2025-239 Definitieve versie - PO037778-2489 Rapport Onderzoek Nieuwkomers in Goes - gemeente Goes

De algemene verwachting is dat, naarmate Oekraïners langer in Nederland zijn, een groter deel van de Oekraïners wil blijven (mensen hebben een baan, kinderen gaan hier naar school, et cetera). Ook geven verschillende partijen in gesprekken aan dat - nu de situatie steeds meer van tijdelijk naar langdurig lijkt te gaan - het belangrijk wordt voor de gemeente om een beslissing te nemen over hoe om te gaan met deze groep (bijvoorbeeld over het wel of niet inzetten op inburgering). Medewerkers van VluchtelingenWerk geven aan in andere gemeenten al voorbereidingen te zien voor beleidskeuzes rondom inburgering voor deze doelgroep: “Ik zie dat andere gemeenten soms al bezig zijn met beleidstechnische programma’s, zodat men weet wat je met deze groep wil en wat je ze gaat aanbieden. Zo heeft de gemeente Rotterdam nu ‘welkom in Rotterdam’, een combinatie van taalles en integratie. Hoewel ze dit niet verplicht kunnen maken, lokken ze veel mensen door dit aan te bieden met NT2."

| 39 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Respondenten geven ook aan waar volgens hen de grootste behoefte ligt op het gebied van inburgering, mocht de gemeente besluiten meer aandacht te besteden aan de inburgering van deze doelgroep in de Goese gemeenschap. Het gaat hierbij vooral om voorlichting over culturele verschillen (“Oekraïners zijn vrij traditioneel. Een betere voorlichting over wat kan in Nederland, de vrije maatschappij en dat iedereen mag zijn wat en wie ze willen zijn”). Resumerend draagt de gemeente Goes voor deze doelgroep grotendeels de zorg en verantwoordelijkheid. Aan de wettelijke verplichtingen (huisvesting en algemene zorg dragen) voldoet de gemeente Goes. Op het gebied van inburgering liggen nog uitdagingen. Echter, op dit gebied zijn er geen wettelijke verplichtingen voor de gemeente door het (tot op heden) tijdelijke verblijf van deze doelgroep. Er zijn verschillende kansen voor deze doelgroep beschreven, maar het is van belang dat de gemeente hierbij eerst een beslissing neemt over of, en hoe met deze groep om te gaan.

3.1.7 Asielzoekers Omdat asielzoekers vallen onder de verantwoordelijkheid van het COA, zijn er geen asielzoekers geïnterviewd voor dit onderzoek. De rol van de gemeente is, ter vergelijking met de andere groepen nieuwkomers, beperkt. Daardoor is de beschrijving hier ook meer summier. Wie zijn het en huidige situatie Asielzoekers zijn mensen die asiel hebben aangevraagd. Zij wachten op de beslissing van het IND (duurt gemiddeld een jaar) waar het gaat om een eventuele verblijfsvergunning. Zolang de asielprocedure loopt (en er nog geen beslissing is), hebben zij het recht om in Nederland te verblijven. Zij worden ondergebracht in AZC’s, noodopvang of crisisnoodopvang. Hoeveel zijn het er? In 2022 kwamen er in totaal 46.460 asielzoekers en nareizigers naar Nederland. In 2023 waren dat er 37.411 en tot en met mei 2024 waren dat er 20.323 (zie onderstaande tabel voor een gedetailleerder overzicht48). Tabel 4 Overzicht asielzoekers Nederland 2023 - 2024

48

https://ind.nl/en/documents/06-2024/at-may-2024-main-report.pdf

| 40 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Wettelijke verplichting en de rol van de gemeente Alles in de asielketen is de primaire verantwoordelijkheid van het COA. De rol die de gemeente aanneemt, is faciliterend. De gemeente voert aan de voorkant van het proces onderhandelingen met het COA waar het gaat om een locatie en welke afspraken hierover moeten worden vastgelegd. Het type opvang bepaalt ook de ruimtelijke en vergunningsprocedure. Op het terrein van communicatie werkt het COA vanaf het begin van het traject ook samen met de gemeente. Vanuit het COA zijn dat met name de vastgoedregisseur, regiomanager Uitvoering en de communicatieadviseur.49 Een veel gehoorde stelling daarbij is dat sterke samenwerking tussen het COA en de gemeente veel negatieve effecten van het organiseren en toewijzen van een AZC kan voorkomen. De rol van de gemeente Goes, aldus één van de geïnterviewde professionals, is vooral gericht op het gebied van onderwijs voor minderjarigen en het geven van toestemming om een locatie voor een AZC te gebruiken. Tijdens datzelfde interview werd het belang van duurzame opvang aangehaald. In de Zeelandhallen was er (lang niet altijd) sprake van duurzame opvang, maar werd deze plek eerder gebruikt als wachtlocatie.50 Voor het gebruik van een hotel als noodopvang (zoals de COA-opvanglocatie Goes) gaat men buiten de gemeente om (COA informeert gemeente, maar huurt de locatie/kamers zelf).

Het COA kan dit ook via de hotel- en accommodatieregeling (HAR) organiseren. In dat geval moet de gemeente instemmen en ontvangt de gemeente een financiële vergoeding voor elk half jaar. Ook biedt het Rijk doorstroomlocaties als alternatief51. Tot slot, de gemeente Goes heeft een bestuursovereenkomst met het COA met daarin afspraken over kwaliteit van opvang en voldoende dagbesteding. Waar het gaat om deze overeenkomsten lijkt er in toenemende mate maatwerk plaats te vinden, een voorbeeld daarvan is de recente overeenkomst duurzame opvang, gesloten tussen het COA en de gemeente Arnhem.52 Huisvesting Asielzoekers worden doorgaans opgevangen in een AZC. In de provincie Zeeland zijn in totaal 1.435 AZC- en noodopvangplaatsen beschikbaar, met daarnaast nog 235 beschikbare plekken voor crisisnoodopvang.53 In de regio GR de Bevelanden zijn er geen andere gemeenten dan de gemeente Goes die bedden beschikbaar hebben voor AZC-noodopvang en/of crisisnoodopvang. De afgelopen jaren was er in de gemeente Goes een (tijdelijke) noodopvanglocatie voor 450 asielzoekers, in de Zeelandhallen. Dit waren(/zijn) voornamelijk alleenstaande mannen met uiteenlopende nationaliteiten (36 nationaliteiten). Deze locatie zit op het moment van schrijven in het proces van gesloten worden, waarbij er nog een (klein) aantal asielzoekers woonachtig is op deze locatie omdat opvang elders nog niet mogelijk is.

In plaats van deze opvanglocatie, is er in de COA-opvanglocatie Goes opvang mogelijk. Deze locatie heeft 450 beschikbare bedden: 350 reguliere opvangplaatsen beschikbaar, plus 100 extra plaatsen als buffer. In de gemeente Goes is geen opvanglocatie voor AMV’ers (zonder status). Echter, in de nieuwe opvang in de COA-opvanglocatie Goes is ruimte voor 80 AMV’ers in afwachting van een status.

https://vng.nl/sites/default/files/2021-07/besluitvorming-opvang-asielzoekers_20210629.pdf De Zeelandhallen zijn niet meer in gebruik, de asielzoekers in Goes worden opgevangen in het voormalige hotel Van der Valk. 51 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/asielbeleid/aanpak-crisis-opvang-asielzoekers 52 https://www.coa.nl/nl/nieuws/coa-en-arnhem-sluiten-overeenkomst-duurzame-opvang-1700-asielzoekers 53 Opvanginzeeland.nl, geraadpleegde datum: 22 november 2023. 49 50

| 41 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Uitdagingen Gezien de scope van dit onderzoek zijn er geen asielzoekers geïnterviewd voor dit onderzoek. Hier volgt dan ook geen uiteenzetting van de uitdagingen omtrent deze doelgroep. Een belangrijk thema dat ook media-aandacht54 krijgt, is de vraag of en hoe snel deze groep in staat moet worden gesteld om te werken. Het belang van werk bij integratie lijkt, ook in dit onderzoek, evident. Een asielzoeker mag werken als de asielaanvraag minstens zes maanden in behandeling is, via een tewerkstellingsvergunning. AMV-asielzoekers Een deel van de asielzoekers is minderjarig en naar Nederland gekomen met andere kinderen of 'vreemde' volwassenen. Deze alleenstaande minderjarige vluchtelingen (AMV’ers) zonder status komen het vaakst uit Syrië (ongeveer de helft), Eritrea (19%) en Somalië (10%). Het aantal aanvragen van AMV’ers in Nederland stijgt. Zo was in 2022 12% van de asielaanvragen van AMV’ers (ruim 4.000 aanvragen) en steeg dit in 2023 naar 15% (ruim 5.000 aanvragen).55 Zij hebben een afwijkende set rechten ten opzichte van reguliere asielzoekers. Zo zijn gemeenten in Nederland wettelijk verantwoordelijk voor jeugdhulp, ook aan asielzoekerskinderen.

In de factsheet ’jeugdhulp, algemene informatie over de (toegang tot) jeugdhulp voor asielzoekerskinderen en amv’ wordt door het CAO, GZA, GGD GHOR en het Nidos uiteengezet welke zaken van belang zijn.56 Zo is het noodzakelijk om met de zorgpartners op COA-locaties afspraken te maken met het gemeentelijke jeugdteam over signalering, afstemming, verwijzing en regievoering. Zorg Ketenpartners op COA-locaties en gemeentelijke jeugdteams zijn verantwoordelijk voor afspraken over: ● Signalering: hoe worden signalen doorgegeven aan het jeugdteam? ● Afstemming: hoe worden gegevens uitgewisseld, wanneer wordt het jeugdteam geconsulteerd? ● Verwijzing: op welke manier wordt er verwezen naar of geïndiceerd voor (gespecialiseerde) jeugdhulp? ● Regievoering: door welke partner wordt het hulptraject gemonitord en hoe worden (zorg)ketenpartners betrokken indien nodig? Een toenemende uitdaging voor gemeenten zijn de kosten die ze moeten dragen voor de tweedelijnszorg die deze groep (AMV-asielzoekers) nodig heeft. Deze kosten zijn voor de gemeenten ondanks het feit dat deze groep (nog) geen status heeft. In Goes nemen deze kosten sterk toe. Resumerend valt deze doelgroep grotendeels onder de verantwoordelijkheid van het COA en is er geen verplichting om in te burgeren.

De gemeente Goes kan een faciliterende rol spelen bij de opvang en organisatie van deze doelgroep, waar mogelijk voordelen uit voortkomen wanneer asielzoekers statushouders worden.

https://www.nu.nl/economie/6309435/door-wetswijziging-staan-bedrijven-in-de-rij-om-asielzoekersaan-te-nemen.html 55 https://ind.nl/nl/nieuws/meer-asielaanvragen-alleenstaande-minderjarige-vreemdelingen 56 https://vng.nl/sites/default/files/publicaties/2019/factsheet_jeugdhulp_voor_asielzoekerskinderen_en_amv_2019.p df 54

| 42 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3.1.8 Illegalen Illegalen zijn een groep waar weinig zicht op is. Dat laatste is inherent aan deze doelgroep. Daarnaast is de verwachting dat deze groep in Goes relatief klein is, omdat deze groep zich voornamelijk in de grote steden in Nederland bevindt. Daarom is de omschrijving hieronder summier. Wie zijn het en huidige situatie Illegalen, ook wel ongedocumenteerden genoemd, zijn vreemdelingen zonder verblijfspapieren die langer dan drie maanden in Nederland verblijven. Tot deze groep behoren onder meer afgewezen asielzoekers die het land niet hebben verlaten, illegale arbeidsmigranten die nooit asiel of een andere vergunning tot verblijf hebben aangevraagd en mensen die zich in Nederland bij hun familie hebben gevoegd terwijl ze geen (recht op een) verblijfsvergunning hebben. Omdat deze mensen ongedocumenteerd zijn, is het lastig om in te schatten hoeveel er in Nederland zijn. Het WODC schatte in 2020 dat er tussen de 23.000 en 58.000 ongedocumenteerden in Nederland woonden. De toegang tot voorzieningen is gekoppeld aan het verblijfsrecht van vreemdelingen.57 Dit betekent dat ongedocumenteerden geen aanspraak kunnen maken op voorzieningen uit publieke middelen. Echter, zij hebben wel bepaalde rechten. Zo hebben ongedocumenteerde migranten net als ieder ander recht op medisch noodzakelijke zorg (recht op gezondheid).

Daarnaast hebben de kinderen (<18 jaar) van ongedocumenteerden recht op onderwijs en zijn ze leerplichtig. Ook hebben zij recht op ‘bed-bad-brood’ (Europees Comité voor Sociale Rechten, 2014). Toegang tot voedsel, water, toegang tot onderdak en kleding behoren tot de basale levensbehoeften om te overleven. De Nederlandse overheid moet daarom ook voor deze groep onvoorwaardelijk deze levensbehoeften bieden. De rol van de gemeente is voor deze groep klein. Waar wel mogelijkheden voor de gemeente liggen, is bij het steunen en activeren van maatschappelijke initiatieven die deze mensen ondersteunen en activeren. Ook zijn er mogelijk activiteiten bij het optreden van overlast vanuit deze doelgroep in de gemeente.

3.1.9 Internationale studenten Internationale studenten zijn een kleine groep in Goes. Daarom is de omschrijving hieronder summier. Wie zijn het en huidige situatie Internationale studenten beschikken niet over de Nederlandse nationaliteit en hebben geen Nederlandse vooropleiding gedaan.58 In het studiejaar 2022/2023 zijn er 123.000 internationale studenten in Nederland. Dat is 15% van alle studenten aan een hbo of universiteit. Het aantal internationale studenten is de afgelopen jaren sterk gegroeid van ruim 57.000 in 2013 naar ruim 85.000 in 2018, tot 123.000 in 2023. Deze groei van het aantal internationale studenten lijkt wel af te vlakken, zo is er sprake van slechts een kleine groei (0,4%) van het aantal internationale studenten in het schooljaar 2022/2023 ten Koppelingswet, 1998. https://www.google.com/url?q=https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/ cpb-notitie-de-economische-effecten-van-internationalisering-in-het-hoger-onderwijs-en-mbo_0.pdf&sa=D&source= docs&ust=1700659767764066&usg=AOvVaw3GOenWNPDOpuoS54Jn2T60 57 58

| 43 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

opzichte van het schooljaar 2021/202259. Veruit de grootste groep internationale studenten komt uit Europa (93.000), gevolgd door Azië (21.000), Amerika (5.000) en Afrika (2.000). Afhankelijk van de afkomst en de verblijftijd van een internationale student heeft hij/zij verschillende rechten en plichten. Zo heeft een student uit een EU- of EER-land of Zwitserland geen verblijfsvergunning nodig om in Nederland te studeren. Studenten uit andere landen hebben doorgaans een visum nodig. Dat kan een visum voor kort verblijf zijn (bij een verblijf korter dan 90 dagen) of een studievisum bij langer verblijf (meer dan 90 dagen). Elke student die voor meer dan vier maanden in Nederland verblijft, moet zich registreren in de Basisregistratie Personen bij de gemeente waar hij/zij verblijft. Een specifieke uitdaging waar internationale studenten mee geconfronteerd worden, en ook aan bijdragen, is de krapte op de woningmarkt. De landelijke monitor studentenhuisvesting 2023 rapporteert een huidig tekort van 23.700 huisvestingen voor studenten en voorspelt een toename van dit tekort naar 39.600 in schooljaar 2030/203160. De mate waarin gemeenten, en dus Goes, rekening moeten houden met deze groep nieuwkomers is vanzelfsprekend afhankelijk van de toestroom uit deze groep, deze hangt sterk samen met de aanwezigheid van hogescholen en universiteiten.

Internationale studenten komen doorgaans naar Nederland voor het volgen van een hbo- of universitaire opleiding. In Zeeland zijn de HZ University of applied sciences in Vlissingen (hbo) en het University College Roosevelt in Middelburg de organisaties waar deze vormen van onderwijs aangeboden worden. Van de 4.500 studenten aan de HZ University of applied sciences zijn er circa 700 internationaal uit ruim 60 landen. University College Roosevelt Middelburg telt circa 600 studenten waaronder een relatief grote groep internationale studenten, waardoor het geschatte totaal van internationale studenten in Zeeland op “bijna 1.100 buitenlandse studenten” komt61. In 2022 was het aantal internationale studenten 69562. De internationale studenten in Zeeland lijken met name in Vlissingen en Middelburg te studeren en wonen, daar waar de opleidingsmogelijkheden gelokaliseerd zijn. Ondanks de bovenstaande aantallen is het aantal internationale studenten in Goes dus gering. Het CBS schat het aantal internationale studenten in Goes op minder dan 1 (0,1 persoon) per 1.000 inwoners63. Daarmee komt het totaal aantal internationale studenten in de gemeente Goes (ruim 39.000 inwoners) uit op circa vier. Gezien het lage aantal internationale studenten lijkt het niet gerechtvaardigd de plichten, rechten en beleidskeuzes voor deze studenten uit te werken.

https://www.google.com/url?q=https://www.nuffic.nl/nieuws/onderzoek-nuffic-instroominternationale-studenten-vlakt-af%23:~:text%3DZo%2520schreven%252050.876%2520internationale%2520studen ten,spreekt%2520van%2520een%2520%27trendbreuk&sa=D&source=docs&ust=1700659214396185&usg=AOvVaw 1RWF1xxIJTrXakNgcG-1mv 60 https://studentenhuisvesting.incijfers.nl/mosaic/lms/factsheet 61 https://www.pzc.nl/middelburg/zeeland-heeft-buitenlandse-studenten-hard-nodigsommige-opleidingen-zouden-anders-niet-bestaan~a8069e97/ 62 https://www.nuffic.nl/en/subjects/facts-and-figures/regions-and-universities 63 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/47/internationale-studenten-wonen-vaker-in-private-huurwoning 59

| 44 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3.2 Aanbod doelgroepen: een overzicht Het aanbod voor de nieuwkomers wordt samengevat in onderstaande tabel waarbij de nieuwkomers internationale studenten en illegalen, gezien de beperkte omvang en invloedsmogelijkheden vanuit de gemeente, ontbreken. Het Expat Center is een organisatie waar zowel arbeidsmigranten als expats terechtkunnen. De laatste kolom (Niveau van organisatie) geeft aan op welk niveau van overheid de betreffende partij georganiseerd en actief is. Dit betekent niet dat het niveau van overheid waarop het aanbod georganiseerd is ook verantwoordelijkheid draagt voor dat aanbod. Zo zijn Stichting Oase Goese Polder en Stichting Leergeld actief in de gemeente Goes, en dus op gemeentelijk niveau georganiseerd, maar is de gemeente Goes niet verantwoordelijk voor deze stichtingen (het zijn opzichzelfstaande entiteiten). Tabel 5 Lijst van voor de categorieën nieuwkomers relevant aanbod (adressenboek) in de gemeente, de regio en op nationaal niveau

Naam partij

Aanbod

Niveau van organisatie Statushouders

GR de Bevelanden

Uitvoering Wet inburgering 2021, uitvoering Participatiewet, uitvoering Wet maatschappelijke ondersteuning en uitvoering Wet gemeentelijke Schuldhulpverlening

GR

VluchtelingenWerk

Maatschappelijke begeleiding, basisdienstverlening en aanvullende dienstverlening (ouderschapsondersteuning en hulp bij opvoeden, PVT vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit, arbeidsparticipatie: coaching van uitkering naar werk inclusief nazorg, individuele arbeidscoaching).

GR

VluchtelingenWerk /MindFit

Psycho-educatieve training voor vluchtelingen op het gebied van (geestelijke) gezondheid. Zes bijeenkomsten waarop ingegaan wordt op eigen welzijn en leven in Nederland. Je krijgt informatie over het zorgsysteem in Nederland en tips over hoe je zelf het beste kan omgaan met stress of somberheid. Ook wordt informatie gegeven over het opvoeden tussen twee culturen en over werken in Nederland. Het Ministerie van Justitie en Veiligheid financiert deze ondersteuning door middel van een subsidie.

Gemeente

Scalda

Aanbieden van alle leertrajecten inburgering.

GR

SMWO

Er is een welzijnswerker die zich speciaal richt op migranten. Statushouders worden na 1 of 2 jaar vanuit VluchtelingenWerk overgedragen naar SMWO voor maatschappelijk werk of sociaal juridische dienstverlening. Voert ook trajecten uit gericht op maatschappelijke participatie van bijstandsgerechtigden, o.a. statushouders. Er zijn statushouders die bij de Ruilwinkel oefenen met hun Nederlandse taal in de praktijk brengen.

Gemeente

GR Betho

Sociaal werkbedrijf, re-integratietrajecten voor statushouders. Ook zijn er statushouders die bij De Betho praktijkuren maken voor de Z-route inburgering.

GR

Wijkcentrum de Spinne

Wijkcentrum, re-integratietrajecten voor statushouders. Ook zijn er statushouders die bij Wijkbedrijf de Spinne praktijkuren maken voor de Z-route inburgering.

GR

| 45 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Oekraïners Oefenen.nl

Website met een erkend NT2-lesprogramma met gratis Nederlandse taallessen voor Oekraïners en derdelanders in de gemeentelijke opvang. De lessen worden minimaal eens per week gegeven, door een vrijwilliger van VluchtelingenWerk.

Landelijk

VluchtelingenWerk

Programma Oekraïne: juridische ondersteuning en begeleiding bij integratie.

Landelijk

VluchtelingenWerk /MindFit

Psycho-educatieve training voor vluchtelingen op het gebied van (geestelijke) gezondheid. Zes bijeenkomsten waarop ingegaan wordt op eigen welzijn en leven in Nederland. Je krijgt informatie over het zorgsysteem in Nederland en tips over hoe je zelf het beste kan omgaan met stress of somberheid. Ook wordt informatie gegeven over het opvoeden tussen twee culturen en over werken in Nederland.

Gemeente

Locatiebeheerders gemeente

Helpt bij binnenkomst met de huisvesting, geeft informatie over Goes, helpt met de Medico-app, et cetera.

Gemeente

Expats en arbeidsmigranten Expat Center Zeeland

Publieke dienstverlening (overheid formaliteiten): informatie en advies aan internationale werknemers m.b.t. werken en wonen in Zeeland. Praktische (private) dienstverlening: informatie en advies (o.a. in eigen taal) aan de doelgroepen, het soepel integreren, het warm welkom heten en het netwerken bevorderen.

Provincie

AMV ISK

Internationale Schakelklas. School voor anderstalige leerlingen tussen de 12 en 18 jaar die leerlingen voorbereidt op aansluiting op het Nederlandse onderwijs. Leren Nederlandse taal en basis Engels, wiskunde, beeldende vorming, sport, digitale vaardigheden.

Provincie

Alle doelgroepen Taalaanbod vanuit WEB-middelen

Formeel taalaanbod (taalaanbieders) en informeel taalaanbod (samenwerkende netwerkpartners). Voorbeeld: (Digi)taalhuizen. WEB-middelen kunnen ingezet worden voor niet-inburgeringsplichtigen en/of ex-inburgeringsplichtigen die onvoldoende Nederlands spreken; mensen die mede als gevolg van het onvoldoende beheersen van de Nederlandse taal niet volledig zelfredzaam zijn (arbeidsmigranten, expats, Oekraïners).

Provincie

Stichting Oase Goese Polder

Geeft informele Nederlandse lessen.

Gemeente

Stichting Leergeld

Verstrekt hulpmiddelen aan kinderen in armoede zoals een fiets, laptop, schoolspullen, e.d. Veel statushouders in bestand.

Landelijk

SMWO

Diensten op het gebied van sociaal werk (maatschappelijk werk, onafhankelijke cliëntondersteuning en welzijnswerk).

Gemeente

| 46 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3.3 Conclusie doelgroepen: van bevinding en naar ambitieniveaus Op basis van de bevindingen uit de interviews en documentenstudie zoals hierboven gepresenteerd zijn de volgende conclusies te trekken waar het gaat om het huidige aanbod voor nieuwkomers, en waar mogelijk aanbod mist. Dit zijn de zes conclusies op hoofdlijnen waar ook een opzet voor verbetering aan toegevoegd is: 1. Taal van groot belang voor alle doelgroepen, aanbod is nu niet beschikbaar voor iedereen. Alle groepen nieuwkomers, alsmede professionals, geven aan dat het van groot belang is om de Nederlandse taal te beheersen voor succesvolle inburgering. Nieuwkomers geven aan graag de taal te willen leren en zijn bereid daarin te investeren. Echter is de voorziening vanuit de gemeente waar het gaat om taal niet voor alle groepen voldoende. Met name voor nieuwkomers die overdag werken wordt onvoldoende voorzien in de behoefte om de Nederlandse taal te leren. Het huidige aanbod is namelijk overdag, op het moment dat deze groepen werken. In het weekend is het aanbod er (ook) niet of nauwelijks, waardoor groepen nieuwkomers als arbeidsmigranten en ook veel Oekraïens ontheemden geen gebruik kunnen maken van dit aanbod. Herinrichting taalaanbod om ook de groepen die overdag werken te kunnen voorzien. Maak daarbij (in overleg met andere partijen) gebruik van de impuls WEB-middelen 2024-2025 die beschikbaar komen64. 2.

Inburgering is dé manier voor een goede start in Nederland. Inburgering komt voor statushouders te laat op gang. Op dit moment begint de inburgering van statushouders op het moment dat ze een woonruimte betrekken in de gemeente Goes. Op dat moment zijn ze echter al geruime tijd in Nederland, en met regelmaat ook al geruime tijd in de gemeente Goes (in bijvoorbeeld het AZC of de COA-opvanglocatie Goes). Door te wachten met de start van inburgering tot statushouders een woning betrekken, gaat er kostbare tijd verloren aan wachten op verhuizing. Daarnaast is het lastiger mensen te motiveren tot inburgering nadat zij lange tijd stil hebben gezeten. Nieuwkomers en professionals erkennen dit. Doordat de periode tot huisvesting in de praktijk ook nog eens vaak langer duurt, neemt het belang van een vroege start van de inburgering (of de mogelijkheden daarvoor) toe. Start inburgering zodra een nieuwkomer in de gemeente Goes arriveert. Dit draagt bij aan een zinvolle dagbesteding en zorgt er ook voor dat nieuwkomers beter zicht hebben op inburgering en wonen en leven in Nederland wanneer nieuwkomers een huis in de gemeente beschikbaar krijgen.

64

https://www.telmeemettaal.nl/nieuws/nieuwsoverzicht/2024/06/17/impuls-web-budget-2024-en-2025

| 47 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3. Het treffen van Nederlanders is voor veel groepen van groot belang en wordt gemist. Respondenten geven aan dat het treffen van Nederlanders een belangrijk onderdeel is van de inburgering die ze missen. Er zijn kleinschalige initiatieven maar een meer gedegen aanpak waar het gaat om het bij elkaar brengen van nieuwkomers en huidige inwoners lijkt er niet of nauwelijks te zijn, aldus de respondenten. Motiveer en steun initiatieven die nieuwkomers en Nederlanders bij elkaar brengen. 4. Nieuwkomers zijn (ook) blijvers. Veel van de geïnterviewde nieuwkomers en professionals geven aan dat Nederland in het algemeen, en Goes in het bijzonder, zich moet realiseren dat een aanzienlijke groep nieuwkomers zal blijven wonen en werken in Nederland. Het Rijk erkent dit voor bijvoorbeeld Oekraïens ontheemden65 en het CBS rapporteert dat er in de periode 2007-2012 afgerond 26% EU-/EFTA-immigranten en 41% niet EU-/EFTA-immigranten drie jaar na aankomst nog in Nederland wonen. Doordat dit aanzienlijke groepen mensen zijn is het belang van goede inburgering en participatie evident. Communiceer en draag uit dat (een groep) nieuwkomers hier zullen blijven, zet in op snelle integratie in de maatschappij en op de arbeidsmarkt. 5. Huisvesting. De wooncrisis wordt ook door nieuwkomers gevoeld. Het duurt lang (langer dan de daarvoor gestelde periode) voordat nieuwkomers een woning toegewezen krijgen.

Dit zorgt voor onrust en onzekerheid. Daar waar er initiatieven lopen op het vergroten van het woonaanbod (bijvoorbeeld tiny houses) wordt dit nog niet altijd ervaren door nieuwkomers en blijft het een uitdaging om nieuwkomers binnen de daarvoor gestelde periode een woning toe te wijzen. Blijf innoveren en communiceren waar het gaat om huisaanbod en woonmogelijkheden. Zet in op alternatieve woonvormen of concepten, zoals woningdelen of woning splitsen en flexibele woonconcepten. Kijk met ontwikkelaars naar een mix aan doelgroepen en investeer daarbij in sociaal beheer en ontmoetingsruimten. Zet de huidige ontwikkeling op innovatieve woonruimtes binnen de gemeente Goes door. 6. Zorgen over capaciteit zorg in de regio. Uit alle interviews, gesprekken en documenten blijkt dat er zorgen zijn over de capaciteit in de zorg in Goes en omstreken. Met name waar het gaat om huisartsen en tandartsen geven respondenten aan dat klinieken vol zitten.

https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-justitie-en-veiligheid/ het-verhaal-van-j-en-v/2024/oekraiense-vluchtelingen-blik-op-de-lange-termijn 65

| 48 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Initieer en faciliteer alternatieve oplossingen, zoals bijvoorbeeld inzet van praktijkondersteuners die opgeleid en gefaciliteerd worden om doorverwijzingen af te vangen en of te stroomlijnen. Heroverweeg waar vroegsignalering van klachten opgevangen kan worden. Overweeg het steunen/opzetten van initiatieven zoals flexdokters voor het opvangen van pieken in vraag. Hierdoor ontstaan mogelijk inverdieneffecten; hogere kosten later in zorgtrajecten worden voorkomen doordat er eerder en preventief gehandeld kan worden. De mate waarin er gehandeld kan worden op bovenstaande conclusies, en in welke mogelijke combinatie, wordt in de volgende paragraaf uiteengezet, gebruikmakend van drie verschillende ambitieniveaus.

3.4 Bevindingen beleidsmogelijkheden en ambitieniveau De bevindingen beschreven in deze paragraaf hebben betrekking op de derde onderzoeksvraag: ● Wat zijn de mogelijke beleidskeuzes en (o.a. financiële) consequenties van deze keuzes voor de inburgeraars en de gemeente Goes? Om deze onderzoeksvraag te beantwoorden zijn er drie ambitieniveaus opgesteld, langs de lat van deze ambitieniveaus kunnen er keuzes gemaakt worden door de gemeente Goes aangaande de omgang met nieuwkomers en inburgering (zie onderstaand kader). Ambitieniveau 1: De basis op orde en samenwerking binnen de gemeente Op dit niveau beseft de gemeente dat inburgeraars in de gemeente aanwezig zijn en dat de gemeente wettelijke taken heeft voor deze doelgroep. Er wordt gestuurd op het voldoen aan wet- en regelgeving, voor zover dit de gemeentelijke taken betreft. Denk hierbij aan afdoende aanbod voor inburgeraars, huisvesting op orde (passende ruimtelijke regelgeving, handhaven van bouwbesluit, vergunningen afgeven, et cetera), inschrijving in de BRP en ervoor zorgen dat de infrastructuur (wegen, afval) niet overbelast raakt. Overlast wordt door middel van handhaving bestreden. De gemeente werkt proactief binnen de organisatie en in de gemeenschap aan samenwerking met alle relevante stakeholders. Ambitieniveau 2: Sturen op leefbaarheid en het voorkomen van excessen Niveau 2 komt bovenop niveau 1.

Om niveau 2 te kunnen realiseren, moet niveau 1 gerealiseerd zijn. De gemeente ziet het als haar taak om de leefbaarheid in de gemeente zo hoog mogelijk te houden en goed voor inburgeraars te zorgen. Daarbij wordt ingezet op integratie en het prettig samenleven door verschillende bevolkingsgroepen. Er wordt proactief geïnvesteerd om excessen te voorkomen. Ambitieniveau 3: Sturen op toekomstbestendigheid en samenwerken in de regio Niveau 3 komt bovenop niveau 1 en 2. Vanuit het besef en de ambitie dat inburgeraars in Goes en omgeving zullen blijven en dat hun aantal gaat groeien, neemt de gemeente actief de regie op de komst naar en het verblijf van inburgeraars in de gemeente. Op dit niveau worden inburgeraars gezien als onmisbaar in de samenleving. Er wordt actief met alle relevante stakeholders, waaronder huisvesters en bedrijfsleven, samengewerkt om inburgeraars proactief te ondersteunen hun weg in de Nederlandse/Goese samenleving te vinden. Van belang is hierbij

| 49 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

ook de regionale samenwerking, omdat inburgering niet bij de gemeentegrenzen van Goes ophoudt. Op basis van de bevindingen uit dit onderzoek worden bovenstaande ambitieniveaus nader geoperationaliseerd en uitgewerkt voor de gemeente Goes. Daarbij wordt ook een indicatieve financiële berekening gemaakt die een eerste inkijk geeft in de financiële consequenties van mogelijke keuzes. Nu volgen eerst de verschillende doelgroepen en welke keuzemogelijkheden er binnen die groepen op de verschillende ambitieniveaus zijn. Daarna volgt een overzicht van die keuzes in tabelvorm. Ambitieniveau en financiële indicatie: groepen en werkwijze Voor de onderstaande (toelichting op) ambitieniveaus en indicatie financiële effecten daarvan zijn illegalen en internationale studenten uitgesloten. Zoals meermaals aangegeven zijn dit erg kleine groepen in de gemeente Goes en omgeving, en is de beïnvloeding van de gemeente op deze groepen klein. Voor de ambitieniveaus en indicatie financiële effecten is gebruikgemaakt van bestaande rapporten en onderzoeken, interviews met professionals binnen het kader van dit onderzoek, en gemeentespecifieke informatie zoals aangeleverd door de gemeente Goes. Daar waar informatie niet voorhanden was, is er gewerkt met aannames.

Deze aannames hebben bijvoorbeeld betrekking op de salarisschalen van de medewerkers die in dienst komen of aangesteld worden voor de activiteiten hier genoemd. Bij deze berekeningen is vastgesteld wat de huidige situatie is (IST). De huidige situatie is gelijk aan ambitieniveau 1. Daar waar in de praktijk het op een aantal elementen mogelijk langer duurt dan gewenst, en op andere elementen de gemeente al voorsorteert op ambitieniveau 2, is de huidige situatie van de gemeente Goes vastgesteld op ambitieniveau 1. Statushouders Op basis van de gesprekken met professionals en statushouders en de documentenstudie zijn een aantal mogelijke verbeteringen vastgesteld voor de groep statushouders. Afhankelijk van de invulling van die keuzes komt de gemeente Goes uit op ambitieniveau 2 of 3: ● Om op ambitieniveau 2 te komen, adviseren we het voorstel van GR de Bevelanden voor uitbreiding van de formatie met een klantmanager activering (2,2 fte) en een budgetcoach inburgering (0,67 fte) te volgen. Dit moet ook ruimte geven om de inburgering al eerder op te starten (bij aankomst in de gemeente). Daarnaast zou de woningcorporatie een woonbegeleider kunnen aanstellen die gezien de onderbezetting bij de gemeente Goes een deel van het vrijwilligerswerk vanuit VluchtelingenWerk kan overnemen. De kosten voor deze professional zijn niet voor de gemeente Goes.

Best practice: woonbegeleiding gemeente Apeldoorn. In deze gemeente begeleidt een van de corporaties de statushouders in de eerste zes maanden hoe te wonen in Nederland en wat dat betekent. Daarbij is naast de formele en informele zaken in en om huis en met de buren ook aandacht voor andere zaken. Hiermee neemt de corporatie een deel van de taken die bijvoorbeeld VluchtelingenWerk heeft vanuit maatschappelijke begeleiding uit handen. Dit draagt bij aan meer sociaal contact in de eigen buurt en met de buren en aan de zelfredzaamheid van de statushouder.

| 50 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

●

Om op ambitieniveau 3 te komen adviseren we om in aanvulling op bovenstaande met werkgevers samen te werken aan jobcarving, en nadere jobcoaching in te zetten. Jobcarving heeft betrekking op het aanpassen van (carving) banen (jobs) zodat ze geschikt zijn om door statushouders gedaan te worden. Daarbij kan een baan zo worden ingericht dat de talenten van een statushouder optimaal benut worden ten voordele van zowel de werkgever als de statushouder.66 Jobcoaching heeft betrekking op intensievere coaching op de werkvloer van statushouders waar het gaat om werk en daarmee gemoeide elementen. De begeleiding op de werkvloer maakt de kans op succes groter. Hier worden voor werkgevers subsidies beschikbaar gesteld.67 Verder stellen we voor om door middel van een subsidie aan de welzijnsinstelling een sleutelpersonennetwerk op te zetten. Zij kunnen zich richten op de ondersteuning en begeleiding vanuit het eigen netwerk. Verder zou ingezet worden op begeleiding van reeds ingeburgerde statushouders naar het Taalhuis, mochten zij onvoldoende de Nederlandse taal machtig zijn voor sociale activering en participatie.

Kennis rondom arbeidstoeleiding: Veel kennis rondom statushouders en arbeidstoeleiding is te vinden in een kennissynthese68 (en een verkorte handreiking). Per fase is de kennis verder uitgewerkt. Gebruikmaken van deze kennis bij de (her)inrichting van de organisatie en werkprocessen is aan te bevelen. Het helpt om verwachtingen, zowel bij werkgevers als bij statushouders, goed op elkaar af te stemmen. De begeleiding op de werkvloer maakt daar ook onderdeel van uit. Hiervoor kunnen werkgevers de eerder genoemde subsidie voor het begeleiden van statushouders op de werkvloer aanvragen. Best practice Cultuurverbinders Achterhoek: Cultuurverbinders zijn in het leven geroepen door een van de welzijnsinstellingen in de Achterhoek en VluchtelingenWerk. Deze verbinders kunnen bruggen slaan en drempels wegnemen die ontstaan doordat mensen die net in Nederland gearriveerd zijn, vaak taalproblemen hebben, er grote cultuurverschillen zijn en doordat veel vluchtelingen te maken hebben met trauma’s opgedaan in land van herkomst en tijdens de vlucht. Zij helpen om die drempels weg te nemen. Het helpt daarbij dat deze verbinders de taal spreken van de nieuwkomers en dat ze ‘ervaringsdeskundige’ zijn. Zij kennen de gewoonten uit het thuisland van de nieuwkomers én die van de Nederlanders. Ook weten zij hoe het is om te vluchten en dan ergens waar je helemaal nieuw bent, opnieuw te beginnen.

Al die kennis zetten deze verbinders in om bruggen te slaan en drempels weg te nemen. Best practice Piëzo Zoetermeer: Voor statushouders die hun inburgering al hebben afgerond, maar de stap naar werk nog te groot is, zou gebruik kunnen worden gemaakt van een aanpak die welzijnsaanbieder Piëzo in Zoetermeer69 heeft ontwikkeld. De PiëzoMethodiek helpt mensen die om uiteenlopende redenen niet volwaardig kunnen participeren in de

Zie PLAN VAN AANPAK ‘STATUSHOUDERS AAN HET WERK’. (https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2023D09676#:~:text=Statushouders%20die%20meteen%2 0bij%20vestiging,doorgroei%20naar%20een%20duurzame%20baan.) 67 https://www.uitvoeringvanbeleidszw.nl/subsidies-en-regelingen/subsidieregelingondersteuning-werkgevers-inzet-statushouders-sowis 68 https://www.regioplan.nl/wp-content/uploads/2021/01/20036-KennissyntheseStappen-op-weg-naar-werk-jan21.pdf 69 https://stichtingpiezo.nl/piezomethodiek/ 66

| 51 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

maatschappij. De aanpak combineert vijf fasen naar betaald werk met de aanpak van een positieve gezondheidsmatrix. In een gefaseerde aanpak worden mensen begeleid richting deelname aan maatschappelijke activiteiten, het verrichten van vrijwilligerswerk, het volgen van een opleiding of betaald werk. De PiëzoMethodiek gaat uit van de wensen en talenten van de deelnemers zelf, terwijl er ook (integrale) aandacht is voor alle levensdomeinen. Voor beide scenario’s verwachten we inverdieneffecten doordat de inburgering eerder start, statushouders eerder actief zijn en bijdragen aan de Nederlandse maatschappij. AMV-statushouders Op basis van de gesprekken met professionals (inclusief AMV-begeleiders) en de documentenstudie zijn een aantal mogelijke verbeteringen vastgesteld voor de groep AMVstatushouders. Omdat deze groep onder het NIDOS valt, is er binnen het kader van dit onderzoek alleen geschreven over ambitieniveau 3; wanneer de gemeente echt wil handelen op deze groep zijn er mogelijkheden. Afhankelijk van de invulling van die keuzes komt de gemeente Goes uit op ambitieniveau 3: ● Voor ambitieniveau 3 kan de gemeente meer regie nemen om de samenwerking tussen NIDOS en andere partijen te organiseren en te faciliteren. Hier wordt een professional voor aangesteld om daarop toe te zien.

Hierdoor ontstaat betere communicatie en betere begeleiding waardoor deze doelgroep sneller actief meedoet binnen de maatschappij (bijvoorbeeld scholing). Best practice: Nidos contractpartner YOIN. Voor de uitvoering van de AMV-opvang heeft Nidos contractpartner YOIN een coördinator aangesteld. Deze coördinator onderhoudt de contacten met gemeenten en zorgt voor voldoende groepswoningen, maar ook andere randvoorwaarden, zoals rondom het onderwijs. In de situatie van Goes zou de gemeente (eventueel namens de regio) een dergelijke regierol kunnen vervullen. Daarmee kan de procesinrichting van de keten opgepakt worden en beter op elkaar worden afgestemd. Arbeidsmigranten Taal, informatie, huisvesting en vertrouwen maken arbeidsmigranten weerbaarder.70 Op basis van de gesprekken met professionals, arbeidsmigranten en de documentenstudie zijn een aantal mogelijke verbeteringen vastgesteld voor de groep arbeidsmigranten. Afhankelijk van de invulling van die keuzes komt de gemeente Goes uit op ambitieniveau 2 of 3: ● Voor ambitieniveau 2 richt de gemeente meer op begeleiding. Deze begeleiding richt zich met name op culturele vorming en situatiespecifieke hulp (in plaats van passief informeren). Daarnaast stellen we voor om arbeidsmigranten actief toe te leiden naar de activiteiten van het Taalhuis. Mede doordat er extra budget beschikbaar is, kunnen deze activiteiten ingezet worden.

Hierbij is het wel zaak om taallessen in de avonduren aan te bieden.

70

https://www.kis.nl/artikel/taal-informatie-huisvesting-en-vertrouwen-maken-arbeidsmigranten-weerbaar

| 52 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Best practice Informatiepunt arbeidsmigranten Helmond De LEVgroep71 (welzijnsorganisatie) heeft in Helmond een informatiepunt voor arbeidsmigranten ingericht. Dit is gekoppeld aan het sociaal raadsliedenwerk, waarbij mensen in het Pools informatie krijgen.72 Zo ontstaan ook andere initiatieven die aansluiten bij de informatiebehoefte en het organiseren van ontmoeting. Best practice Taalles Rotterdam. In het gemeentelijk actieprogramma73 arbeidsmigranten van de gemeente Rotterdam is opgenomen dat “De gemeentelijk gecontracteerde taalaanbieders bieden lessen aan die voor EU-arbeids­migranten praktisch te volgen zijn, namelijk in het weekend en de avonduren. Hierin wordt het leren van het Nederlands gecombineerd met thema’s uit het dagelijks leven, zodat de zelfredzaamheid wordt vergroot. Ook worden deelnemers na afronding van een taal­traject gestimuleerd om verder te gaan met het Nederlands leren, vanuit de doorlopende leerlijn die in het Rotterdamse taalaanbod centraal staat.” Voor ambitieniveau 3 gaat de gemeente actiever toezicht houden op huisvestingslocaties. Door dit actiever toezicht ontstaat beter zicht op woon- en leefsituaties van arbeidsmigranten, maar ook meer aanvragen om situaties te verbeteren, of inschrijvingen van arbeidsmigranten in de BRP.

Ook hier ontstaan inverdieneffecten, arbeidsmigranten weten sneller de weg te vinden in Nederland waar het gaat om werk en wonen waardoor ze sneller een effectieve bijdrage leveren aan de Nederlandse maatschappij. ●

Best practice controle huisvesting. Om de huisvesting van arbeidsmigranten te kunnen controleren, zijn beleidskaders een instrument om in te zetten. Een voorbeeld is de gemeente Hollands Kroon. Daarbij is de inzet drieledig: goede informatievoorziening aan ondernemers die met arbeidsmigranten werken, duidelijk instrumentarium en prioriteit binnen het toezicht om zo illegale situaties daadwerkelijk aan te kunnen pakken. Ook gemeenten zoals Den Haag of Vlaardingen kunnen genoemd worden waar het gaat om bijvoorbeeld samenwerking rondom BRP-inschrijving, huisvesting en adreskwaliteit. Beste practice? Maatjesprojecten voor arbeidsmigranten. Voor arbeidsmigranten zijn weinig activiteiten bekend die gericht zijn op sociale activering. Veel activiteiten richten zich op informatievoorziening of taalverwerving. In een bredere aanpak vormt sociale activering een belangrijke schakel. Enerzijds in persoonlijk contact en anderzijds in het meer taalvaardig worden. Noord-Limburg kende in de periode 2012-2016 een brede aanpak, waarbij is geëxperimenteerd met sociale activeringsprojecten. Een daarvan was een maatjesproject voor arbeidsmigranten (het Kumpelproject). Hierbij werden koppels gevormd tussen dorpsgenoten en wekelijks activiteiten ondernomen. Een ander onderdeel was het Goedendag project. Daarbij stond de ontmoeting centraal74.

Een dergelijke opzet valt bijvoorbeeld uit te voeren met Oekraïense ontheemden en inwoners van Goes.

71

https://www.levhelmond.nl/lokaal-aanbod/taal/polska-konsultacja Hierbij kan samenwerking aangegaan worden met juridisch loket, zie: https://www.juridischloket.nl/professionals/nieuws/arbeidsmigranten/ 73 https://gemeenteraad.rotterdam.nl/Reports/Item/dffad4f8-281a-436d-8048-b4e6d2be844a 74 https://www.regioplan.nl/wp-content/uploads/data/file/2016/16116-Evaluatie-Arbeidsmigranten-en-taal-Regioplan.pdf 72

| 53 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Expats Ten opzichte van de huidige voorzieningen stellen we in geen van de ambitieniveaus aanvullende activiteiten te ondernemen. Het Expat Center is een goede en belangrijke stap, de inrichting en uitvoering daarvan waren ten tijde van dit onderzoek in de startfase. Wanneer de daar gecommuniceerde plannen en activiteiten doorgevoerd worden, zal het ambitieniveau 2 of 3 geraakt worden. Oekraïens ontheemden Op basis van de gesprekken met professionals, Oekraïens ontheemden en de documentenstudie zijn een aantal mogelijke verbeteringen vastgesteld voor de groep Oekraïens ontheemden. Afhankelijk van de invulling van die keuzes komt de gemeente Goes uit op ambitieniveau 2 of 3: ● Om ambitieniveau 2 te bereiken, stellen we voor om in te zetten op vrijwillige taalondersteuning en sociale activering door middel van gerichte activiteiten waarbij sociaal contact tussen Oekraïens ontheemden en de Goese inwoners sterker tot stand komt. Vanwege de geconstateerde geestelijke gezondheidsproblemen kan vanuit de huisartsen een GGZ-praktijkondersteuner worden aangenomen. Deze richt zich enerzijds op het wegwijs maken binnen de zorg van de doelgroep en anderzijds op het voorkomen van zwaardere GGZ-zorg. Culturele interview Pharos75, NIVEL en Zorggroep Almere hebben een methodiek ontwikkeld om GGZ-problematiek die bij migranten voorkomt, beter in beeld te brengen.

Dit is ‘Het Culturele Interview', een instrument dat doorontwikkeld is voor de POH-GGZ.76 ●

Om ambitieniveau 3 te bereiken, is het voorstel om in te zetten op formeel taalonderwijs, ook al is dit nog niet noodzakelijk. Dit kan bijdragen aan een (toekomstige) inburgering. Het taalaanbod kan overigens ook door andere doelgroepen gebruikt worden, dit levert efficiënt aanbod op. Daarnaast kunnen voor de oudere doelgroep Oekraïners gerichte dagbestedingsactiviteiten worden ingezet. Daarmee kan ook gewerkt worden aan eventuele traumaverwerking of andere blokkades die participatie of sociaal contact in de weg staan.

Asielzoekers Op basis van de gesprekken met professionals stellen we de volgende initiatieven voor om te komen tot ambitieniveau 3. Omdat deze doelgroep maar in beperkte mate beïnvloedbaar is door de gemeente is alleen ambitieniveau 3 hier omschreven: ● Om ambitieniveau 3 te bereiken, stellen we voor een beleidsadviseur aan te stellen die zich richt op het optimaliseren van de asiel- en huisvestingsketen en de onderlinge samenwerking tussen de betrokken partijen. Dit gaat ook om het relatiebeheer met de betrokken partijen, waarbij de inzet gericht is om asielzoekers al in zo’n vroeg

75 76

https://www.pharos.nl/zorg-en-ondersteuning-voor-oekraiense-vluchtelingen/ https://www.pharos.nl/kennisbank/het-culturele-interview-voor-poh-ggz/

| 54 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

mogelijk stadium mee te laten doen aan de samenleving77. Indien zij status krijgen, zouden zij aan Goes gekoppeld kunnen worden om zo aan de taakstelling te voldoen. Best practice: Plan Einstein78, gemeente/regio Utrecht. In 2017 heeft de gemeente Utrecht Plan Einstein tot stand gebracht. Dit is een aanpak waarbij asielopvang samen met partners wordt vormgegeven. Hierin komen AZC-bewoners vanaf dag 1 in contact met (buurt)bewoners via activiteiten en cursussen (zoals Nederlands, Engels of ondernemerschap). Terwijl hun aanvraag voor verblijf loopt, gaan ze door met het investeren in hun toekomst, waar die ook is. Ook buurtbewoners kunnen hier gebruik van maken. Leerplichtige kinderen gaan naar school. De gemeente Utrecht werkt hierin samen met veel verschillende organisaties, waaronder het COA, Welkom in Utrecht en VluchtelingenWerk, maar ook de woningcorporatie, welzijnswerk, sociaal ondernemers en taalaanbieders. Wanneer vluchtelingen een verblijfsstatus krijgen, komen zij in aanmerking voor huisvesting, het liefst in Utrecht of de regio. Doel is dat tenminste 80% in Utrecht of regiogemeenten gehuisvest wordt. Het ontwikkelen van asiellocaties waarbij tevens ook reguliere huisvesting plaatsvindt, het organiseren van ontmoeting en gezamenlijke activiteiten (voor asielzoekers en wijkbewoners) draagt bij aan draagvlak.

In de ontwikkelde aanpak staan samen wonen, samen leren en samen werken centraal. Dergelijke initiatieven zie je ook rondom gemengd wonen of vergelijkbare huisvestingsinitiatieven79. De bovenstaande uitwerking van de verschillende ambitieniveaus per groep is samengevat in tabel 6. Daarbij is gebruikgemaakt van de gemiddelde prijs per individu per doelgroep, weergegeven op basis van het reeds bestaande aanbod. Vervolgens is het ambitieniveau (in de tabel scenario’s) doorvertaald in absolute meerkosten. Waar deze meerkosten in zitten, is toegelicht in bovenstaande tekst.

Asielzoekers sterker toegang geven tot de arbeidsmarkt is daarbij ook een belangrijke overweging, zie: https://ecre.org/wp-content/uploads/2024/01/ECRE-Policy-Paper-12_The-Right-to-Work-for-Asylum-Applicants-in-th e-EU.pdf 78 https://plan-einstein.nl/ 79 https://www.kis.nl/publicatie/gemengd-wonen-met-statushouders 77

| 55 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Tabel 6 Overzicht indicatie financiële impact ambitie niveaus Doelgroep

Statushouders

AMV'ers (statushouders)

Aantal

66 per jaar

Gemiddelde prijs per individu

Meerprijs absoluut

IST

Scenario 1 Scenario 2

€ 28.517

24 Niet van toepassing

Arbeidsmigranten

Niet bekend

Zie kennismigranten/ expats

Kennismigranten/ expats

Niet bekend

Kosten Expatcentra: € 31.150

Oekraïners

340

Asielzoekers

450 Niet van toepassing

Totaal

€ 11.548

€0

€ 258.970

€0

€0

€0

€ 14.600

€0

€ 255.222

€0

€0

€0

| 56 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Scenario 3

Toelichting

€ 346.970 Scenario 2: ● Eerder beginnen (inburgeren). ● Klantmanager activering (2,2 fte) en budgetcoach inburgering (0,67 fte). ● Aanstellen woonbegeleider. Scenario 3: ● Klantmanager activering (2,2 fte) en budgetcoach inburgering (0,67 fte). ● Jobcarving en jobcoaching. ● Extra subsidie welzijn voor opzetten sleutelpersonennetwerk en doorgeleiden naar Taalhuis. € 8.889 Beter communicatie en betere begeleiding (de rest van de dienstverlening loopt via NIDOS. € 29.200 Scenario 2: ● 0,2 fte begeleiding. Scenario 3: ● 0,4 begeleiding en toezicht.

€ 1.236.680 Scenario 2: ● Aanbieden taalcursussen via Taalhuis. ● Aannemen POH-GGZ. ● Sociale activering. Scenario 3: ● Aanbieden taalcursussen NT2. ● Aannemen POH-GGZ. ● Dagbesteding. € 100.000 Aanstellen eigen beleidsadviseur om dienstverlening te optimaliseren.

€ 528.792 € 1.721.739

3.5 Nieuwkomers: een verkenning van regelingen Een gedetailleerde analyse van de mogelijke bekostiging van bovenstaande initiatieven en aanbevelingen geformuleerd in hoofdstuk 4 valt niet binnen de scope van dit onderzoek. Desondanks reiken we onderstaande aan als een eerste verkenning van mogelijke regelingen, onderwerpen en/of organisaties die interessant kunnen zijn voor de gemeente Goes op het onderwerp nieuwkomers. Deze verkenning omvat geen uitputtende lijst met mogelijkheden, neemt de huidige financiële situatie van de gemeente Goes niet mee, en moet dus nadrukkelijk gelezen worden als eerste aanzet voor een nadere detaillering. ●

●

● ●

● ●

Huisvesting van aandachtsgroepen (waaronder statushouders, arbeidsmigranten en Oekraïense ontheemden). Volkshuisvesting Nederland heeft een actueel overzicht gemaakt met de financieringsmogelijkheden.80 Financiering Wet inburgering. Gemeenten ontvangen geld uit verschillende budgetten: ○ Voor financiering van de uitvoering van de Wet inburgering 2021 ontvangen gemeenten geld via het Gemeentefonds. Hierbij is in het bestuursakkoord van augustus 2022 afgesproken dat dit bedrag verhoogd zou worden in verband met de hogere instroom. ○ Voor inburgeringsvoorzieningen ontvangen gemeenten een uitkering via de Specifieke Uitkering (SPUK) inburgeringsvoorzieningen. ○ Voor inkoop van de onderwijsroute ontvangen gemeenten een aanvullende uitkering via de SPUK onderwijsroute. ○ Voor vragen over de financiering kan contact worden opgenomen met: financieringwetinburgering2021@minszw.nl Duo als ketenpartner. Duo is als ketenpartner een belangrijke schakel in de registratie en administratie.81 Financiering AMV’ers. COA is verantwoordelijk voor de opvang van AMV’ers zonder verblijfsvergunning en de samenhangende kosten. Nidos draagt de kosten voor huisvesting (en begeleiding) voor AMV’ers met status. Deze kosten worden gedragen tot de AMV’er 18 jaar wordt. Vanaf dan geldt een overgang naar de gemeente en moet de gemeente voorzien in vervolghuisvesting en eventueel een uitkering.

Indien een AMV’er niet zelfredzaam is, kan gebruik worden gemaakt van verlengde opvang tot een leeftijd van maximaal 21 jaar. Voor de overgang naar een gemeente is een protocol ontwikkeld.82 Zorgkosten AMV. Voor de zorgkosten AMV’ers zijn andere afspraken gemaakt. Dit is georganiseerd middels een Decentralisatie Uitkering.83 Financiering nieuwkomersonderwijs. De financiering van het onderwijs aan nieuwkomers loopt via de scholen zelf.84 Echter kan voor de huisvesting een beroep worden gedaan op de gemeente in het kader van de onderwijshuisvesting.

80

https://www.volkshuisvestingnederland.nl/documenten/publicaties/2023/08/17/overzicht-mogelijkheden-ondersteuni ng-en-regelingen-huisvesting-aandachtsgroepen 81 Zie: https://www.duo.nl/zakelijk/inburgering-ketenpartners en/of https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financien-gemeenten-en-provincies/financiering-wet-inburgering-2021 82 https://sociaalweb.nl/wp-content/uploads/po_assets/688994.pdf 83 https://vng.nl/artikelen/jeugdhulp-aan-asielzoekerskinderen 84 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/onderwijs-oekraiense-vluchtelingen/financiele-regelingen-voor-scholen

| 57 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

●

●

Oekraïens ontheemden. Voor deze groep geldt dat gemeenten voor de opvang en het verstrekken van leefgeld een beroep kunnen doen op de bekostigingsregeling. Voor het geschikt maken van een opvangvoorziening worden transitiekosten vergoed. Ook uitvoeringskosten worden door middel van de regeling vergoed. Voor het onderwijs aan kinderen in de leerplichtige leeftijd geldt dat de bekostiging via de onderwijsinstelling verloopt. Financiering WEB. Via de Wet Educatie en Beroepsonderwijs ontvangt de gemeente Goes als centrumgemeente voor de Zeeuwse gemeenten de bijdrage van het Rijk voor een aanbod voor het vergroten van de basisvaardigheden (lezen, rekenen en digitale vaardigheden). Hierbij geldt een onderscheid tussen mensen die Nederlands als eerste taal hebben en mensen die Nederlands als tweede taal hebben. Beide groepen kunnen hier een beroep op doen. Echter geldt dat wie inburgeringsplichtig is, geen gebruik kan maken van het formele WEB-aanbod. Indien iemand de inburgering heeft afgerond, maar nog onvoldoende vaardig is, kan wel gebruik worden gemaakt van het WEB-aanbod.

| 58 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

H4 | Aanbevelingen De scenario’s uitgeschreven in het vorige hoofdstuk bevatten concrete aanbevelingen en overwegingen voor de gemeente Goes bij het opmaken van hun beleidsnotitie nieuwkomers. In dit laatste hoofdstuk worden de aanbevelingen die ons inziens de meeste aandacht verdienen kort herhaald en toegelicht. Daarbij gaan deze aanbevelingen, in lijn met de ambities van de gemeente Goes, verder dan ‘de letter van de wet’. Ook waar de gemeente Goes geen formele verantwoordelijkheid draagt, kan het sterk bijdragen aan het inburgeren van nieuwkomers. 1. Inburgeren vanaf de eerste dag Een belangrijke mogelijke verbetering waar het gaat om inburgering van nieuwkomers is het verleggen van het moment waarop inburgering start. Zodra een nieuwkomer aankomt in de gemeente Goes moet er aanbod zijn vanuit de gemeente om te starten met inburgering. In het huidige systeem is er pas een start wanneer de statushouder een woning toegewezen krijgt. In de praktijk kan dit lang duren waardoor statushouders lang geen zinvolle dagbesteding hebben en moeten wachten op vervolg. Deze inburgering vanaf het moment van aankomst in de gemeente moet in samenwerking met omliggende gemeenten, mogelijk vanuit GR de Bevelanden, georganiseerd worden.

Op die manier verkleint de gemeente Goes de kans op het aanbieden van inburgering (en de daaraan verbonden kosten) aan statushouders die niet gehuisvest worden in de gemeente Goes. Een mogelijke toevoeging op de aanpak voor het aanbieden van tijdige inburgering, is het inrichten van een #Meedoenbalie. #Meedoen is een samenwerking tussen NOV, COA en vrijwilligerscentrales door het land. Asielzoekers kunnen zich bij een meedoenbalie aanmelden voor activiteiten als vrijwilligerswerk, sport, recreatie en soms betaald werk. Van de bijna 180 COA-locaties hebben 38 locaties een meedoenbalie. AZC-bewoners kunnen zelf naar deze plek gaan, ernaar doorverwezen worden of proactief geworven worden door het team. Juist deze actieve manier van werven, en het overal ter sprake brengen van participatie door meerdere mensen binnen of buiten het AZC, is één van de succesfactoren van de methodiek. Het COA moedigt bewoners aan om deel te nemen en zorgt ervoor dat de opgedane ervaring ook een toevoeging is op iemands inburgeringstraject wanneer iemand een verblijfsvergunning krijgt. 2. Informatievoorziening op orde Informatievoorziening is van groot belang voor alle groepen nieuwkomers in de gemeente Goes.

Daar waar groepen nieuwkomers aangeven dat de informatie waarin de gemeente Goes voorziet, voldoende is (expats), zijn er ook groepen die aangeven onduidelijkheid te ervaren (statushouders, asielzoekers). Dit laatste lijkt met name voort te komen uit de manier waarop informatie wordt gedeeld. Zo geven bijvoorbeeld expats aan zelf informatie op te zoeken en te kunnen vinden, voor statushouders is dit een uitdaging. Het is niet duidelijk waar informatie te vinden is, voor wie welke informatie geldig is en ook zijn hier uitdagingen waar het gaat om taal.

| 59 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Ook voor arbeidsmigranten zijn er uitdagingen waar het gaat om het aanbieden van informatie vanuit de gemeente. Aanbeveling is om op basis van de hier geconstateerde tekortkomingen het aanbod per doelgroep aan te passen met daarbij een meer actieve rol vanuit de gemeente. Daar waar veel informatie beschikbaar is wanneer er naar gezocht wordt, weten sommige groepen deze informatie niet (tijdig) te vinden. Zo is het voor statushouders van groot belang om informatie te ontvangen waar het gaat om woningvoorziening (zo is het voor statushouders frustrerend dat ze niet weten waarom ze na het ontvangen van een status geen huis toegewezen krijgen). Ook is er sterke behoefte bij deze groep om informatie te ontvangen over de Nederlandse cultuur, het zorgsysteem, verzekeringen en ook informatie omtrent verkeersregels. Het verstrekken van deze informatie op het moment dat de doelgroep daar daadwerkelijk behoefte aan heeft, is een belangrijke verbetering van de huidige situatie. Deze informatie is ook van belang voor arbeidsmigranten, ook daar is er behoefte aan informatie omtrent de Nederlandse cultuur, het zorgsysteem en de Nederlandse taal. Voor meer detail omtrent welke informatie op welk moment voor welke groep relevant is, zie de uitkomsten per doelgroep in hoofdstuk 3. 3.

Taallessen voor iedereen Op basis van dit onderzoek wordt geconcludeerd dat de Nederlandse taal van enorm belang is voor alle nieuwkomers. Het aanbod versterken is een belangrijke aanbeveling. Het aanbod waar het gaat om Nederlandse taal moet beter aansluiten bij de wensen en behoeften van de verschillende groepen nieuwkomers. Met name waar het gaat om de tijden waarop het aanbod wordt georganiseerd is er sterke ruimte voor verbetering. Voor met name de overdag werkende nieuwkomers is het huidige aanbod onvoldoende. Het inplannen en organiseren van additionele taallessen is een mogelijke oplossing voor bovenstaande. Gezien de huidige geringe personele bezetting kan overwogen worden om statushouders te activeren die al geruime tijd in Nederland aanwezig zijn. Hoewel het didactische niveau daarmee mogelijk onder druk komt te staan, breiden de betreffende organisaties op die manier hun uitvoeringskracht uit. Ook kan het voordelig zijn om ervaringsdeskundigen die meerdere talen beheersen als docent te laten fungeren. De gemeente Goes kan een rol spelen bij het inrichten van een proces om deze groep mensen te bereiken. Het aantrekken van vrijwilligers die de rol van taaldocent vervullen, kan ook overwogen worden. Eerder BMC-onderzoek laat zien dat gemeenten een rol kunnen spelen bij het activeren van vrijwilligers.