20241017 Erfgoedbeleid met bijlage1 - 2
Tekst van het document
Erfgoedbeleid Samen erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken Erfgoedbeleid Gorinchem 2025 - 2028
INHOUD Voorwoord door wethouder Eva Dansen
3
Begrippenlijst
5
Samenvatting
6
1. Waarom erfgoedbeleid?
8
2. Wat is het Gorcumse DNA?
12
3. Hoe gaan wij het erfgoedbeleid vormgeven?
16
3.4
Erfgoed beleefbaar maken
34
3.4.1
Beschermd stadsgezicht promoten?
34
3.4.2
Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies
INHOUD
36
Vastgoed openbaar toegankelijker
37
3.4.4
Wat leeft er in de stad,
welke verhalen verbinden?
38
3.4.5
City marketing en erfgoed
40
3.5
Samen verantwoordelijk voor erfgoed
42
3.5.1
Zorgdragen voor de monumenten in de stad
42
3.1
Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden
18
3.5.2
Kerkenvisie
42
3.1.1
Onderzoek naar erfgoedwaarden
18
3.5.3
Samenwerkingpartners
44
3.1.2
Erfgoedkaart
20
3.5.4
Uitdragen uitgangspunten van het Verdrag van Faro 46
3.5.5
Erfgoedtafels van de provincie Zuid-Holland
47
3.2
Beschermen van monumenten en hun omgeving 22
3.5.6
Vestingdriehoek en Pact van Loevestein
47
3.2.1
Regels in het omgevingsplan
3.5.7
Samen de lasten dragen
47
3.2.2
Beschermen van de omgeving van het monument 24
3.2.3
Goed erfgoedbeheer
3.2.4
Nieuwe aanwijzingen voor gemeentelijke
22 26
Bijlage 1 - UItvoeringsagenda erfgoedbeleid 2025-2028
monumenten
27
Bijlage 2 - Inventarisatie bestaand erfgoedbeleid
3.2.5
Toezicht en handhaving beschermd erfgoed
27
(Rijksbeleid, provinciaal- en lokaal beleid)
3.3
Behoud erfgoed door ontwikkeling
28
3.3.1
Erfgoed als ontwikkelperspectief
28
3.3.2
Erfgoed als inspiratie voor klimaatadaptatie
28
3.3.3
Erfgoed in relatie tot duurzaamheid
30
3.3.4
Beschermd stadsgezicht en mobiliteit
31
3.3.5
Kunst in de openbare ruimte is dynamisch
33
2
beleefbaar maken
3.4.3
Voorwoord
“
Waar we het in Gorinchem altijd met elkaar over eens zijn, is hoe mooi onze stad is. Daarom kan ik niet genoeg
Waar we het in Gorinchem altijd met elkaar over eens zijn, is hoe mooi onze stad is.
”
benadrukken hoe belangrijk het is om die schoonheid, van de vesting, van ons maritiem erfgoed, van ons industrieel erfgoed, van onze mooie groene wijken in het westen van de stad en van de kerken, te bewaren voor de generaties na ons. Om dat op een goede manier te doen hebben we Erfgoedbeleid nodig waarin we vastleggen wat erfgoed is en hoe we het willen bewaren. Omdat we dat belangrijk vinden hebben we dit ook vastgelegd in ons collegeprogramma. Voor u ligt het Erfgoedbeleid waarvan ik hoop dat het ons gaat helpen bij het al genoemde vastleggen en bewaren. Niet alleen in deze collegeperiode, maar ook de jaren daarna, met een doorkijk naar wat ons in de nabije toekomst te doen staat. Tenslotte is onze prachtige stad niet alleen voor ons om van de genieten, maar ook voor vele generaties na ons!
Eva Dansen
Erfgoed beleid Samen erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken TEKST: Annelou Evelein VORMGEVING: Studio Più Uitgave september 2024 3
Begrippenlijst erfgoed
Wat
is
erfgoed?
Archeologie – Archeologie gaat over sporen en resten van
Monumenten – zijn historische gebouwen, archeolo-
menselijke aanwezigheid vanaf 300.000 jaar geleden in
gische vindplaatsen of door mensen aangelegde groene
de bodem en onder water. Deze zichtbare en onzichtbare
structuren, zoals parken. Deze worden beschermd door
resten vertellen veel over hoe mensen vroeger leefden
de rijksoverheid, provincie of gemeente vanwege hun
en werkten. Ons bodemarchief willen we bewaren. De
cultuurhistorische waarde.
gemeente heeft één archeologisch rijksmonument, één gemeentelijk archeologisch monument en een archeologie
Onroerend erfgoed – tastbaar en plaatsgebonden
depot.
erfgoed, zoals historische gebouwen, kunst in de openbare ruimte, herdenkingsmonumenten, monumentaal groen,
Cultureel erfgoed – Uit het verleden geërfde materiële
monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten.
en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand
In Gorinchem hebben we 110 gemeentelijke monumenten
gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking
en zijn er nog 82 waarvan de aanwijzingsprocedure nog
tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk
niet is afgerond. Daarnaast heeft Gorinchem 220 rijks-
van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling
monumenten en 1 van rijkswege beschermd stadsgezicht.
en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende
Gorinchem heeft ook 46 beeldbepalende gebouwen. Daar-
waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die
naast maakt Gorinchem onderdeel uit van het Unesco
aan hen en toekomstige generaties een referentiekader
Werelderfgoed Hollandse Waterlinies.
bieden. (Erfgoedwet 2016, artikel 1.1.)
Roerend erfgoed – tastbaar erfgoed dat verplaatsbaar Erfgoedgemeenschappen – Een erfgoedgemeenschap
is, zoals archieven, beelden, foto’s, games, schilderijen,
“bestaat (...) uit mensen die waarde hechten aan speci-
voertuigen etc. Voor Gorinchem zijn dit onder andere de
fieke aspecten van cultureel erfgoed die zij, binnen het
collecties in Musea en stukken in het Regionaal Archief
kader van publieke actie, wensen te behouden en aan
Gorinchem.
toekomstige generaties over te dragen.” (Verdrag van Faro 2005: art.2b). Erfgoed is dynamisch en gemeenschappen
Rijksbeschermd stadsgezicht – is een gebied in een
zijn fluïde. Zie ook het kader met erfgoedgemeenschappen
stad
op pagina 45.
De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische
met
een
bijzonder
cultuurhistorisch
karakter.
identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij Erfgoedgemeenschappen zijn een belangrijke factor in
ontwikkelingen.
het Verdrag van Faro dat in januari 2024 door Nederland ondertekend is en later wordt geratificeerd. Participatie is
Verdrag van Faro – Europees kaderverdrag dat de mens
hierbij het belangrijkste uitgangspunt.
en de samenleving, en hun relatie met erfgoed, centraal stelt.
Immaterieel erfgoed – cultuuruitingen die niet tastbaar zijn en die gemeenschappen, groepen of individuen een
De belangrijkste uitgangspunten uit dit kaderverdrag zijn:
gevoel van identiteit geven. Dit erfgoed is dynamisch en
Meer nadruk op gemeenschap.
wordt steeds opnieuw vormgegeven. Het vertelt ons welke
Erfgoed verbinden aan sociaal-maatschappelijke
gebeurtenissen uit het verleden onlosmakelijk aan een
doelen.
stad of gebied zijn verbonden en ook zo beleefd worden
Open staan voor nieuwe erfgoedwaarden,
door de inwoners. In Gorinchem is het project Geworteld in
breder erfgoedbegrip en meer ruimte bieden voor
Gorinchem hier een mooi voorbeeld van. Lokaal historisch
kennis van inwoners.
besef draagt bij aan saamhorigheid en het welzijn in een
Meer initiatieven over meerstemmigheid,
snel veranderende wereld. Het Kenniscentrum Immaterieel
diversiteit en inclusie.
Erfgoed Nederland (KIEN) onderscheidt vijf verschillende
Een toenemende belangstelling voor immaterieel
domeinen:
erfgoed.
1. Orale tradities (zoals dialect en verhalen)
De overheid als facilitator.
2. Uitvoerende kunsten/ podiumkunsten 3. Sociale rituelen en festiviteiten 4. Kennis en gebruiken rondom cultuur en universum 5. Ambachten en traditioneel vakmanschap 4
55
Samenvatting Gemeente Gorinchem voert een integraal beleid ten
De volgende aandachtspunten staan in dit beleid centraal:
aanzien van de fysieke leefomgeving, zoals omschreven
Het totale erfgoedbeleid beslaat een periode tot 2050, de uitvoeringsagenda zal elke 4 jaar worden geëvalueerd en opnieuw worden opgesteld.
in de Omgevingswet. Denk hierbij onder andere aan monumenten, archeologie en rijksbeschermd stads-
Er is niet alleen aandacht voor het monument,
Wat betekenen bovenstaande uitgangspunten nu
gezicht. Erfgoed is een kernkwaliteit binnen deze wet
maar ook voor de omgeving van het monument.
concreet? In de apart bijgesloten uitvoeringsagenda (bijlage 1) worden specifieke maatregelen voorgesteld
en wordt geborgd in het Omgevingsplan. Het gaat om erfgoed dat een beschermde status heeft, maar ook om
Het beleid is behoud door ontwikkeling, erfgoed
in lijn met het beleid en worden de verantwoordelijk-
alle elementen waaraan een cultuurhistorische waarde
wordt aan de voorkant meegenomen.
heden voor het behoud van het erfgoed verdeeld. Overheden, stakeholders en eigenaren van erfgoed
toe te kennen is. Het voorliggende beleid is dan ook integraal opgesteld en wordt door de verschillende
Het vertellen van de verhalen, de context van het
hebben ieder een eigen rol. Samen vormen zij het
werkvelden binnen de gemeente, zoals cultuur, ruimte-
erfgoed met de inwoners delen.
draagvlak om erfgoed in Gorinchem aan de volgende generaties door te geven. Zodat het erfgoed en de
lijke ontwikkeling en klimaatadaptatie, gedragen. We richten ons op uitgangspunten aan de hand waarvan we willen werken aan een toekomstbestendig
Samen met alle erfgoedgemeenschappen de gedachte
identiteit van Gorinchem ook over 100 jaar nog een
van het Verdrag van FARO een plek geven.
wezenlijke bijdrage leveren aan de leefbaarheid en herkenbaarheid van Gorinchem.
erfgoed. De gemeente wil haar erfgoed: In het beleidsprogramma erfgoed en ruimtelijke inzichtelijk maken,
kwaliteit, dat in 2025 wordt opgeleverd, zal het
beschermen,
hierboven genoemde uitgangspunt ‘behoud door
behouden door ontwikkeling,
ontwikkeling’ verder uitgewerkt worden.
beleefbaar maken, er samen met alle erfgoedgemeenschappen de schouders onder zetten. 6
7
1 Waarom erfgoedbeleid? De gemeente Gorinchem wil haar erfgoed beschermen, behouden en beleefbaar maken. Het opstellen van integraal erfgoedbeleid heeft als doel het maken van weloverwogen keuzes over zowel de ruimtelijke ontwikkelingen die spelen als over de cultuurhistorische waarden binnen de gemeente Gorinchem. Het schetst onze ambities op de langere termijn, tot 2050. Niet alles wat in het beleid beschreven staat hoeft dan ook morgen gerealiseerd te zijn, maar we slaan wel de piket paaltjes naar 2050. Dit integrale erfgoedbeleid neemt ook de ambities van de andere werkvelden mee. In bijlage 1 wordt de uitvoeringsagenda uiteengezet en bijlage 2 is een opsomming van bestaand Rijks-, provinciaal- en lokaalbeleid. Dit erfgoed beleid geeft de gemeente, externe stakeholders en erfgoedgemeenschappen, handvatten voor behoud van ons erfgoed.
Betekenis erfgoedbeleid
Gorcums erfgoed
Erfgoed als kwaliteit
Omgevingswet
In dit beleid leggen wij de betekenis vast van erfgoed in
Erfgoed is levend en dynamisch en verandert met de
Cultureel erfgoed heeft een gunstig effect op de kwaliteit
Per 1 januari is de Omgevingswet ingegaan. Onder de
de gemeente Gorinchem en hoe wij daarmee omgaan.
tijd. Ook opvattingen over wat erfgoed is, wijzigen in de
van de fysieke leefomgeving. De stad wordt hierdoor
Omgevingswet zijn onze ruimtelijke plannen overgegaan
Erfgoedbeleid is nodig om gebouwen en objecten met
loop van de tijd, bijvoorbeeld door andere definities van
qua uiterlijk aantrekkelijker en is het er fijner wonen en
in het tijdelijke omgevingsplan. Hierin wordt ook rekening
een monumentale status te beschermen, net als de
erfgoed. In verschillende werksessies met het college en
werken. Erfgoed maakt, in al zijn gelaagdheid, het verhaal
gehouden met het belang van erfgoed. Erfgoed wordt
directe omgeving daarvan. Erfgoedbeleid gaat ook over
de gemeenteraad en met overige externe en interne stake-
van de stad zichtbaar. Immaterieel erfgoed draagt daar
hierbij breed opgevat; het gaat niet alleen over erfgoed dat
cultuurhistorische waarden waar geen monumenten-
holders zijn de kernkwaliteiten van Gorinchem benoemd
ook aan bij. Door verhalen te vertellen gaan we meer en
een beschermde status heeft, maar over alle elementen
status aan is verbonden. Onder erfgoedbeleid valt ook het
en is er gekeken naar wat er in de Gorcumse wijken aan
écht de verbinding aan met de inwoners en de wijken. De
waaraan een cultuurhistorische waarde toe te kennen is.
verzamelen van verhalen en vastleggen van de geschie-
erfgoed (roerend, onroerend en immaterieel) aanwezig is.
aanwezigheid van al het erfgoed in onze stad draagt dan
denis. Tenslotte is beleid nodig om inzicht te krijgen in nieuw erfgoed en in een overzicht en samenhang van alle
De verschillende onderdelen die we binnen erfgoed onder-
erfgoedwaarden in de stad.
scheiden, staan in de begrippenlijst beschreven.
ook bij aan een positief leefklimaat en het welbevinden
De gemeente moet ervoor zorgen dat erfgoed behouden
van inwoners en bezoekers.
blijft, maar ook dat het gebied zich kan blijven ontwikkelen. De eerste stap hierin is de omgevingsvisie
Cultuurhistorisch waardevolle elementen geven inwoners
van Gorinchem, vastgesteld in december 2023. De visie
van een stad een gevoel van eigenheid. Zo fungeren
geeft inzicht in de ambities die de stad in de periode tot
kerktorens als bakens in het stedelijke landschap. Als
2050 wil realiseren.
inwoners dit herkennen en kennis hebben van hun erfgoed, bestaat de kans dat zij als ambassadeurs van hun gemeente gaan optreden.
8
9
Fysieke Leefomgeving Erfgoed is een kernkwaliteit van de fysieke leefomgeving en hierdoor een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisie. Erfgoedbeleid is meer dan beschermen alleen, het kan ook worden ingezet om richting te geven aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Erfgoedbeleid is dan ook sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Bij de ontwikkeling van het erfgoedbeleid zijn de kernkwaliteiten van Gorinchem, het DNA, meegenomen. Met dit DNA als identiteitsdragers in gedachten maken we toekomstige ontwikkelingen in onze stad mogelijk.
Programma erfgoed en ruimtelijke kwaliteit Parallel aan het maken van het erfgoedbeleid is er een programmalijn Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit als onderdeel van het Omgevingsplan opgestart. Het erfgoedbeleid en dit programma zijn bouwstenen voor de gebiedspaspoorten en het omgevingsplan van de gemeente. In het programma Erfgoed en Ruimtelijke kwaliteit wordt dieper ingegaan hoe wij het erfgoed beschermen en behouden.
Financiën Op basis van het erfgoedbeleid kan binnen de gemeentelijke begroting
financiële
ruimte
gecreëerd
worden
om
het beschermen, behouden en beleefbaar maken van cultureel erfgoed in de toekomst te waarborgen. In de uitvoeringsagenda (bijlage 1) zullen de financiële kaders verder uitgewerkt worden.
10
11
2 Wat is het Gorcumse DNA? Gorinchem is een kleurrijke, dynamische stad met een rijke geschiedenis. Dit vertaalt zich in het DNA, wat we kunnen zien als het culturele erfgoed van Gorinchem. Het DNA zit vol met verhalen en kwaliteiten die Gorinchem Gorcum maken. Bijvoorbeeld de geschiedenis van de martelaren van Gorcum maar ook de aanwezigheid van de vestingwal. Wat zijn nu de specifieke kernkwaliteiten van Gorinchem, die een helder inzicht kunnen geven in het DNA van Gorinchem? Door deze te definiëren, borgen we het DNA en daarmee het erfgoed in het beleid. Het benoemen van kernkwaliteiten en het hieraan verbinden van regels en plekken waar deze regels gelden (werkingsgebieden) zijn het middel om de belangen van erfgoed goed te verankeren in gemeentelijk beleid. Dit geldt voor zowel ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving als ten aanzien van ander materieel en immaterieel erfgoed.
3. Gorinchem als industriestad
4. Gorinchem als arbeidersstad
Vanuit erfgoed onderscheiden we zes kernkwaliteiten in Gorinchem die hieronder beschreven staan. Ze staan los van
In de Gouden Eeuw bloeide Gorinchem dankzij de vrije
Bij de volkstelling van 1830 telde Gorinchem 6.000
elkaar, maar kunnen niet zonder elkaar.
handel. Er werd geen tol geheven. Bedrijven zoals
inwoners.
bierbrouwerijen,
pottenbakkerijen,
Na
de
industriële
revolutie
groeide
de
pijpmakerijen
bevolking, maar na 1900 bleef de groei achter bij de
en leerlooierijen vestigden zich hier. Langs de Linge
landelijke trend. In 1929 had Gorinchem 14.000 inwoners
verschenen steenovens en molens rond 1670, waardoor al
binnen de vesting. De vestingwallen belemmerden
deze bedrijven meer konden produceren. Door de gunstige
de uitbreiding van de stad door de Kringenwet, die
ligging aan de samenvloeiing van Linge en Merwede
bebouwing binnen 1.000 meter van de vesting verbood.
ontwikkelden scheepvaart en handel zich sterk.
Rond de eeuwwisseling van 1900 werd het westen van het Merwedekanaal hiervan uitgezonderd en later werden de
Na de aanleg van de Spijksedijk, rond 1820, droogde de
1. Gorinchem als Waterstad
2. Gorinchem als Vestingstad
regels verder versoepeld.
oever langs de Linge op en vestigde zich daar watergebonden industrie. De industriële revolutie bracht grote
In 1907 bouwde De Vries Robbé de eerste arbeiderswijk: de
Gorinchem ontstond rond het jaar 1000 op de hoger gelegen
In 1382 kreeg Gorinchem stadsrechten en mocht de stad
veranderingen met zich mee, zoals de komst van stoom-
Lingewijk, gevolgd door woningen langs de Merwede. Na
gebieden bij de rivieren de Linge en de Merwede. Via deze
ommuurd worden. Na de uitvinding van buskruit was deze
machines. Er kwamen fabrieken voor tabak, thee, bier,
de Tweede Wereldoorlog werden in hoog tempo nieuwe
waterwegen werden producten aan- en afgevoerd, en de
verdediging niet meer voldoende. In 1572 vielen de Water-
kaarsen, staal en hout, evenals scheepswerven en een
woonwijken gebouwd in het noordwesten van de stad;
Linge was ook belangrijk voor personenvervoer. Water
geuzen Gorinchem binnen tijdens de 80-jarige oorlog.
gasfabriek. In 1883 werd een spoorlijn naar Gorinchem
de Haarwijk en Gildenwijk. In de zeventiger jaren werd
was de levensader van de stad. Met de aanleg van het
De vesting was niet sterk genoeg meer. Daarom werd in
aangelegd.
die uitbreiding voltooid en startte de uitbreiding in het
Merwedekanaal (1881-1892) kreeg Gorinchem een goede
1584 de stad uitgebreid met 11 bastions en 4 stadspoorten.
verbinding met Utrecht en Amsterdam.
De stad verdubbelde in omvang. Het werkte, in 1672 hield
De Vries Robbé & C.o., een (staal)constructiebedrijf, had
Willem III de Fransen tegen met de Oude Hollandse
een grote impact vanaf 1881 tot het faillissement in 1976. De
Water is een basisbehoefte. Vissers en boeren leefden met
Waterlinie. Na de belegering door Napoleon werd deze
loodsen en het schaftlokaal aan de rand van de Gorcumse
In de Lingewijk, Haarwijk en Gildenwijk zijn nog steeds
en door het water. Water was zowel vriend als vijand. Het
in 1815 onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
binnenstad herinneren aan deze tijd. Corbion, voorheen
arbeiderswoningen,
hield vijanden tegen tijdens de 80-jarige oorlog en door de
Gorinchem bleef tot 1967 een functionele vestingstad, wat
CSM, met haar suikerfabriek en opvallende schoorsteen,
aanwezig uit de wederopbouwperiode.
Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie. Maar Gorinchem
zorgde voor minder flexibiliteit in de stadsuitbreiding en
is nog steeds actief sinds 1871 en is tegenwoordig een
heeft ook te maken gehad met overstromingen, die veel
een volle binnenstad.
rijksmonument. Markten en visserij bleven belangrijk.
oosten met Wijdschild. Vanaf 1985 volgde de wijk Laag-
schade aanrichten. De Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn tegenwoordig Unesco Werelderfgoed.
Dalem en Hoog-Dalem.
woningcomplexen
en
scholen
De grote industrie zorgde in de 20ste eeuw voor veel vraag naar arbeiders, die uit Griekenland, Italië, Spanje, Turkije,
Door de vele kazernes en manschappen had Gorinchem
Met pakhuizen vormden de industrie en nijverheid de
Marokko en Polen kwamen, wat Gorinchem tot een
veel kroegen en een grote middenstand, wat nog deels
Lingehaven en bepaalden zij de cultuur van de stad,
sociaal diverse stad maakt.
Waar het water verdwenen is, zijn de structuren soms nog
zichtbaar is. Er waren verschillende markten, zoals de
zowel fysiek als sociaal. De industrie is nu vooral maritiem
zichtbaar. Water wordt nu ook gebruikt voor recreatie en
vee- en varkensmarkt, de warenmarkt en de botermarkt.
met bedrijven als Damen Shipyards, Mercon en Van Oord
Het faillissement van De Vries Robbé in 1976 was een klap,
kan bijdragen aan een klimaatbestendige stad. In het
De vesting is nog steeds grotendeels intact en is militair
Offshore. Door veranderde infrastructuur is de industrie
aangezien bijna de helft van de werkende bevolking er
oosten van de stad zijn in de lage voormalige moerasdelen
erfgoed, onderdeel van het Unesco Werelderfgoed. Elke
echter niet meer zo groot als vroeger.
afhankelijk van was.
nieuwe wijken gebouwd. De inundatiegebieden, destijds
tijdsperiode brengt nieuwe elementen aan. De groene
ter verdediging gebruikt en nu onderdeel van het Unesco
vestingwallen zijn inmiddels verworden tot een stadspark
Vanuit de industrie en nijverheid ontstonden veel vereni-
Gorcumers staan bekend als harde werkers. Gorinchem
Werelderfgoed, hebben een andere functie gekregen. Zij
en de vestingmuur beschermt de stad tegen hoog water.
gingen. Nog steeds heeft Gorinchem een rijk verenigings-
heeft een traditie van technische scholen ook mede dank-
worden nu vaak ingezet voor klimaatadaptatie. Rivieren,
Ook de Lingehaven is nog steeds in gebruik. De vesting is
leven, met veel sociale cohesie.
zij firma’s als De Vries Robbé, zoals Het Gilde Vakcollege
rivier- en liniedijken, wielen en inlaten zijn nog steeds
een beschermd stadsgezicht. Hiermee is het erfgoed in de
Techniek, en blijft innoveren dankzij deze opleidingen.
aanwezig, evenals onderdelen van de waterwerken zoals
binnenstad en omgeving beschermd.
Gorinchem heeft een aantal makers voortgebracht die
schotbalkloodsen, inlaten en sluizen uit de 17
de
eeuw.
en 18
wereldwijde impact hebben gehad, zoals De Vries Robbé
de
Fortes Creantur Fortibus
en de Centrale Suiker Maatschappij.
‘Sterken brengen sterken voort’. 12
Deze wapenspreuk van Gorinchem verraadt een heldhaftige geschiedenis.
13
5. Gorinchem als creatieve stad
6. Gorinchem als grensstad
Gorinchem heeft een bloeiende cultuur met veel ruimte
Gorinchem heeft een strategische ligging. Het ligt op
voor hedendaagse kunstenaars om te exposeren en te
snijvlak van Zuid-Holland, Gelderland en Brabant. Al begin
werken. Gorinchem heeft veel bekende kunstenaars voort-
13de eeuw was het land van Arkel, waar Gorinchem
gebracht. Gorcumse kunstenaars uit de 17de eeuw zijn
onderdeel van was, strijdtoneel van conflicten met
onder andere Camphuysen (1586 – 1627), Van Kuijl ( 1604
naburige provinciën, zoals Holland en Gelre. In de eeuwen
– 1673) en Saftleven (1607 - 1681). In de 20ste eeuw staat
daarna is Gorinchem vaak het toneel geweest van strijd
Gorinchem bekend om de abstracte geometrische kunst,
en handel, mede door de gunstige ligging tussen water-
met kunstenaars als Ad Dekkers (1939-1974) en Ad de Keijzer
wegen en de mogelijkheid om tol te heffen. Het zorgde
(1923-1997). Hun werk brengt mede een traditie in dit genre
voor een constante stroom van reizigers, passanten,
voort. De terugkerende internationale kunstmanifestatie
soldaten, gastarbeiders en andere nieuwkomers, wat
Symposion, geeft aandacht aan en is opdrachtgever voor
bijdroeg aan een tolerante stad die ruimte biedt aan
installaties in de openbare ruimte van bekende Neder-
verscheidenheid. Deze tolerante stad willen wij zijn en
landse kunstenaars in de geometrische abstracte kunst.
blijven.
Daarnaast is de grondlegger van de computerkunst Peter Struycken (1939) een belangrijke Gorcumse kunstenaar.
Gorinchem is onderdeel van de Vestingdriehoek samen met Woudrichem, Zaltbommel, Slot Loevestein en Fort Vuren.
Een andere bekende creatieveling is van Jan van der
Destijds had deze driehoek een strategisch doel, water
Heijden (1737-1712), schilder en etser, maar beter bekend als
als wapen in de Hollandse Waterlinie. Nu is het UNESCO
uitvinder van de brandspuit en straatlantaarn, waardoor je
werelderfgoed met een schat aan geschiedenis.
‘s avonds over straat kon. Gorinchem
blijft
aantrekkelijk
voor
kleine
creatieve
ondernemers. Veel kunstwerken van Symposion zijn nog steeds in de openbare ruimte te zien. De stad heeft twee musea: het Gorcums Museum, met kunst en stadsgeschiedenis, en het Hendrick Hamelmuseum, waar het verhaal van de ontdekker van ‘Korea’ wordt verteld.
14
15
3 Hoe gaan wij het erfgoedbeleid vormgeven? De kernkwaliteiten die in hoofdstuk 2 zijn beschreven zijn de dragers van het erfgoedbeleid. Deze kwaliteiten van Gorinchem brengen mensen samen en zijn hiermee van grote waarde voor de samenleving op ruimtelijk, sociaal en economisch vlak. Er is al veel geregeld voor erfgoed binnen de gemeente Gorinchem. Hierop bouwen we voort. Waar het nu nog gefragmenteerd is, komen we met dit nieuwe erfgoedbeleid tot een integrale beleidsbenadering. Hieruit zijn de onderstaande vijf uitgangspunten voor het erfgoedbeleid voortgekomen. Deze komen ook terug in de uitvoeringsagenda.
vreeze maar kloek“ Geen moedigheid bepaal’ de mate van uw beleid ”
1. Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden 2. Beschermen van monumenten en hun omgeving 3. Behoud van erfgoed door ontwikkeling 4. Het erfgoed beleefbaar maken 5. Samen verantwoording dragen voor erfgoed
~ tekst in oude raadzaal Zwijndrecht
De integrale Erfgoedwet (1 juli 2016) heeft betrekking op onze museale objecten en museale collecties, en op monumenten en archeologie op het land en onder water. Samen met de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 is ingegaan, ziet de Erfgoedwet toe op een integrale bescherming van
De gemeente voldoet zodoende aan haar wettelijke
ons cultureel erfgoed.
taken. Toezicht en handhaving is goed geregeld. Er ligt nog wel een wettelijke opgave vanuit de Omgevingswet
Ingrepen
benoemd
om de biotoop van monumenten in kaart te brengen.
erfgoed niet ontsieren of beschadigen. Het gaat hierbij om
in
de
directe
omgeving
mogen
Deze wordt hieronder meegenomen in het nieuwe beleid.
historische gebouwen, objecten, structuren en groene monumenten die door de overheid vanwege cultuur-
In bijlage 2 is een inventarisatie gemaakt van alle beleids-
historische waarden als belangrijk zijn aangemerkt zoals
kaders en -regels op rijks-, provinciaal en gemeentelijk
rijksmonumenten, rijksbeschermd stadsgezicht, maar ook
niveau.
om de gemeentelijke monumenten, die volgens de regels van het omgevingsplan zijn beschermd. Dit is belangrijk omdat dit de beleving en het aanzicht van het monument of object kan verminderen. Zie hiervoor ook in bijlage 2 het Verdrag van Granada en het Besluit Kwaliteit Leefomgeving. Wanneer het cultureel erfgoed geen beschermde status heeft, is de vraag steeds: behoud je het erfgoed, pas je het in of is erfgoed met name een inspiratiebron bij bijvoorbeeld grote transformaties? Ook binnen het provinciaal- en lokaal beleid is al veel geregeld. Een aantal onderdelen van het erfgoedbeleid en het borgen van wettelijke taken is uitgevoerd en vastgesteld
in
verordeningen,
bestemmingsplannen
(per 1 januari overgegaan in het tijdelijke deel van het omgevingsplan) en nota’s. Daarnaast zorgt de Archiefwet dat het papieren en digitale erfgoed bewaard wordt.
16
17
3.1 Inzichtelijk maken van erfgoedwaarden Het erfgoedbeleid van Gorinchem is gericht op het benadrukken van de diversiteit en rijkdom van de stad, ons kleurrijke Gorinchem. Hierdoor krijgen we meer inzicht in materieel en immaterieel erfgoed. Kunnen we het beter zichtbaar maken en ook beschermen. Hoe gaan wij het inzichtelijk maken?
3.1.1 Onderzoek naar erfgoedwaarden Hoofdstuk twee gaf inzicht in de kernkwaliteiten, die onderdeel uitmaken van het DNA van Gorinchem. Maar
ERFGOEDPARTICIPATIELADDER
het DNA omvat veel meer. Daarom is aanvullend onderzoek nodig op onderdelen van het DNA die niet eerder in kaart zijn
Participatie is een gelaagd begrip dat meerdere niveaus bevat. De ‘ladder’ hieronder vat deze vijf trappen samen: hoe hoger u op de ladder klimt, hoe meer u de besluitvorming uit handen geeft. Elke trap is even waardevol. Informatie delen zien we als basis voor alle volgende stappen. Belangrijk is wel om duidelijk aan de deelnemers te communiceren waar de beslissingen uiteindelijk genomen worden. FARO ontwikkelde en gebruikte dit schema voor onder andere waarderingstrajecten.
gebracht of waarvan de erfgoedwaarde nog niet bepaald is, zoals industrieel en post 65 erfgoed. Dit wordt zowel door externe experts gedaan als door participatie met de inwoners. Wat is de inwoners dierbaar in de stad? Waar zijn
OMSCHRIJVING
zij aan gehecht? Wat geeft een wijk identiteit? Dit sluit aan
ROL ERFGOEDORGANISATIE
WERKVORMEN
bij de gedachte van het Verdrag van Faro.
LATEN DOEN, DENKEN, BESLISSEN
• zelfbestuur, zelfbeschikking • de organisatie geeft uit handen, ondersteunt en faciliteert
Vooral een coach: • advies geven • voorwaarden scheppen • praktisch (en logistiek) ondersteunen
De beslissing ligt hier bij de deelnemers. U kunt hen helpen door hen kaders en instrumenten, zoals bijvoorbeeld checklists, aan te reiken. Het is belangrijk om op voorhand de taken en verantwoordelijkheden helder af te spreken en te verdelen.
SAMEN DOEN, DENKEN, BESLISSEN
• samen ontwikkelen, samen uitvoeren; er wordt mee-beslist, mee-gedacht en mee-gedaan • er is een gelijkwaardig partnerschap tussen organisatie en participanten
Vooral een partner: • doorvragen • zoeken naar common ground en consensus • inbreng van de andere respecteren • het eigen standpunt van de erfgoedorganisatie duidelijk verwoorden
Hier wordt de beslissing samen genomen en dus zijn er vergadertechnieken en/of stemprocedures nodig.
ADVIES VRAGEN
• participanten formuleren een advies aan de erfgoedorganisatie • participanten bevragen kritisch werking en resultaten
Vooral een moderator: • niet oordelen, wel doorvragen • iedereen aan het woord laten • argumenten pro en contra oplijsten • conflicten bespreekbaar maken
Vaak vertrekken dit soort participatievormen van een voorzet door de organisatie en spelen deze zich af op het vlak van beleid: een ontwerp van beleidsplan, doelstellingen … Ook kan een groep op dit niveau een SWOT-analyse maken. De groep brengt formeel advies uit, maar de uiteindelijke beslissing blijft bij de erfgoedorganisatie.
03
• de erfgoedorganisatie vraagt om feedback of een concrete bijdrage • de erfgoedorganisatie vraagt om specifieke informatie over een bepaald type erfgoed • participanten formuleren vrijblijvend voorstellen over mogelijke acties en beleid
Vooral een onderzoeker: • luisteren, samenvatten, doorvragen • niet oordelen • inspireren en stimuleren • ondersteunen en voorwaarden scheppen
Werkvormen die u hier kunt inzetten hebben een brainstorm-achtig karakter. Denk bijvoorbeeld aan een worldcafé, waarbij mensen in kleine groepjes ervaringen, ideeën en informatie delen. Onder deze trap vallen ook projecten waarbij deelnemers informatie bijdragen (bv. taggen), of een deel van een erfgoedtaak op zich nemen …
02
• de erfgoedorganisatie informeert over de activiteiten en/of het beleid • de organisatie legt uit waarom deze activiteiten plaatsvinden en waarom bepaalde keuzes worden gemaakt
Vooral een lesgever: • toelichten • definiëren • herkenning mogelijk maken • nieuwsgierigheid prikkelen
Naast presentaties zijn hier vooral didactische werkvormen aan zet. Manieren om mensen te laten proeven van erfgoedwerk bijvoorbeeld door zaken te demonstreren, een blik achter de schermen te geven, of door collega’s te laten vertellen over hun werk.
01
INBRENG VRAGEN
INFORMATIE DELEN
18
05
04
19
3.1.2 Erfgoedkaart Om erfgoed goed inzichtelijk te krijgen, maken we op stads- en wijkniveau een kaart, waarop alle lagen van erfgoed duidelijk aangegeven staan. Het gaat dan om materieel en immaterieel erfgoed, groen erfgoed, archeologie, de omgeving van een monument of het beschermd stadsgezicht. Wij noemen dit een digitale erfgoedkaart. Deze helpt ook om integrale keuzes te kunnen maken op stads- en wijkniveau. Zo kunnen er inhoudelijk gemotiveerde besluiten genomen worden. Het zorgt ervoor dat er overzicht is van wat er aan erfgoed aanwezig is, welke cultuurhistorische waarden in ieder geval beschermd moeten worden en welke waarden bij herontwikkelingen en transitieopgaven als inspiratiebron kunnen dienen. Deze erfgoedkaart krijgt een doorwerking in het omgevingsplan en de daarin gestelde regels en wordt digitaal ontsloten.
20
21
3.2 Beschermen van monumenten en hun omgeving
Gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit:
We zetten actief in op de bescherming van waardevol erfgoed. Het richt zich op onderscheidend en uniek erfgoed, waarbij zowel de objecten als hun omgeving de nodige ruimte en kwaliteit krijgen. Dit doen wij enerzijds door het
In de Verordening Fysieke Leefomgeving (2018) is
naleven van relevante wetten en verordeningen zoals beschreven in bijlage 2 en anderzijds door het stellen van een
opgenomen dat er een onafhankelijke adviescommissie
aantal kaders die hieronder beschreven zijn.
moet zijn, de commissie Omgevingskwaliteit. Deze bestaat uit twee subcommissies. De subcommissie Ruimtelijke Kwaliteit adviseert over het uiterlijk van
3.2.1 Regels in het omgevingsplan
bouwwerken (architectonische en welstandsaspecten), de subcommissie Erfgoed adviseert over monumenten
Verschillende onderdelen van erfgoed zijn al opgenomen in
en cultuurhistorie (erfgoedaspecten). Het uitgangspunt
het tijdelijke deel van het omgevingsplan en de Verordening
is het bestendigen van de inrichting en de dienstver-
Fysieke Leefomgeving. De transitie naar het permanente
lening van de commissies. Daarom wordt de advisering
omgevingsplan doen wij via gebiedspaspoorten. Per wijk
door de subcommissie Ruimtelijke Kwaliteit in de
beschrijven we de ambities voor behoud en ontwikkeling
verordening opgedragen aan de externe organisatie
van het erfgoed. Dit wordt verankerd door regels en werk-
Dorp, Stad en Land.
ingsgebieden in het omgevingsplan op te nemen. Om het erfgoedbelang extra te borgen geven we de commissie Omgevingskwaliteit (zie kader) een advieskader. In het omgevingsplan verwijzen we naar het programma Erfgoed en Ruimtelijke kwaliteit, zodat deze gemeentelijke adviescommissie zich hierop kan baseren in haar adviezen. Hierbij geldt, hoe eerder zij betrokken wordt in de planvorming, des te beter de uitkomst. Bestuurlijk hebben we hiermee een goed doordacht beleid in handen waarmee integraal gestuurd kan worden op omgevingskwaliteit. Zo benut je maximaal koppelkansen met andere werkvelden. Erfgoed kan een belangrijke aanjager zijn bij ontwikkelingen.
22
23
3.2.2 Beschermen van de omgeving van het monument Om de kwaliteit van de omgeving van een beschermd gemeentelijk- en Rijksmonument in de gemeentelijke kaders te borgen, inventariseren we de omgeving van monumenten. We stellen regels en werkingsgebieden voor om de monumentbiotoop te waarborgen. Deze worden in het omgevingsplan opgenomen. De analyse van de omgeving van het monument wordt door de verschillende werkvelden binnen de gemeente uitgevoerd: Stedenbouw, Ruimtelijke Ordening en Erfgoed. Het is onderdeel van het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit dat onder het beleidshuis van de gemeente valt. Hier binnen zal het dan ook uitgewerkt worden. Bij de analyse wordt gekeken naar verschillende relaties van de omgeving tot het monument: • Bij de ruimtelijke relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving zoals je die kunt zien en beleven. Deze relatie kent twee niveaus:
• De directe ruimtelijke omgeving is de ruimte waar-
binnen het monument zichtbaar is en zijn invloed uitoefent (invloedssfeer). Wanneer beïnvloedt iets de
monumentale
waarde
van
beschermde
monumenten en wanneer wordt die aangetast? • Bij de stedenbouwkundige situering gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving vanaf grotere afstand, mogelijk door een zichtas of door de solitaire positie van het monument in zijn omgeving. • Bij de functionele relatie gaat het om de relatie tussen het monument en zijn omgeving, die belangrijk is voor de waardering, het functioneren en de instandhouding van het monument. De resultaten van bovenstaande analyse worden gedeeld met de raad. Hierbij wordt gekeken naar mogelijke impact die deze biotopen voor inwoners heeft en of en hoe er gecompenseerd kan worden.
24
25
3.2.3 Goed erfgoedbeheer
3.2.4 Nieuwe aanwijzingen voor gemeentelijke monumenten
Het monumentale vastgoed dat in eigendom is van de
De gemeente hecht waarde aan haar gemeentelijk
gemeente moet goed beheerd worden. De ambitie moet
monumentenbeleid en wil meer monumenten aanwijzen.
omhoog. De afdeling Vastgoed hanteert nu voor alle panden
In 2018 is gestart met een nieuw juridisch regime: onder an-
‘normaal gebruik’ conditie 2 en/of 3. Voor het monumentale
dere verordeningen, bestemmingsplan en een uitvoerings-
vastgoed willen wij dat naar ‘representatief gebruik’ conditie
programma. In 2021 is gestart met het formele aan-
1 en/of 2 opschalen. Daar waar achterstallig onderhoud is,
wijzingstraject en in 2022 is de eerste fase van aanwijzing
gaan we onderzoeken wat er gedaan kan worden en wat de
afgerond. De gehele afronding staat voor 2024. Totaal zijn
kosten daarvan zijn. Basis hiervoor zijn de rapporten van de
240 monumenten en beeldbepalende gebouwen benoemd.
Monumentenwacht. We zoeken hierbij naar externe
Door de experts werd destijds alleen naar de buitenkant van
financiering.
gebouwen gekeken en niet naar de interieurs. Deze zijn wel automatisch mee beschermd bij aanwijzing. Bestuurlijk
Bij
verkoop
van
een
monumentaal
pand
van
de
was gekozen voor een maximum van 240 gebouwen.
gemeente zorgen we voor een goede overdracht. De verkoop is inclusief een bouwhistorische waardestelling.
Om plekken, gebouwen en objecten die het DNA van Gorinchem uitdragen voor toekomstige generaties te
Met name het beheer van het Unesco Werelderfgoed
behouden, is het noodzakelijk om de huidige lijst van
binnen de gemeentelijke vastgoed portefeuille moet naar
240 aan te vullen en nieuwe gemeentelijke monumenten
een hoger niveau gebracht worden. Naast de panden gaat
en beeldbepalende panden aan te wijzen. Hiervoor is
speciale aandacht naar het beheer van monumentaal
onderzoek van wezenlijk belang.
groen: bomen, wallen, bastions en lanen. Dit betekent dat budgetten van de afdeling Beheer ook beter afgestemd
We gaan hiervoor verschillende thema’s onderzoeken en
moeten worden op de onderhoudsbehoefte van het erfgoed
stellen voor om nieuwe aanwijzingen te doen.
om het behoud van de cultuurhistorische waarde te kunnen borgen en te versterken voor nu en in de toekomst. Muren van de vesting hebben tot op de dag van vandaag
3.2.5 Toezicht en handhaving beschermd erfgoed
een belangrijke waterkerende functie. De vestingmuren voldoen nog aan de eisen en normen om hoog water te
Toezicht en handhaving van beschermd erfgoed zijn een
kunnen keren en zullen de komende jaren niet verder
wettelijke taak van de gemeente. Eigenaren van beschermde
versterkt worden. Ze worden wel gerestaureerd.
rijksmonumenten monument
We beheren het erfgoed met respect voor ecologische
zijn
dusdanig
wettelijk te
verplicht
onderhouden
dat
het
rijks-
er
geen
cultuurhistorische waarden verloren gaan.
waarde. Oude muren, daken, bestrating en waterwegen zijn een walhalla voor dieren, planten en insecten. De
Ditzelfde geldt voor gemeentelijke monumenten. De
werkvelden beheer, ecologie en erfgoed gaan per initiatief
gemeente spreekt de eigenaar aan als verval van waarden
met elkaar in gesprek waarbij goed en haalbaar beheer van
dreigt en kan daarbij last onder bestuursdwang opleggen.
erfgoed leidend is. Handhaving van beschermd erfgoed gaat samen met betere communicatie naar gebruikers van erfgoed. Doel is een beter bewustzijn over de status en waarden van erfgoed bij inwoners en gebruikers. Zodat we samen zorgen voor het erfgoed. Het behoud en beschermen van ons erfgoed heeft het nodig om in de opvolging van handhaving strenger te worden. Dit vergt capaciteit en geld.
26
27
3.3 Behoud erfgoed door ontwikkeling Behoud door ontwikkeling is een integraal onderdeel van het beleid, waarbij nieuwe ontwikkelingen het historische karakter respecteren en versterken. Bij stedelijke en ruimtelijke ontwikkelingen waar erfgoed fysiek of immaterieel aanwezig is, wordt erfgoed gebruikt als basis voor ruimtelijke en fysieke ontwikkelingen.
3.3.1 Erfgoed als onderdeel van het ontwikkelperspectief
3.3.2 Erfgoed als inspiratie voor klimaatadaptatie
Erfgoed is een kernkwaliteit van de fysieke leefomgeving
Erfgoed
binnen de Omgevingswet en daardoor een belangrijk
bestendig inrichten van de openbare ruimte. Het kan dan
onderdeel van de Omgevingsvisie van Gorinchem. Erfgoed
ook als basis dienen om de leefomgeving te verbeteren.
is aanjager voor ruimtelijke planvorming en ontwikkeling.
Vanuit historisch perspectief kunnen nieuwe inzichten
biedt
kansen
in
het
inclusief
en
klimaat-
gevormd en toegepast worden. Bijvoorbeeld door gebruik Bij kaderstelling van een te ontwikkelen gebied moet
te maken van oude watergangen, structuren en technieken.
erfgoed aan de voorkant meegenomen worden. Bijvoorbeeld bij de intaketafel. Erfgoed is daarmee onderdeel
Wij willen in samenwerking met het werkveld klimaat-
van het ontwikkelperspectief. Beschermd erfgoed kan
adaptatie de volgende onderwerpen aanpakken:
hierdoor behouden blijven. Denk ook aan archeologisch en immaterieel erfgoed om richting te geven. Aanwezige
• We maken inzichtelijk waar klimaatverandering een risico
cultuurhistorische gebouwen en elementen worden vanaf
vormt voor het verlies of aantasting van ons cultureel
het begin meegenomen in het plan- of ontwerpproces.
erfgoed als gevolg van wateroverlast, droogte, bodem-
Dit alles gaat niet vanzelf. Dit vergt aandacht. De juiste
daling stormen hittestress en ander extreem weer.
kennis moet beschikbaar zijn en in de planvorming moet
ruimte zijn om erfgoed deel te laten uitmaken van de
• De digitale erfgoedkaart zoals benoemd in 3.1.2. helpt om
nieuwe ontwikkelingen. In het programma Erfgoed en
inzichtelijk te krijgen waar erfgoed en klimaatadaptatie
Ruimtelijke
kansen bieden en waar ze elkaar belemmeren.
Kwaliteit
worden
deze
kwaliteiten
van
erfgoed binnen de ruimtelijke ontwikkeling van Gorinchem gewaarborgd.
• Bij het klimaatbestendig maken van onze leefomgeving gebruiken we de cultuurhistorische kennis voor de
Ook erfgoed dat geen beschermde status heeft is van
inrichting van het landschap en het natuurlijk systeem.
belang en speelt een duidelijke rol. Erfgoed kan dienen als
Het water- en bodemsysteem krijgen een sturende rol bij
inspiratie en ‘place making’ - een mensgerichte benadering
de inrichting van ons landschap.
in het plannen en vormgeven van de publieke ruimte - om plannen passend te maken en meer kwaliteit te geven. Het
• De werkvelden erfgoed en klimaatadaptatie trekken
zorgt hiermee voor identiteit van een nieuwe wijk of bij
samen op bij het inzichtelijk maken van verzakkings-
transformatie van een gebied. Het draagt bij aan een goed
problemen en schade aan monumentale panden door
vestigingsklimaat, een aantrekkelijke omgeving om in te
bodemdaling.
winkelen, elkaar te ontmoeten, te recreëren en te werken.
28
29
3.3.3 Erfgoed in relatie tot duurzaamheid De stad duurzamer maken is een belangrijke opgave
3.3.4 Rijksbeschermd stadsgezicht en mobiliteit • Het
plaatsen
van
zonnepanelen
op
monumentale
binnen de Omgevingsvisie. Dit heeft ook een uitwerking
daken is een uitdaging. Daarom voert de gemeente
De binnenstad en haar omgeving is rijksbeschermd
op het erfgoed. De afdeling Erfgoed denkt en werkt hieraan
Gorinchem het zonnepanelenbeleid (2024) uit. Hierin
stadsgezicht. Voor de bescherming van het erfgoed is
mee vanuit de kwaliteit van erfgoed. Ontwikkelingen in het
wordt op maat gekeken naar wat mogelijk is per
het de grote wens om de binnenstad autoluw te maken.
kader van duurzaamheid vereisen maatwerk, waarbij secuur
monument. In het beschermde stadsgezicht is dit per
moet worden gekeken dat het aanzicht van gevels en de
zone aangegeven.
beleving van het erfgoed niet aangetast wordt.
De vestingwallen zijn Unesco Werelderfgoed en hier staan twee bastions vol met geparkeerde auto’s. Wij gaan
• Samen met de afdeling Duurzaamheid onderzoeken
samen met het werkveld mobiliteit onderzoeken of er
• Zo speelt de energietransitie op verschillende locaties
we hoe monumenteigenaren gesteund kunnen worden
mogelijkheden zijn om in de toekomst buiten de wallen
waar erfgoed aanwezig is. De afdeling Erfgoed gaat
in het verduurzamen van hun huis zowel met advies
in de nabijheid van de binnenstad parkeergarages
samen met het werkveld duurzaamheid onderzoeken
als met financiële ondersteuning.
te realiseren. Er ligt een bestuurlijke wens om goede
wat de rol van erfgoed hierin kan zijn. Denk daarbij
en veilige fietsvoorzieningen te realiseren als alternatief
bijvoorbeeld aan de vele transformatorhuisjes die er
voor de auto. Vooral in de binnenstad is dit een uitdaging.
moeten komen, ook in het beschermde stadsgezicht
We gaan in overleg met de betrokken werkvelden
van de binnenstad.
meedenken in mogelijkheden om dit binnen erfgoedlocaties op te lossen.
Legenda: Verklaring zones Zone 0 – Rondom de binnestad Zone 1A – Middeleeuwse kern Zone 1B – De behouden stad Zone 1C – De vernieuwde stad Zond 1D – Vestingwallen en Buiten de Waterpoort
30
3.3.5 Kunst in de openbare ruimte is dynamisch Gorinchem heeft, voor een stad van haar omvang, veel kunstwerken in de openbare ruimte (131 kunstwerken in 2024). De kunstwerken zijn onderdeel van het cultureel erfgoed van Gorinchem. Onder andere in de jaren ’70 was Gorinchem een geliefde vestigingsplaats voor kunstenaars die zich bezighielden met geometrische abstracte kunst. Dankzij Symposion werden niet alleen veel opdrachten gegeven voor kunst in de openbare ruimte maar het zette Gorinchem ook internationaal op de kaart. Veel van de door hen gemaakte kunstwerken vinden we nog terug in ons straatbeeld en een aantal daarvan is van grote waarde. De stad staat vol met kunst. Vanuit de afdeling Beheer is er geen ruimte meer voor nieuwe kunst. Samen met de afdelingen Beheer, Erfgoed, Stedenbouw en Cultuur moet er bij nieuwe initiatieven op maat gekeken worden of er een locatie is en of er financiën zijn om het te beheren. Bij transities en ontwikkelingen passen de bestaande kunstwerken niet altijd bij de nieuwe plannen. Is dat erg? Nee, dat is het niet. Ook kunst in de openbare ruimte kun je ontzamelen. Dit moet wel secuur en in overleg met alle stakeholders gebeuren. In eerste instantie wordt er, wanneer het kunstwerk een belangrijk historische of inhoudelijke waarde heeft, altijd gekeken of het op een andere locatie geplaatst kan worden.
Wanneer dit niet mogelijk is wordt het teruggegeven aan de kunstenaar of de nabestaanden. Alleen opdrachten voor kunst in de openbare ruimte die site specifiek zijn worden door de bovenstaande werkvelden behandeld. Dit houdt in dat het gaat om kunst die iets over de locatie en de context zegt. Hiermee draagt het kunstwerk bij aan de beleving en identiteit van die plek, de wijk en daarmee de stad.
32
3.4 Erfgoed beleefbaar maken Zorgvuldig beheer en het beleefbaar maken van erfgoed zijn cruciaal, evenals het promoten ervan. Wij gaan dat doen op basis van inhoud en waarde. Educatie en voorlichting over het erfgoed van Gorinchem zijn belangrijk, evenals het versterken van identiteit en gemeenschapszin door een verbinding te leggen tussen verleden en heden. We gaan het bewustzijn van de inwoners hierover aanwakkeren.
3.4.1 Rijksbeschermd stadsgezicht promoten De binnenstad van Gorinchem en haar omgeving is in 1988 aangewezen als rijksbeschermd stadsgezicht, de Vestingwerken in 1993 als Rijksmonument. Doel van aanwijzing is de karakteristieke, met de historische ontwikkeling samenhangende structuur en ruimtelijke ontwikkeling van deze gebieden, te onderkennen en te beschermen. Wanneer er initiatieven zijn in het rijksbeschermd stadsgezicht, stellen we erfgoed voorop. We beredeneren vanuit de inhoud en de kernkwaliteiten van erfgoed die aanwezig zijn. We benadrukken de gevels, de oude (stedenbouwkundige) structuren, de vestingwallen en haar objecten. Ondernemersvereniging Hartje Gorcum heeft plannen om in het winkelgebied een kwaliteitsslag te maken. De gemeente werkt met de werkvelden economie, beheer en erfgoed de komende jaren met hen samen. Erfgoed is hierbij leidend.
34
35
3.4.3 Vastgoed openbaar toegankelijker De gemeente heeft vastgoed in haar bezit om maatschappelijke doelen te bereiken. Eén van deze doelen is het beleefbaar maken van ons unieke erfgoed. Met name op de Vestingwal heeft de gemeente relatief veel vastgoed in haar bezit. Dit is echter niet altijd voldoende beleefbaar omdat het verscholen ligt, door externen gebruikt wordt of achter een hekwerk is gelegen. In samenwerking met de afdelingen Vastgoed, Cultuur en Samenleving wordt een voorstel gemaakt hoe ons vastgoed meer en beter toegankelijk/beleefbaar kan worden gemaakt. Dit kan worden verwerkt in het nieuwe vastgoed- en accommodatiebeleid.
3.4.2 Unesco Werelderfgoed Hollandse Waterlinies beleefbaar maken De vestingwallen maken deel uit van het Unesco
De vesting is gelaagd, wat betekent dat ze in verschillende
Werelderfgoed en van het rijksbeschermd stadsgezicht.
tijdsperiodes gebruikt is als militaire vesting, van de middeleeuwen tot aan de Koude Oorlog. Al deze tijdslagen
De vestingwerken worden in 2025 meegenomen in
van het militair erfgoed nemen we mee als inhoud om de
het gebiedspaspoort Binnenstad. Doel is een integrale
verhalen van de vesting te vertellen.
visie op de vestingwerken op te stellen in relatie tot de historische vestingstad waar zij deel van uitmaken.
De komende jaren onderzoeken wij onderdelen uit het
De ambities van de vesting als onderdeel van het
Vestingplan op haalbaarheid en laten wij schetsontwerpen
gebiedspaspoort Binnenstad worden in de regels van het
maken voor herinrichting en restauratie van de vesting.
Omgevingsplan in 2026 meegenomen. Hiermee vervalt
Hierbij maken we gebruik van de waardestelling die door
het huidige Vestingplan.
bureau Lantschap voor de vesting is gemaakt. Doel is aan de ene kant om cultuurhistorische waarden terug te
In het Vestingplan (2016) spelen verschillende thema’s
brengenen anderzijds om de vesting beleefbaar te maken
een rol: cultuurhistorie, recreatie, ecologie, economie,
voorrecreatie en toerisme. We houden hierin ook de
citymarketing en toerisme. Deze thema’s worden mee-
koppelkansen met andere beleidsterreinen in de gaten.
genomen in het gebiedspaspoort. Voor het uitvoeren van herinrichting en/of restauratie zal steeds gekeken worden naar cofinanciering tussen de gemeente, overige overheden en fondsen. De werkvelden erfgoed, cultuur, toerisme, economie en city marketing trekken samen op om de verhalen van de gelaagde vesting aan inwoners en bezoekers van de stad te vertellen. De inhoud op basis van het Unesco Werelderfgoed is hierin leidend. De gemeente is terughoudend in het plaatsen van informatieborden op de vestingwallen om verrommeling te voorkomen. De borden die geplaatst worden, lichten details van de vesting uit en dienen dan ook vooral om beter te kijken. Alle plannen die in de kern- of bufferzone van het Unesco Werelderfgoed liggen worden getoetst aan de visuele integriteit. In het programma Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit gaan we dieper op de visuele integriteit in. 36
37
3.4.4 Wat leeft er in de stad, welke verhalen verbinden?
De zachte kant van erfgoed, het immateriële, ligt groten-
Belangrijk hierin is aandacht voor het recente erfgoed. Juist
deels bij de afdeling Cultuur. Bij de afdeling Stadsontwik-
de ontwikkelingen van de afgelopen decennia zijn van grote
keling ligt juist de harde kant, het onroerende erfgoed.
invloed geweest op de stad.
De afdelingen Erfgoed, Stadsontwikkeling en Cultuur stemmen inhoudelijk af welke verhalen met de stad worden
Daarnaast gaat de afdeling Erfgoed samenwerken met de
verbonden. Verhalen van de inwoners, verhalen die als een
cultuurcoaches in het programma Erfgoedwijsheid met de
beeldvormend/illustratief element kunnen dienen voor hoe
ambitie om van kinderen in het basisonderwijs ambassa-
Gorinchem zich over de eeuwen heen heeft ontwikkeld
deurs van de stad te maken. Alledaagse verhalen sluiten aan
en wat dat betekende voor het dagelijks leven in de stad.
bij jongeren.
Immaterieel erfgoed koppelen we aan onroerend en roerend erfgoed.
Samen met de kinderen zijn de inwoners de beste ambassadeurs om het erfgoed uit te dragen en levend te
Samen betrekken wij het Gorcums Museum, het Regionaal
houden.
Archief Gorinchem (RAG), erfgoedgemeenschappen en de openbare ruimte erbij. Verhalen dichtbij en klein, die
Daarom gaan we een aantal trajecten uitwerken in samen-
wijkgericht zijn. Juist in de openbare ruimte krijgen de
werking met de werkvelden cultuur, economie en toerisme.
verhalen het beste respons.
Doel is om bewustzijn te creëren bij inwoners, maar ook bij bijvoorbeeld leveranciers van winkels en horeca van de binnenstad.
38
39
3.4.5 City marketing en erfgoed Het profileren van het cultureel erfgoed wordt door Stichting Gorinchem Citymarketing gedaan, dit heet Mooi Gorinchem. Zij promoten Gorinchem als de ‘Mooiste vestingstad van Nederland’. Het blijft van belang dat cultuurhistorische elementen gekoesterd en in de schijnwerpers gezet worden, omdat ze de eigenheid van onze stad benadrukken en versterken. Door Citymarketing is in 2024 het merk en de positionering van Gorinchem aangescherpt. Dit dient als basis voor de citymarketing strategie gericht op bezoekers. Erfgoed zit verweven in de Gorcumse identiteit en het merk en de positionering zijn dan ook mede gebaseerd op eerder opgehaalde kernkwaliteiten voor dit erfgoedbeleid. In de uitvoering van het erfgoedbeleid is Gorinchem Citymarketing een belangrijke partner in het beleefbaar maken van erfgoed en het uitdragen van de verhalen die in erfgoed verscholen liggen. Ook hier geldt vanuit inhoud, de cultuurhistorische waarde, de stad promoten. Waar Citymarketing nu de aandacht alleen op de binnenstad richt, moet er meer aandacht komen voor ander erfgoed. Met name het wederopbouw- en industrieel erfgoed kan beter onder de aandacht gebracht worden. De kansen van het erfgoed kunnen beter benut worden. Zowel in activiteiten als in de verbinding van bestaande netwerken.
Denk daarbij aan watertoerisme, projecten met en over water en gebruik van oude structuren zoals dijklinten.
40
41
3.5 Samen verantwoordelijk voor erfgoed Overheden, stakeholders en eigenaren van erfgoed hebben ieder een eigen rol. Zij vormen samen het draagvlak om erfgoed in Gorinchem aan de volgende generaties door te geven. We willen de erfgoedeigenaren ondersteunen in het goed beheren van het erfgoed. Hiervoor wordt een set maatregelen opgesteld. Daarnaast wil de gemeente nadrukkelijk de erfgoedgemeenschappen betrekken bij het meedenken en uitvoeren van het erfgoedbeleid en hen enthousiasmeren en faciliteren om zelf initiatieven te ontplooien.
3.5.1 Zorgdragen voor de monumenten in de stad
wellicht meer of juist minder behoefte is aan kerkgebouwen, of de kerkeigenaren behoefte hebben aan ondersteuning van de gemeentelijke overheid en of er moet worden
Wij voelen ons samen verantwoordelijk voor het restaureren
nagedacht over toekomstige herbestemming van kerk-
en beheren van monumenten voor toekomstige generaties.
gebouwen.
Eigenaren van monumenten en beeldbepalende gebouwen dragen hier veel aan bij. Zij krijgen hierdoor ook met veel
Het opstellen van een kerkenvisie gebeurt in dialoog
verplichtingen te maken. Wij willen hen ondersteunen aan
tussen de gemeente, eigenaren van religieuze gebouwen,
deze verplichtingen te voldoen.
inwoners en erfgoedorganisaties. Het gaat dan over álle kerkgebouwen in de gemeente: monumentaal en niet-
3.5.2 Kerkenvisie
monumentaal, nieuw en oud, ongeacht geloof. Dus kijken wij ook naar bijvoorbeeld de twee moskeeën in onze stad.
Gemeente Gorinchem maakt, binnen het kader van haar Erfgoedbeleid, een kerkenvisie, een strategische visie
De kerkenvisie is opgestart in 2024 en wordt in 2025
waaruit duidelijk wordt hoe zij in de toekomst om kan gaan
opgeleverd door middel van kerkpaspoorten.
met kerkgebouwen. Met behulp van de kerkenvisie willen wij inzicht krijgen hoe kerkgebouwen worden gebruikt, of er in de toekomst
42
43
Een aantal erfgoedgemeenschappen die betrokken zijn bij Gorinchem
3.5.3 Samenwerkingspartners Gorinchem kent vele erfgoedgemeenschappen, zie hiervoor
De gemeente gaat aandacht besteden aan het thema
ook de inzet. Dit zijn met name de klassieke erfgoedgemeen-
erfgoed
schappen. De etnografische erfgoedgemeenschappen hebben
gereorganiseerde
we nog niet volledig in beeld. Denk hierbij onder andere aan
Historische Vereniging Oud Gorcum
Stichting Holz Fonds
Werkgroep Vesting Gorinchem
Grote Kerk
gemeenschappen binnen Gorinchem een podium te geven
Stichting Stadsherstel Gorinchem
Commissie Kunst in de openbare Ruimte
de groepen die als arbeiders in Gorinchem zijn neergestreken
waar ze kennis delen en hulpvragen uitwisselen en waar
Stichting Behoud Erfgoed de Vries Robbé
Burgerleden Erfgoedcommissie
en al lang deel uitmaken van de cultuur: Grieken, Turken,
de gemeente thema’s aankaart die actueel zijn binnen de
Italianen en Marokkanen. Deze groep arbeiders is een
fysieke leefomgeving of binnen het sociaal domein. De
Gorcums Museum
De Spreekkamer van de stad
belangrijk onderdeel van het DNA van Gorinchem.
organisatie hiervan is in handen van de afdeling Cultuur.
Mooi Gorinchem
Gorcums Klokkenluiders Gilde
Hendrick Hamel Museum
Vesting Werkgroep
Molenstichting SIMAV
Stichting Gedenkplaats Martelaren
Archeologie werkgroep
Gorcumse Martelaren 1572
binnen
de
door
Cultuurcafé’s.
Gorcum
Geïnspireerd
Doel
om
is
•
erfgoed-
Wij gaan onderzoek doen naar etnografische erfgoed-
Advies is om de huidige Erfgoed klankbordgroep op te
gemeenschappen zodat wij hen ook goed in het vizier
heffen en de Cultuurcafé’s als klankbord te gebruiken.
hebben en kunnen betrekken in projecten en beleid. Dit doen wij in samenwerking met de afdelingen Cultuur en
De gemeente gaat in gesprek met de Historische Vereniging
Waterschap Rivierenland
Stichting Menno van Coehoorn
Samenleving.
Oud
Erfgoedhuis Zuid-Holland
Stichting Hendrick de Keyser
Provincie Zuid-Holland
Het Cuypersgenootschap
Erfgoedvereniging Heemschut,
Stichting Dorp, Stad en Land
afdeling Zuid-Holland
Rijksdienst van Cultureel Erfgoed
Gorcum
kijken
hoe
er
meer
vrijwilligers
ge-
ënthousiasmeerd kunnen worden. In nieuwe werkgroepen Naast lokale gemeenschappen halen wij ook veel kennis uit
worden erfgoedthema’s als industrieel erfgoed onder-
regionale, landelijke en Europese erfgoedgemeenschappen.
gebracht en beleefbaar gemaakt. Het is de bedoeling een
Zij kunnen een belangrijke rol spelen bij cofinanciering voor
afspiegeling van de Gorcumse gemeenschap bij de werk-
behoud van het erfgoed. Wij zorgen voor betrokkenheid bij
groepen, en daardoor bij erfgoed, te betrekken.
•
Pact van Loevestein
de volgende organisaties: •
Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE)
•
Provincie Zuid-Holland
•
Erfgoedhuis Zuid-Holland
•
Pact van Loevestein
•
Stichting Vestingdriehoek
•
Efforts, the European Federation of Fortified Sites
44
44
45
3.5.4 Uitdragen van de uitgangspunten van het Verdrag van Faro Inwoners en erfgoedgemeenschappen kijken niet meer alleen verwachtingsvol naar de overheid. Veel vaker ligt het initiatief bij die partijen zelf, vaak in goede onderlinge samenwerking. Waar nodig en wenselijk geeft de gemeente ondersteuning. De gemeente gaat de erfgoedgemeenschappen meer stimuleren en faciliteren en is daardoor steeds vaker de
“
Het Verdrag van Faro stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed
”
3.5.5 Erfgoedtafels van de provincie Zuid-Holland
3.5.7 Samen de lasten dragen In de stukken hierboven wordt al vaker gesproken over
We blijven aangehaakt bij twee Erfgoedtafels, zodat we
cofinanciering. De gemeente heeft een grote verant-
kennis ophalen en subsidies kunnen aanvragen:
woordelijkheid in het beheer en behoud van het cultureel erfgoed in de gemeente. Dat kan echter niet alleen vanuit
• Oude Hollandse Waterlinies (militair erfgoed)
de gemeentelijke begroting worden bekostigd.
• Waterdriehoek Hoek van Holland – Gorinchem (Industrieel en maritiem erfgoed)
De gemeente gaat actief subsidies aanvragen en fondsen aanschrijven. Dit doet zij niet alleen. In sommige projecten
3.5.6 Vestingdriehoek en Pact van Loevestein
verbinder tussen erfgoedinstellingen, - verenigingen en
zullen erfgoedgemeenschappen penvoerder zijn omdat zij ook andersoortige fondsen kunnen aanschrijven.
erfgoedpartijen en minder bepalend. Dit sluit aan bij het
De gemeente wil haar erfgoed uitdragen. Dit doet zij
gedachtegoed van het Verdrag van Faro (2024).
lokaal met Mooi Gorinchem. Gorinchem is onderdeel van
Met name voor grootschalige projecten kijken we naar
het grotere Unesco Werelderfgoed. Om samen met de
regionale, landelijke en Europese subsidies. We hebben
Onder het devies samen weten, samen zorgen gaan we
regio bezoekers te trekken maar ook om te kijken naar
het niet voor niets over cofinanciering, dit houdt in dat de
vaker naar de inwoners toe om informatie op te halen. Steek-
actuele opgaven binnen erfgoed is Gorinchem betrokken bij
gemeente zelf ook altijd zal moeten bijdragen aan de
woorden hierbij zijn: beleving, zeggenschap en gedeeld
de Stichting Vestingdriehoek en het Pact van Loevestein. De
projecten.
eigenaarschap van de inwoners wat resulteert in draagvlak.
gemeente is in beide stakeholder.
We gaan met respect om met de kennis van inwoners en zijn nieuwsgierig naar hun erfgoedwensen. De wensen
Naast de afdeling Cultuur en Economie, sluit de afdeling