2021-736441 Bijlage 3 - Concept RES.pdf

Concept Regionale Energiestrategie Alblasserwaard Samen Energieneutraal

[Concept Res VERSIE mei 2020]

Voorwoord ‘‘

Samen staan we voor de grote opgave om dez toekomst ter hand te nemen en daarmee de opwarming van de aarde tegen te gaan

’

ze

’’

Dat we maatregelen moeten nemen om de opwarming van de aarde tegen te gaan, is voor veel Nederlanders overduidelijk. Nederland moet bijvoorbeeld in 2050 van het gas af. Maar wat betekent dat concreet voor mij, inwoner of ondernemer in Gorinchem en Molenlanden? En welke keuzes heb ik? Heeft windenergie de voorkeur of zonnepanelen? Of allebei? Wat past het beste in mijn omgeving? Anderhalf jaar hebben inwoners, ambtenaren, ondernemers en natuurbeschermers daar met elkaar over gepraat. Samen hebben we naar antwoorden gezocht en naar een aanpak die recht doet aan de regio. Het resultaat daarvan vindt u in de Regionale Energiestrategie (RES) Alblasserwaard. “Er is door veel partijen serieus en enthousiast meegedacht: inwoners, burgercoöperaties, woningcoöperaties, het waterschap, natuurorganisaties, bedrijven en netbeheerders. Daar kreeg ik letterlijk veel energie van. Met de RES hebben we een basis gelegd voor een duurzame en energieneutrale toekomst van de regio. En dat is een toekomst met veel kansen, waarin we meer energie besparen en zo veel mogelijk onze eigen energie opwekken. We hebben nu plannen gemaakt die richting geven. De volgende stap is om samen met al die partijen tot haalbare projecten te komen en tot oplossingen die betaalbaar zijn voor inwoners.

Samen staan we voor de grote opgave om deze toekomst ter hand te nemen en daarmee de opwarming van de aarde tegen te gaan.” Eelke Kraaijeveld, wethouder Gorinchem “Het is een regionale uitwerking, een veelomvattend plan om onze lokale samenleving te verduurzamen. Het mooie is: we kunnen er allemaal onderdeel van uit maken. Met onze eigen initiatieven, met onze eigen innovatiekracht. Gezamenlijk - overheid, inwoners en bedrijven - pakken we dit op. Ik zie mogelijkheden voor nieuwe verbanden, voor nieuwe samenwerkingen. Daar biedt de RES een goede basis voor. Je kunt zeggen: verduurzaming, wat doet het ertoe? Maar het doet er echt toe. Door met elkaar actie te ondernemen, gaan we dingen in beweging zetten.” Teunis Jacob Slob, wethouder Molenlanden

3

Inhoud

Collage landgschappen Alblasserwaard

1. Res Alblasserwaard in vogelvlucht Hoeveel energie verbruiken we? Onze energiemix voor de toekomst Bod

7 8 8 10

2. Inleiding 2.1 Wat is een RES? 2.2 Concept RES Alblasserwaard 2.3 Betrokken partijen 2.4 Goed om vooraf te weten

13 14 14 16 16

3. Bod 3.1 Een bod van 1.150 TJ (0,32 TWh) in 2030 3.2 Uitbreiding bod

19 20 20

4. Typisch Alblasserwaard 4.1 Leidende principes 4.2 Doelstellingen Alblasserwaard 4.3 Wat doen we nu en in de toekomst in de Alblasserwaard? 4.4 Combineren van opgaven 4.5 Aansluiting op andere regelgeving 5. Analyse 5.1 Energiegebruik nu 5.2 CO2 uitstoot nu en in 2030 5.3 Huidige duurzame regionale elektriciteitsopwekking 5.4 Huidig regionaal energienetwerk 5.5 Energieopslag

25 26 27 28 32 37 39 40 43 43 44 44

6. Energie besparen

49

7. Zoekgebieden voor opwekken van elektriciteit 7.1 Waar past wind- en zonne-energie in de regio? 7.2 Netimpact

53 54 56

8. WARMTE 8.1 Warmtevraag nu 8.2 Afbakening op basis van energie-infrastructuren 8.3 Warmte aanbod nu en in de toekomst 8.4 Warmtevraag 2030 8.5 Brongebruik en regionale infrastructuur 8.6 Samenwerken aan de warmtetransitie

59 60 60 60 61 62 62

9. Innovatie 9.1 Waterstof 9.2 Geothermie en aquathermie 9.3 Groen gas 9.4 Waterkracht 9.5 Thorium/kernenergie

67 68 68 69 69 69

10. Van concept RES naar res 1.0 en 2.0 10.1 Planning, besluitvorming en borging 10.2 Participatie, financieel en proces 10.3 Actieagenda richting RES 1.0

71 72 73 74

GEBRUIKTE BRONNEN

79 5

1. RES Alblasserwaa in vogelvlucht

Nieuwpoort

ard Een gebied van grote en kleine rivieren, van verkeersaders en spoorwegen, van innovatieve energie, van een sterke maritieme en agrarische sector en van een prachtig cultuurhistorisch landschap. Een echt Hollands Stromenland, dat is de Alblasserwaard. Een gebied waar mensen wonen die de handen uit de mouwen steken, aan een paar woorden genoeg hebben. Harde werkers, nuchter en met het hart op de goede plek. Samen zijn wij onze gemeenschap. We leven al eeuwen in een energielandschap, kijk maar om je heen naar het water, de veenweiden en de oude molens en gemalen.

1. RES ALBLASSERWAARD IN VOGELVLUCHT

7

1. Res Alblasserwaard in vogelvlucht Voor de toekomst voelen wij een verantwoordelijkheid om ons land goed door te geven aan onze kinderen en kleinkinderen. Want het leven op aarde verandert. We zijn met meer mensen, wonen op meer plekken, er is minder regenwoud, meer stikstof en de oceanen worden steeds zuurder. De temperatuur op aarde blijft stijgen. Daarom zoeken we ook in de Alblasserwaard naar oplossingen om verschil te maken en te werken aan een schone en gezonde leefomgeving. Iedereen doet wat. In en om ons eigen huis zoeken we naar mogelijkheden: hoe we wonen, hoe we werken, hoe we reizen en wat we eten. Bedrijven doen mee in duurzame bedrijfsvoering, duurzamere transport of door het opwekken van zonne-energie op hun daken en ook overheden zijn aan het werk met plannen voor de energievoorziening van de toekomst. Waar kunnen we duurzame elektriciteit opwekken, welke bronnen zijn er voor duurzame warmte en welke infrastructuur hebben we daar voor nodig? Dat zijn vragen waar we in deze concept-Regionale Energie Strategie (RES) een antwoord op geven.

Sfeerbeelden werksessie, bron BVR adviseurs

8

Concept RES Alblasserwaard

Een document dat voortkomt uit de afspraken die we met elkaar hebben gemaakt in het Klimaatakkoord, de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs. Nederland is opgedeeld in 30 regio’s. Iedere regio onderzoekt hoe de regio een bijdrage kan leveren. De gemeenten Molenlanden en Gorinchem vormen samen de RES regio Alblasserwaard.

Hoeveel energie verbruiken we? De Alblasserwaard heeft nu een elektriciteits- en warmtevraag van in totaal zo’n 8.542 TJ, waarvan 1.448 TJ elektriciteit, 3.566 TJ Warmte (m.n. aardgas, maar ook hernieuwbare warmte) en 3.529 TJ brandstoffen voor mobiliteit.

Onze energiemix voor de toekomst We zijn gekomen tot een evenwichtige energiemix die past bij het eigen karakter van de Alblasserwaard. Het landschap dat we hebben, willen we zo efficiënt mogelijk inzetten. We zetten in op windenergie, zonne-energie en duurzame warmte gecombineerd met energiebesparing. Ook koppelen we de energieopgave aan andere beleidsopgaves, zoals recreatie en biodiversiteit, mobiliteit en bedrijvigheid.

gouda vianen A27 Rotterdam

Molenlanden VIJFHERENLANDEN

ALBLASSERWAARD

A15 Gorinchem

Drechtsteden Biesbosch

Gebied RES Alblasserwaard

1. RES ALBLASSERWAARD IN VOGELVLUCHT

9

Bod Mogelijkheden voor zonne-energie Wat betreft het opwekvermogen met zonneenergie, gaan we uit van 588 TJ (0,162 TWh). We willen waar mogelijk, de daken van boerenschuren en bedrijven hiervoor gebruiken. Verwacht wordt dat 50% van de bedrijfsdaken (67 ha) hiervoor geschikt is. Plus 1.000 m2 zonnepanelen op boerenschuren bij zo’n 250 boerenbedrijven (25 ha in totaal). Ook zetten we in op kleinschalige zonneweiden van zo’n 2 ha op restgronden in de buurt van dorpskernen, er zijn hiervoor 15 geschikte plekken in de Alblasserwaard (30 ha in totaal).

Met de ruimte en mogelijkheden die we nu in de Alblasserwaard hebben, hebben we de ambitie om in 2030 1.150 TJ duurzame elektriciteit op te wekken, inclusief de 126 TJ duurzame opwek van de huidige 3 windturbines langs de A15 en de geplande 2 turbines bij Groote Haar. Daarnaast zetten we stevig in op besparen van energie. Want alle energie die je niet nodig hebt, hoef je ook niet op te wekken. Mogelijkheden windenergie De gebieden rondom snelwegen zijn in onze regio de meest voor de hand liggende zoekgebieden voor windenergie. Langs de A15 en de A27 zien we een ruimte voor de plaatsing van windturbines (van 5 MW), met behoud van de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. We denken aan 7 – 10 extra windturbines in de ideale mix voor de regio. Deze kunnen worden geplaatst bij de A27/ Avelingen, langs de A15/Gorinchem Oost en langs de A15 bij Giessenburg en Oud Alblas. Avelingen en Gorinchem Oost zijn al in onderzoek. Daarvan is het zoekgebied Avelingen onderdeel van een landelijk pilotproject. Daarnaast zien we mogelijkheden voor kleine windmolens (met een tiphoogte tot 20 meter) bij agrarische bedrijven. We willen zoveel mogelijk recht doen aan het uitgestrekte poldergebied, het Groene Hart, de molens van Kinderdijk en het Natura 2000 gebied. De regio Alblasserwaard gaat in het regionaal bod uit van 436 TJ (0,121 TwH) windenergie. Totaal bod RES Alblasserwaard

1.150 TJ

Energie-infrastructuur Voor het realiseren van meer wind- en zonneenergie in de Alblasserwaard is beschikbaarheid van energie-infrastructuur een vereiste. Dit betekent dat er een bepaalde sturende werking uitgaat van de bestaande infrastructuur, en dat rekening moet worden gehouden met de benodigde tijd voor nieuwe infrastructuur. Voor de RES zijn drie scenario’s beoordeeld op netimpact, het voorliggende bod is op basis daarvan afgeleid. De regio zet in op het optimaal benutten van bestaande infrastructuur door rekening te houden met beschikbare capaciteit, ligging van infrastructuur en door slim aan te sluiten. Richting RES 1.0 zal het regionale bod in relatie tot infrastructuur verder worden uitgewerkt ten aanzien van netimpact. Zonnepanelen + windturbines INCLUSIEF bestaande regionale opwek À126 TJ

0,32 TWh

400 TJ

0,111 TWh

7 – 10 extra windturbines. Elke turbine van 5 MW telt voor 40 TJ

36 TJ

0,01 TWh

300 kleine windmolens op boerenerven (0,0003 TJ per stuk)

Bestaande regionale opwek wind-op-land

126 TJ

0,035 TWh

Bestaande 3 turbines 3MW (Giessenburg), geplande 2 turbines 3,6 MW (Groote Haar)

Regionaal bod zonne-energie

588 TJ

Regionaal bod windenergie

0,163 TWh

378 TJ

0,105 TWh

140 TJ

0,039 TWh

70 TJ

0,019 TWh

Op 67 ha bedrijfsdaken Op 25 ha boerenschuren Op 30 ha restgronden en dorpszonneweides

Bestaande opwek kleinschalig zon op dak, niet meegenomen in ons bod: (Bestaande regionale opwek zon-op-dak kleinschalig)

10

Concept RES Alblasserwaard

29 TJ

0,008 TJ

IS AUTONOME ONTWIKKELING; TELT VOLGENS RES SYSTEMATIEK NIET MEE IN HET BOD

Conversietabel TJ naar TWh

Warmte Voor de warmte-opgave zetten we in op veel toepasbare technieken en innovaties. Ons waterrijke gebied leent zich goed voor warmte uit water (aquathermie). Ook zijn er kansen voor warmte uit de diepere ondergronden (geothermie), zoals bij Gorinchem en in het westen van Molenlanden, bij Wijngaarden. En natuurlijk voor het gebruik van restwarmte van de industrie. Daarnaast biedt het gebruik van warmtepompen nog een aanvullende mogelijkheid om aan de toekomstige warmtevraag te voldoen.

Vervolg Samen met de mensen in de regio werken we aan een haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar energieplan. Een plan dat aansluit bij de leidende principes van de Alblasserwaard en recht doet aan de diversiteit van de regio. We zetten samen de schouders eronder en dragen ons steentje bij aan de klimaatdoelstelling én de toekomst van onze regio. Deze concept-RES krijgt een vervolg in RES 1.0 en RES 2.0.

’’

We zijn gekomen tot een evenwichtige energiemix die past bij het eigen karakter van Alblasserwaard. Samen met de mensen in de regio werken we aan een haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar energieplan.

Molen bij Gorinchem

1. RES ALBLASSERWAARD IN VOGELVLUCHT

11

2. Inleiding

Landschap Alblasserwaard, bron: IMOSS

In de Alblasserwaard werken we aan een transitie die begrijpelijk, haalbaar & betaalbaar en vooral eerlijk is. De energietransitie doen we samen. Mensen helpen we met het verduurzamen van hun huis. In buurten gaan we aan de slag om met elkaar een plan te maken en te zoeken naar de beste oplossing voor het verwarmen van onze huizen en hoe we lokaal elektriciteit kunnen opwekken. Waar past kleinschalige infrastructuur? En in de regio zoeken we locaties voor grootschalige opwek van elektriciteit en warmtebronnen voor het verwarmen van onze huizen. Daarbij is de vraag waar past het? Hoe behouden we wat ons zo dierbaar is in de Alblasserwaard.

2. Inleiding

13

2. Inleiding In deze Regionale Energiestrategie (RES) geven we antwoord op die vragen. De nationale doelstelling voor elektriciteit is dat in 2030 alle 30 RES-regio’s bij elkaar opgeteld een vermogen van 35 Terawattuur hernieuwbare elektriciteit opwekken op land. Daarnaast wordt los van de RES’en uitgegaan van een autonome groei van zonnepanelen op daken tot 7 Terawattuur waarvan de grote projecten mogen worden meegeteld in het regionale bod. Elke regio draagt via de RES bij aan de nationale optelsom. Wij doen dat vanuit de missie dat de Alblasserwaard een regio blijft waar we prettig wonen, leven en werken.

Deze plannen worden uiteindelijk verankerd in het omgevingsbeleid van gemeenten, provincies en Rijk en in het beleid van de Waterschappen (o.a. waterbeleidsplannen). Het is goed om te weten dat naast de RES door alle gemeenten in 2021 ook een Transitievisie Warmte wordt opgesteld. Hierin wordt duidelijk hoe en wanneer we omschakelen van aardgas naar hernieuwbare warmtebronnen. Voor de wijken die voor 2030 overstappen, staat beschreven wat de warmte-alternatieven per wijk zijn. En we onderzoeken wat we kunnen doen om de uitstoot van mobiliteit te verkleinen.

2.2 Concept RES Alblasserwaard 2.1 Wat is een Res? De RES is een leidraad hoe onze regio stap voor stap minder energie gaat gebruiken, de CO2-uitstoot fors vermindert, hoe we het best duurzame elektriciteit op land opwekken en uiteindelijk aardgasvrij wordt. Tot 2030 zetten we samen, grote noodzakelijke stappen in de goede richting. Met tegelijkertijd ruimte voor het toepassen van innovaties. Onze RES is een afwegingskader, een menukaart met mogelijkheden. De regionale energiestrategie gaat over belangrijke keuzes:

> > > >

het besparen van energie het opwekken van duurzame elektriciteit met vooral windturbines en zonnepanelen de warmtetransitie opslag & infrastructuur voor de energie van de toekomst en de ruimtelijke inpassing daarvan

Deze keuzes worden de komende jaren vertaald naar gebieden, projecten en de uitvoering van die projecten.

14

Concept RES Alblasserwaard

Deze Concept RES Alblasserwaard is het resultaat van de regionale samenwerking van de gemeenten Gorinchem en Molenlanden in samenwerking met: provincie Zuid-Holland, waterschap Rivierenland, netbeheerder Stedin, Omgevingsdienst ZuidHolland Zuid (OZHZ), inwoners, dorpsoverleggen, het bedrijfsleven, IKG (de ondernemersvereniging van Gorinchem) en de en diverse maatschappelijke organisaties. De energiestrategie kan op verschillende manieren worden uitgevoerd. We gaan uit van bewezen technieken, maar er komt de komende jaren ook steeds meer ruimte voor innovatieve technieken. Daar willen we voor de RES’en die na 2023 komen, rekening mee houden. We benutten hierbij ook de kracht en het ondernemersvermogen van de Alblasserwaard. Als iedereen meedoet, zijn de doelen haalbaar en wordt de Alblasserwaard mooier, gezonder en economisch sterker en vitaler. Deze RES helpt om alle initiatieven, groot en klein, een logische plek te geven richting die toekomst. De Concept RES is tot stand gekomen tussen najaar 2018 en voorjaar 2020. Via ontwerpateliers en discussieavonden met maatschappelijke organisaties, bedrijven, inwoners en gemeenteraadsleden zijn wensen, kansen en (on) mogelijkheden in kaart gebracht.

U10/U16 Midden holland Rotterdam Den Haag Alblasserwaard

Rivierenland

Drechtsteden

West-BRabant

RES gebieden Nederland

2. Inleiding

15

In de eerste fase (tot de zomer van 2019) lag de nadruk op het inventariseren. We verzamelden ideeën om energie te besparen en duurzame energie op te wekken en vroegen naar de kwaliteiten van de Alblasserwaard die inwoners graag willen behouden en versterken. Natuur en cultuurhistorie kregen daarbij alle aandacht. Deze uitkomsten zijn verwerkt in een bouwstenenrapportage RES, die de kaders en uitgangspunten beschrijft voor deze conceptRES. In de tweede fase tot voorjaar 2020 lag de nadruk op de keuzes die we te maken hebben en welke voorkeuren we als regio hebben. Bijna 250 betrokkenen, inwoners en professionals hebben hun bijdrage geleverd aan deze RES. Het bod en de zoeklocaties passen bij de inbreng die we in alle bijeenkomsten, gesprekken en onderzoeken hebben gehoord.

De RES is een belangrijk onderdeel van de omgevingsvisies van beide gemeenten en de provincie. En wordt ook verankerd in het beleid van het Waterschap.

2.3 Betrokken partijen

2.4 GOED OM VOORAF TE WETEN

De RES-partners hebben samengewerkt bij de totstandkoming van deze Concept RES. We borgen het uitvoeren van de RES via een samenwerkingsovereenkomst en uitvoeringsprogramma, die we richting RES 1.0 opstellen.

Een belangrijk aandachtspunt is dat het huidige beleid van gemeenten en provincie, nog geen ruimte biedt voor de benodigde grootschalige opwek van wind- en zonne-energie op land.

Afstemming vindt plaats met bedrijven, maatschappelijke organisaties, energiecoöperaties, wooncorporaties, wijk- en dorpsraden en inwoners. Gezamenlijk bouwen we aan een regionaal gedragen RES. Ook vindt er nadere afstemming plaats met de RES-buurregio’s: Drechtsteden, U16 / Vijfheerenlanden, West-Brabant (Altena), Rivierenland/Fruitdelta, Rotterdam - Den Haag en Midden-Holland (Krimpenerwaard). Dit om bovenregionaal invulling te geven aan een logische energie-infrastructuur.

Afbeelding #: Sfeerbeelden werksessies Gorinchem en gemeenteraad Molenlanden, bron: BVR adviseurs Gezamenlijke bijeenkomst gemeenteraad

16

Concept RES Alblasserwaard

Hiervoor zijn beleidswijzigingen nodig, die op dit moment niet vanzelfsprekend zijn zowel vanuit Rijk als provincie zijn aanpassingen in wetgeving en beleid nodig onze ambitie te kunnen waar maken. En we moeten rekening houden met de beperkingen die nu gelden voor het Defensie en Maritieme Radar gebied. Kijkend naar 2030 en verder zijn er veel onzekerheden. We werken met de kennis en stand van de techniek van nu, maar houden een open oog voor innovaties. Voor deze Concept RES is gebruik gemaakt van de CBS gegevens uit de nationale Klimaatmonitor, van PBL gegevens (Route naar klimaatneutraal), de datasets van het Nationaal programma RES en diverse onderzoeken (oa van TU Delft, CE Delft). Verder is voortgebouwd op de analyses die zijn vastgelegd in de rapportage Bouwstenen voor de RES Alblasserwaard (juli 2019)1.

‘‘

De RES is een leidraad hoe onze regio stap voor stap minder energie gaat gebruiken, de CO2-uitstoot fors vermindert, hoe we het best duurzame elektriciteit op land opwekken en uiteindelijk aardgasvrij wordt. Bijna 250 betrokkenen, inwoners en professionals hebben hun bijdrage geleverd aan deze concept RES.

’’

https://www.gorinchem.nl/files/2019-09/Eindrapport%20Bouwstenen%20RES%20Alblasserwaard.pdf

1

2. Inleiding

17

3. BOD

Merwede

De regio Alblasserwaard zet in op een ambitieuze en tegelijk reële bijdrage aan de nationale doelstelling van hernieuwbare elektriciteitsopwekking van 35 TWh. We hebben daarvoor gekeken naar wat er nodig is naar rato oppervlakte/inwoneraantal en hoe groot het opwekvermogen is van hernieuwbare elektriciteit. Hoeveel windturbines en of zonnevelden kan de regio Alblasserwaard opstellen? We doen een bod van 0,32 TWh.

3. BOD

19

3. BOD

3.1 Een bod van 1.150 TJ (0,32 TWh) in 2030 Met de ruimte en mogelijkheden die we nu in de Alblasserwaard hebben, hebben we de ambitie om in 2030 1.150 TJ duurzame elektriciteit op te wekken, inclusief de 126 TJ duurzame opwek van de huidige 3 windturbines langs de A15 en de geplande 2 turbines bij Groote Haar. Daarnaast zetten we stevig in op besparen van energie. Want alle energie die je niet nodig hebt, hoef je ook niet op te wekken. Mogelijkheden windenergie De gebieden rondom snelwegen zijn in onze regio de meest voor de hand liggende zoekgebieden voor windenergie. Langs de A15 en de A27 zien we een ruimte voor de plaatsing windturbines (van 5 MW), met behoud van de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. We denken aan 7 – 10 extra windturbines in de ideale mix voor de regio. Deze kunnen worden geplaatst bij de A27/ Avelingen, langs de A15/Gorinchem Oost en langs de A15 bij Giessenburg en Oud Alblas. Avelingen en Gorinchem Oost zijn al in onderzoek. Daarvan is het zoekgebied Avelingen onderdeel van een landelijk pilotproject. Daarnaast zien we mogelijkheden voor kleine windmolens (met een tiphoogte tot 20 meter) bij agrarische bedrijven. We willen zoveel mogelijk recht doen aan het uitgestrekte poldergebied, het Groene Hart, de molens van Kinderdijk en het Natura 2000 gebied. De regio Alblasserwaard gaat in het regionaal bod uit van 436 TJ (0,121 TwH) windenergie.

Mogelijkheden voor zonne-energie Wat betreft het opwekvermogen met zonneenergie, gaan we uit van 588 TJ (0,162 TWh). We willen waar mogelijk, de daken van boerenschuren en bedrijven hiervoor gebruiken.

20

Concept RES Alblasserwaard

Verwacht wordt dat 50% van de bedrijfsdaken (67 ha) hiervoor geschikt is. Plus 1.000m2 zonnepanelen op boerenschuren bij zo’n 250 boerenbedrijven (25 ha in totaal). Ook zetten we in op kleinschalige zonneweiden van zo’n 2 ha op restgronden in de buurt van dorpskernen, er zijn hiervoor 15 geschikte plekken in de Alblasserwaard (30 ha in totaal). Energie-infrastructuur Voor het realiseren van meer wind- en zonneenergie in de Alblasserwaard is beschikbaarheid van energie-infrastructuur een vereiste. Dit betekent dat er een bepaalde sturende werking uitgaat van de bestaande infrastructuur, en dat rekening moet worden gehouden met de benodigde tijd voor nieuwe infrastructuur. Voor de RES zijn drie scenario’s beoordeeld op netimpact, het voorliggende bod is op basis daarvan afgeleid. De regio zet in op het optimaal benutten van bestaande infrastructuur door rekening te houden met beschikbare capaciteit, ligging van infrastructuur en door slim aan te sluiten. Richting RES 1.0 zal het regionale bod in relatie tot infrastructuur verder worden uitgewerkt ten aanzien van netimpact.

3.2 Uitbreiding bod Het Nationaal Programma RES vraagt om ook aan te geven of een hoger bod mogelijk is en onder welke voorwaarden. Met het bod dat we doen, hebben we een bod dat hoger is, dan het minimum bod van 630 TJ dat gevraagd wordt en zitten we aan wat maatschappelijk haalbaar is in de Alblasserwaard. Met 1.150 TJ doen we een ambitieus en haalbaar bod. Hiermee liggen we op koers voor 2030 en op de langere termijn voor 2050.

Landschap Alblasserwaard

3. BOD

21

+ -

energie mengpaneel Alblasserwaard

Zonneveld 1 Ha = 2 TJ

Energie Mengpaneel Alblasserwaard Een voorbeeld hoe je als regio 1.024+ 126 terajoule hernieuwbare elektriciteit kunt opwekken in de vorm van een ‘regionaal mengpaneel hernieuwbare energie’. Door middel van de knoppen is een gewenste balans te vinden in opwekvermogens van zonneenergie en windenergie.

Energieverbruik 2030, 6811TJ

za

am

Windmolen 1x 5 MW windmolen= 40 TJ 1x 3,6 MW windmolen= 29 TJ 1x 3 MW windmolen = 23 TJ

Du

ur

Geothermie

Warmte 39% 2672 TJ +

Aquathermie

1986 TJ

-

2153 TJ Brandstoffen, 32% Zonnepanelen op daken 10.000 m2 = 5,6 TJ

+ -

Restwarmte

Warmtebronnen

22

Concept RES Alblasserwaard

Energie mengpaneel

Elektriciteit , 29%

elektriciteit 8

9

10

11

7

0400 TJ

100 HA

12 13

6

14

5

15

4

16

3 0400 TJ

50 HA

17 2

Windturbines 5 MW (10x)

1

0

19

300X

150 HA

0000 TJ

18

grote zonnevelden (0 ha)

70 HA

50%

150X

450X

0 HA

25%

75% 35 HA

0036 TJ

0X AANTAL KLEINE WINDMOLENS (20M HOOG)

105 HA

0000 TJ

0% 0,5 ha zonneveld bij 250 boerenerven (ox)

0070 TJ dorpszonneweides VAN 2 Ha

0 HA

1150 TJ

2030 Basisinstellingen 140X

50%

Brandstoffen waterstof elektrisch rijden

warmte Warmtepompen groen gas/biomassa zonthermie

25%

75%

70X

210X

0378 TJ

0140 TJ

Zonnepanelen op grote 0% bedrijvendaken (135 ha)

1000m2 Zon op schuren 0X agrariërs (250x)

0126 TJ windturbines (5x) 3 bestaand + 2 geplande Grote haar

autonome ontwikkeling, telt niet mee met de REs

12 PANELEN

6 PANELEN

18 PANELEN

aquathermie restwarmte

0184 TJ AANTAL ZONNEPANELEN PER WONING (33.202 TOTAAL)

3. BOD

23

4. Typisch alblasser

Landschap Alblasserwaard, bron: IMOSS

rwaard De Alblasserwaard is een open gebied, met veel karakter. Veel eigenheid ook. De identiteit van het gebied en de mensen laten we terugkomen in de leidende principes die we hebben gekozen voor onze RES.

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

25

4. Typisch Alblasserwaard 4.1 Leidende principes

>

Om de energietransitie in de regio Alblasserwaard succesvol uit te voeren willen we met verstand verduurzamen. We combineren voortvarendheid aan de ene kant, met afgebakende, behapbare stappen aan de andere kant. We willen werken vanuit een goede samenwerking: bestuurlijk en in de samenleving. Waar mogelijk sluiten we aan bij initiatieven van de samenleving en het bedrijfsleven. Dit komt tot uiting in onze elf leidende principes:

>

> > > >

Duurzaamheid: People, planet, prosperity moeten in balans zijn; lange termijn doelen zijn leidend. Draagvlak: Uitvoering geschiedt op basis van maatschappelijk draagvlak. Samenwerking: Betrokken partijen werken samen op basis van een samenwerkingsovereenkomst. Sociaal: De energietransitie moet sociaal rechtvaardig verlopen; de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten, we hebben oog voor de sociaal zwakkeren, de vervuiler betaalt, lusten en lasten verdelen we eerlijk; niet afwentelen.

Kinderdijk, bron: IMOSS

26

Concept RES Alblasserwaard

>

>

> > >

Kansen: Meekoppelkansen willen we benutten met klimaatadaptatie, biodiversiteit, bodemdaling, gezondheid, wonen, werken (o.a. voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt) en mobiliteit in multifunctionele ruimte-efficiënte projecten. Haalbaarheid: Ondernemerschap waarderen we; een sterke businesscase tegen de laagst maatschappelijke kosten geeft voorsprong. Kwaliteit: Energieprojecten hebben een zo klein mogelijk ruimtebeslag, houden rekening met en versterken zoveel mogelijk de ruimtelijke kwaliteit van de Hollandse veenweidepolders, het rivierengebied, de authentieke dorpslinten en het cultuurhistorische verhaal van de streek. Vitaliteit: De energietransitie versterkt de vitaliteit van de Alblasserwaard: we stimuleren werkgelegenheid en talentontwikkeling en beperken de onttrekking van goede landbouwgrond aan voedselproductie. Trots: We realiseren energieprojecten om trots op te zijn. Innovatie: We streven bij projecten naar de inzet van innovatieve technieken. Opbrengsten: We kiezen voor die projecten die het meeste bijdragen aan het verlagen van de CO2 uitstoot.

4.2 DOELSTELLINGEN ALBLASSERWAARD In de Alblasserwaard werken we de komende jaren aan een evenwichtige duurzame energieen warmtevoorziening. De regio Alblasserwaard bestaat uit de gemeenten Molenlanden en Gorinchem. Een evenwichtige aanpak betekent voor ons:

>

>

> >

> >

De energieopgave wordt zoveel mogelijk eerlijk verdeeld, stad en land helpen elkaar. Waarbij we streven naar een balans tussen vraag en aanbod. De regio geeft iedereen zo veel mogelijk kans om mee te doen met de energietransitie, zowel de mensen met geld, als de mensen die het minder breed hebben De regio benut zo veel mogelijk de eigen bronnen en lokale initiatieven. Landschappelijke, cultuurhistorische- en natuurwaarden worden zoveel mogelijk versterkt en waar ze heel kwetsbaar zijn gevrijwaard. Grootschalige opwekking wordt bij voorkeur gesitueerd langs de hoofdinfrastructuur. Het huidige energienet is een belangrijke drager. We onderzoeken samen met de netbeheerder waar de beste locaties voor energie-opwekking liggen en of het netwerk, waar nodig , moet worden uitgebreid.

>

We bieden volop ruimte aan innovaties, ook omdat onze ondernemers daar een belangrijke rol in kunnen spelen

De regio streeft ernaar om in 2030 20% energie te hebben bespaard en 35% van het totale energiegebruik (warmte, elektriciteit en brandstoffen) te gebruiken uit hernieuwbare en zo veel mogelijk lokale bronnen. Daarom gaan we het gebruik van fossiele brandstoffen afbouwen: aardgas, olie en steenkool. We gaan ook steeds meer omschakelen naar duurzame bronnen en energie-opslagmiddelen die meer direct gebruik maken van zonlicht, wind en water. Opwekken van elektriciteit komt vooral uit zonnepanelen en windmolens. Warmte zoveel mogelijk uit warmte van water, lucht, ondergrond en industriële restwarmte. De sociaaleconomische opbrengsten worden daarbij zoveel mogelijk binnen de regio gehouden. Concrete initiatieven uit de samenleving en nieuwe kansrijke energieprojecten en innovaties kunnen nu al worden geïnitieerd, versterkt en versneld. Tegelijk is het nodig om de komende jaren in beeld te brengen welke investeringen in opwekking, opslag en distributie voor energie nodig zijn.

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

27

4.3 Wat doen we nu en in de toekomst in de Alblasserwaard?

‘‘

De regio streeft ernaar om in 2030 20% energie te hebben bespaard en 35% van het totale energiegebruik te winnen uit hernieuwbare en zo veel mogelijk lokale bronnen.

Concrete initiatieven uit de samenleving en nieuwe kansrijke energieprojecten en innovaties kunnen nu al worden geïnitieerd, versterkt en versneld.

’’

In de Alblasserwaard zijn al veel energie- en duurzaamheidsinitiatieven. Het ondernemerschap in de Alblasserwaard is sterk ontwikkeld. Dat biedt kansen om voortvarend verder te werken aan de energietransitie. Op de bijgaande kaart zijn de belangrijkste concrete ontwikkelingen en initiatieven weergegeven die sinds 2016 zijn opgeleverd of die de komende jaren nog worden voorzien en momenteel in onderzoek zijn. Het is een kansrijk beeld voor de realisatie van hernieuwbare energie. Dorpsenergie Inwoners van diverse dorpskernen werken al samen aan postcoderoosprojecten of participeren in een energiecoöperatie. Energieopwekking door middel van zonnepanelen kan hier via heldere spelregels van de ‘zonneladder’2 gerealiseerd worden op schuren en achter op de percelen, om de cultuurwaarde van het dorpsbeeld zo veel mogelijk te koesteren. Elk dorp kan zo energieneutraal worden, waarbij zowel een coöperatieve als individuele aanpak gevolgd kan worden. Dit past bij onze regio. Waarbij we de ruimtelijke kwaliteit van elk dorp behouden en tegelijkertijd heeft ieder dorp, ieder huishouden een verantwoordelijkheid in deze opgave, dat vraagt van ons allemaal een inspanning. De zonneladder is de term die gebruikt wordt om de voorkeursvolgorde aan te geven voor het plaatsen van zonnepanelen. De volgorde is dat er eerst zonnepanelen op gebouwen gelegd worden.

Daarna pas op ongebruikte terreinen in bebouwd gebied. Buiten de bebouwde kom gaat de voorkeur uit naar het combineren van functies. Bijvoorbeeld zonnepanelen op vuilnisbelten en in bermen van spoor- en autowegen. De zonneladder moet voorkomen dat zonnepanelen op landbouw- en natuurgrond gelegd worden als dat niet nodig is.

2

Nevengeul

28

Concept RES Alblasserwaard

Energieke wijken en bedrijven De gemeenten stimuleren energiebesparing actief, bijvoorbeeld via wooncoaches, een energieloket en lokale subsidies. De komende tijd wordt een uitvoeringsprogramma opgesteld ten behoeve van verdere energiebesparing gericht op bewoners, bedrijven en publieke functies. De overheid neemt zelf het voortouw met onder andere de verduurzaming van eigen vastgoed. Het samenspel met corporaties is belangrijk in de verduurzaming van de woningvoorraad en het afkoppelen van het aardgas. Een deel van de Gorinchemse wijk Hoog Dalem wordt mede verwarmd met warmte uit oppervlaktewater en is daarmee een landelijk voorbeeldproject voor toepassing van aquathermie. Daarnaast is de wijk ingezet voor een experiment met een zogenaamd smart grid, een systeem waarin energievraag en -aanbod worden uitgewisseld. In 2019 is een intentieovereenkomst gesloten om onderzoek te doen naar een duurzaam warmtenet in de Gildenwijk van Gorinchem. Wijken en bedrijven kunnen elkaar versterken. Denk aan zon-op-dak, samen besparen en het uitwisselen van restwarmte. In de regio Alblasserwaard zijn bedrijventerreinen waar veel warmte-vragende industrie is gevestigd. Daar kunnen ‘quick wins’ worden bereikt door energiebesparing en benutting van herbruikbare energiebronnen zoals restwarmte, wind- en zonneenergie.

te leveren. Het sluit ook aan op gewenste ‘Levensloopbestendige en groene stadswijken’ waarbij door middel van collectieve systemen en meervoudige doelen wijkgericht maatwerk wordt geleverd met bewoners. Het sluit ook aan op de ruimtelijke kernwaarde ‘Attractieve en monumentale vestigingsstad’, waarvoor geldt dat de cultuurwaarde van het stadsbeeld bewaard wordt. Wind- en zonneparken De combinatie van windenergie en zonnevelden is complementair. Hierdoor is er minder kans op grote fluctuaties door spreiding over bronnen. De Alblasserwaard gaat voor enkele grootschalige opweklocaties voor wind en zon nabij de hoofdinfrastructuur. Daarbij wordt expliciet aandacht besteed aan de mogelijkheden voor natuurontwikkeling en meervoudig functie- en ruimtegebruik. Geld in de regio houden Door meer zelf op te wekken en te leveren blijft er meer geïnvesteerd vermogen in de regio. In totaal wordt in de Alblasserwaard tussen 194 tot 245 miljoen euro per jaar uitgegeven aan energie (elektriciteit, aardgas en brandstoffen). Het is de wens om die geldstroom meer in de regio Alblasserwaard te houden. Ook levert de energietransitie werkgelegenheid en groei in met name de bouw- en installatiebranche en de maakindustrie (metaalelektro).

Met deze initiatieven willen we bijdragen aan een duurzaam bedrijfsleven in de Alblasserwaard. We werken samen met bedrijven en nodigen bedrijven uit om energie, zoals restwarmte aan bewoners

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

29

Kansen- & initiatievenkaart

Bouter kaashandel, 7500 zonnepan

tussenstand 2019

Kleine windmolens Pilots onderwater drainage Graafstroomkaas (groene cirkelkaas) Gasverbruiker, veel besparing gerealiseerd

Postcoderoos: 500 panelen (astbestsanering) In ontwikkeling waterschap gemaal van diesel naar elektrisch

Dorpshuis De Beemd-Oud Alblas postcoderoos, 300 zonnepanelen

Nog als ideeën: de initiatieven en ingeplande initiatieven * Gorinchem H2 productie (buffer) 2019) * H2 tanken bij Avelingen lektriciteit uit ZonFarm, 1800 +1800 zonnepanelen Nescio *monovergisters bij boeren lektriciteit uit Wind *grootschalige biovergisting naar gas, Warmtetransitie warmte, compost. bij grote haar. *HT opslag Groote Haar beneden 500m. nergie initiatief algemeen nitiatief in onderzoek Geothermie *eigenaaren van terreinen eventueel grondruil systeem te iconen zijn geplande projecten.

ven

*project geen tak de streek uit Nog als ideeën: * Gorinchem H2 productie (buffer) * H2 tanken bij Avelingen

Energiecorporatie Molenlanden Sporthal De Til in ontwikkeling RWZI onderzoek Tea Transport service Schelluinen 3000 zonnepanelen

RWZI onderz panelen, last

Bestaande beleidspunten: * Laadpalenbeleid, vergunningen mogelijk op aanvraag

In studie: verdu Avelingen met w

*monovergisters bij boeren *grootschalige biovergisting naar gas, *Molenlanden: Duurzaamheidslening warmte, compost. bij grote haar. *HT opslag Groote Haar beneden 500m. *eigenaaren van terreinen eventueel grondruil systeem *project geen tak de streek uit Bestaande beleidspunten: * Laadpalenbeleid, vergunningen Legenda initiatievenkaart mogelijk op aanvraag

Lopende initiatieven en ingeplande initiatieven *Molenlanden: Duurzaamheidslening (stand 2019) Elektriciteit uit Zon Elektriciteit uit Wind Warmtetransitie Energie initiatief algemeen Initiatief in onderzoek Alle witte iconen zijn geplande projecten.

30

Concept RES Alblasserwaard

Legenda Kansenkaart Nog als ideeën: Kans zonneweides * Gorinchem H2 productie (buffer) Kans energiewinning bij boeren * H2 tanken bij Avelingen Kans zon op daken/warmtenet *monovergisters bij boeren *grootschalige biovergisting naar gas, Kans windenergie warmte, compost. bij grote haar.

Kans geothermie duurzam *HT opslag Groote Haaren beneden 500m.gas Kans biomassa *eigenaaren van terreinen eventueel grondruil systeem Kans aquathermie Zoeklocatie initiatief *project geen tak de streek(in uit onderzoek) Bestaand energieinitiatief Bestaande beleidspunten: Bestaand elektriciteitsstation * Laadpalenbeleid, vergunningen Indicatieve aanduiding van de legendamogelijk op aanvraag onderdelen op de volgende pagina’s *Molenlanden: Duurzaamheidslening

1

DNA Stromen van de rivier

DNA attractieve monumentale vestingstad

nelen

Zonnepanelen op sporthal

Gepland: Twee windturbines Groote Haar (2020) Aanleg Eneco, 1 molen in exploitatie De Knotwilg Groote Haar studie geothermie en warmteopslag Mollenburg nieuwbouw fase 3 en 4 gasloos 2019 / 2020 Warmtenet Gildenwijk + studie geothermische bron 1200-1800 m diep (45-68 gr.) tbv 6000 woningen Haarwijk TEO, als eerste van gas af (in 2021) 1000 zonnepanelen waardlanden Corbion, 800 zonnepanelen

In studie: windenergie Gorinchem Oost Rabobank: Zonnepanelen & WKO Merford 1.700 Zonnepanelen op bedrijfshal(1 ha)

2X

Studie warmte RWZI 2020 voorzieningencluster, Experiment Aquabatterij +1.700 zonnepanelen

3X

13 X

zoek naar P.V. tig ivm groen

uurzaming wind- en zonenergie

1.000 Zonnepanelen op bedrijfshal Van Boven (±0,75ha)

Teo / Tea onderzoek Studie waterkracht

Vreugdenhil studie naar warmtenet, vanaf 2020, 15 jr

DNA Hollandse veenweidepolders

DNA krachtige infracorridors

Hoog Dalem 1200 woningen all-electric (2025)

Deli Home 1285 zonnepanelen

DNA Levensloopbestendige groene stadswijken

DNA Energieke dorpslinten

DNA Bedrijvenparken

8 8 DNA meervoudige moerasnatuur

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

31

4.4 Combineren van opgaven De energietransitie staat niet op zichzelf, maar heeft tal van relaties met andere ontwikkelingen zoals leefbaarheid van wijken, vervoer, vitaal platteland, ruimte voor natuur of klimaat. De RES wordt daarom tevens gekoppeld aan andere beleidsopgaven in de Alblasserwaard, namelijk de volgende: Mobiliteit en infrastructuur Fossiele energie kan worden bespaard met elektrisch vervoer, waterstof(tanken), meer ruimte voor fiets en openbaar vervoer. Om kosten te besparen en te voorkomen dat een straat twee keer wordt opengelegd worden werkzaamheden gecombineerd. Bijvoorbeeld bij werkzaamheden aan infrastructuur zoals riolering of kabels en leidingen wordt meteen een warmtenet aangelegd. De geplande verbredingen van rijkswegen A15 en A27 worden in overleg met het Rijk gekoppeld aan wind- en zonprojecten. Via slimme mobiliteit bouwen we aan ‘krachtige infracorridors’ waarin we gaan voor duurzame snelwegen en waterwegen met een duurzame binnenvaart.

Ontwerpprincipes Schets met de karakteristieke ruimtelijke elementen waar het landschap van de Alblasserwaard.

32

Concept RES Alblasserwaard

We sluiten aan bij de mobiliteitsvisie die de gemeente Gorinchem heeft vastgesteld en bij wat binnen de Regionaal Maatschappelijke Agenda wordt ontwikkeld. Economie De energietransitie biedt, zoals in de Bouwstenenrapportage is onderzocht, kansen voor de regionale economie, met name in de aanwezige installatie- en bouwsector en metaalelektro-branche. De opbrengst van energieopwekking kan bijvoorbeeld via een fonds terugvloeien naar andere publieke opgaven. Bij energieprojecten is het streven dat 50% lokaal eigenaarschap is. Circulaire economie Een circulaire economie is een economisch systeem dat gericht is op maximaal hergebruik van producten en grondstoffen waarbij waarde vernietiging wordt geminimaliseerd; van verbruik naar gebruik en van lineaire naar circulaire processen. Door producten anders te ontwerpen worden minder grondstoffen gebruikt en kunnen producten beter worden gerecycled.

Bedrijven werken op deze manier mee aan afvalbesparing en realiseren zo materiaal- en kostenbesparingen. Een belangrijk onderdeel van de circulaire economie is dat het bezit van producten minder belangrijk is. Het gebruik staat voorop. We gaan betalen voor het gebruik van goederen. De producten blijven eigendom van de leverancier. Zo betaalt de klant niet meer voor een lamp maar voor lichturen. Waar kan zullen we dat in onze regio stimuleren. Door met bedrijven te kijken welke mogelijkheden zij hebben, maar ook door inwoners te stimuleren om anders te consumeren. Dit draagt bij aan het besparen van energie en het verminderen van CO2-uitstoot. Klimaatadaptatie Waar dat complementair aan elkaar is worden waterberging en waterbuffering gecombineerd met natuur-, recreatie- en energieprojecten. Het vergroenen van steden, dorpen en bedrijventerreinen heeft een koelend effect en beperkt energieverbruik voor koeling. Hoe meer groen hoe koeler de aarde.

Bomen en groen geven schaduw waardoor je in de zomer minder hoeft te koelen. Goed voorbeeld is het gebruik van een groen dak. Dat vangt het water op, waardoor er minder water de riolering in hoeft, de planten koelen het dak in de zomer en in de winter zorgt het voor isolatie. En we kijken ook naar mogelijkheden om parkeerterreinen te overkappen met een groen dak of een zonnedak. Natuur en biodiversiteit De komende decennia ligt er de opgave om steden en stedelijk gebied te vergroenen. Eén aantrekkelijk en efficiënt middel om deze noodzakelijke transformatie vorm te geven, is het ontwikkelen van meer groenstroken, parken en waterpartijen die de effecten van de klimaatverandering in het stedelijke gebied verzachten Door meer groen aan te leggen en ruimte te maken voor water ontstaat er ook ruimte voor bijvoorbeeld: waterberging en zuivering, biodiversiteit, recreatie, verbetering van luchtkwaliteit, enzovoorts.

Vier typologieën voor de inpassing van grondgebonden zonnepanelen in de Alblasserwaard.

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

33

Bij energieprojecten wordt een groenblauwe inpassing en natuurcompensatie nagestreefd. De eventuele impact op trekvogels (op de route Groene Hart - Biesbosch) en op andere diersoorten, wordt meegewogen in de locatiekeuze van energieprojecten. Als door extra maatregelen om de natuur te beschermen de potentie van een locatie toeneemt, wegen we dat mee in onze keuze. Daarnaast zal deze groenblauwe stedenbouw meer ruimte bieden aan de ontwikkeling van biodiversiteit en aan een gezonder en aantrekkelijker leefmilieu. Energieleverende landbouw Er zijn kansen en mogelijkheden voor opwekking van energie uit zon en wind en groen gasproductie op en rond agrarische bedrijven. Op korte termijn onderzoekt de gemeente Molenlanden daarom samen met agrariërs hoe zij meer energie kunnen opwekken en leveren aan de omgeving (via energiecoöperaties). We koesteren hier de waarde van het open agrarische weidelandschap, beperken onttrekking van grond aan voedselproductie en pakken bodemdaling en biodiversiteit integraal aan.

Landschap Alblasserwaard

34

Concept RES Alblasserwaard

Dit betekent dat we het gebruik van landbouwgronden voor grootschalige zonnevelden voorlopig beperken. Op de agrarische erven is al heel veel mogelijk. Concreet wordt dit in het initiatief ‘Smart Farmers Grid’, van de agrarische organisatie LTO waarbij boeren energie leveren met zon- wind en biovergisting projecten. Door bijvoorbeeld slim om te gaan met energiebesparing en koeling kan de stikstofuitstoot worden beperkt (o.a. door het koelen van mest). Energieopslag Het energiesysteem van vandaag is momentaan, dat betekent dat iedere energie die nu wordt opgewekt ook direct gebruikt moet worden. Met een centraal gestuurd systeem met fossiele energie werkt dit systeem goed, met de opkomst van duurzame en flexibele bronnen past dit systeem minder goed. Aangezien vraag en aanbod niet altijd de patronen van het weer volgt. Het efficiënt kunnen opslaan van energie is daarmee een cruciaal vraagstuk voor de toekomst. Hierin zijn nog belangrijke stappen te maken door wetenschap, markt, energieleveranciers, netbeheerders, eindgebruikers en overheden.

Opslag is dus van belang op momenten dat er teveel of te weinig energie is. Het kan gebeuren op zonnige windrijke dagen dat er meer zonnestroom en windenergie wordt opgewekt dan er vraag is, of wanneer er grijze windstille winterperioden zijn. Het teveel kan worden opgeslagen om te kunnen gebruiken als er tekort aan opwekcapaciteit dreigt. Lokale energieopslag is dus belangrijk om het energieaanbod en de energievraag in balans te brengen. Dit kan in verschillende vormen, en hierin is nog veel innovatie gaande. Met gangbare vormen zijn warmte, moleculen zoals waterstof en elektronen in batterijen. Waarbij elektronen vooral voor de korte overbrugging dienen, zoals dag- of weekopslag en moleculen een rol kunnen vervullen in seizoensopslag. Warmte en koude kan goed worden opgeslagen in grondwater diep in de bodem – warmte koude opslag (WKO). Via open of gesloten warmtesystemen wordt deze techniek al volop toegepast. Dit zal groeien in de toekomst. Daarnaast zijn bijvoorbeeld grote warmtereservoirs in ontwikkeling gevuld met water of plantaardige olie die in buurten een collectieve warmtebron vormen. Warmte heeft als voordeel dat het over een lange periode kan worden opgeslagen.

Het goed opslaan van elektriciteit vergt nog innovaties en nadere kostendaling. Li-ion batterijen (auto, huis, buurt) ofwel accu’s zijn op dit moment een belangrijk onderdeel voor een robuust elektriciteitsnetwerk, zeker in combinatie met slimme besturing (IT). Met name in het geval van veel zonnestroom en windstroom aanbieders kunnen grote batterijen zorgen voor een balans in het netwerk door pieken weg te nemen. In de toekomst kunnen auto-accu’s en huisaccu’s een onderdeel worden van de balans op huishoudensniveau gericht op vraag-aansturing. (In Utrecht Lombok is hiervoor een pilotproject gehouden). Grotere buurtbatterijen kunnen balans brengen op buurt- en wijkniveau. Waterstof is een potentiële opslagbuffer voor elektriciteit. Wanneer er pieken zijn in de opwekcapaciteit en de vraag gering is, kun je het overschot via (kleine) elektrolyse installaties omzetten in waterstof. Dit is te benutten als schone brandstof in de industrie, mobiliteitssector of mogelijk op termijn de gebouwde omgeving. Bij de omzetting van elektriciteit naar waterstof gaat ca 40% van de energie verloren als restwarmte, die kan worden ingezet voor (centrale) warmtevoorziening.

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

35

De verwachting is dat in de toekomst meer voertuigen op (uit de Rotterdamse haven aangevoerde) waterstof zullen rijden, met name het vrachtvervoer. Inmiddels worden op diverse plaatsen langs snelwegen waterstoftankstations aangelegd. In de toekomst zullen huidige benzinetankstations transformeren naar servicestations voor elektrisch snelladen, groen gas en waterstof. De RES partners stimuleren waar dat kan de overgang naar elektrisch vervoer en het gebruik van waterstof door middel van de uitrol van laadpalen en waterstoftankstations langs de A15 en A27. Bodemdaling Bodemdaling is een belangrijk aandachtspunt in onze regio. Het veenkussen onder het Groene Hart wordt langzaam dunner. Met name door ontwatering (vooral bedoeld om landbouwkundig gebruik mogelijk te maken) oxideert het veen, zakt de bodem en komt CO2 vrij. Dit proces is al eeuwenlang gaande, maar de afgelopen honderd jaar geïntensiveerd. De gevolgen zijn steeds nijpender. In het licht van het klimaatakkoord moet de CO2-emissie drastisch omlaag, ook in het Groene Hart waar per jaar zo’n 1,4 megaton vrijkomt. De doelstelling voor de veenweidegebieden in Nederland is 1 Mton CO2-eq reductie in 2030. Dat betekent dat het Rijk voor de 90.000 ha veenweide werkt aan een maatregelenmix, bestaande uit:

> > > > > >

36

Omzetten van 10.000 ha naar agrarische natuur (inclusief veenmosaangroei) Transitie naar natte teelten Verhogen van het zomerwaterpeil ten gunste van weidevogels Ontwikkelen van technieken voor onderwaterdrainage. Een vrijwillige stoppersregeling van het Rijk (onder andere opkoop van rechten) Ontwikkelen van een Regionale Veenweiden Strategie

Concept RES Alblasserwaard

Recreatie De projecten om de aarde te verduurzamen, broeikasuitstoot te beperken en hernieuwbare energie op te wekken veranderen landschappen. Groene energieprojecten kunnen inspireren en leiden tot creatieve ideeën of oplossingen. Kunnen de molens van Kinderdijk misschien als inspiratie dienen voor de opstelling van windmolens ? Of kun je bijvoorbeeld kwaliteit toevoegen aan een gebied door van een van de windmolens meteen een uitzichtpunt te maken? Of een bezoekerscentrum plaatsen bij een zonneveld? Onderwijs en arbeidsmarkt Energietransitie vraagt veel nieuwe kennis en kunde. De vraag naar technisch personeel blijft bestaan, maar er is behoefte aan nieuwe competenties. Voor duurzame energieoplossingen is specialistische kennis nodig, zoals voor wind op zee, zonne-energie en slimme IT-oplossingen voor opwek, verbruik, opslag en delen van energie. Het ‘Rapport Kwalitatieve impact Energieakkoord op werkgelegenheid’ noemt ook de behoefte aan soft skills, zoals omgang met klanten en collega’s, plannen en samenwerken. En kennis van (embedded) ICT-systemen die onderling verbonden zijn. Daarnaast speelt techniek voor niet-technici een grotere rol in het werk. Dat alles biedt kansen voor opleidingen en talentontwikkeling. Daarvoor werken we graag samen met de onderwijsinstellingen in de regio zoals Wellant College en Regionale Beroepen en Innovatiecampus.

De Regionale Beroepen en Innovatiecampus heeft een innovatie en -afstudeercentrum voor de regio. Voorkomen energiearmoede We willen voorkomen dat door de energietransitie mensen hun energierekening niet meer kunnen betalen (‘Energie-armoede’). Zo worden in Gorinchem energiebesparings-pakketten verstrekt aan minima.

4.5 Aansluiting op andere regelgeving De regionale energiestrategie omvat inhoudelijke ambities over duurzame elektriciteit en warmte in de Alblasserwaard. In het verlengde gaat het ook om afspraken over de uitvoering van de strategie met concrete projecten. In het Klimaatakkoord is bijvoorbeeld afgesproken dat vergunningen voor elektriciteitsprojecten zoveel mogelijk voor 2025 worden verleend. Dat gaat niet vanzelf. We streven daarom naar afspraken over verankering van de regionale strategie in lokaal en provinciaal beleid, over sociale en financiële participatie en over de monitoring van de resultaten die we boeken. Tot slot vergt de uitvoering ook belangrijke bijdragen en inspanningen van het Rijk. We streven er naar de regionale energiestrategie vast te leggen in het omgevingsbeleid van gemeenten en provincie. We spreken daarover het volgende af:

>

>

Gemeenten verankeren de zoekgebieden voor wind die in 2030 operationeel moeten zijn uiterlijk eind 2022 in hun omgevingsbeleid en geven daarmee ruimte voor de afgesproken windproject(en). Ook vragen we van de provincie om deze ruimte te bieden in haar beleid. Gemeenten maken of actualiseren uiterlijk in 2021 beleid voor zonne-energie en verankeren dit in hun omgevingsbeleid. Zij hanteren de regionale ruimtelijke (inpassings-) principes bij vergunningverlening, op basis van de zonneladder.

>

>

>

> >

Gemeenten zijn bevoegd gezag voor zonneparken (tot 50 MWp) en dus verantwoordelijk voor de afwikkeling van procedures over RES-projecten voor 2025. De provincie helpt de gemeenten mits passend binnen het provinciaal beleid. Provincie en gemeenten spannen zich in om procedures voor vergunningverlening voor wind- en zonprojecten uit deze strategie voor 2025 af te ronden. Gemeenten stellen uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast. Deze stemmen zij in regionaal verband op elkaar af. De provincie ondersteunt dit via de adviseurs Aardgasvrije Wijken. Overleg met het Rijk over het benutten van rijksgronden langs snelwegen (A15, A27). Overleg met het Rijk over de teruglevering van energie aan het net door particulieren en (agrarische) ondernemers.

De manier waarop gemeenten beleid maken verschilt onderling: de ene gemeente legt locaties voor zon vast, de andere stelt een uitnodigingskader met voorwaarden op. Ook voor wind verschilt de manier van verankering van de zoekgebieden. Dat is prima: ruimte voor lokaal maatwerk is van belang. We spreken wel samen af dat de afspraken en projecten uit de RES daadwerkelijk in gemeentelijk beleid worden vastgelegd.

Zonnepanelen op dak Hoog Dalem

4. TYPISCH ALBLASSERWAARD

37

5. Analyse

Landschap Alblasserwaard, bron: IMOSS

Hoeveel energie gebruiken we nu? Hoeveel energie wekken we nu al duurzaam op? Wat is onze elektriciteitsvraag in de toekomst? En wat is de warmtevraag in de Alblasserwaard? We zetten de belangrijkste feiten en cijfers op een rij.

5. ANALYSE

39

5. Analyse Warmte en brandstoffen zijn onderdeel van de energietransitie en hebben invloed op het verwachte totaalbeeld. Bijvoorbeeld, hoe meer warmte met warmtepompen wordt opgewekt hoe meer elektriciteit voor die opwekking benodigd is. Daarom is voor deze Concept RES al rekening gehouden met de toekomstige energievraag van in de eigen regio aanwezige mobiliteit (met uitzondering van de rijkswegen met doorgaand verkeer) en bedrijvigheid. Hierbij is uitgegaan van een reeks aannames over de groei van de economie, mobiliteit en het energiegebruik per sector. Deze zijn terug te vinden in de Bouwstenenrapportage (2019).

5.1 Energiegebruik nu De gemeenten Gorinchem en Molenlanden verbruiken op basis van de Nationale Klimaatmonitor beide ongeveer de helft van de totale energie in de RES-regio Alblasserwaard. Het gaat in totaal om 8.542 TJ, waarvan 1.448 TJ elektriciteit, 3.566 TJ Warmte (m.n. aardgas, maar ook hernieuwbare warmte) en 3.529 TJ brandstoffen3. De verdeling van het energieverbruik hangt af van het karakter van de gemeente. Gorinchem bevat veel industrie, Molenlanden juist veel agrarische bedrijven en heeft relatief veel mobiliteit. De ‘gebouwde omgeving’ bestaat uit woningen, publieke en commerciële dienstverlening (geen industrie) en neemt 30% van het energieverbruik (2.585 TJ warmte en elektriciteit). Opvallend is dat bijna de helft van het gehele energiegebruik is gekoppeld aan mobiliteit.

Op basis van de meest recent beschikbare cijfers uit 2017

3

40

Concept RES Alblasserwaard

Woningen nemen circa 20% van het energiegebruik voor hun rekening. Meer dan de helft is toe te schrijven aan dienstverlenende bedrijven, huishoudens en industrie samen. Een klein deel (81 TJ)van het energiegebruik komt voor rekening van de landbouw. Dienstverlenende commerciële bedrijven gebruiken 6% (535 TJ). De industrie gebruikt 27% (2.272 TJ). In de diagrammen is het jaarlijkse energiegebruik in de regio Alblasserwaard weergegeven en de verdeling naar de verschillende sectoren.

Huidig energiegebruik regio Alblasserwaard 17,6% 17,3% 6,4%

Snelweg Lokaal verkeer Scheepvaart

1.502 TJ 1.481 TJ 546 TJ

41,3%

Totaal

3.529 TJ

*19,8% 26,6% *6,3%

Woningen Industrie Dienstverlening

1.694 TJ 2.272 TJ 535 TJ

52,7%

Totaal

4.501 TJ

1,0% *4,1% 0,9%

Landbouw Publieke diensten Her. Warmte En Zonne Stroom

81 TJ 356 TJ

6,0%

Totaal

513 TJ

Totaal

8.543 TJ

* = gebouwde omgeving = 2585 waarvan elektriciteit: 764 waarvan gas: 1821

TJ TJ TJ

76 TJ

Huidig Energiegebruik regio Alblasserwaard, bron cijfers: Energieverbruik Alblasserwaard Vijfherenlanden, Omgevingsdienst Zuid-Holland, 2018 (op basis van Klimaatmonitor CBS, 2017).

5. ANALYSE

41

Tabellen CO2 uitstoot, hernieuwbare energie hernieuwbare elektriciteit, bron Klimaatmonitor

42

Concept RES Alblasserwaard

5.2 CO2 uitstoot nu en in 2030

CO2-emmissies De nationale doelstelling is het terugdringen van de CO2-uitstoot met 49% ten opzichte van 1990. Een vertaling daarvan voor elektriciteit op regionaal niveau (gebouwde omgeving) is aangegeven in het Nationaal programma RES. Dit is de doelstelling van opwekken van 35 TWh op land en 7 TWh zonne-energie opgewekt op daken. Het is niet persé zo dat de energiemaatregelen van de RES een CO2-reductie van 49% in de Alblasserwaard moeten realiseren. De RES helpt mee om dit nationale doel te bereiken. Het sturen binnen de RES op CO2-doelen kan pas als per sector en op maatregelniveau de vertaling is gemaakt naar CO2-emmissie. Die vertaling is er nu niet. Op dit moment zijn alleen emissie-cijfers van de regio voor 1990 en voor 2017 bekend en per sector alleen voor 2017. Zie de tabel. Voor een compleet beeld moeten ook andere CO2-bronnen in ogenschouw worden genomen. De totale CO2-uitstoot van RES regio Alblasserwaard was in 2017: 633.500 ton/ jr (klimaatmonitor NEV). In 1990 was dit voor respectievelijk Gorinchem, Molenwaard en Giessenlanden naar schatting: 127.000+ 60.000+150.000 = 337.000 ton/jr (klimaatmonitor Emissieregistratie 1990).

Als je de nationale doelstellingen letterlijk naar de regio vertaald, dan moet in 2030 het niveau in de Alblasserwaard met 49% zijn verminderd ten opzichte van 1990. Dan resteert nog 51% van deze 337.000 kg = 171.870 ton/jr. Om de CO2uitstoot verder terug te dringen sluiten we als regio aan bij (inter)nationale ontwikkelingen.

5.3 Huidige duurzame regionale elektriciteitsopwekking > Huidige grootschalige opwek:

Volgens de Klimaatmonitor wekte de regio Alblasserwaard in 2017 in totaal 228 TJ hernieuwbare energie op. Dit bestaat uit: 29 TJ elektriciteit zonnestroom 37 TJ elektriciteit wind op land 88 TJ brandstoffen 75 TJ hernieuwbare warmte De klimaatmonitor doet een schatting. Voor wat betreft de elektriciteitsopbrengst van wind op land gaan we uit van een iets hoger vermogen, namelijk 68 TJ. Er staan 3 grote windturbines van elk 3 MW langs de A15, ter hoogte van Giessenburg. De opbrengst hiervan bedraagt ca 19 miljoen kWh = 68 TJ.

Industrie, Energie, Afval en Water

Gebouwde Omgeving

162.355 ton CO2

198.433 ton CO2

Verkeer en Vervoer 256.337 ton CO2 CO2 uitstoot Alblasserwaard 2017, bron: CBS Klimaatmonitor

5. ANALYSE

43

De 2 windturbines van elk 3,6 MW zijn gepland voor Groote Haar (2021). De opbrengst hiervan bedraagt straks ca 16 miljoen kWh = 58 TJ. Bij elkaar opgeteld is dit grootschalige opwekvermogen 126 TJ. Dit opgewekt vermogen mogen we volgens de huidige systematiek van het Nationaal Programma RES en het Planbureau voor de Leefomgeving meenemen in het bod van de regio.

>

Huidige kleinschalig zon-op-dak (minder dan 15 KWp per aansluiting): Op diverse daken in de regio wordt elektriciteit opgewekt met zonnepanelen. De trend in opwekvermogen met zon op daken is sterk stijgend. In totaal werd in 2017 29 TJ elektriciteit op daken opgewekt. In 2018 was dat al 57 TJ, bijna een verdubbeling van het jaar daarvoor.

5.4 Huidig regionaal energienetwerk In de Alblasserwaard zijn drie Stedin stations gelegen, waarvan één koppelpunt met de hoogspanning van netbeheerder TenneT (Station Arkel). In de omliggende RES-regio’s zijn ook enkele middenspanning(MS)-stations te vinden (blauwe cirkels). Er is geen exclusiviteit van een station wat betreft een RES-regio, dus het is denkbaar dat andere RES-regio’s een beslag doen op beschikbare capaciteit van een station en vice versa. Dit vraagt om onderlinge afstemming tussen de RES regio’s. Deze stations zijn voor grotere energieprojecten (meer dan 1,75MVa) de aansluitmogelijkheden. Voor projecten groter dan 10MVa is dit alleen station Arkel. Grotere zonnedaken (met meer dan 500 panelen) en eventuele kleine windmolens (max 1,6 Mw) worden in de regel aangesloten op de middenspanning-infrastructuur (MS) van Stedin.

44

Concept RES Alblasserwaard

In de afbeelding hiernaast is te zien dat dit in grote delen van de regio aanwezig is. Er bestaat een risico dat buiten de meer geconcentreerde gebouwde omgeving de capaciteit van deze MS-infrastructuur onvoldoende is bij een grote concentratie opwek in een MS-ring. Het is van belang op lokaal niveau een zo optimaal mogelijke balans te zoeken tussen opwek, gebruik en eventuele innovatieve energietoepassingen, zodat zo min mogelijk nieuwe infrastructuur hoeft te worden aangelegd voor enkel terug-levering van zonne-energie. In de netimpact berekening is de impact op deze netinfrastructuur op dit moment nog onvoldoende in beeld te brengen, dit is onderdeel van het vervolgtraject.

5.5 Energieopslag Het energiesysteem van vandaag is momentaan, dat betekent dat iedere energie die nu wordt opgewekt ook direct gebruikt moet worden. Met een centraal gestuurd systeem met fossiele energie werkt dit systeem goed, met de opkomst van duurzame en flexibele bronnen past dit systeem minder goed, aangezien vraag en aanbod niet altijd de patronen van het weer volgt. Het efficiënt kunnen opslaan van energie is daarmee een cruciaal vraagstuk voor de toekomst. Hierin zijn nog belangrijke stappen te maken door wetenschap, markt, energieleveranciers, netbeheerders, eindgebruikers en overheden. Opslag is dus van belang op momenten dat er teveel of te weinig energie is. Het kan gebeuren op zonnige windrijke dagen dat er meer zonnestroom en windenergie wordt opgewekt dan er vraag is, of wanneer er grijze windstille winterperioden zijn. Het teveel kan worden opgeslagen om te kunnen gebruiken als er tekort aan opwekcapaciteit dreigt. Lokale energieopslag is dus belangrijk om het energieaanbod en de energievraag in balans te brengen. Dit kan in verschillende vormen, en hierin is nog veel innovatie gaande.