2025-239 Definitieve versie - PO037778-2489 Rapport Onderzoek Nieuwkomers in Goes - gemeente Goes

Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

C on ce pt

Een onderzoek naar de verschillende nieuwkomers en manieren om daarmee om te gaan voor de gemeente Goes

===

Rapport | 15 oktober 2024

Partners in verbetering

Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven Een onderzoek naar de verschillende nieuwkomers en manieren om daarmee om te gaan voor de gemeente Goes

Rapport Gemeente Goes

Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Inhoudsopgave Samenvatting

1

H1 | Inleiding

4

1.1 Nieuwkomers in Goes: behoefte aan overzicht, inzicht en uitzicht

4

1.2 Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen

6

H2 | Onderzoeksmethode

8

H3 | Bevindingen onderzoek nieuwkomers in Goes

10

3.1 Overzicht doelgroepen en aanbod nieuwkomers

10

3.1.1 Overeenkomsten in uitdaging en ervaringen inburgering

13

3.1.2 Statushouders

16

3.1.3 AMV statushouders

25

3.1.4 Arbeidsmigranten

29

3.1.5 Expats

34

3.1.6 Oekraïens ontheemden

36

3.1.7 Asielzoekers

40

3.1.8 Illegalen

43

3.1.9 Internationale studenten

43

3.2 Aanbod doelgroepen: een overzicht

45

3.3 Conclusie doelgroepen: van bevinding en naar ambitieniveaus

47

3.4 Bevindingen beleidsmogelijkheden en ambitieniveau

49

3.5 Nieuwkomers: een verkenning van regelingen

57

H4 | Aanbevelingen

59

Colofon

62

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Samenvatting Inburgering vormt voor veel gemeenten een uitdaging. Het op een goede manier laten landen van inburgeringsplichtigen zodat ze snel ‘mee kunnen doen in Nederland’ is niet makkelijk. De gemeente Goes herkent deze uitdaging. Als reactie op de uitdagingen heeft de gemeente de ambitie uitgesproken om een nota op te stellen waarin het beleid omtrent inburgering uiteengezet wordt. Om de inrichting en uitvoering van dit beleid goed vorm te geven is er behoefte aan overzicht, inzicht en uitzicht. Middels dit onderzoek is er invulling gegeven aan deze behoefte. Voor dit onderzoek zijn de onderstaande onderzoeksvragen geformuleerd: Overzicht doelgroepen ● Welke (inburgeringsplichtige) doelgroepen zijn er binnen de gemeente (/regio) Goes en welke eigenschappen en wettelijke verplichtingen gelden voor deze doelgroepen? Overzicht aanbod ● Wat is het huidige aanbod op lokaal, maar ook regionaal en nationaal niveau voor de betreffende doelgroepen op het gebied van inburgering en welke lessen zijn daaruit te leren? Inzicht beleidsmogelijkheden ● Wat zijn de mogelijke beleidskeuzes en (o.a. financiële) consequenties van deze keuzes voor de inburgeraars en de gemeente Goes? Op basis van dit onderzoek, dat door BMC in de periode van oktober 2023 tot en met september 2024 is uitgevoerd, is er overzicht, inzicht en uitzicht ontstaan waar het gaat om nieuwkomers in de gemeente Goes.

De focus van het onderzoek is gericht op die aspecten omtrent nieuwkomers die (sterk) beïnvloedbaar zijn door de gemeente. Naast deze factor is ook de mate waarin de gemeente Goes verantwoordelijkheid draagt voor de voorzieningen en uitvoering daarvan voor nieuwkomers een belangrijke overweging geweest in dit onderzoek. Om inzicht, overzicht en uitzicht te verkrijgen waar het gaat om de eigenschappen en verplichtingen van de gemeente Goes voor de verschillende doelgroepen nieuwkomers en het huidige aanbod voor nieuwkomers in de gemeente Goes en omliggende regio, is er binnen dit onderzoek gebruikgemaakt van een documentenstudie en zijn 22 interviews afgenomen met 33 respondenten (zowel professionals als nieuwkomers). Bevindingen: overzicht doelgroepen, overzicht aanbod, inzicht beleidsmogelijkheden. Overzicht doelgroepen De belangrijkste bevindingen worden per relevante doelgroep uiteengezet. Ook de samengevatte beleidsmogelijkheden per groep worden onderstaand weergegeven. Zie hoofdstuk 3 voor de volledige detaillering, ook waar het gaat om het overzicht van het huidige aanbod.

| 1 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Statushouders

Wie na onderzoek van de IND in Nederland mag blijven, wordt als vluchteling erkend en ontvangt een tijdelijke verblijfsvergunning. Hij of zij wordt dan statushouder genoemd. Wanneer iemand minderjarig is met een wettelijke voogd, dan valt degene onder de doelgroep statushouders. Is er geen sprake van een wettelijke voogd, dan valt de minderjarige onder de doelgroep AMV.

Wetgeving

Wet Inburgering 2021

Behoeften

Snelle start inburgering. Taalontwikkeling. Informatievoorziening. Duidelijkheid omtrent huisvesting. Participeren in maatschappij middels werk.

Aantal per jaar

66

Absolute meerprijs verbetermogelijkheden op basis van dit onderzoek Scenario 2

€ 258.970

Eerder beginnen (inburgereren) Klantmanager activering (2,2 fte) en 0,67 fte budgetcoach inburgering Aanstellen woonbegeleider

Scenario 3

€ 346.970

Klantmanager activering (2,2 fte) en 0,67 fte budgetcoach inburgering Jobcarving en jobcoaching Extra subsidie welzijn voor opzetten sleutelpersonen netwerk en doorgeleiden naar Taalhuis

AMV-statushouders

Alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV’ers) met status. Jongeren onder de 18 jaar die alleen of samen met andere kinderen of 'vreemde' volwassenen naar Nederland zijn gekomen, asiel aangevraagd hebben, en een status toegekend hebben gekregen.

Wetgeving

AMV-statushouders vallen onder de verantwoordelijkheid van Nidos. AMV'ers hebben in Nederland recht op onderdak, onderwijs, gezondheidszorg en begeleiding.

Behoeften

Zinvolle dagbesteding (opleiding en/of werk)

Aantal per jaar

24

Absolute meerprijs verbetermogelijkheden op basis van dit onderzoek Scenario 2

-

Scenario 3

€ 8.889

Betere communicatie en betere begeleiding (de rest van de dienstverlening loopt via NIDOS)

Arbeidsmigranten

Personen die tijdelijk in Nederland komen werken. In tegenstelling tot kennismigranten, doen zij laag of ongeschoold werk in sectoren als de tuinbouw, distributie- of bouwsector.

Wetgeving

Verblijfsrecht via de EU. Recht om werk te zoeken en te werken. Recht van verblijf. Recht van gezinsleden.

Behoeften

Actief geïnformeerd worden (o.a. huisvesting, cultuur en maatschappij). Taalontwikkeling. Contact Nederlanders.

Aantal per jaar

Onbekend, naar schatting: 1.015 (2022)

Absolute meerprijs verbetermogelijkheden op basis van dit onderzoek Scenario 2

€ 14.600

0,2 fte begeleiding

Scenario 3

€ 29.200

0,4 fte begeleiding en toezicht

| 2 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Oekraïners

Oekraïens ontheemden zijn vreemdelingen die tijdelijke bescherming genieten als bedoeld in artikel 1 van de Vreemdelingenwet 2000.

Wetgeving

In de RTB is de tijdelijke en speciale status van Oekraïners geregeld. Recht om te werken (zonder TWV, na melding werkgever bij UWV). Recht van verblijf. Recht van gezinsleden. Recht op onderwijs, medische zorg en opvang.

Behoeften

Passend aanbod taalontwikkeling. Contact Nederlanders. Psychologische zorg.

Aantal per jaar

340

Absolute meerprijs verbetermogelijkheden op basis van dit onderzoek Scenario 2

€ 255.222

Scenario 3

€ 1.236.680

Aanbieden taalcursussen NT2 Aannemen PraktijkOndersteuner Huisarts Geestelijke Gezondheidszorg (POH-GGZ)1 Dagbesteding Aanbieden taalcursussen NT2 Aannemen POH-GGZ Dagbesteding

Asielzoekers

Personen die een ander land om bescherming vragen door middel van asiel. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) bepaalt of de asielzoeker wordt erkend als vluchteling.

Wetgeving

De asielketen is de primaire verantwoordelijkheid van het COA. De rol die de gemeente aanneemt is faciliterend.

Behoeften

Gezien de scope van dit onderzoek zijn er geen asielzoekers geïnterviewd.

Aantal per jaar

450

Absolute meerprijs verbetermogelijkheden op basis van dit onderzoek Scenario 2

-

Scenario 3

€ 100.000

Aanstellen eigen beleidsadviseur om dienstverlening te optimaliseren

Op basis van dit onderzoek zijn in toevoeging op de beleidsmogelijkheden zoals weergegeven in bovenstaande tabellen de belangrijkste uitkomsten gebruikt voor vier aanbevelingen: ● ● ● ●

Inburgeren vanaf de eerste dag ○ Begin met inburgering zodra nieuwkomers aankomen in Goes. Informatievoorziening op orde ○ Voorzie alle groepen van de relevante informatie, tijdig en effectief. Taallessen voor iedereen ○ Maak taallessen toegankelijk voor alle groepen door slim te organiseren. Opdrachtgeverschap: versterk de samenwerking ○ Werk afspraken en samenwerking uit in dienstverleningsovereenkomsten.

Tijdens de looptijd van dit onderzoek is door de gemeente Goes een POH-GGZ in dienst genomen, alsmede een kinderpsycholoog. 1

| 3 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

H1 | Inleiding In dit eerste hoofdstuk wordt de aanleiding voor dit onderzoek geschetst waarna het doel en de geformuleerde onderzoeksvragen gepresenteerd worden.

1.1 Nieuwkomers in Goes: behoefte aan overzicht, inzicht en uitzicht Diverse ontwikkelingen inburgering vragen om een integrale aanpak Inburgering vormt voor veel gemeenten een uitdaging. Het op een goede manier laten landen van inburgeringsplichtigen zodat ze snel ‘mee kunnen doen in Nederland’ is niet makkelijk en de Wet inburgering (1 januari 2022) geeft gemeenten hierbij een belangrijke rol. Daar komt bij dat het aantal inburgeraars voor gemeenten is toegenomen door de sterke verhoging van de taakstelling statushouders sinds 2021.2 Ook de aanhoudende onrust in de wereld maakt dat een sterke daling van het aantal nieuwkomers en inburgeraars naar verwachting niet snel realiteit zal zijn, ondanks de ambities van het huidige kabinet waar het gaat om het asielbeleid3. Gemeenten zijn mede daarom voortvarend aan de slag met onder andere opvanglocaties, huisvesting en participatie, waarbij ze rekening moeten houden met de leefbaarheid in de woongebieden en acceptatie van de samenleving. Het structureel werken aan inburgering vraagt om een integrale aanpak waarbij alle aspecten van de komst van nieuwe groepen mensen naar Nederland worden meegenomen. Denk hierbij naast inburgering ook aan wonen, werken en (samen)leven. Daarbij zijn overwegingen omtrent het draagvlak onder inwoners voor nieuwkomers in de gemeente Goes en omstreken ook van belang.

Het al dan niet afbrokkelen van het draagvlak op het thema migratie4 is al langer onderwerp van gesprek in Nederland. Wanneer nieuwkomers op een effectieve manier opgevangen worden en inburgeren, draagt dit bij aan het draagvlak onder inwoners, zo ook in Goes. De huidige aanpak van de gemeente Goes is versnipperd, waardoor nog te weinig effecten worden gesorteerd De gemeente Goes herkent deze uitdaging. Niet alleen zijn er sinds 2021 door de verhoging van de taakstelling statushouders meer inburgeraars in de gemeente, ook voor andere groepen nieuwkomers liggen er gemeentelijke taken in het verschiet. Met onder andere de inwerkingtreding van de Spreidingswet (die inmiddels ook alweer ter discussie wordt gesteld), staat de gemeente Goes voor de uitdaging vorm te geven aan de opvang, huisvesting en inburgering van statushouders (meerjarig, minderjarig met wettelijke voogd en minderjarig zonder wettelijke voogd (AMV)), arbeidsmigranten, expats, Oekraïens ontheemden, asielzoekers, illegalen en internationale studenten. Al deze groepen hebben hun eigen wettelijke kaders, behoeften en eigenschappen.

Zie voor meer informatie over taakstelling statushouders paragraaf 3.1.2. https://www.kabinetsformatie2023.nl/documenten/publicaties/2024/05/16/ hoofdlijnenakkoord-tussen-de-fracties-van-pvv-vvd-nsc-en-bbb 4 Zie bijvoorbeeld https://nos.nl/collectie/13960/artikel/2497029-migratie-is-groot-verkiezingsthema-gemeenten-worstelen-met-draag vlak-opvang 2 3

| 4 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

De huidige aanpak in de gemeente Goes is echter versnipperd; zo is er bijvoorbeeld een projectorganisatie voor vluchtelingen, wordt de Wet inburgering door de lijnorganisatie uitgevoerd en is er een verscheidenheid aan maatschappelijke organisaties die diensten leveren voor deze doelgroepen. Er is sprake van een gebrek aan overzicht en inzicht in het huidige aanbod en de ervaringen met dit aanbod van nieuwkomers en professionals. Nieuwkomers In het maatschappelijk debat over mensen die naar Nederland komen, en hoe daarmee om te gaan, gaat er doorgaans veel nuance verloren. Groepen als asielzoekers, ontheemden, statushouders en arbeidsmigranten worden vaak door elkaar gehaald. In dit rapport worden de verschillende categorieën nieuwkomers scherp uit elkaar gehaald om recht te doen aan de nuance en specifieke eigenschappen van de verschillende categorieën nieuwkomers. De categorieën5 samen worden hier aangemerkt als (overkoepelende term) nieuwkomers. Nieuwkomers zijn mensen die niet in Nederland geboren zijn, maar naar Nederland gekomen zijn om zich voor kortere of langere periode in de gemeente Goes of de omliggende regio te vestigen.

Hierbij draagt de gemeente Goes al dan niet rechtstreeks verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld vanuit wettelijke kaders, maar gaat het ook over gevoelde verantwoordelijkheid (denk aan asielzoekers in een opvanglocatie of ‘short stay’ gehuisveste arbeidsmigranten), waar door middel van beleid deze verantwoordelijkheid kan worden uitgeoefend. Als reactie op de uitdagingen en huidige versnipperde aanpak heeft de gemeente in het coalitieakkoord de ambitie uitgesproken om een nota op te stellen waarin het beleid omtrent inburgering uiteengezet wordt. Inburgering heeft daarbij betrekking op meer dan alleen de letter van de wet. In lijn met de uitgesproken ambities van Goes omvat inburgering hier ook de mogelijkheden die een gemeente heeft om meer te doen dan alleen voldoen aan wetgeving, zoals bijvoorbeeld proactief beleid te voeren op nieuwkomers. Om de inrichting en uitvoering van dit beleid goed vorm te geven is er behoefte aan overzicht, inzicht en uitzicht (handelingsperspectief) op dit thema. Waar veel gemeenten een versnipperde aanpak hanteren op dit onderwerp, is Goes één van de gemeenten die (o.a. middels dit onderzoek en de uitvoering daarvan) echt overgaat op integraal beleid maken en uitvoeren. Vanuit onze ervaring en expertise met projecten op (deelgebieden van) dit thema in het land zien we versnippering.

Het is ons inziens prijzenswaardig en verstandig dat Goes met de beleidsnota integraal aan de slag wil. Op basis van dit onderzoek, dat door BMC in de periode van oktober 2023 tot en met september 2024 is uitgevoerd, is er overzicht, inzicht en uitzicht ontstaan waar het gaat om nieuwkomers in de gemeente Goes.

In dit rapport wordt er binnen de groep nieuwkomers gesproken over verschillende categorieën (statushouders, arbeidsmigranten, et cetera). In enkele gevallen zullen deze categorieën ook aangeduid worden als groepen, daar waar dit in de oospronkelijk opdrachtformulering ook zo geformuleerd is. 5

| 5 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Afbakening van het onderzoek: invloed en verantwoordelijkheid Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Goes. De focus van het onderzoek is hoofdzakelijk gericht op die aspecten omtrent nieuwkomers die (sterk) beïnvloedbaar zijn door de gemeente. Naast deze factor is ook de mate waarin de gemeente Goes verantwoordelijkheid draagt voor de voorzieningen en uitvoering daarvan voor nieuwkomers een belangrijke overweging in dit rapport. De door middel van dit onderzoek opgehaalde mogelijke verbeteringen zijn niet per definitie de verantwoordelijkheid van de gemeente Goes. Dit onderzoek presenteert aanknopingspunten om meer integraal beleid te voeren. Echter is er lang niet altijd sprake van een (wettelijke) verplichting vanuit de gemeente Goes om deze verbeteringen door te voeren. Waar relevant zal in dit rapport expliciet worden omschreven waar de verantwoordelijkheid van de gemeente Goes ligt. Daarnaast heeft het onderzoek betrekking op een vooraf overeengekomen aantal doelgroepen nieuwkomers, relevant voor de gemeente Goes. Daar waar relevant worden samenwerkende partijen en overwegingen omtrent deze samenwerking nader uitgewerkt en onderzocht. Een voorbeeld hiervan is GR (Gemeenschappelijke Regeling) de Bevelanden, een samenwerkingsverband tussen de gemeenten Borsele, Goes, Kapelle, Noord-Beveland en Reimerswaal.

Op het thema nieuwkomers zijn echter ook ontwikkelingen binnen de gemeente Goes waar de gemeente zelf maar een beperkte mate van invloed op heeft. Een voorbeeld hiervan is de omgang met de groep asielzoekers. Zolang de asielprocedure loopt, hebben zij het recht om in Nederland te verblijven en vallen zij onder de verantwoordelijkheid van het COA, ook al zijn ze op een locatie in Goes. De regelgeving rondom de verschillende categorieën nieuwkomers is daarnaast in sterke mate onderhevig aan wisselende landelijke regelgeving. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Oekraïense vluchtelingen die op het moment van het schrijven van dit rapport tot maart 2026 onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming vallen (en dus in Nederland mogen verblijven). Eveneens zijn er in het hoofdlijnenakkoord van mei 2024 een aantal beleidsvoornemens uitgesproken over verschillende categorieën nieuwkomers. Daar waar mogelijk sluiten we aan bij de laatste stand van zaken omtrent wet- en regelgeving over het onderwerp nieuwkomers.

1.2 Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen Het doel van het onderzoek is tweeledig: ● Het vergaren van inzicht en overzicht waar het gaat om (de eigenschappen en verplichtingen met betrekking tot) de verschillende doelgroepen nieuwkomers en het huidige aanbod voor deze groepen in de gemeente Goes en omliggende regio. ● Het realiseren van uitzicht (handelingsperspectief) waar het gaat om de verschillende (mogelijke) beleidskeuzes omtrent inburgering en daarbij horende consequenties.

| 6 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Hiervoor zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Overzicht doelgroepen Welke (inburgeringsplichtige) doelgroepen zijn er binnen de gemeente (/regio)6 Goes en welke eigenschappen en wettelijke verplichtingen gelden voor deze doelgroepen? 2. Overzicht aanbod Wat is het huidige aanbod op lokaal, maar ook regionaal en nationaal niveau voor de betreffende doelgroepen op het gebied van inburgering en welke lessen zijn daaruit te leren? 3. Inzicht beleidsmogelijkheden Wat zijn de mogelijke beleidskeuzes en (o.a. financiële) consequenties van deze keuzes voor de inburgeraars en de gemeente Goes? De resultaten van dit onderzoek die hier gepresenteerd worden, zijn: ● Beantwoording van de hierboven geformuleerde onderzoeksvragen. ● Een ‘adressenboek’ van alle partijen met voor de doelgroepen relevant aanbod in de gemeente, de regio en op nationaal niveau (zie paragraaf 3.2).

Inburgering gaat mogelijk over gemeentelijke grenzen heen. Daar waar het kan, kijkt de gemeente Goes verder dan de grenzen van haar eigen gemeente en is dat perspectief ook meegenomen in dit onderzoek. 6

| 7 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

H2 | Onderzoeksmethode In dit hoofdstuk wordt de methode gepresenteerd die gebruikt is om de onderzoeksvragen, geformuleerd in hoofdstuk 1, te beantwoorden. Om inzicht, overzicht en uitzicht te vergaren waar het gaat om (de eigenschappen en verplichtingen met betrekking tot) de verschillende doelgroepen nieuwkomers en het huidige aanbod voor de groepen nieuwkomers in de gemeente Goes en omliggende regio, is er binnen dit onderzoek gebruikgemaakt van een documentenstudie en interviews. Documentenstudie Door middel van een documentenstudie kunnen de bestaande beleidskaders, betrokken organisaties en hun doelstellingen, feitelijke informatie in termen van bijvoorbeeld aantallen, en ook juridische verplichtingen en financiële kaders geïnventariseerd worden. Daartoe zijn allereerst de relevante documenten die raken aan het thema nieuwkomers binnen de gemeente Goes en omliggende regio's verzameld. Dit is gedaan in overleg met de opdrachtgever. Er zijn in totaal meer dan twintig documenten verzameld, variërend van regioplannen integratie en participatie, subsidieverordeningen inburgering en subsidieaanvragen op het thema nieuwkomers. Alle documenten zijn bestudeerd, gebruikmakend van de onderzoeksvragen zoals geformuleerd in hoofdstuk 1.

Hier zijn externe documenten aan toegevoegd, bijvoorbeeld BMC-rapportages omtrent dit thema (uitgevoerd elders in Nederland), onderzoeken, praktijkpublicaties en documenten omtrent financiële normbedragen. De documentenstudie levert niet alleen bevindingen op, deze bevindingen zijn ook gebruikt als input voor de interviews, overleg met de opdrachtgever en onderling overleg. Zo is bijvoorbeeld de indicatieve financiële berekening gerelateerd aan de ambitieniveaus tot stand gekomen door documenten te bestuderen, intern en extern overleg te voeren, additionele bronnen te raadplegen, de financiële indicaties uit te werken en wederom overleg te voeren. Uitkomsten van de documentenstudie worden in samenhang met de uitkomsten van de interviews gepresenteerd in hoofdstuk 3. Interviews: professionals en nieuwkomers Interviews stellen ons in staat om de eigenschappen, behoeften en wensen van groepen nieuwkomers te inventariseren. Ook worden ervaringen en plannen van zowel nieuwkomers als professionals die actief zijn op dit thema verzameld. Tot slot worden door middel van de interviews de uitkomsten van de documentenstudie ook nader ingekleurd. We hebben hierbij slechts een deel van de doelgroep en professionals gesproken.

Het doel van de interviews is niet om representatieve uitspraken over de ervaringen van de doelgroep en professionals te kunnen doen, maar om de uiteenlopende ervaringen van professionals en nieuwkomers te vangen en van context te voorzien. Daartoe zijn de respondenten waarmee interviews zijn afgenomen in het kader van dit onderzoek onderverdeeld in twee hoofdcategorieën: professionals die in de omgeving werkzaam zijn op het thema nieuwkomers en nieuwkomers zelf.

| 8 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

In totaal zijn er 22 interviews afgenomen met in totaal 33 respondenten. Daarbij is gebruikgemaakt van een semigestructureerde aanpak: aan de hand van gespreksprotocollen met de belangrijkste onderwerpen waar informatie over verzameld moest worden, zijn de interviews afgenomen. Professionals en nieuwkomers zijn geïnterviewd over de belangrijkste eigenschappen van (groepen) nieuwkomers, uitdagingen die ze binnen de verschillende groepen zien en/of ervaren, en op welke manier de gemeente Goes rekening kan houden met deze uitdagingen. Hierbij is het wederom belangrijk te vermelden dat niet alle genoemde uitdagingen binnen deze groepen, en het adresseren daarvan, de verantwoordelijkheid zijn van de gemeente Goes. Gezien de ambitie van de gemeente Goes, is in dit rapport besloten om alle genoemde uitdagingen op te nemen. Hierbij wordt aangegeven in welke mate de gemeente Goes (wettelijk) verantwoordelijk is voor deze verschillende aspecten en/of waar de gemeente Goes invloed kan uitoefenen.

Professionals van de volgende organisaties zijn gesproken in het kader van dit onderzoek7: ● Gemeente Goes (thema’s: wonen, asielzoekers, Oekraïners, statushouders, arbeidsmigranten, expats) ● GR de Bevelanden ● VluchtelingenWerk ● Regionale arbeidsmarktregio ● Scalda ● COA ● Beveland Wonen ● Betho ● RNI (Registratie Niet-Ingezetene) loket & BRP toezicht ● Wethouder inburgering Nieuwkomers uit de volgende doelgroepen zijn gesproken: ● Statushouders ○ Zeven statushouders zijn geïnterviewd in het kader van dit onderzoek. ● AMV’ers ○ Gezien de leeftijd is er een interview gehouden met twee begeleiders van AMV’ers in het kader van dit onderzoek. ● Arbeidsmigranten ○ Twee arbeidsmigranten en twee werkgevers zijn geïnterviewd in het kader van dit onderzoek. ● Expats ○ Eén expat is geïnterviewd in het kader van dit onderzoek. ● Oekraïens ontheemden ○ Drie Oekraïens ontheemden zijn geïnterviewd in het kader van dit onderzoek. Van alle interviews zijn gespreksverslagen gemaakt, die vervolgens op basis van de onderzoeksvragen zoals geformuleerd in hoofdstuk 1 zijn geanalyseerd.

7

Voor een aantal organisaties zijn meerdere professionals gesproken.

| 9 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

H3 | Bevindingen onderzoek nieuwkomers in Goes In dit hoofdstuk worden de bevindingen van dit onderzoek gepresenteerd. Dit wordt gedaan aan de hand van de onderzoeksvragen zoals gepresenteerd in hoofdstuk 1. Daarbij presenteren we de bevindingen op de deelvragen 1 en 2 (respectievelijk overzicht doelgroepen en overzicht aanbod) gezamenlijk. Zo worden de uitkomsten waar het gaat om doelgroepen en het voor hen geldende aanbod op een samenhangende manier gepresenteerd. De uitkomsten van de documentenstudie en interviews worden gecombineerd. Een aantal onderwerpen zoals hieronder beschreven zijn aan continue verandering onderhevig, daar waar mogelijk baseren we ons op de laatste informatie. Ook is er een groot scala aan nuances en details van toepassing, bijvoorbeeld waar het gaat om wet- en regelgeving. Voor wet- en regelgeving richten we ons binnen dit rapport op de (wettelijke) hoofdlijnen die voor de gemeente Goes van belang zijn bij het goed geïnformeerd maken en doorvoeren van beleid. Bevindingen op deelvraag 3 (beleidskeuzes en ambitieniveau) worden aan het einde van dit hoofdstuk (zie paragraaf 3.3) gepresenteerd als een opmaat naar de aanbevelingen (hoofdstuk 4).

3.1 Overzicht doelgroepen en aanbod nieuwkomers De eerste twee onderzoeksvragen hebben betrekking op de doelgroepen nieuwkomers en het voor hen geldende aanbod. ● Welke (inburgeringsplichtige) doelgroepen zijn er binnen de gemeente (/regio) Goes en welke eigenschappen en wettelijke verplichtingen gelden voor deze doelgroepen? ● Wat is het huidige aanbod op lokaal, maar ook regionaal en nationaal niveau voor de betreffende doelgroepen op het gebied van inburgering en welke lessen zijn daaruit te leren? Allereerst volgt er op de volgende pagina een tabel waarin de verschillende groepen nieuwkomers worden gedefinieerd. In deze tabel staan ook groepen nieuwkomers die niet of nauwelijks in de rest van dit hoofdstuk worden beschreven. Dat komt omdat de gemeente Goes maar zeer beperkte invloed kan uitoefenen op deze groepen. Ze staan wel in deze tabel om het onderscheid tussen de groepen nieuwkomers inzichtelijk te maken en zo bij te dragen aan de nuance en scherpte van de gespreksvoering op dit onderwerp. Indien deze groepen zich in de toekomst wel aandienen kan deze tabel ook dan gebruikt worden. Ten tweede worden de belangrijkste overeenkomsten waar het gaat om uitdagingen en wensen zoals ervaren door nieuwkomers en/of professionals gepresenteerd.

Ten derde worden de verschillende doelgroepen opeenvolgend omschreven in termen van eigenschappen van deze doelgroep, wettelijke verplichtingen, huisvesting en het huidige aanbod. Voor al deze (sub)hoofdstukken wordt geput uit zowel de interviews met nieuwkomers en professionals werkzaam op dit thema als de documentenstudie. Om de leesbaarheid te vergroten is er in dit rapport voor gekozen om de uitkomsten van alle ingezette methoden op doelgroep bij elkaar te verwerken. Wanneer relevant wordt duidelijk gemaakt waar bevindingen vandaan komen (bijvoorbeeld of bevinding vanuit interviews met professionals of interviews met nieuwkomers komt).

| 10 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Tabel 1 Doelgroepen nieuwkomers en gehanteerde definities8

Doelgroep Nieuwkomers

Gehanteerde definitie

Statushouder

Wie na onderzoek van de IND in Nederland mag blijven, wordt als vluchteling erkend en ontvangt een tijdelijke verblijfsvergunning (periode van vijf jaar). Hij of zij heeft dan een verblijfsstatus en wordt statushouder of vergunninghouder genoemd. Na vijf jaar wordt de verblijfsvergunning opnieuw beoordeeld en mogelijk verlengd voor vijf jaar. Ook is het dan mogelijk om, wanneer aan een set voorwaarden voldaan is, een ‘vergunning onbepaalde tijd’ aan te vragen. Wanneer iemand minderjarig is met een wettelijke voogd, dan valt deze persoon onder de doelgroep statushouders, is er geen sprake van een wettelijke voogd, dan valt de minderjarige onder de doelgroep AMV.

Arbeidsmigranten

Een arbeidsmigrant is een economisch-actieve internationale persoon, in loondienst bij een in Nederland gevestigde organisatie waarvoor loonheffing is betaald aan de Belastingdienst. De betreffende persoon is minder dan zeven jaar geleden in de BRP ingeschreven (bij een gemeente). In de praktijk komen veel van deze personen uit een land dat lid is van de EU. Er is daarbij onderscheid te maken tussen arbeidsmigranten en internationale kenniswerkers. Het Expertise Centrum Flexwonen (ECF) noemt buitenlandse werknemers met een salaris onder modaal arbeidsmigranten en boven modaal expats of kenniswerkers. Het modaal inkomen volgens het CPB in 2024 is € 44.000,-.

Expats

Het ECF noemt iedere buitenlandse werknemer met een salaris boven modaal (€ 44.000,- in 2024, CPB) expats of kenniswerkers. De werknemer voert werk uit op mbo-niveau 3 of hoger.

Oekraïens ontheemden

Oekraïens ontheemden zijn vreemdelingen die tijdelijke bescherming genieten als bedoeld in artikel 1 van de Vreemdelingenwet 2000. Oekraïens ontheemden vallen onder de richtlijn 2001/55/EG (de Raad van Europa van 20 juli 2001) betreffende minimumnormen voor het verlenen van tijdelijke bescherming in geval van massale toestroom van ontheemden, en maatregelen ter bevordering van een evenwicht tussen de inspanning van de lidstaten voor de opvang en het dragen van de consequenties van de opvang van deze personen. De Raad van Europa heeft op 4 maart 2022 een uitvoeringsbesluit (EU) 2022/382 genomen tot vaststelling van het bestaan van een massale toestroom van ontheemden uit Oekraïne in de zin van artikel 5 van de richtlijn 2001/55/EG, en tot invoering van tijdelijke bescherming naar aanleiding daarvan (PbEU 2022, L 71). De tijdelijke bescherming duurt in beginsel één jaar, maar is door de Raad tot 4 maart 2026 verlengd. De tijdelijke bescherming eindigt dus wanneer de maximale duur is verstreken of eerder, indien de Raad vaststelt dat een veilige en duurzame terugkeer naar het land van herkomst mogelijk is.

Asielzoeker

Een asielzoeker vraagt een ander land om bescherming door asiel aan te vragen. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) bepaalt of de asielzoeker wordt erkend als vluchteling of dat de asielzoeker niet in Nederland mag blijven en terug moet keren naar het land van herkomst. Tijdens de asielprocedure verblijft een asielzoeker op een locatie van het COA9.

Vluchteling

Een vluchteling is iemand die zijn of haar land is ontvlucht vanwege oorlog, geweld of vervolging. Redenen voor vervolging kunnen zijn: godsdienst, politieke overtuiging, seksuele voorkeur of het behoren tot een bepaalde etnische groep10.

De in dit onderzoek gehanteerde definities zijn gebaseerd op een combinatie van bronnen, zoals bijvoorbeeld de publicatie “signalering: Langetermijnvisie nodig voor ontheemden Oekraïne” van de adviesraad migratie, andere BMC-onderzoeksprojecten op dit thema en in dit onderzoek bij professionals opgehaalde definities. 9 COA-definitie. Zodra een nieuwkomer asiel (bescherming) aanvraagt in Nederland spreken we van een asielzoeker. De IND bepaalt vervolgens of diegene wordt erkend als vluchteling. Bij positief besluit van de IND is degene vluchteling en komt in aanmerking voor status. Dus: alle vluchtelingen zijn asielzoekers, maar niet alle asielzoekers vluchtelingen. 10 COA-definitie. 8

| 11 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Alleenstaande minderjarige vreemdelingen Alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV) zijn jongeren die alleen of samen met andere kinderen of 'vreemde'

volwassenen naar Nederland komen en hier asiel aanvragen. Een AMV’er is bij aankomst in Nederland jonger dan 18 jaar (minderjarig), komt van buiten de Europese Unie (EU) en is naar Nederland gekomen zonder ouder(s) of verzorger(s) die over de jongere mag beslissen. Dit maakt dat zij tot hun 18e een voogd via Nidos krijgen. Verder is er een onderscheid in opvang van AMV’ers zonder status (verantwoordelijkheid van COA) en AMV’ers met status (organisatie Nidos samen met uitvoerende contractpartners, o.a. de huisvesting in gemeenten)11.

Illegalen

Illegale vreemdelingen (in Nederland) zijn mensen die niet in het bezit zijn van een geldige verblijfsvergunning en die dus zonder toestemming in Nederland zijn. Illegale vreemdelingen worden ook wel ongedocumenteerden genoemd. Een belangrijk kenmerk van illegalen is dat zij zo veel mogelijk onopgemerkt willen blijven. Als een illegale vreemdeling Nederland niet zelf verlaat, dan loopt hij of zij het risico om opgepakt en uitgezet te worden12.

Internationale studenten

Internationale studenten zijn studenten met een niet-Nederlandse nationaliteit die via een buitenlands diploma, een getuigschrift, een ministeriële beschikking of een beschikking van het College van Bestuur toegang hebben gekregen tot het hoger onderwijs. De aanvraag verloopt via een door de IND erkende onderwijsinstelling. Daarnaast dient aan de inkomensvoorwaarden te worden voldaan13.

Derderlanders

Persoon met een andere nationaliteit dan die van een van de lidstaten van de Europese Unie, Noorwegen, IJsland, Liechtenstein of Zwitserland. Ook staatlozen worden tot derdelanders gerekend14. In het kader van de oorlog in Oekraïne wordt daar de volgende groep aan toegevoegd: vluchtelingen met een tijdelijke Oekraïense verblijfsvergunning (derdelanders), deze groep mag voorlopig in Nederland blijven en krijgt een tijdelijke bescherming tot het Europese Hof van Justitie een uitspraak doet. Dit geldt niet voor derdelanders die al zijn vertrokken uit Nederland15.

Gezinsmigranten

Gezinsmigratie bestaat uit gezinshereniging en gezinsvorming. Onder gezinshereniging wordt de vestiging in Nederland verstaan van personen uit gezinnen die al vóór de immigratie bestonden, waarbij één of meer gezinsleden bij gezinsleden gaan wonen die eerder naar Nederland zijn gekomen. Het kan hierbij bijvoorbeeld gaan om (huwelijks)partners, minderjarige kinderen (niet gehuwd en geen geregistreerd partner), ouders die bij hun kinderen gaan wonen. Gezinshereniging volgt vaak op arbeidsmigratie of asielmigratie. Gezinsvorming betreft de vestiging in Nederland van personen die hier komen om te trouwen, een partnerschap af te sluiten, of te gaan samenwonen met een al in Nederland wonende partner, met wie betrokkene nooit eerder heeft samengewoond16.

Rijksoverheid Politie 13 CBS 14 CBS 15 Rijksoverheid 16 CBS 11 12

| 12 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3.1.1 Overeenkomsten in uitdaging en ervaringen inburgering Dit onderzoek is ingericht om voor elke individuele groep nieuwkomers specifieke eigenschappen, wensen, regelgeving, et cetera te inventariseren. Echter, gedurende het onderzoek bleek dat voor alle categorieën nieuwkomers een aantal thema’s van groot belang zijn. Tijdens de interviews met de verschillende professionals die werken met/aan nieuwkomers, alsmede de nieuwkomers zelf, komt naar voren dat uitdagingen spelen op het gebied van (1) dagbesteding, (2) huisartsen, (3) bereidheid om in te burgeren, (4) Nederlandse taal, (5) wonen en (6) het treffen van Nederlanders. 1. Dagbesteding Een zinvolle dagbesteding wordt door vrijwel alle professionals en nieuwkomers aangemerkt als van groot belang. Daarbij gaat het soms om onderwijs, soms om werk, soms om andere vormen van dagbesteding (vrijwilligerswerk/sporten/inburgering/et cetera). Dat kan gaan over bijvoorbeeld het doen van een opleiding voor AMV’ers of werk voor statushouders. In de ervaring van professionals en nieuwkomers gaat het op vele fronten beter met nieuwkomers wanneer ze een zinvolle dagbesteding hebben (sociaal, emotioneel, fysiek) en een goede mentale, fysieke en sociale gesteldheid draagt vervolgens weer positief bij aan inburgering.

Zowel professionals als nieuwkomers geven aan dat het niet hebben van een zinvolle dagbesteding, met name op langere termijn, mogelijk resulteert in rusteloosheid, onvrede en onrust. De gemeente Goes kan een belangrijke rol spelen bij het faciliteren van een zinvolle dagbesteding voor veel groepen nieuwkomers. Dit gebeurt reeds op een aantal vlakken, daar waar nieuwkomers onder de Participatiewet of Wet inburgering vallen. Op dit thema is er echter voor de gemeente Goes ruimte voor verbetering. Ondanks dat de gemeente Goes er sterk aan kan bijdragen en naar verwachting de positieve uitkomsten van een zinvolle dagbesteding zal ervaren, is de gemeente Goes voor veel groepen niet, of niet volledig, verantwoordelijk voor het inrichten van een zinvolle dagbesteding. 2. Huisartsen Meerdere professionals hebben tijdens dit onderzoek aangegeven dat de regio een tekort aan huisartsen kent en dat in de gemeente Goes sprake is van een patiëntenstop. Dit brengt uitdagingen met zich mee voor nieuwkomers, ze kunnen zich daardoor slecht of heel moeilijk inschrijven bij een huisarts. Wanneer dit wel lukt, is het doorgaans verder weg (buiten Goes) waardoor het voor groepen nieuwkomers mogelijk lastig is hun huisarts te bereiken. Tussen de groepen nieuwkomers bestaat verschil in verantwoordelijkheid voor huisartsenzorg (en tandartsenzorg).

Het COA is verantwoordelijk voor de huisartsenzorg voor de doelgroepen asielzoekers. Voor de doelgroep Oekraïners geldt dat de gemeenten de Oekraïners in contact brengen met de huisartsen (in de gemeente Goes is een triageapp in gebruik). Volgens professionals is het voor nieuwkomers ook lastig om psychische zorg te ontvangen. De gemeente Goes is niet verantwoordelijk voor het tekort aan huisartsen en de daaruit voortvloeiende patiëntenstop. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de zorgverzekeraars. De gemeente Goes is wel verantwoordelijk voor de inzet van jeugdhulp voor alle in Goes woonachtige minderjarigen. Ook kan de gemeente Goes een belangrijke rol spelen bij het mogelijk maken van zorg voor groepen nieuwkomers, bijvoorbeeld vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). De rol van de gemeente Goes daarbij lijkt met name

| 13 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

te gaan over informatievoorziening. Op dit thema is er voor de gemeente Goes ruimte voor verbetering. Dit wordt later in dit rapport per groep geduid. 3. Bereidheid om in te burgeren: korte termijn versus lange termijn Wanneer nieuwkomers het doel hebben om voor een langere periode of zelfs definitief in Nederland te blijven, is er niet alleen een grote bereidheid, maar ook een grote wil om in te burgeren. Daarnaast bestaat er ook een wettelijke plicht, waarbij sinds 2022 de gemeente weer een regierol speelt. De respondenten die we hebben gesproken tijdens dit onderzoek die graag in Nederland willen blijven, spreken vrijwel unaniem deze bereidheid en wens uit. Zo geven ze aan heel erg graag de taal te willen leren, Nederlandse mensen te willen ontmoeten en zich in te willen zetten om onderdeel te worden van de Nederlandse maatschappij. Ze zijn actief op zoek naar ondersteuning en aanbod. Werkgevers en uitzendbureaus actief in Goes en omstreken die zijn geïnterviewd in het kader van dit onderzoek, geven aan dat er ook een groep arbeidsmigranten is die bewust voor een korte periode verblijft in Nederland. Deze groep is nadrukkelijk minder bereid om in te burgeren. Dit laatste is een indicatie dat de mate waarin inburgering succesvol is, ook afhankelijk is van de doelgroep zelf. 4.

Nederlandse taal Vrijwel alle nieuwkomers benadrukken het belang van het eigen maken van de Nederlandse taal om goed te kunnen inburgeren. Op zowel de vraag ‘wat is de grootste uitdaging’ als ‘waar zou je enorm mee geholpen zijn’ is een veelgehoord eerste antwoord voor de verschillende categorieën nieuwkomers: het onder de knie krijgen van de Nederlandse taal. Een goed aanbod ten aanzien van het ontwikkelen van de Nederlandse taal lijkt daarmee een belangrijk onderdeel van de uitdaging voor de gemeente Goes op het onderwerp nieuwkomers. De Nederlandse taal is een belangrijk onderdeel van de inburgering van nieuwkomers. Met de nieuwe Wet inburgering 2021 hebben gemeenten weer meer regie op de inburgering gekregen. De gemeente koopt de taallessen voor statushouders in en houdt toezicht op de kwaliteit hiervan. Daarbij vindt samenwerking plaats met andere organisaties, zoals onderwijsaanbieders. Voor de gemeente Goes is op het gebied van taal ruimte voor verbetering, zie paragraaf 3.3. 5. Wonen Ook het belang van een woonlocatie wordt onderschreven door professionals en nieuwkomers. Een goede, vaste woonlocatie brengt rust en draagt zo ten positieve bij aan inburgering. Waar bijvoorbeeld statushouders, ondanks hun status, voor een langere periode op een COA-opvanglocatie verblijven, neemt de onrust aanzienlijk toe.

COA-opvanglocaties zijn ingericht op een tijdelijk verblijf, waarbij het niet ongebruikelijk is dat meerdere personen die geen huishouden samen vormen een slaapkamer delen. In een eerste periode van een asielaanvraag levert dit niet direct uitdagingen op. Als er echter een status is toegekend, er is geen dagbesteding en de betreffende statushouder moet voor een langere periode in het COA blijven, ontstaan er onwenselijke situaties: nieuwkomers vervelen zich, voelen zich nutteloos en voelen zich gekleineerd.

| 14 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Door middel van de halfjaarlijkse taakstelling zoals in de Huisvestingswet is opgenomen, heeft de gemeente een resultaatverplichting waar het gaat om het organiseren van huisvesting voor statushouders. Beveland Wonen is daarbij voor de gemeente Goes een belangrijke samenwerkingspartner om deze taak in te vullen. Door middel van prestatieafspraken geven de gemeente en de corporatie invulling aan deze volkshuisvestingstaken. Op het thema wonen zijn verbeterpunten voor de gemeente Goes, zie paragraaf 3.3. 6. Treffen van Nederlanders Alle nieuwkomers geïnterviewd voor dit onderzoek geven aan graag Nederlanders te treffen. Ze geven aan dat deze ontmoetingen bijdragen aan hun beheersing van de Nederlandse taal alsmede hun kennis op het gebied van normen, waarden en omgangsvormen versterkt. Zij geven aan dat het op deze manier een zeer belangrijk onderdeel van een goede inburgering is. Daar waar dit onderwerp tijdens gesprekken met professionals werd aangehaald, werd hier ook positief op gereageerd en lijken er kansen te zijn voor de gemeente Goes waar het gaat om het bevorderen van ontmoetingen tussen Nederlanders en nieuwkomers. Bovenstaande ervaringen worden gedeeld door meerdere categorieën nieuwkomers. In lijn met de onderzoeksvragen zijn er, op basis van dit onderzoek, zeven categorieën nieuwkomers vastgesteld die relevant zijn voor de gemeente Goes.

Deze categorieën nieuwkomers verschillen qua relevantie voor de gemeente Goes, ook verschilt het aanbod vanuit de gemeente per categorie. In de volgende subparagrafen zetten we deze categorieën uiteen. Dit is gebaseerd op de documentenstudie en interviews. De volgende onderwerpen worden gehanteerd in de uiteenzetting: ● Wie zijn het? Een definitie en omschrijving van de groep nieuwkomers. ● Hoeveel zijn het er? Omschrijving van de grootte van de groep nieuwkomers. ● Wettelijke verplichtingen. De wettelijke kaders die spelen voor de gemeente voor de groep nieuwkomers. ● Huisvesting. Omschrijving van de huidige (uitdagingen bij) huisvesting van deze groep nieuwkomers. ● Aanbod. Overzicht van het huidige aanbod vanuit de gemeente voor deze groep nieuwkomers. De bevindingen van dit onderzoek per groep beginnen met een op de interviews gebaseerde geparafraseerde zin (cursief) die een belangrijke ervaring vertegenwoordigt.

| 15 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

3.1.2 Statushouders “Ik ben blij dat ik in Nederland woon, met vrijheid. Ik wil Nederland heel erg bedanken, maar ik wil ook nu graag door: ik wil graag zelfstandig kunnen zijn, ik wil de taal leren, in balans zijn, het duurt allemaal erg lang.” Wie zijn het en huidige situatie Zodra een verblijfsvergunning, en daarmee status, wordt toegekend aan een asielzoeker, spreken we in Nederland van een statushouder. Landelijk kreeg in 2023 ongeveer 81% van de vluchtelingen een verblijfsvergunning (en werd daarmee statushouder).17 Een statushouder wordt door het COA toegewezen aan een gemeente in Nederland. De grootste groepen statushouders komen op dit moment uit Syrië, Turkije en Eritrea (in mindere mate uit de landen Afghanistan, Iran, Jemen, Somalië en Irak). In de gemeente Goes komen de grootste groepen statushouders achtereenvolgens uit Syrië, Jemen, Turkije, Eritrea en Afghanistan. De groep statushouders in Goes bestaat uit meer mannen dan vrouwen. Een groot deel van de groep statushouders in Goes heeft als asielzoeker ook in de noodopvang in Goes gezeten. Zij zijn dus reeds bekend in de gemeente Goes en verblijven hier ook al wanneer zij nog geen woning hebben in de gemeente. Hoeveel zijn het er? Ieder half jaar legt de Rijksoverheid een huisvestingstaakstelling voor statushouders aan gemeenten op.

Dit aantal is afgeleid van het aantal asielzoekers dat een verblijfsvergunning krijgt (hangt samen met het aantal asielzoekers en de capaciteit van de IND) en het inwoneraantal van de gemeente. De Rijksoverheid heeft in de taakstelling voor huisvesting vergunninghouders bepaald dat de gemeente Goes in 2023 in totaal 86 (taakstelling eerste helft 2023 (47) + taakstelling tweede helft 2023 (39)) statushouders moet plaatsen. De gemeente Goes heeft in 2023 in totaal 66 (realisatie eerste helft 2023 (31)) + realisatie tweede helft 2023 (35)) statushouders gehuisvest (zie tabel 2, waar om vergelijking mogelijk te maken ook de omringende gemeenten in mee zijn genomen). De stand op 01-01-2024 voor de gemeente Goes is een achterstand van tien nog te plaatsen statushouders uit 2023. Uit informatie van de gemeente blijkt dat deze situatie (zoals door het Rijk aangegeven) niet klopt en dat de daadwerkelijke achterstand drie statushouders was.18 De taakstelling voor de eerste helft van 2024 is 42 statushouders en voor de tweede helft gaat het om 38 te huisvesten statushouders.19

Zie www.VluchtelingenWerk.nl De totale taakstelling van 2023 betrof 74 statushouders. VluchtelingenWerk heeft 53 statushouders gehuisvest. Daarnaast zijn er 18 AMV’ers gehuisvest in 2023. Het COA heeft in 2023 echter maar 9 AMV’ers meegeteld voor 2023. Aangezien die 18 AMV’ers echt in 2023 achter de voordeur zaten, hebben we toen besloten om die mee te rekenen voor 2023. De 53 gehuisveste statushouders door VluchtelingenWerk plus de 18 AMV’ers maakten samen een gerealiseerde taakstelling van 71 statushouders. We gingen de taakstellingsperiode van de eerste helft van 2024 dus in met een achterstand van 3 personen. 19 Zie de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en staatssecretaris van Justitie en Veiligheid van 25 april 2024 verzonden aan provincies, gemeenten en corporaties over de opvang van asielzoekers en Oekraïens ontheemden en taakstelling huisvesting statushouders. 17 18

| 16 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

Tabel 2 Overzicht gehuisveste statushouders Goes en (selectie van) omliggende regio

Goes Borsele Kapelle Noord-Beveland Reimerswaal

Stand 01-01-2023 -10 -2 -6 -7 -17

Taakstelling 1e helft 2023 47 28 16 10 28

Realisatie 1e Taakstelling Realisatie helft 2023 2e helft 2023 2e helft 2023 31 39 35 18 23 13 4 13 21 12 8 5 11 23 9

Stand 01-01-2024 10 18 -2 -6 14

Taakstelling 1e helft 2024 42 25 14 9 25

Wettelijke verplichtingen en rol gemeente De belangrijkste wetgeving waar de gemeente Goes mee te maken heeft en invloed op heeft voor deze doelgroep is wetgeving omtrent inburgering en activering/begeleiding naar werk en wetgeving omtrent huisvesting. De uitvoering van de wetgeving omtrent inburgering en activering/begeleiding naar werk is belegd bij (en gemandateerd aan) de uitvoerende organisatie GR de Bevelanden. Statushouders zijn inburgeringsplichtig. Een statushouder is verplicht om inburgering te volgen en is daar zelf verantwoordelijk voor. Het is aan de gemeente om regie te voeren op de inburgering van de nieuwkomers in de betreffende gemeente. De wettelijke regels rondom inburgering van deze doelgroep zijn opgenomen in de Wet inburgering 2021. De inburgering begint echter al in het AZC: hier biedt het COA het niet wettelijk verplichte programma ‘Voorbereiding op inburgering’ aan. Het doel van dit programma is het voorbereiden van statushouders op de verplichte gemeentelijke inburgering die ze gaan volgen wanneer zij in de toegewezen gemeente terechtkomen. Deze ‘voorinburgering’ is niet wettelijk verplicht: statushouders kunnen op vrijwillige basis deelnemen. Dit traject voorinburgering duurt veertien weken en omvat 122 uur Nederlandse taal en oriëntatie op werk (introductie module arbeidsmarkt en participatie).

Deze veertien weken staan gelijk aan de richttijd die gemeenten hebben om huisvesting te organiseren. Opmerkelijk is dat, ondanks het door de groep statushouders zelf aangegeven belang van inburgering, niet alle statushouders meedoen aan de vrijwillige voorinburgering. De gemeentelijke inburgering is, in tegenstelling tot de voorinburgering, wel verplicht voor statushouders en heeft daarmee voorrang op de voorinburgering. Gemeenten hebben ruimte om zelf beslissingen te maken over wanneer zij starten met de inburgering. De uiterlijke startdatum van de gemeentelijke inburgering is na het verkrijgen van een woning door de statushouder. Om ruimte te bieden aan de asielzoekers die op vrijwillige basis eerst het voorinburgeringstraject volgen, adviseert het COA om pas na drie maanden (veertien weken) te starten met de gemeentelijke inburgering. Statushouders die nog geen woning hebben (en dus (nog) in een AZC zitten), kunnen al beginnen met het officiële inburgeringstraject bij de gemeente vanuit het AZC waar zij verblijven (mits dit goed bereisbaar is). Iedere gemeente maakt met het COA afspraken over de start van het gemeentelijk inburgeringstraject. Dit kan dus (1) al tijdens verblijf op het AZC, (2) na huisvesting in de gemeente, of (3) in een mengvorm. Deze drie vormen en een uitwerking daarvan zijn vastgelegd in de werkprocessen in de inburgeringsketen20.

De begeleiding van het COA stopt na de afronding van het programma voorinburgering.

https://www.divosa.nl/publicaties/scenarios-warme-overdracht-van-coa-naar-gemeente/ handreiking-scenarios-warme-0 20

| 17 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

De Wet inburgering 2021 bepaalt dat gemeenten een persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) moeten registreren binnen tien weken na inschrijving BRP in de koppelgemeente. De inburgering begint te lopen op het moment dat de statushouder en de gemeente van DUO kennisgeving krijgen over de inburgering. Dan start de gemeente met een brede intake met de statushouder. Dit start idealiter met een driegesprek tussen de gemeentelijke consulent, de casemanager van COA en de statushouder. Dit leidt uiteindelijk tot een PIP, waarin afspraken over de te volgen leerroute, de benodigde begeleiding en (arbeids)participatie worden vastgelegd. Na het vastleggen van het PIP, start de inburgeringstermijn. Daarnaast hebben gemeenten een belangrijke rol bij de inburgering van statushouders en gezinsmigranten. Dit is vastgelegd in de Wet inburgering 2021 (voorgegaan door de Wet inburgering 2007 en Wet inburgering 2013). Deze wet gaat in op de inburgeringsplichtigen. Inburgeringsplichtigen voldoen aan onderstaande eisen: ● Vreemdeling (niet afkomstig uit EU, IJsland, Liechtenstein, Noorwegen of Zwitserland). ● Anders dan voor tijdelijk doel in Nederland. ● Ouder dan 16 jaar en jonger dan pensioengerechtigde leeftijd. ● Nederlandse verblijfsvergunning. Daarbij zijn de verantwoordelijkheden als volgt gedistribueerd: ● Het Rijk is beleidsverantwoordelijk.

● De gemeente is verantwoordelijk voor de uitvoering. ○ Gemeenten voeren de regie op de uitvoering van de inburgering, inburgeringsplichtigen blijven zelf verantwoordelijk voor het voldoen aan de inburgeringsplicht. ○ De gemeente begeleidt inburgeringsplichtigen bij hun inburgering vanaf de koppeling van de statushouder aan de gemeente. ○ De gemeente maakt een persoonlijk Plan Inburgering en Participatie aan de hand van een brede intake met de statushouder. ● De inburgeraar heeft een resultaatverplichting. Uitvoering in de gemeente Goes De Wet inburgering wordt voor de gemeente Goes uitgevoerd door de Gemeenschappelijke Regeling de Bevelanden. GR de Bevelanden heeft daarbij alle uitvoerende taken en bevoegdheden (alsmede daarop gebaseerde algemene maatregelen van bestuur en uitvoeringsregelingen) die aan de gemeenten zijn toegekend, overgenomen. Hierbij wordt een duidelijk verschil gemaakt tussen uitvoerende taken en bevoegdheden en de regelgevende bevoegdheid van colleges. De raden van de gemeenten blijven bevoegd om het beleid te sturen door middel van het vaststellen van verordeningen. Hierbij heeft de GR wel de mogelijkheid om colleges te adviseren.21 De beleidsregels omtrent de uitvoering van de Wet inburgering worden opgesteld door GR de Bevelanden.

Tijdens de interviews met de beleidsmedewerkers van de gemeente Goes geven zij aan dat het door deze constructie de afgelopen jaren lastig is geweest om als gemeente beleid op deze doelgroep te maken. Hiervoor worden verschillende redenen gegeven. Allereerst zijn er onvoldoende kaders, afspraken of dienstenniveaus overeengekomen met GR de Bevelanden op het gebied van de 21

Delegatiebesluit GR De Bevelanden, 2015

| 18 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

inburgering, wat het voor de gemeente lastig maakt om te sturen. Daarnaast is het lastig om lokaal aanbod te regelen, omdat het aanbod regionaal geregeld is (zie ook kopje ‘aanbod’ in deze subparagraaf). Huisvesting De huisvesting van statushouders is een wettelijke taak voor gemeenten (Huisvestingswet 2014). Deze wet is per 1 juli 2017 gewijzigd. De wetswijziging laat onverlet dat gemeenten een taakstelling voor de huisvesting van vergunninghouders behouden, zoals vastgelegd in artikel 28 van de Huisvestingswet 2014, maar borgt dat gemeenten vastleggen hoe zij aan de taakstelling invulling geven indien zij gebruikmaken van de mogelijkheid om voorrangscategorieën aan te wijzen. Statushouders worden door het COA gekoppeld aan een gemeente. Na het krijgen van een verblijfsvergunning heeft het COA hiervoor twee weken de tijd. De Rijksoverheid bepaalt elk half jaar hoeveel vergunninghouders gemeenten een plaats moeten geven om te wonen. Dit aantal staat in de taakstelling voor huisvesting van vergunninghouders. De gemeente moet binnen tien weken zorgen voor passende woonruimte voor de statushouder. Als er een woning beschikbaar is, verlaat de statushouder binnen twee weken het AZC om te verhuizen. In de gemeente Goes is dit ook het moment van de start van de inburgering.

In totaal zit er dus officieel maximaal veertien weken tussen het verkrijgen van een verblijfsvergunning en het verhuizen naar een nieuwe woning (en in Goes het starten van de inburgering). Echter, de realiteit is dat dit vaak niet gehaald wordt. Het aantal statushouders in een AZC dat wacht op een huis loopt in Nederland steeds verder op. In de eerste helft van 2024 is de taakstelling 25.000 statushouders, inclusief de eerdere achterstanden. Voor de tweede helft bedraagt de taakstelling 17.000 statushouders. Dat betekent dat voor eind 2024 in totaal 42.151 statushouders in de gemeenten gehuisvest moeten zijn.22 In de gemeente Goes wordt de huisvesting samen met Beveland Wonen (woningcorporatie) gedaan. Nadat het COA een statushouder aan de gemeente Goes gekoppeld heeft, kunnen zowel de gemeente als de woningcorporatie de gegevens en informatie van deze persoon inzien waarna ze samen op zoek kunnen naar een geschikte woning. Nadat de woning gevonden is, wordt deze aan de statushouder(s) overgedragen door iemand van de woningcorporatie en VluchtelingenWerk, waarna VluchtelingenWerk deze statushouders verder in deze woning begeleidt. Een deel van de statushouders wordt, zolang er voor hen geen woning gevonden is, momenteel ondergebracht in de COA-opvanglocatie Goes. Op deze manier worden zij gescheiden van de asielzoekers in het AZC.

Ook de gemeente Goes haalt de maximale termijn van veertien weken in veel gevallen niet. Dit heeft mede te maken met dat de woningcorporatie met de gemeente Goes afgesproken heeft om zo duurzaam en passend mogelijk statushouders te koppelen aan een woning. Dit betekent bijvoorbeeld dat alleenstaande statushouders gekoppeld worden aan een appartement, statushouders met uitzicht op gezinshereniging aan een eengezinswoning, et cetera. Hierdoor kan het even duren voordat de juiste, passende woning vrij komt. Toch wordt in de gesprekken aangegeven dat het over het algemeen goed lukt om aan de https://vng.nl/nieuws/tot-eind-2023-nog-bijna-13000-statushouders-te-huisvesten en https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2024D13683#:~:text=De%20taakstelling%202024%2DI%2 0bedraagt,de%20taakstelling%20nog%20niet%20ingelopen 22

| 19 | Nieuwkomers in Goes: overzicht, inzicht en handelingsperspectieven

taakstelling te voldoen (zie tabel 2 en toelichting daarop). In de gemeente Goes waren er lange tijd voldoende woningen om dit zonder veel problemen te regelen. Tevens verloopt de samenwerking met de woningcorporatie goed. Toch lijkt hier verandering in te komen: de woningcorporatie geeft aan dat er ook in Goes steeds minder woningen beschikbaar zijn, waardoor het vinden van een woning langzaam lastiger aan het worden is. Daardoor ontstaan er steeds meer vraagstukken waarbij zowel de woningcorporatie als medewerkers van de gemeente aangeven meer behoefte aan sturing te hebben. Dit blijkt lastig omdat het onduidelijk is wie van of binnen de vijf gemeenten regie neemt hierop. Daarnaast zijn er in de gemeente Goes geen duidelijke afspraken over handelingsperspectieven/strategie richting de toekomst hoe om te gaan met het beleid aangaande inburgering. Dit leidt tot een gebrek aan opdrachtgeverschap van de gemeenten richting de GR. Zo wordt tijdens de interviews aangegeven: “We regelen nu alle woningen via de woningcorporatie. In de toekomst zal dat misschien niet meer lukken.

We zouden dat dan ook via particulieren kunnen doen, maar tot dat soort constructies komen we nu niet omdat beleid versnipperd is en het niet duidelijk is wie hiervoor verantwoordelijk of aanspreekbaar is.” Een ander voorbeeld dat gegeven wordt, is: “Omdat Goes de grootste gemeente is binnen de GR, hebben wij de meest geschikte woningen voor alleenstaande statushouders. In de kleinere gemeenten staan vaak grotere huizen. Er zijn gesprekken geweest over het koppelen van meer alleenstaande statushouders aan de gemeente Goes en meer gezinnen aan de dorpen. Afwegingen die we daarin zouden kunnen maken zijn nergens belegd, dus wordt er geen keuze gemaakt en is er geen sturing richting de GR.” Aanbod Van alle categorieën nieuwkomers in de gemeente Goes, is het inburgeringsaanbod voor deze doelgroep met afstand het grootst (zie paragraaf 3.2). Het aanbod in de gemeente Goes voor de doelgroep statushouders wordt voornamelijk gedicteerd door de wettelijke verplichting tot inburgering die voor deze doelgroep geldt (Wet inburgering 2021). Er zijn mogelijkheden en ook wensen om dit aanbod te verbreden en/of te verdiepen, daarover meer hieronder. Lesaanbod: Inburgering Scalda Een belangrijk onderdeel van het aanbod heeft betrekking op onderwijs. Het lesaanbod Inburgering (voor statushouders vanaf 18 jaar) wordt via GR de Bevelanden aangeboden door Scalda.

Binnen acht dagen na de aanmelding van de statushouders door de klantmanager van GR de Bevelanden bij Scalda begint Scalda met de pre-intake. Op basis van het pre-intakeverslag wordt het persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) met een klantmanager van GR de Bevelanden opgesteld, waarbij ook vastgesteld wordt welke leerroute een statushouder gaat volgen. Dit PIP wordt besproken met Scalda, waarna het leertraject start. Er zijn drie verschillende leerroutes: de onderwijsroute, de B1-route (verdeeld in twee verschillende opties) en de Z-route (zie tabel 3).