij monumenten geen extra legeskosten voor het aanvragen van een omgevingsvergunning voor bouwactiviteit voor monumenten waarbij het monument verduurzaamd en/of gerestaureerd wordt.
Voor eigenaars van monumenten heeft de gemeente Gorinchem eerder al enkele stimulerende maatregelen genomen. Deze gaan wij verder uitbreiden.
•
Voor eigenaren van monumenten in de binnenstad die hun gevel restaureren of terugbrengen naar de oorspronkelijke toestand is een subsidiebedrag beschikbaar van 50% van de totale kosten met een maximum bedrag van € 7.500 per
Bestaand
gevel. Hiervoor moeten nadere regels gemaakt worden waarbij we voort borduren op de ‘Nadere regels stimulerings-
•
De eigenaar kan kosteloos gebruik maken van een verbouwingsadvies via de afdeling Vergunningen.
subsidies winkelgebied Gorinchem 2022’.
•
De eigenaar kan van de gemeente een abonnement krijgen voor het gebruik maken van de diensten van de Monumenten-
•
Eigenaren van monumenten kunnen kosteloos aanspraak maken op energetisch advies.
•
Het verbeteren van de communicatie naar en het beter informeren van eigenaren. Hiervoor wordt een pagina op de
wacht. De diensten, zoals inspectie van de technische staat van het monument, moet de eigenaar zelf betalen. •
De gemeente Gorinchem hanteert bij monumenten geen extra legeskosten voor het aanvragen van een omgevings-
website gemaakt onder het kopje ‘Erfgoed’ waar brochures, links en belangrijke informatie te vinden is over het behoud
vergunning voor de activiteit monumenten.
en onderhouden van monumenten. •
In vervolg op het bovenstaande worden in samenwerking met de afdeling Vergunningen en Ruimtelijke Ordening inloopavonden georganiseerd met partners, zoals de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en het Restauratiefonds.
We werken hierin samen met de afdelingen Vergunningen, Ruimtelijke Ordening, Duurzaamheid en Cultuur &
Economie.
20
•
De legeskosten bouwactiviteit worden gefinancierd door andere legeskosten te verhogen.
•
Het energetisch advies wordt gefinancierd uit bestaande budgetten.
•
Voor de gevelsubsidie wordt naar budget gezocht.
21
5.3 Faciliteren erfgoedgemeenschappen Indachtig het Verdrag van Faro gaat de gemeente de erfgoedgemeenschappen stimuleren zelf met initiatieven te komen, die gedragen worden door hun achterban en die openbaar toegankelijk zijn. Hiervoor is het volgende nodig:
5.2 Samen de kerkenvisie opstellen
•
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen;
•
Weten wat belangrijk is voor deze erfgoedgemeenschappen;
•
Bijeenkomsten organiseren om elkaar te leren kennen en om onderlinge uitwisseling van kennis en vaardigheden van de erfgoedgemeenschappen te faciliteren.
Voor onderzoek naar erfgoedgemeenschappen gaan we een externe partij vragen om dit voor ons te doen. Hierbij wordt gevraagd extra aandacht te besteden aan etnografische groepen. De Spreekkamer en het initiatief Geworteld Gorinchem In 2024 is gestart met onderzoek naar een kerkenvisie. Wat houdt dat in en hoe hebben andere gemeenten
kunnen hierin een rol spelen.
dat opgepakt? Het Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) heeft daarin een adviserende rol gespeeld. Gekozen is voor een brede aanpak om verschillende inzichten te krijgen waar de gemeente in de toekomst
Wij volgen hierbij de definitie die Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) gebruikt voor erfgoedgemeenschap;
op kan inspelen. Een groep mensen die waarde hechten aan bepaalde aspecten van cultureel erfgoed, dat zij willen behouden, willen overdragen aan Het opstellen van een kerkenvisie gebeurt in dialoog tussen de gemeente, eigenaren religieuze gebouwen,
toekomstige generaties en dat zij openbaar toegankelijk maken door het organiseren van activiteiten of via de website erover te schrijven.
inwoners en erfgoedorganisaties. In dit onderzoek wordt ook gekeken naar wat belangrijk is voor de erfgoedgemeenschappen en hoe de gemeente hen daarin Onderdeel van de kerkenvisie is een aantal avonden dat we organiseren met thema’s als belang van kerk-
kan faciliteren.
gebouwen en duurzaamheid. Deze worden over 2024 en 2025 verspreid. Daarnaast gaan we de erfgoedgemeenschappen uitnodigen voor de erfgoed Cultuurcafé’s die de afdeling erfgoed in samenDe kerkenvisie wordt in 2025/2026 opgeleverd door middel van kerkpaspoorten.
werking met de afdeling cultuur organiseert. Hierbij kunnen erfgoedgemeenschappen thema’s inbrengen, maar dit kan ook door de gemeente gedaan worden. Per ontmoeting wordt er gekeken waar en hoe het wordt georganiseerd. Doel is laagdrempeligheid en ontmoeting.
De organisatie van de avonden worden binnen bestaande budgetten gedekt.
De coördinator van de kerkenvisie is vrijwilliger.
De erfgoed Cultuurcafé’s worden binnen het kader van Gorinchem Inspireert tweemaal per jaar georganiseerd.
In samenwerking met de afdeling Cultuur.
Thema erfgoed wordt gedekt binnen het Cultuurcafé vanuit bestaande budgetten
van Gorinchem Inspireert. De kosten voor onderzoek wordt in eerste instantie
gedekt.
22
23
5.4 Erfgoedrituelen bij herontwikkeling Binnen de kaders van het Verdrag van Faro wil Gorinchem meer aandacht besteden aan etnografische erfgoedgemeenschappen met de grote transitie die speelt op de Arkelsedijk. Waar 100 jaar industrieelerfgoed plaats gaat maken voor 500 woningen. Wij willen rituelen inzetten als instrument met het streven naar een hechtere samenleving en een betere balans tussen de verschillende belangen bij deze erfgoedtransitie. Het cultiveren van overgangsmomenten is een middel om democratische vernieuwing op lokaal niveau samen verder vorm te geven. Hiervoor wordt een extern bureau aangetrokken met een expertise in social design. Aan de Arkelsedijk beginnen op z’n vroegst eind 2025 werkzaamheden voor herontwikkeling. Wij willen in de periode voorafgaand aan de eerste werkzaamheden activiteiten organiseren met de verschillende erfgoedgemeenschappen die met het erfgoed van De Vries Robbé aan de Arkelsedijk een band hebben. We streven ernaar dat de Arkelsedijk minimaal vier weken kan worden ingezet om rituelen toe te passen. Dit gaan we doen door verschillende activiteiten mogelijk te maken. Hierbij kan je denken aan een fototentoonstelling en festival.
Dit doet de afdeling Erfgoed samen met de afdeling Cultuur, verschillende erfgoedgemeenschappen en stakeholders.
De financiering van activiteiten die hieraan gekoppeld worden vallen binnen de bestaande budgetten van de
gemeente. Daarnaast wordt gezocht naar extra cofinanciering.
24
25
Financiële paragraaf
Begroting en planning uitvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025 - 2028
Toelichting
Begroting 2025
Hieronder staan vier jaarbegrotingen die acties uit de uitvoeringsagenda ondersteunen. Sommige acties vragen om extra
Wat
Par. nr.
Inhoud
Bedrag
BB/GB
gelden, andere zijn al in bestaande budgetten opgenomen. (Bestaand Budget = BB, Geen Budget = GB). De meeste acties vragen om een exploitatie bedrag, twee vragen om een investering. Dit zijn de projecten die voortvloeien
2.1
Onderzoek naar erfgoed
2.2
Erfgoedkaart
uit het Vestingplan. Met name het bedrag dat nu voor Bastion X staat is nog een inschatting. Pas na de haalbaarheidsstudie en ontwerp voor de herinrichting kunnen we concrete bedragen inschatten.
Cofinanciering
•
Bij grotere projecten een substantieel deel door de gemeente wordt meebetaald.
•
Erfgoedgemeenschappen betrokken zijn.
beeldbepalende gebouwen en biotoop van
pm
BB
1 - vaststellen monumenten bestand,
pm
BB
2 - het maken van de analyse van de omgeving Beter groen beheer van het Unesco Wereld3.2
Erfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
pm (in onderzoek)
GB
Vestingplan:
wordt gekeken wat er mogelijk is in overleg met de erfgoedgemeenschappen en wat de beste kansen biedt op externe
onderzoek en schetsontwerp voor Masterplan 4.2
Herinrichten Bastion X
herinrichting Bastion X - begroting 2024/2025 -
¤ 14.400,-
BB
€ 28.400,- . Cofinanciering 50% door provincie
Per project en investering zal gekeken worden welke fondsen het beste te benaderen zijn, lokaal, provinciaal, landelijk of
Z-H toegezegd.
Europees.
Restauratie, pad en informatiebord i.s.m
Financiële overweging
BB.
Onderzoek biotopen: Monumentbiotoop
Daarnaast kunnen ook erfgoedgemeenschappen penvoerder zijn waarbij de gemeente een bedrag bijdraagt. Per project financiering.
¤ 10.000,-
monumenten
3.1 Bij kleinere projecten de gemeente 50% meebetaalt.
maritiemerfgoed Uitbreiden Gis-kaart met alle monumenten,
Bij projecten en investeringen kijken we steeds naar cofinanciering. Hiervoor is het bij fondsen belangrijk dat: •
Monumentale interieurs, industrieel- en
4.2
Schotbalkloodsen Ondervloed
Stadsherstel en afdeling Beheer en co-financiering externe fondsen
pm (in onderzoek)
GB
Belangrijk om mee te wegen in de keuzes rondom erfgoed de komende jaren is dat landelijke en Europese onderzoeken hebben aangetoond, dat investeren in erfgoed rendabel is. Elke euro levert 1,5 euro aan inkomsten op. Erfgoed heeft aantrekkingskracht voor recreatie en toerisme. Het versterkt het vestigingsklimaat en de vitaliteit van de stad. Gemeent-
5.1
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen
pm
BB
pm
BB
¤ 100.000,-
GB
¤ 5.000,-
BB
pm
BB
¤ 10.000,-
BB
en die in erfgoed investeren en in stand houden, groeien harder en hebben minder last van vergrijzing. Op deze manier is Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
investeren in erfgoed alleen maar winst. Winst voor de inwoners, de bezoekers en de ondernemers in Gorinchem. 5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
5.3
5.4
26
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen
Welke erfgoedgemeenschappen bestaan er?
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
Uitvoeringsagenda
Activiteiten rondom erfgoedgemeenschappen
Verdrag van Faro
ihkv de Arkelsedijk.
27
Begroting 2026
Begroting 2027 Wat
Par. nr.
2.1
Onderzoek naar erfgoed
3.1
Monumentbiotoop
Inhoud Groenerfgoed, objecten NHW, Wederopbouw, Post 65
Bedrag
BB/GB
Par. nr.
Wat
¤ 10.000,-
BB
2.1
Onderzoek naar erfgoed
pm
BB
3.2
Erfgoedbeheer
Onderzoek biotopen: 1 - vaststellen monumenten bestand,
Beter groen beheer van het Unesco WereldErfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
4.2
4.3 & 4.4
5.1
Bastion X uitvoering herinrichting
Verhalen ophalen en delen
pm (in onderzoek)
GB
3.3
Nieuwe aanwijzingen monumenten
archiveren en presenteren
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen
GB
4.2
Project Bastion VI
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per
¤ 10.000,-
BB
pm
BB
4.3 & 4.4
5.1
Verhalen ophalen en delen
5.3
5.3
28
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Onderzoek naar erfgoedgemeenschappen
Welke erfgoedgemeenschappen bestaan er?
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
pm (in onderzoek)
BB
GB
Naar aanleiding van uitkomsten onderzoeken in 2.1, wordt een nieuw aanwijzingsproces
¤ 25.000,-
GB
€ 7.500,-
BB
€ 10.000,-
BB
pm
BB
pm
BB
¤ 50.000,-
GB
pm
BB
opgestart.
verhaal Blauwe Toren & middel eeuwen
Participatie, verhalen/foto’s ophalen en archiveren en presenteren
Kosten verduurzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
pm
BB
5.1
Energetisch advies
keer € 500,-
5.1
¤ 10.000,-
BB/GB
inzichtelijk maken d.m.v. kunstwerk
Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar 5.1
Bedrag
Vestingplan: onderzoek en schetsontwerp ¤ 100.000,-
300.000 met Co-financiering. Participatie, verhalen/foto’s ophalen en
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
Vestingplan: kosten herinrichting Bastion X bruto circa €
Immaterieel erfgoed
Beter groen beheer van het Unesco Wereld-
2 - het maken van de analyse van de omgeving
3.2
Inhoud
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
¤ 95.000,-
GB
5.1
¤ 5.000,-
BB
5.3
pm
BB
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
29
Begroting 2028 Par. nr.
Wat
Inhoud Beter groen beheer van het Unesco Wereld-
3.1
Erfgoedbeheer
erfgoed: de wallen, de paden en de bastions. Zodat schade vermeden wordt.
3.3
Nieuwe aanwijzingen monumenten
Bedrag pm (in onderzoek)
BB/GB
GB
Naar aanleiding van uitkomsten onderzoeken in 2.1, wordt een nieuw aanwijzingsproces
€ 25.000,-
GB
¤ 25.000,-
GB
€ 10.000,-
BB
pm
BB
pm
BB
¤ 50.000,-
GB
pm
BB
opgestart. Vestingplan: kosten uitvoering ontwerp
4.2
Uitvoering ontwerp Bastion VI kunstwerk Bastion VI bruto circa € 50.000 met Co-financiering.
4.3 & 4.4
5.1
Verhalen ophalen en delen
Participatie, verhalen/foto’s ophalen en archiveren en presenteren
Kosten verduuzaming en
Verduurzaming en restauratie - legekosten
restauratie monumenten
bouwactiviteit niet in rekening brengen Wat kan een gemeentelijk monumenteigenaar
5.1
Energetisch advies
verduurzamen? Circa 15 eigenaren per jaar, per keer € 500,-
5.1
5.3
30
Subsidie gevels
Gevels in de binnenstad terugbrengen naar
monumenteigenaren
originele staat
Stimuleren en faciliteren
Organisatie erfgoedsessies binnen
erfgoedgemeenschappen
Cultuurcafé’s, 2x per jaar, verschillende locaties
Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid Bijlage 2 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid
“
Es exerrovid endenim iliaecate ent, optae moluptatest magnihit re atemolu ptatibu doluptaecate veleseq uaessi ratur.
”
Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid Bijlage 2 Rijksbeleid, provinciaal - en lokaal beleid TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024 3
INHOUD 1
Rijksbeleid 1.1
Erfgoedwet
6
1.2
Omgevingswet
9
1.3
Rijksbescherming
9
1.4
UNESCO Werelderfgoed
10
1.5
Omgeving van het monument
11
2 Provinciaal beleid Provincie Zuid-Holland
12
2.2
Pact van Loevestein
14
3.1
Omgevingsvisie
3.2
Gemeentelijke borging van
het Unesco Werelderfgoed
16 16 18
3.3
Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit 20
3.4
Gemeentelijke monumenten en
beeldbepalende gebouwen
21
3.5
Vestingplan
22
3.6
Archeologiebeleid
23
3.7
Archeologiedepot
24
3.8
Het Regionaal Archief Gorinchem (RAG)
25
3.9
Cultuurvisie - Ambities Cultuur 2019-2023
25
3.10
Gorcums Museum
25
4 Links
INHOUD
12
2.1
3 Lokaal beleid
4
6
INHOUD
26
5
1 Rijksbeleid 1.1 Erfgoedwet In de Erfgoedwet is gedefinieerd wat men onder erfgoed dient te verstaan en is de aanwijzing geregeld. Overbodige regels zijn geschrapt en de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het cultureel erfgoed ligt waar mogelijk bij het erfgoedveld zelf. Daarmee spreekt de regering het vertrouwen uit dat de sector voldoende kennis, deskundigheid en betrokkenheid heeft om de zorg voor ons cultureel erfgoed in de praktijk waar te maken.
Erfgoedwet 2016, artikel 1.1.
Uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden.
6
7
1.2 Omgevingswet Het beleid ten aanzien van erfgoed zoals dat voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet (1 januari 2024) van kracht was is min of meer onverkort van kracht gebleven onder de Omgevingswet (de Bruidsschat) waar het de wettelijke taken betreft (dus berustend op de instructieregels van Rijk en Provincie). In de Omgevingswet is geregeld hoe er met erfgoed in de fysieke leefomgeving wordt omgegaan. Erfgoed is hierin een kernkwaliteit en daardoor een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisie van Gorinchem. De Omgevingswet definieert cultureel erfgoed als ‘monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet’. Hoe bescherming van erfgoed geborgd is in het omgevingsplan, staat onder het kopje lokaal beleid. Gemeenten kunnen erfgoedbeschermingsgebieden aanwijzen waarin specifieke regels gelden ter bescherming van erfgoed. Dit heeft Gorinchem tot op heden niet gedaan. De Omgevingswet benadrukt ook het belang van participatie van belanghebbenden en burgers bij besluitvormingsprocessen met betrekking tot de fysieke leefomgeving. Dit betekent dat burgers en belanghebbenden inspraak hebben bij beslissingen die erfgoed kunnen beïnvloeden.
Denk hierbij aan het Verdrag van Faro dat de gemeente meeneemt in haar beleid.
1.3 Rijksbescherming De Vesting is vanwege de historische waarde aangewezen als een rijksbeschermd stadsgezicht sinds juli 1988. Het 2
beschermde stadsgezicht is groter dan de Vesting zelf en is 2.42 km . Daarnaast heeft het Rijk 220 Rijksmonumenten aangewezen. Dit zijn gebouwen, complexen, en objecten die van nationaal belang zijn vanwege hun cultuurhistorische waarde, architectonische waarde, of situationele waarde.
8
Beschermd stadsgezicht
9
1.4 Unesco Werelderfgoed
1.5 Omgeving van het monument
De Hollandse Waterlinies is erfgoed dat bijzonder is voor mensen van over de hele wereld en is daarmee sinds december
De gemeente Gorinchem heeft veel monumenten, dit zijn Rijks- en gemeentelijke monumenten. Deze zijn beschermd
2021 UNESCO Werelderfgoed.
door de Omgevingswet. De omgeving waarin deze monumenten staan en tot hun recht komen, wordt bij de beoordeling van voorgenomen activiteiten in de nabijheid van een beschermd monument betrokken. Het zogenoemde werkings-
Net als andere landen die zijn aangesloten bij UNESCO heeft ook Nederland zich verplicht het werelderfgoed goed
gebied moet vastgesteld worden in het omgevingsplan waarbinnen men regels stelt die er op toezien dat er geen
in stand te houden. Verbouwingsplannen, restauraties of ruimtelijke ingrepen aan of rond het werelderfgoed moeten
activiteiten plaatsvinden die van negatieve invloed zijn op de beleving en het aanzicht van het monument.
landen doorgeven aan het Werelderfgoedcomité. Dat beslist dan of het monument zijn waarde behoudt. Om landen goed met werelderfgoed om te laten gaan zijn er hulpmiddelen ontwikkeld. Binnen de Hollandse Waterlinies is dat een
Nu al geldt in Nederland het Europese Verdrag van Granada uit 1985, waarin is afgesproken dat we niet alleen beschermde
Heritage Impact Assesment (HIA). Deze kan gebruikt worden om het effect van voorgenomen ingrepen op de uitzonderlijk
monumenten zelf, maar ook hun omgeving moeten reguleren. Het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) schrijft voor dat
universele waarde (OUV) van de Hollandse Waterlinies te bepalen.
gemeenten ook regels moeten stellen voor de omgeving van beschermde monumenten. Bij beschermde monumenten hebben we het dan over alle rijksmonumenten, alle voorbeschermde rijksmonumenten en alle monumenten die op grond van het omgevingsplan zijn beschermd binnen de gemeente Gorinchem. De Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit kan binnen de verordening advies geven over aanvragen binnen een biotoop van een monument. Door het ontbreken van een erfgoedbeleid was dit niet altijd eenvoudig. Daar moet nu verandering in komen met voorliggend erfgoedbeleid. Per 1 januari 2024 valt de monumentenbiotoop binnen de Omgevingswet met Instructieregel artikel 5.130 lid 2 onder d onder 10 Besluit kwaliteit leefomgeving. Hoe borg je de kwaliteit van de omgeving van een beschermd monument in de gemeentelijke kaders? Hoe ver reikt die omgeving? Wanneer beïnvloedt iets de monumentale waarde van beschermde monumenten en wanneer wordt die aangetast? Hoe ga je als gemeente om met deze vraagstukken en wat betekent de instructieregel voor het erfgoedbeleid? De antwoorden en de weg ernaar toe voor de gemeente Gorinchem wordt in het erfgoedbeleid besproken.
Bufferzone en kernzone Unesco Wereld Erfgoed Hollandse Waterlinies
10
11
2 Provinciaal beleid 2.1 Provincie Zuid-Holland Het provinciaal beleid dat voor gemeenten bindend is, wordt verwoord in de Zuid-Hollandse Omgevingsverordening.
De Provincie werkt in de uitvoering van haar beleid met ‘erfgoedlijnen’. Aan de hand van zeven ‘erfgoedlijnen’ maakt de
Het betreft biotopen: molenbiotoop en de kasteel- en landgoedbiotoop, kroonjuwelen, werelderfgoed en terreinen van
Provincie de geschiedenis van het landschap nog beter zichtbaar en beleefbaar. Een erfgoedlijn is een geografische lijn
archeologisch belang.
(kust, trekvaart, oude duinenrij, enzovoort) die verschillende punten op de kaart verbindt tot één geheel met een gemeenschappelijk historisch verhaal.
Ter ondersteuning heeft de provincie een Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS) van Zuid-Holland in kaart gebracht. De kaart maakt op hoofdlijnen inzichtelijk waarop de Provincie beleid voert. Het geeft een overzicht van cultuurhistorische
De gemeente Gorinchem en erfgoedgemeenschappen binnen Gorinchem participeren in twee erfgoedlijnen.
kenmerken en waarden in onze provincie. Daarnaast is het cultureel erfgoed ook opgenomen in de provinciale Kwaliteits-
•
Oude Hollandse Waterlinies (militair erfgoed)
kaart.
•
Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem (Industrieel en maritiem erfgoed)
Doel van de erfgoedlijnen is om kennis te delen en netwerken te vergroten binnen de erfgoedtafels die hiervoor zijn opgezet. Daarnaast wordt jaarlijks een nieuw maatregelenpakket vastgesteld op advies van de erfgoedtafels. Hieruit kunnen projecten worden gesubsidieerd die bij de erfgoedtafels zijn neergelegd. De Hollandse Waterlinies Werelderfgoed maakt geen deel uit van de erfgoedlijnen. Alleen Gorinchem is binnen de provincie onderdeel van de Hollandse Waterlinies. De Provincie Gelderland neemt namens de Provincie Zuid-Holland de gemeente Gorinchem mee in kwesties rondom het Werelderfgoed. Zo is er recent een gebiedsbiografie Tielerwaard gemaakt waar Gorinchem onderdeel van is. Verder is het Werelderfgoed beschermd binnen de bovengenoemde Omgevingsverordening. Naast subsidies die binnen de erfgoedlijnen verdeeld worden zijn er ook andere subsidies die ten goede kunnen komen aan het erfgoed in Gorinchem. Zoals restauratie van rijksmonumenten, maar ook subsidiemogelijkheden in het kader van toerisme, recreatie, groen erfgoed, haalbaarheidsonderzoeken en meer. De provincie Zuid-Holland heeft een aantal taken aan het Erfgoedhuis Zuid-Holland uitbesteed. Het Erfgoedhuis fungeert hierbij als ondersteunende instantie, waarbij het expertise en middelen inzet om de erfgoedzorg in de provincie te bevorderen.
Taken die door het Erfgoedhuis worden uitgevoerd, omvatten onder andere advisering, educatie, projectontwikkeling, en kennisdeling met betrekking tot cultureel erfgoed. Kortom, het Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteunt partijen in provincie Zuid-Holland die het erfgoed beschermen, benutten en beleefbaar maken, in samenwerking met diverse partners.
De cultuurhistorische kaart van provincie Zuid-Holland
12
13
2.2 Pact van Loevestein Het pact is het belangrijkste regionale platform om de waterlinie te behouden en ontwikkelen in het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De focus ligt op bescherming, beleving en duurzame instandhouding. Het Pact bundelt en deelt kennis en informatie. Aangesloten partners kunnen plannen inleveren die binnen het jaarlijks uitvoeringsprogramma subsidie kunnen krijgen. Daarnaast coördineert het de marketing en PR voor dit deel van de Hollandse Waterlinies. Het Pact van Loevestein is een regionale samenwerking tussen meerdere provincies, gemeenten en andere organisaties. Deelnemers zijn: Provincies Gelderland en Noord-Brabant, het Brabants Landschap, Staatsbosbeheer Rivierenland-West en Waterschap Rivierenland. Zij werken samen met gemeenten Culemborg, Tiel, Zaltbommel, Gorinchem, Altena, West-Betuwe, Lingewaard en Vijfheerenlanden. Wat opvalt is dat de provincie Zuid-Holland hierin niet participeert. Gorinchem is de enige gemeente binnen de provincie die onderdeel uitmaakt van het Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
14
15
3 Lokaal beleid Met de nieuwe Omgevingswet en daarmee vastgestelde Omgevingsvisie zorgt Gorinchem nu ook voor een integraal erfgoedbeleid.
3.1 Omgevingsvisie Eind 2023 is de Omgevingsvisie vastgesteld door de raad. De historische context, het DNA van Gorinchem, is de onderlegger van de Omgevingsvisie en maakt onderdeel uit van de onderdelen die worden benoemd in de visie. Het DNA in de Omgevingsvisie is opgedeeld in 10 perioden met als startpunt het jaar dat Gorinchem stadsrechten kreeg, bijna 650 jaar geleden, tot heden. Van de vroege middeleeuwen tot aan de stad van vandaag die duurzaam ontwikkeld wordt.
Omgevingsvisie Gorinchem
Regio
Op weg naar
Drie
DNA
2050
strategische
Gezonde groei Gezonde inwoners
ruimtelijke Historische context
Vertaling van bestaand beleid naar visie
ambities
Ruimtelijke en
Werken
programmatische basisstructuur
Wonen
Groene stad
Bestaande wijken & ontwikkellocaties
Het Gorcums
Water
Anno 2024 is de basis van wet- en regelgeving van erfgoed geregeld binnen verschillende documenten: •
De geldende Verordening Fysieke Leefomgeving (2021). In de verordening staan de regels die gelden ten aanzien van de fysieke leefomgeving.
•
De bepalingen van de Welstandnota (2018).
•
Bestemmingsplannen binnenstad en beschermd stadgezicht.
•
Het bestemmingsplan parapluplan Nieuwe Hollande Waterlinie.
In 2021 zijn er gemeentelijke monumenten en beeldbepalende gebouwen aangewezen. Hierdoor heeft met name deze eerste groep een aparte beschermde status verkregen. Vanaf het moment dat de gemeente officieel te kennen geeft een object als gemeentelijk monument te willen aanwijzen geldt een voorbescherming. Als de aanwijzing onherroepelijk is, dan geldt de beschermde status definitief. Deze bescherming wordt planologisch geborgd in het Omgevingsplan in 2026. Erfgoed wordt meegenomen bij het maken van afwegingen als nieuwe initiatieven aan de intaketafel worden besproken en ter toetsing aan de omgevingstafel worden voorgelegd. Bij een vergunningsaanvraag wordt er advies gevraagd aan de gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit. Hieronder gaan we in op de verschillende onderdelen van de wettelijke taken van de gemeente.
16
17
3.2 Gemeentelijke borging van het Unesco Werelderfgoed De kernzone van de Hollandse Waterlinies Uncesco Werelderfgoed buiten het rijksbeschermde stadsgezicht, zoals de inundatiegebieden, is planologisch beschermd in het parapluplan Nieuwe Hollandse Waterlinie. Dit is gebaseerd op de omgevingskwaliteiten van de Hollandse Waterlinies. Dit is gezamenlijk ontwikkeld door de deelnemers aan het pact van Loevestein onder regie van Provincie Gelderland. Het bestemmingsplan maakt onderdeel uit van het tijdelijke Omgevingplan. Vanuit de Provincie Gelderland is een actualisatie opgestart. Onderdeel daarvan is om te kijken hoe het Unesco Werelderfgoed in de ruimtelijke ontwikkeling door middel van regels geborgd kan worden. Mogelijk leidt dit tot wijziging van het Omgevingsplan. Ook over de status van de bufferzone wordt dan meer duidelijkheid verkregen. De gemeente zorgt voor deze borging. Zij vraagt advies op maat bij de Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit, subcommissie erfgoed. Wanneer het ingrijpend is, wordt advies op maat aangevraagd bij de Provincie Zuid-Holland en adviseurs van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE). Zij kunnen de gemeente doorsturen naar het Kwaliteitsteam Hollandse Waterlinies dat speciaal hiervoor in het leven is geroepen.
18
18
19
3.3 Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit
3.4 Gemeentelijke monumenten en beeldbepalende gebouwen
In de Verordening Fysieke Leefomgeving, onderdeel van het (tijdelijke) Omgevingsplan, is ook opgenomen dat er een advies-
Circa 400 panden in Gorinchem zijn beoordeeld op o.a. cultuurhistorische- en architectuurhistorische aspecten en situering.
commissie moet zijn. Hiervoor is de Verordening Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit vastgesteld.
Circa 240 panden die op grond van dergelijke aspecten voldoende waardevol zijn, kwamen in aanmerking om als beschermd gemeentelijk monument of beeldbepalend gebouw te worden aangewezen..
Hieronder zijn de regels opgenomen geldend voor de twee subcommissies, bestaande uit een subcommissie ruimtelijke kwaliteit en een subcommissie erfgoed. De subcommissie Ruimtelijke kwaliteit adviseert over het uiterlijk van bouw-
De gemeente hanteert het uitgangspunt dat monumenten door hun schoonheid, historische en cultuurhistorische waarde
werken (architectonische en welstandsaspecten), de subcommissie erfgoed adviseert over monumenten en cultuurhistorie
bijdragen aan de belevingswaarde en de beeldkwaliteit van de gemeente Gorinchem, zowel binnen als buiten de wallen.
(erfgoedaspecten). Het uitgangspunt hierbij is het bestendigen van de inrichting en de dienstverlening van de commissie
Daardoor wordt het behoud van monumenten een zaak van algemeen belang.
ruimtelijke kwaliteit en de erfgoedcommissie onder de geldende Verordening Fysieke Leefomgeving en de Verordening op de erfgoedcommissie gemeente Gorinchem 2018. Daarom wordt de advisering door de subcommissie ruimtelijke kwaliteit in de
Het doel van de monumenten is om een afspiegeling te zijn van vele eeuwen wonen en werken in Gorinchem. In de inven-
verordening opgedragen aan Dorp, Stad en Land.
tarisatie is gezocht naar monumenten uit verschillende tijdsperioden, o.a. naoorlogse monumenten, architectuurstromingen. Er is ook gekeken naar monumenten die iets tonen van de thema’s: Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie, Gorinchem
De subcommissie erfgoed bestaat uit minimaal 5 leden, bestaande uit leden met professionele deskundigheid op het gebied
als vesting- en garnizoensstad, Gorinchem als handelsstad en stad op het kruispunt van waterwegen. (Raadsvoorstel
van erfgoed (in ieder geval een welstand gemandateerde, een architectuur historicus en historisch geograaf) en twee leden
nummer 2009-246, 29 januari 2009, vastgesteld)
met lokale gemeentelijke geschiedenis. Hiermee wordt de huidige situatie onder de Omgevingswet gehandhaafd, met de mogelijkheid om in 2025, evaluatiemoment, eventueel te komen tot één integrale advies commissie, namelijk de Gemeente-
In 2021 zijn na een lange opstart gebouwen aangewezen als monument of beeldbepalend gebouw. Een gebouw/object of een
lijke Commissie Omgevingskwaliteit.
terrein wordt beoordeeld op: •
architectuurhistorische waarde,
•
cultuurhistorische waarde,
•
zeldzaamheid,
•
gaafheid,
•
ensemblewaarde en
•
stedenbouwkundige waarde.
Van alle potentiële gemeentelijke monumenten is een beschrijving opgesteld met daarin de reden, de karakteristiek en de waardering van het pand of het object. Deze omschrijving is opgesteld door een externe bouwhistoricus en/of erfgoedspecialist. De motivatie in de redengevende omschrijving is het juridisch fundament van de aanwijzing. Als de gemeente het voornemen kenbaar maakt aan de eigenaar, is het object voorbeschermd. Pas op het moment dat de aanwijzing onherroepelijk is, is het object beschermd. De monumenten en beeldbepalende gebouwen moeten worden opgenomen in het Gemeentelijk erfgoedregister. Dit is voor een deel gedaan. Een kaart met rijksmonumenten en een deel van de gemeentelijke monumenten is te zien op het gemeentelijke geoportaal: https://geoportaal.gorinchem.nl/geoapps/monumenten/index.html In de uitvoeringsagenda wordt aandacht besteed aan uitbreiding van het erfgoedregister en het formaliseren daarvan.
20
21
3.5 Vestingplan
3.6 Archeologiebeleid
De Vestingwallen maken deel uit van het Unesco Werelderfgoed en van het rijksbeschermde stadsgezicht. In 2016 is een
Voor Archeologie gelden de regels voor archeologische opgravingen die opgenomen zijn in het ‘Besluit Erfgoedwet archeologie’,
participatietraject gestart om ambities op te halen en te bundelen in een visie over de vestingwallen, het Vestingplan.
april 2016. Op 1 april 2024 is het Wijzigingsbesluit Erfgoedwet archeologie in werking getreden.
Doel is een integrale visie op de vestingwerken in relatie tot de historische vestingstad waar zij deel van uitmaakt op te
De basis voor het archeologiebeleid in Gorinchem werd in 2009 gezamenlijk met zeven andere gemeenten in de regio
stellen. Het is dus een visie en geen plan met planning en begroting. Het dient als kapstok voor mogelijk koppelkansen als
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden ontwikkeld als invulling aan de nieuwe taken en bevoegdheden die gemeenten met de
die zich voordoen. Zoals bij de versterkte Dalemsedijk het Ravelijn is teruggebracht.
invoering van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (WAMZ) in 2007 kregen. Samen met de gemeente Molenlanden is dit beleid in 2021 geactualiseerd en uitgebreid. De archeologische beleidskaart van 2009 vindt doorwerking in het
De visie is integraal omdat verschillende thema’s zoals cultuurhistorie, recreatie en toerisme een rol spelen. De vesting leeft
bestemmingsplan, die van 2021 moet nog als wijziging opgenomen worden in het omgevingsplan. Dit staat nu gepland voor
en is gelaagd en heeft drie kernkwaliteiten die meegewogen worden bij projecten:
het kalenderjaar 2026.
•
De vesting laat de militaire geschiedenis leven
Waar vanaf 2009 het beleid vooral was gericht op landbodems en beperkt bleef tot de periode voorafgaand aan het begin
•
De vesting als stadspark
van de 20ste eeuw, is bij de actualisatie van 2022 ook het water gerelateerd erfgoed en de conflictarcheologie met een inven-
•
De vesting geeft ruimte aan natuur en biodiversiteit
tarisatie van militaire relicten vanaf de late middeleeuwen tot en met de Koude Oorlog betrokken.
De uitgangspunten worden meegenomen in het programma erfgoed en ruimtelijke kwaliteit.
Een onderdeel van het gemeentelijke archeologiebeleid is het maken en actueel houden van een verwachtings- en beleidskaart. Bij de voorbereiding van ruimtelijke plannen is het een instrument om te bepalen of voorafgaand onderzoek
In 2024 wordt de herinrichting van Bastion VIII opgeleverd en een struintrap gerealiseerd. Beide zijn onderdeel van het
noodzakelijk is. De kaart sluit aan op de Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS) van de provincie Zuid-Holland.
Vestingplan.
Verwachtings- en beleidskaart archeologie.
22
23
3.7 Archeologiedepot
3.8 Het Regionaal Archief Gorinchem (RAG)
In 2010 kreeg Gorinchem van het provinciebestuur toestemming (Nota Depotbeleid) een eigen archeologisch depot te
Het Regionaal Archief Gorinchem heeft een belangrijke lokale en regionale archieffunctie. Het RAG ondersteunt, stimuleert
hebben. Dit betekent onder meer dat vanaf dat moment alle vondsten die tijdens archeologisch onderzoek binnen de
en maakt geschiedbeoefening mogelijk. Zij werkt daarin samen met andere erfgoed- en cultuurpartners binnen Gorinchem
gemeentegrenzen worden aangetroffen eigendom van de gemeente Gorinchem zijn. De gemeente draagt zorg voor een
en de regio.
verantwoord beheer zodat de vondsten voor de toekomst behouden blijven en dat deze voor (wetenschappelijk) onderzoek
Het RAG realiseert en borgt ook duurzame en betrouwbare (digitale) informatie. Via het digitale depot maakt het RAG op een
beschikbaar zijn. Het depot bevat ondertussen een grote collectie variërend van middeleeuws aardewerk tot menselijke
laagdrempelige manier informatie toegankelijk.
skeletten. Ook alle documentatie van opgravingen, zoals tekeningen en fotomateriaal wordt hier bewaard. Met bovenstaande voldoet het archief aan de Archiefwet 1995 (AW), het Archiefbesluit 1995 (AB) en de Archiefregeling (AR). De depotvoorziening moet qua inrichting en organisatie voldoen aan de vereisten zoals deze zijn vastgesteld in de Kwaliteitsnorm voor Nederlandse Archeologie (KNA). Het depot wordt ook periodiek gemonitord door de Erfgoedinspectie. De mensen die heden ten dage actief zijn in het depot en een bijdrage leveren, zijn vrijwilligers bij de gemeente. De huidige
3.9 Cultuurvisie - Ambities Cultuur 2019-2023
groep vrijwilligers is ontstaan uit/ en als gevolg van enkele grote opgravingen, waarvoor destijds actief vrijwilligers zijn geworven. Enkelen bleven actief en vonden het leuk om ook aan de uitwerking van het vondstmateriaal bij te dragen en werden betrokken bij kleinere opgravingsprojecten.
De in de cultuurvisie benoemde ambities voor cultuur bieden een afwegingskader voor keuzes, die nu en in de nabije toekomst moeten worden gemaakt op het gebied van cultuur. De komende jaren ligt de focus op het realiseren van de ambities voor ons cultureel erfgoed.
De vesting is onderdeel van genomineerd Unesco werelderfgoed de Hollandse Waterlinie, grenzend aan het Nationaal Park de Biesbosch, onderdeel van de historische Vestingdriehoek en ten slotte onderdeel van de Dutch Delta Cruise Port. De mooie historische binnenstad is met haar winkels, cultuur, horeca en evenementen hét visitekaartje van Gorinchem. Inwoners zijn trots op dit icoon. Daarnaast ligt de focus op cultuureducatie en -participatie. De visie wordt geactualiseerd.
3.10 Gorcums Museum Het Gorcums Museum is een museum van de stad en staat midden in de Gorcumse samenleving. Het museum maakt onder andere de Gorcumse geschiedenis zichtbaar voor de inwoners en bezoekers. Sinds 2023 is er een nieuwe historische presentatie in het museum. Voor de presentatie vormen de wapenspreuk en de lokale geschiedenis het vertrekpunt. De historische afdeling is in drieën opgedeeld: •
Gorcumse Gezichten: historische verhalen over of door historische personen uit de regio, geïllustreerd met relevante objecten. Zij hebben Gorinchem gemaakt tot de stad die het vandaag de dag is.
•
Gorcumse Goederen: een greep uit al het moois wat Gorinchem door de eeuwen heen heeft voortgebracht.
•
De Gorcumse kunstgeschiedenis: met de 17e eeuw als startpunt wordt een overzicht gegeven van het werk van kunstenaars die aan Gorinchem verbonden zijn (geweest).
De historische afdeling is in beweging, speelt in op actuele gebeurtenissen en herdenkingen en biedt een platform voor erfgoed en kennisdelen. Daarnaast heeft het de wensen om ook in de openbare ruimte verhalen over Gorinchem te vertellen. Het museum beheert de historische collectie van de stad, die grotendeels onder het eigenaarschap valt van Historische Vereniging Oud-Gorcum en voor een deel van de gemeente is.
24
25
4 Links •
Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) - https://www.cultureelerfgoed.nl/
•
Cultuurkaart Zuid-Holland - https://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas
•
Erfgoedatlas RCE - https://rce.webgis.nl/nl/map/erfgoedatlas
•
Kenniscentrum Hollandse Waterlinies - https://www.kenniscentrumwaterlinies.nl/kennis/hollandse-waterlinies
•
Unesco-pagina over Hollandse Waterlinies - https://whc.unesco.org/en/list/759/
•
Siteholder Hollandse Waterlinies - https://partners.hollandsewaterlinies.nl
•
Verordening Fysieke Leefomgeving (2021) - https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR671912
•
Ruimtelijke ordening - https://www.ruimtelijkeplannen.nl/
•
Geoportaal Gorinchem - https://geoportaal.gorinchem.nl/geoapps/monumenten/index.html
•
Webpagina gemeentelijke monumenten - https://www.gorinchem.nl/bouwen-en-wonen/gemeentelijke-monumenten
•
Vestingplan Gorinchem, 30 maart 2017 https://www.gorinchem.nl/files/2018-10/Vestingplan%20Gorinchem%20-%20deel%201.pdf
•
Gemeentelijk depot voor archeologie - https://www.archeologiegorinchem.com/gemeentelijk-depot/
•
Gorcums Museum - https://www.gorcumsmuseum.nl/
•
Regionaal Archief Gorinchem - https://www.regionaalarchiefgorinchem.nl/
26