Rapport afvalinzameling Gilze en Rijen

Rapport

Onderzoek toekomstige organisatie afvalinzameling in opdracht van gemeente Gilze en Rijen

Dossiernummer: 22CC121 Tilburg, 6 juni 2023

5

Inhoudsopgave 1.

Vraagstelling en onderzoeksopzet ................................................................ 3

1.1

Vraagstelling.................................................................................................. 3

1.2

Onderzoeksopzet ......................................................................................... 3

2.

Organisatie afvalinzameling in Nederland ................................................... 4

3.

Huidige situatie eigen inzameldienst ............................................................ 6

3.1

Inzamelsystemen ......................................................................................... 6

3.2

Organisatie en kosten .................................................................................. 6

4.

Eigen toekomstbestendige inzameldienst ................................................... 9

4.1

Legen minicontainers .................................................................................. 9

4.2

Legen ondergrondse containers............................................................. 10

4.3

Totale kosten.............................................................................................. 11

5.

Beoordeling alternatieve organisatievormen ............................................ 12

6.

Keuze en advies ............................................................................................. 14

6.1

Samenwerking met Breda en/of Tilburg ............................................... 14

6.2

Keuze samenwerkingspartner ................................................................ 15

6.3

Samenvattende conclusies en advies ................................................... 16

Bijlage 1 Alternatieve organisatievormen .............................................................. 17 Bijlage 2 Gesprek met Breda .................................................................................... 27 Bijlage 3 Gesprek met Tilburg .................................................................................. 28 Bijlage 4 Vergelijking kosten ..................................................................................... 30 Bijlage 5 Leidraad fysieke arbeidsbelasting .......................................................... 31

1. Contact ............................................................................................32

2

1. Vraagstelling en onderzoeksopzet Op dit moment vindt de inzameling van huishoudelijk afval met minicontainers en (ondergrondse) verzamelcontainers in de gemeente Gilze en Rijen plaats door een eigen inzameldienst. Binnen het samenwerkingsverband ABG-gemeenten is de gemeente Gilze en Rijen de enige gemeente met een eigen inzameldienst. Ook het klantcontact en de klachtenafhandeling rondom de inzameling wordt in eigen beheer uitgevoerd In verband met noodzakelijke vervanging en aanschaf van materieel en de beperkte beschikbaarheid van eigen personele capaciteit, ligt momenteel de volgende bestuurlijke opdracht voor: Uitvoeren van een onderzoek naar de meest efficiënte en toekomstbestendige manier van inzameling van huishoudelijk afval met minicontainers en (ondergrondse) verzamelcontainers in de gemeente Gilze en Rijen. Hierbij hoort ook het klantcontact en klachtenafhandeling rondom de afvalzameling.

1.1 Vraagstelling Gegeven de bestuurlijke opdracht zijn de volgende drie mogelijkheden onderzocht: 1. 2.

3.

Inbesteden. Publiek–publieke samenwerking in een drietal mogelijke vormen: a) Quasi inbesteden b) Verlenen van alleenrecht / uitsluitend recht c) Horizontale samenwerking Europese aanbesteding aan reguliere marktpartij.

De te kiezen organisatievorm dient te voldoen aan de volgende eisen: 1. juridisch en financieel rechtmatig; 2. tijdig, zodat de afvalinzameling per een nader vast te stellen datum geborgd is (eventueel met een overgangssituatie); 3. aansluitend op het bestaande beleid en flexibiliteit in beleidskeuze;

4. 5.

continuïteit/ lage kwetsbaarheid voor langere termijn; een optimale prijs/kwaliteit verhouding.

1.2 Onderzoeksopzet Om de drie mogelijkheden (inbesteden, publiek-publieke samenwerking (in drie vormen) en uitbesteden aan de markt) tegen elkaar te kunnen afwegen is gebruik van gemaakt van beschikbare ‘openbare’ informatie, kennis en ervaring van De AfvalSpiegel met de verschillende marktpartijen, gemeenten en samenwerkingsvormen, meer in het bijzonder in Midden-Brabant, aangevuld met beschikbare relevante informatie vanuit de gemeente Gilze en Rijen. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode oktober 2022 tot en met februari 2023. Het onderzoek is uitgevoerd in drie stappen Stap 1 Toetsen werkelijke situatie eigen inzameldienst aan toekomstbestendige situatie. Stap 2 Marktanalyse mogelijke organisatievormen afvalinzameling. Stap 3 Aanvullende gesprekken met gemeenten of andere partijen. Toetsingscriteria Om de mogelijkheden met elkaar te kunnen vergelijken zijn de volgende toetsingscriteria geformuleerd en voor de verschillende mogelijkheden met elkaar vergeleken in een risicomatrix: 1. Bijdrage aan realisatie (VANG-)doelstellingen. 2. Bijdrage aan beheersbaar kostenniveau; financieel effect. 3. Autonomie (beleid, invloed en zeggenschap). 4. Sociale component. 5. Service en kwaliteit uitvoering. 6. Kwetsbaarheid (bedrijfsvoering). 7. Juridische toelaatbaarheid.

Keuze Om tot een keuze/ advies te komen zijn aanvullende gesprekken gevoerd met potentiele samenwerkingspartners in de regio. 3

Afbakening kosten in onderzoek Daar waar in dit rapport wordt gesproken over kosten betreft het de volgende kostenposten: 

  

kosten die direct te relateren zijn aan de inzameling van fijn restafval, GFT-afval, papier/ karton, glas en luiers/ incontinentiemateriaal (chauffeurs, beladers en voertuigen); kosten voor de coördinator buitendienst, de medewerker containeradministratie en beleidsmedewerker afval; kosten voor het maken van de afvalkalender; kosten voor het verhelpen van storingen van de ondergrondse containers.

Dit zijn dus niet alle kosten die verrekend worden via de afvalstoffenheffing. Om een compleet beeld te hebben van alle kosten voor de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval dienen hierbij nog de volgende kostenposten te worden opgeteld: de kosten voor de exploitatie en het beheer van de milieustraat, de verwerking van de verschillende afvalsoorten, overige overhead vanuit de ABG en BTW. Voor zowel 2022 als 2023 is het totaal van alle kosten voor de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval begroot op 2,2 miljoen euro (incl. btw). Dit is € 197 per aansluiting. De kosten worden voor 96% gedekt vanuit de afvalstoffenheffing die huishoudens betalen. De resterende 4% wordt gedekt vanuit de opbrengst bij de milieustraat en de voorziening. De voorziening heeft een egaliserende functie. Ze kan worden gebruikt om via het tarief te sparen voor grote uitgaven in de toekomst (onderhoud, vervanging) of om ongewenste schommelingen van het tarief op te vangen.

2. Organisatie afvalinzameling in Nederland Voor de inzameling van huishoudelijk afval hebben gemeenten vanuit de Wet milieubeheer een zorgplicht. De organisatie van de inzameling kunnen gemeenten op verschillende manieren invullen. 

Een eigen inzameldienst zoals in Gilze en Rijen is vooral weggelegd voor grotere gemeenten, maar ook daarvan nemen er steeds meer de stap om de schaal verder te vergoten en samen te werken met gemeenten in de regio. In de meeste gevallen wordt dit ingevuld in een vorm waarbij de ene gemeente een andere gemeente het alleenrecht geeft om de inzameling te verzorgen. Minder toegepast is een horizontale samenwerking waarbij twee of meer gemeenten samenwerken om bepaalde (publieke) taken gezamenlijk uit te voeren. Tenslotte, kan een gemeente er ook voor kiezen om de afvalinzameling quasi in te besteden. In dat geval wordt de opdracht rechtstreeks gegund aan een gelieerde rechtspersoon.



De afvalinzameling kan ook georganiseerd worden via een overheids-NV. Een gemeente is dan zowel aandeelhouder als opdrachtgever. De NV staat onder leiding van een directeur belast met de dagelijkse leiding. Daarnaast is er een raad van commissarissen die toezicht houdt en adviseert.



Gemeenten kunnen een gemeenschappelijke regeling treffen die als doel heeft uitvoering te geven aan gemeentelijke taken op het terrein van de afvalinzameling die bij wet aan de deelnemende gemeenten zijn opgedragen.



Gemeenten kunnen de taken ook via een aanbesteding uitbesteden aan private partijen.



Tot slot is er ook een mengvorm mogelijk tussen gemeente(n) en een bedrijf. Dat is de publiek-private samenwerking (PPS).

4

In 2021 vertegenwoordigden overheidsbedrijven en gemeentelijke inzameldiensten naar rato van het aantal huishoudens dat men bedient voor de inzameling van huishoudelijk restafval gezamenlijk 65% van de Nederlandse markt. De laatste jaren groeit de publieke markt ten koste van de private inzamelaars. De economische crisis van 2008 had een veel grotere invloed op de private inzamelaars dan op de publieke bedrijven zoals gemeentelijke inzameldiensten, overheidsbedrijven en gemeenschappelijke regelingen. De publieke bedrijven laten een vrij constante omzetgroei zien, vooral veroorzaakt doordat meer gemeenten zich bij overheidsbedrijven aansluiten. Gemeenten denken bij een buurgemeente of bij een participatie in overheidsbedrijf of gemeenschappelijke regeling beter af te zijn wat betreft kosten, realisatie duurzaamheidsdoelstellingen en sociale werkgelegenheid. Deze publieke verbintenissen zijn ook vaker gericht op de lange termijn. De private sector ziet de omzet pas de laatste jaren weer toenemen 16%

34%

5%

Overheidsbedrijven Gemeentelijke inzameldiensten Gemeenschappelijke regelingen

14%

PPS-constructies Private partijen 31% Figuur 2.1 Verdeling markt inzameling huishoudelijk afval naar organisatievorm

Situatie in de regio We beschouwen gemeenten in de regio West-Brabant, Midden-Brabant en rondom ‘s-Hertogenbosch. Het betreft het gebied dat aan de westkant wordt begrensd door Zeeland en Zuid-Holland, aan de noordkant door de Biesbosch en de Waal, aan de oostkant door de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Oisterwijk en Hilvarenbeek en aan de zuidkant door België. Het betreft gemeenten in West-Brabant, Midden-Brabant en rondom ’s-Hertogenbosch. Eigen inzameldienst 1. Waalwijk 2. Dongen 3. Tilburg 4. Gilze en Rijen 5. Steenbergen 6. Breda 7. Oosterhout 8. ‘s-Hertogenbosch Deelname in Overheids-NV Saver 1. Bergen op Zoom 2. Roosendaal 3. Woensdrecht 4. Halderberge 5. Rucphen 6. Zundert Uitbesteed aan marktpartij 1. Loon op Zand aan Renewi 2. Hilvarenbeek aan Renewi 3. Drimmelen aan Renewi 4. Geertruidenberg aan Remondis

Alleenrecht verleend 1. Goirle aan Tilburg 2. Alphen-Chaam aan Tilburg 3. Oisterwijk aan ’s-Hertogenbosch 4. Heusden aan ’s-Hertogenbosch 5. Altena aan ’s-Hertogenbosch 6. Vught aan ‘s-Hertogenbosch Horizontale samenwerking 1. Moerdijk en Breda 2. Etten-Leur en Breda

Deelname in IOK Afvalbeheer 1. Baarle-Nassau, samen met Baarle-Hertog een Benelux Groepering voor Territoriale Samenwerking (BGTS) ingesteld die deelneemt in IOK Afvalbeheer.

Tabel 2.1 Organisatievormen in de regio in 2022 5

3. Huidige situatie eigen inzameldienst De gemeente Gilze en Rijen heeft een eigen dienst voor de inzameling van huishoudelijk afval. Tevens exploiteert en beheert zij een milieustraat gelegen naast de gemeentewerf. De werkzaamheden op de milieustraat vallen buiten de scope van het onderzoek. Het onderzoek richt zich op de inzameling van fijn restafval, GFT-afval, PMD, papier/ karton, luiers/ incontinentiemateriaal en glas. De inzameling van textiel is uitbesteed aan Sympany voor het onderdeel legen van 8 textielcontainers en Reshare die een vergunning heeft om twee keer per jaar huis aan huis kleding in te zamelen. De inzameling van textiel valt derhalve ook buiten de scope van het onderzoek.

3.1 Inzamelsystemen Binnen de gemeente Gilze en Rijen functioneren de in tabel 3.1 genoemde inzamelsystemen voor 11.270 aansluitingen. Afvalstroom

Inzamelsystemen

Fijn restafval

In bebouwde kom ondergrondse container (112 stuks verspreid over de wijken waarvan 42 met zowel een 30 als een 60 liter inwerpopening). In buitengebied minicontainer die 1 x 4 weken wordt geleegd Minicontainer die 1 x 2 weken wordt geleegd Minicontainer die 1 x 2 weken wordt geleegd Minicontainer die 1 x 4 wordt geleegd 12 ondergrondse containers verspreid over gemeente 11 rolcontainers verspreid over gemeente

GFT-afval PMD Papier/ karton Glas Luiers/ incontinentiemateriaal

Tabel 3.1 Inzamelsystemen

3.2 Organisatie en kosten De medewerkers van de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen werken vanaf 1 januari 2016 samen in één ambtelijke organisatie: de ABG-organisatie. De inzameling van huishoudelijk afval is organisatorisch ondergebracht bij de afdeling Openbare Ruimte. Er is sprake van zuiver inbesteden, aangezien een opdracht is verstrekt aan een afdeling van de eigen organisatie. Voor een aantal inzamelactiviteiten vindt ook inhuur plaats van personeel en voertuigen. BAT bedrijven NV verzorgt een deel van de inzameling van GFT-afval, PMD en papier/ karton, alsmede de inzameling van luiers/ incontinentiemateriaal. Diamant-Groep levert beladers die de ABG-organisatie niet meer zelf in dienst heeft. Personeel Het personeel van de ABG-organisatie werkzaam binnen het taakveld huishoudelijk afval is op basis van de begroting 2022 te onderscheiden in:  Ondersteunend personeel, zijnde de coördinator buitendienst, medewerker containeradministratie, en medewerkers die worden ingezet voor het maken van de afvalkalender en het verhelpen van storingen aan ondergrondse containers. Totaal 0,73 fte inzet is jaarlijks een bedrag van € 59.044.  De beleidsmedewerker afval voor 0,50 fte. Is jaarlijks € 55.328.  Chauffeurs en beladers die de daadwerkelijke inzameling verzorgen. Is jaarlijks € 263.436 (zie tabel 3.2).

Functie/ taak obv begroting 2022 3 chauffeurs Inhuur beladers Diamant Totaal

Inzet in Inzet uuraantal uren in fte tarief per jaar 3.378 2,78 € 62 96 uur per week

kosten € 209.436 € 54.000 € 263.436

Tabel 3.2 Overzicht inzet chauffeurs en beladers 6

De kosten voor inhuur van BAT bedrijven NV is apart benoemd in tabel 3.4. Voertuigen Voor de verschillende inzamelactiviteiten zijn drie voertuigen beschikbaar. Een zijlader en achterlader (reservevoertuig) voor het legen van minicontainers en een haakarm voor het legen van de ondergrondse containers voor fijn restafval en glas. In de begroting 2022 zijn de achterlader en zijlader elk opgenomen voor een bedrag van € 76.960 (op basis van 40 uur per week en een uurtarief van € 37). Voor de haakarm is gerekend met 28 uur per week. Bij een uurtarief komt dit neer op een bedrag van € 53.872. In het uurtarief zijn verdisconteerd kosten voor brandstof, onderhoud en huisvesting. Naast deze drie voertuigen is voor vier uur per week nog een auto met aanhanger in gebruik voor speciale adressen en het uitzetten en vervangen van minicontainers. Bij een uurtarief van € 16 is dit in 2022 € 3.328. De achterlader is inmiddels (1 januari 2023) financieel afgeschreven en thans feitelijk niet meer in gebruik. Het voertuig is niet betrouwbaar meer op de weg en kan geen ledigingen meer registreren. Momenteel wordt een achterlader gehuurd. De zijlader staat na dit jaar nog voor acht jaar in de boeken en de haakarm voor drie jaar. De huidige boekwaarde van de auto met aanhangwagen is niet bekend. Voertuigen

Boekwaarde Investering Jaar per 1 januari excl. btw vervanging* 2022 € 153.034 2022 € 15.928 € 274.541 2030 € 247.541 € 217.738 2025 € 96.444

Achterlader 31-BBP-5 Zijlader 81-BPZ-9 Haakarm 87-BHJ-7 Auto met aanhanger Totaal * Afschrijvingstermijn 10 jaar

Bedrag in begroting 2022 € 76.960 € 76.960 € 53.872 € 3.328 € 211.120

Inzameling door BAT bedrijven NV Aanvullend verzorgt BAT bedrijven NV in een aantal routes de inzameling van papier/ karton, GFT-afval en PMD, alsmede het legen van de containers voor luiers en incontinentiemateriaal. De ABG betaalt maandelijks een vast bedrag voor de inzameling van 1) GFT-afval en PMD, 2) papier en 3) luiers en incontinentiemateriaal. Voor 2022 komen de totale kosten voor de inzet van BAT uit op € 127.902 excl. btw. Werkzaamheden en kosten in 2022 excl. btw 

Inzameling GFT-afval in route 5 op dinsdag in de oneven weken en transport naar Attero in Tilburg.  Inzameling PMD in route 5 op dinsdag in de even weken en transport naar BAT in Tilburg.  Inzet 1 voertuig met chauffeur en 1 belader.  Inzameling papier in route 1 en 2 op maandag 1 x 2 weken en in route 5 op vrijdag 1 x 4 weken.  Inzet route 1 en 2 per route 3 voertuigen met chauffeur en 6 vrijwilligers.  Inzet route 5 met 1 voertuig met chauffeur en 1 belader.  Inzameling luiers en incontinentiemateriaal wekelijks bij 13 locaties en afvoer naar Verhoeven in Tilburg. Totale kosten

€ 49.282

€ 64.718

€ 13.902

€ 127.902

Tabel 3.4 Overzicht werkzaamheden BAT

Totale kosten inzameling Op basis van de huidige inzet van chauffeurs, beladers en voertuigen vanuit de ABG plus opdrachten voor inhuur bedragen de kosten voor de inzameling van fijn restafval, GFT-afval, papier/ karton en glas in 2022 een bedrag van € 588.556 excl. btw.

Tabel 3.3 Overzicht voertuigen 7

De kosten voor het ondersteunend personeel en de beleidsmedewerker afval zijn buiten beschouwing gelaten.

Kosten 2022 excl. btw Chauffeurs ABG Beladers inhuur Voertuigen ABG Inhuur BAT bedrijven NV Totaal

€ 209.436 € 54.000 € 211.120 € 114.000 € 588.556

Tabel 3.5 Kosten 2022 inzameling restafval, GFT-afval, papier, PMD en glas

Aanvullend zijn er kosten voor de inzameling van luiers/ incontinentiemateriaal door BAT bedrijven NV en een vergoeding die de stichting Oud Papier Actie Gilze ontvangt voor het beschikbaar stellen van vrijwilligers voor de inzameling van papier. Kosten 2022 excl. btw Inhuur BAT bedrijven NV voor luiers Vergoeding Stichting OPA Gilze Kosten

€ 13.902 € 14.400 € 28.302

Tabel 3.6 Kosten 2022 inzameling luiers en vergoeding OPA Gilze

Inzamelroutes De inzameling van restafval, GFT-afval, papier/ karton en PMD met minicontainers is verdeeld over 8 routes. Elke route is voor elke fractie hetzelfde. Totaal worden 11.252 aansluitingen bediend verdeeld over 8 routes. Route 9 zijn 18 specifieke adressen die met de auto met aanhanger worden gereden. Deze laten we buiten beschouwing. De route voor restafval betreft het buitengebied met 767 aansluitingen waar deze fractie om de vier weken wordt ingezameld. Voor GFT-afval, PMD en papier zijn in tabel 3.7 op basis van het aantal aansluitingen de routes weergegeven verdeeld over de inzet van achterlader, zijlader en voertuigen van BAT.

GFT-afval achterRoutenr. lader 1 2 3 4 5 6 7 8 Totaal

zijlader

PMD

Papier

achterzijBAT Totaal lader lader

BAT Totaal

777 1.554 777 777 1.554 740 1.480 740 740 1.480 1.043 1.043 1.043 1.043 538 538 1.075 538 538 1.075 1.465 1.111 2.576 1.465 1.111 2.576 716 716 1.431 716 716 1.431 674 674 1.348 674 674 1.348 745 745 0 745 745 4.909 5.232 1.111 11.252 4.909 5.232 1.111 11.252

achterlader

777 740

zijlader

BAT

Totaal

1.554 1.480

3.392

1.554 1.480 1.043 1.043 538 1.075 1.111 2.576 716 1.431 674 1.348 745 745 3.715 4.145 11.252

wo

do

1.348 2.576

1.480

767 1.075

1.431 1.043

1.554

1.431 1.043 1.554 1.348 2.576

1.554

1.348 2.576

1.480 745 1.554

538 1.465 716 674

Tabel 3.7 Verdeling routes over inzet type voertuig/ BAT

Verbijzonderd naar inzet per week en dag is het plaatje zoals in figuur 3.8. Hierbij zijn de aansluitingen die door BAT worden bediend opgeteld bij de aansluitingen waar de inzameldienst het GFT-afval, papier en PMD inzamelt.

Aantal aansluitingen Week 1 Restafval GFT-afval Papier PMD Week 2 Restafval GFT-afval Papier PMD Week 3 Restafval GFT-afval Papier PMD Week 4 Restafval GFT-afval Papier PMD

ma

di

1.431 1.043 1.431 1.043 1.480 1.348 2.576

1.480

vr

Totaal

745 2.576

767 7.224 2.576 4.028

1.043 1.431 1.075 745 1.075

745

1.554 1.480

1.348 1.075 1.075 745

4.028 4.028 7.224 7.224 745 4.028 4.028 3.903 7.224

Tabel 3.8 Routes minicontainers

Voor het legen van de 112 ondergrondse restcontainers en de 12 ondergrondse glascontainers wordt de haakarm ingezet. In de begroting 2022 is voor deze werkzaamheden inclusief het afvoeren naar de overslaglocatie uitgegaan van een tijdsbesteding van 28 uur per week. De restafvalcontainers worden twee keer per week geleegd. De resterende tijd wordt dit voertuig ingezet voor andere werkzaamheden, ook indien nodig in Baarle-Nassau en Alphen-Chaam 8

4. Eigen toekomstbestendige inzameldienst In de huidige situatie is de eigen inzameldienst kwetsbaar. Om elke week de inzameling van fijn restafval, GFT-afval, PMD, papier/ karton en glas te realiseren is inhuur nodig van beladers, een achterlader en het BAT. Dit is een niet wenselijke situatie voor een inzameldienst. De afhankelijkheid van derden is te groot.

4.1 Legen minicontainers Een toekomstbestendige situatie ontstaat wanneer het BAT geen inzamelactiviteiten meer verricht en beladers in eigen dienst zijn voor het legen van de minicontainers voor restafval, GFT-afval, PMD en papier. In deze situatie zijn in totaal 3 achterladers en 1 zijlader nodig. Met de inzet van 4 voertuigen is ruim voldoende reservecapaciteit beschikbaar. De jaarlijkse kosten bedragen € 307.840 (op basis van € 37 per uur en fulltime inzet). In het uurtarief zijn alle kosten verdisconteerd, zoals rente, afschrijving, belasting, reparatie, onderhoud, brandstof en verzekering. Aan de exploitatie van voertuigen kan op drie manieren invulling worden gegeven, namelijk koop, huur of lease. Het leasen van voertuigen voor de afvalinzameling is voor leasemaatschappijen niet interessant. Dergelijke voertuigen vergen meer onderhoud en vervangende voertuigen zijn bij leasemaatschappijen nauwelijks beschikbaar. De mogelijkheid om voertuigen voor afvalinzameling via een maatschappij te leasen is daarom niet reëel.

zocht. Om wegloop van uren te voorkomen dient de beschikbare reservecapaciteit indien deze niet nodig is elders binnen de ABG-organisatie te worden ingezet. De jaarlijkse kosten voor chauffeurs en beladers bedragen € 692.386. De inzameling van luiers die BAT Bedrijven NV verzorgt is buiten beschouwing gelaten. Aantal uren per jaar Functie/ taak Chauffeurs Beladers Totaal

Inzet Reserve 5.437 5.731 11.168

643 349 992

Inzet in fte 6.080 5,00 6.080 5,00 12.160 10,00 Totaal

uurtarief € 62 € 62

kosten personeel € 337.076 € 355.310 € 692.386

Tabel 4.1 Inzet en kosten chauffeurs en beladers legen minicontainers

In tabel 4.2 zijn opgenomen de uitgangspunten en berekeningen voor de benodigde voertuigcapaciteit, alsmede fte aan chauffeurs en beladers. Op basis van de gedefinieerde uitgangspunten is 3,02 voertuigcapaciteit benodigd. Indien de piekmomenten in aanbiedpercentage hoger liggen dan verondersteld of wanneer een voertuig uitvalt, dan is er geen reservecapaciteit beschikbaar om dit gat in te vullen. Het is dan ook noodzakelijk om 4 voertuigen te hebben voor het legen van de minicontainers. Aan chauffeurs en beladers is respectievelijk 4,47 en 4,71 fte nodig. Dan mag er geen uitval van personeel zijn. Het is dan ook noodzakelijk om reserve fte in te bouwen. Uitgegaan wordt daarom van 5,00 fte voor zowel chauffeurs als voor beladers.

De benodigde capaciteit aan personeel is in totaal 5,00 fte chauffeurs en 5,00 fte beladers (2 beladers per achterlader die wordt ingezet voor de inzameling van restafval, GFT-afval, PMD en deel papier). De inzameling van papier in de kern Gilze gebeurt met vrijwilligers van Stichting OPA. Met deze capaciteit kan uitval van personeel worden opgevangen (reservecapaciteit van 992 uur). Extra benodigde inzet bij piekmomenten van uitval zou dan elders binnen de ABG-organisatie moeten worden ge9

Gilze en Rijen Uitgangspunten inzet personeel en voertuigen voor minicontainers A B C D E F G H I J K L M

Aantal uitstaande containers Aanbiedpercentage piekmoment Aantal containers maximaal per ronde (A x B) Capaciteit per voertuig per dag Benodigd aantal dagen (C / D) Aantal weken Totaal aantal dagen per jaar (E x F) Aantal werkdagen per jaar Aantal uren per persoon/ voertuig per dag Aantal uren op jaarbasis (G x I) Aantal uren 1 fte Aantal uren inzet voertuig per jaar Aantal benodigde voertuigen (J/ L)

N O P Q

Aantal uren achterlader voor rest, GFT, PMD en papier Aantal uren achterlader papier in Gilze Aantal uren zijlader GFT, PMD en papier Totaal aantal uren op jaarbasis

Rest

GFT

PMD Papier Totaal

767 11.252 11.252 11.252 90% 80% 85% 70% 537 9.564 9.002 10.127 800 800 800 800 12,7 11,3 12,0 0,7 13 26 26 13 165 293 311 9 7,0 61

7,0 2.176

7,0 2.048

R Aantal benodigde fte aan chauffeurs (J / K) S Aantal fte beladers achterlader rest, GFT en PMD (2 per voertuig) (N x 2) / K

Tabel 4.2 Uitgangspunten en berekeningen legen minicontainers

4.2 Legen ondergrondse containers Voor het legen van de ondergrondse containers voor restafval en glas zijn uitgaande van de huidige ledigingsfrequentie (restafval twee keer per week) de 28 uur per week nodig zoals nu ook het geval is. Dit is op jaarbasis 1.456 uur en staat gelijk aan 1,20 fte chauffeur en 0,81 aan voertuigcapaciteit in de vorm van een haakarm. Op basis van het afvalaanbod en het aantal inworpen zou het voldoende moeten zijn om elke restafvalcontainer eens in de twee weken te legen. Dit is op jaarbasis 360 uur en staat gelijk aan 0,30 fte chauffeur en 0,20

aan voertuigcapaciteit in de vorm van een haakarm. Dit is gerekend exclusief het legen van de 12 glascontainers. Dit aantal heeft een beperkte invloed op benodigde capaciteit. Voor de zekerheid kan worden uitgegaan van 0,50 fte chauffeur en 0,35 aan voertuigcapaciteit. In tabel 4.3 zijn opgenomen de uitgangspunten en berekeningen voor benodigde capaciteit aan chauffeur en voertuig. De kosten bedragen in dat geval € 37.696 kosten chauffeur en € 76.960 voertuigkosten.

777 260

7,0 1.152 5.437 1.216 1.800 3,02 2.865 772 1.800 5.437 4,47 4,71

Berekening tijd legen ondergrondse restafvalcontainers A B C D E F

Aantal ondergrondse restafvalcontainers Aantal inworpen op jaarbasis Hoeveelheid fijn restafval in kg op jaarbasis Hoeveelheid fijn restafval per container in kg op jaarbasis Aantal inworpen per restafvalcontainer Gewicht per inworp in kg

G H I J K L M

Inhoud ondergrondse container in liters Vullingsgraad bij lediging Vulling bij lediging in liters Volume per zak in liter Aantal zakken bij 70% vulling Gewicht inhoud container in kg bij 70% vulling Aantal ledigingen per container per jaar

N O

Aantal ledigingen alle 112 containers per jaar Aantal ledigingen per week (uitgaande van 52 weken)

P Q R

Gemiddelde ledigingstijd per container in minuten Totale tijd alle 59 ledigingen per week in minuten Totale tijd ledigingen op jaarbasis in uren

OxP (Q / 60) x 52

7 415 360

S T

Aantal benodigde fte aan chauffeurs (1 fte is 1.216 uur) Aantal benodigde haakarm (1 voertuig 1.800 uur)

R / 1.216 R / 1.800

0,30 0,20

AxB C/A B/A C/B

GxH I/J FxK D/L MxA

112 180.000 1.069.000 9.545 1.607 6 5.000 70% 3.500 60 58 346 28 3.086 59

Tabel 4.3 Uitgangspunten en berekeningen ondergrondse restafvalcontainers

10

jaarlijks € 376.960. In deze vergelijking is niet meegenomen de kosten van de inzet van beladers voor de routes die het BAT nu rijdt.

4.3 Totale kosten Op basis van de benodigde inzet van personeel en voertuigen vanuit de ABG bedragen de kosten voor de inzameling van fijn restafval, GFT-afval, papier/ karton en glas € 1.176.416 excl. btw. Deze kosten liggen bijna twee keer hoger dan in de huidige situatie (€ 558.556 excl. btw). De kosten voor het ondersteunend personeel en de beleidsmedewerker afval, alsmede de kosten voor de inzameling van luiers door het BAT en de vergoeding voor Stichting OPA, zijn in de vergelijking buiten beschouwing gelaten. Deze kosten wijzigen niet. Functie/ taak Chauffeurs achterladers en zijlader Beladers achterladers Chauffeurs haakarm 3 achterladers en 1 zijlader 1 haakarm Totaal

Aantal uren Inzet in per jaar fte 6.080 5,00 6.080 5,00 608 0,50

12.768

uurtarief € 62 € 62 € 62 € 37 € 37

kosten excl. btw € 376.960 € 376.960 € 37.696 € 307.840 € 76.960 € 1.176.416



Om minder kwetsbaar te zijn en voldoende reservecapaciteit aan chauffeurs te hebben is voor het legen van de minicontainers 5,00 fte aan chauffeurs nodig. Dit is in de huidige situatie 2,00 fte, exclusief de inzet van BAT.



Om minder kwetsbaar te zijn is 1 extra achterlader nodig die als reserve dient. Dit is jaarlijks aan extra kosten een bedrag van € 76.960.



Aan chauffeurs en beladers is voor momenten van uitval extra capaciteit in uren gereserveerd. Het gaat om 992 uur op jaarbasis. Dit komt overeen met een bedrag van € 61.504.

Tabel 4.4 Totale kosten

Verklaringen voor verschil in kosten: 

BAT voert de werkzaamheden met achterlader voor de situaties waarbij geen vrijwilligers worden ingeschakeld (zoals voor papier in Gilze) uit met 1 enkele belader. De chauffeur ondersteunt bij het legen. De eigen inzameldienst zet per achterlader 2 beladers in. Dit ook om te kunnen voldoen aan de Leidraad fysieke arbeidsbelasting (zie bijlage 4). De kosten voor de inschakeling van BAT zijn daarmee relatief goedkoper dan met inzet eigen ABG-personeel.



De huidige inhuur van beladers is relatief goedkoop. De inhuur betreft beladers via de Diamant-Groep. In de begroting 2022 is uitgegaan van € 54.000 aan kosten voor deze inschakeling. In de situatie met een toekomstbestendige inzameldienst is 5,00 fte aan beladers nodig. De kosten voor deze inzet bedragen bij een uurtarief van € 62 11

5. Beoordeling alternatieve organisatievormen De inzameling van huishoudelijk afval in Gilze en Rijen is thans organisatorisch ondergebracht bij de afdeling Openbare ruimte. Er is sprake van zogenaamd zuiver inbesteden, aangezien een opdracht is verstrekt aan een afdeling van de eigen organisatie. Onderzocht zijn alternatieve organisatievormen voor de afvalinzameling. Het betreft uitbesteden aan de markt en een drietal mogelijke vormen van publiek-publieke samenwerking. 1. 2. 3. 4.

Europese aanbesteding aan reguliere marktpartij. Quasi inbesteden Verlenen van alleenrecht / uitsluitend recht Horizontale samenwerking

Zie bijlage 1 voor een nadere beschrijving van deze organisatievormen. 1. Uitbesteden aan de markt Naast het zelf uitvoeren van taken kan de gemeente als aanbestedende dienst en zijnde een rechtspersoon de inzameltaken ook uitbesteden aan een marktpartij. De opdracht mag dan alleen aan de hand van een Europese aanbestedingsprocedure worden verstrekt. De afvalinzameling aanbesteden is, gelet op de ervaringen in onder andere Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Etten-Leur, waar de in de gemeenten reeds aanwezige inzamelaar de enige inschrijver was tegen fors hogere tarieven, geen reële optie voor Gilze en Rijen. De kans is realistisch dat slechts één partij inschrijft met hoge tarieven, zodat de gemeente gedwongen is de opdracht terug te trekken vanwege het ontbreken van concurrentie. In dat geval is een officiële aanbestedingsprocedure met een onbevredigend resultaat en een gemeente die alsnog met lege handen staat. Indien Gilze en Rijen toch kiest voor een Europese aanbesteding en de ingangsdatum van de overeenkomst moet 1 januari 2024 zijn, dan zou

deze aanbesteding al in januari 2023 gepubliceerd moeten zijn opdat tijdig (medio 2023) kan worden gegund. De winnende partij zal pas na gunning de noodzakelijke voertuigen aanschaffen. En daar ligt ook een probleem. De levertijd voor voertuigen is al gauw anderhalf jaar. Gedurende het eerste jaar van de overeenkomst zal deze inzamelaar vanwege te weinig voertuigcapaciteit mogelijk gebruik moeten maken van onderaannemers om de inzameling rond te krijgen. Ook in de tijd bezien is uitbesteden aan de markt dus geen optie. De aanbesteding zou moeten starten nog voordat de gemeente een keuze heeft gemaakt over de toekomstige organisatie van de afvalinzameling. 2. Quasi inbesteden Tussen zuiver inbesteden en uitbesteden ligt het quasi inbesteden. De gemeente geeft de opdracht niet aan een onafhankelijk van de gemeente opererende aanbieder, maar vervult de opdracht ook niet binnen de gemeente. De uitvoering van taken wordt belegd bij een aan de gemeente gelieerde zelfstandige rechtspersoon. Dit kan zijn een vennootschap of Gemeenschappelijke Regeling waarover de gemeente toezicht uitoefent als ware het een eigen dienstonderdeel. De gemeente kan zo zonder aanbesteding inzameltaken op afstand zetten van de gemeentelijke organisatie, waarbij deze aparte entiteit wel onder de invloedsfeer van de gemeente opereert.

Voor het toetreden tot een Overheids NV of een gemeenschappelijke regeling zijn binnen de regio geen mogelijkheden. Quasi inbesteden is daarmee voor Gilze en Rijen geen optie. 3. Verlenen van alleenrecht/ uitsluitend recht Een gemeente zijnde een aanbestedende dienst kan alleenrecht/ uitsluitend recht verlenen aan een andere aanbestedende dienst of publiekrechtelijke instelling om de afvalinzameling te verzorgen. De partij aan wie het alleenrecht wordt verleend is exclusief bevoegd om de werkzaamheden uit te voeren. 12

De gemeente Tilburg bijvoorbeeld verzorgt de afvalinzameling op basis van alleenrecht in de gemeenten Alphen-Chaam en Goirle. 4. Horizontale publiek-publieke samenwerking Van horizontaal publiek-publieke samenwerking is sprake wanneer twee of meer publieke partijen samenwerken om bepaalde (publieke) taken gezamenlijk uit te voeren. Uitgangspunt van de samenwerking is dat beide gemeenten gebruik maken van elkaars kennis, ervaring en capaciteit. Dit betekent in de praktijk dat beide gemeenten bepaalde taken en diensten voor elkaar verrichten. In de nabij regio zijn twee voorbeelden van een horizontale publiek-publieke samenwerking. Het betreft een samenwerking van de gemeente Breda met de gemeenten Etten-Leur en Moerdijk. Vergelijking organisatievormen Het verlenen van alleenrecht of een horizontale publiek-publieke samenwerking zijn realistische alternatieven voor een eigen inzameldienst, ook in een toekomstbestendige variant. Gemeenten in de regio die voor één

of beide samenwerkingsvormen in aanmerking komen zijn Tilburg en Breda. Met BAT/ Tilburg en Afvalservice Breda zijn gesprekken gevoerd om vast te stellen of zij interesse hebben in een samenwerking met Gilze en Rijen en hoe zij die voor zich zien (zie verslag gesprekken in de bijlagen 2 en 3). Tevens zijn gesprekken gevoerd met gemeenten waarmee Tilburg en Breda een samenwerking hebben, te weten respectievelijk Alphen-Chaam en Etten-Leur. Om de mogelijkheden van deze drie organisatievormen met elkaar te kunnen vergelijken zijn deze beoordeeld op zeven toetsingscriteria (zie onderstaande matrix). In de vergelijking is ook de beoordeling van uitbesteden aan de markt en quasi inbesteden meegenomen, ook al zijn dit geen realistische opties. De vergelijking laat zien dat deze beide organisatievormen slechter scoren dan alleenrecht en horizontale samenwerking en dus ook op basis van de beoordeling van de toetsingscriteria niet de voorkeur hebben. Alleenrecht en horizontale samenwerking scoren overall de meeste pluspunten, ook ten opzichte van een eigen inzameldienst in een toekomstbestendige variant. Voor een nadere onderbouwing zie bijlage 1.

Horizontale publiek-publieke samenwerking

Alleenrecht

Quasi inbesteden

Eigen toekomstbestendige inzameldienst

Uitbesteden aan de markt

Bijdrage aan realisatie (VANG-)doelstellingen

++

++

+

++

++

Bijdrage aan beheersbaar kostenniveau; financieel effect

+

+

+/-

+/-

+/-

Autonomie (beleid, invloed en zeggenschap)

++

++

+

+++

+

Sociale component

++

++

+

+/-

+/-

Service en kwaliteit uitvoering

++

++

++

++

+

Kwetsbaarheid (bedrijfsvoering)

++

++

++

+/-

++

Juridische toelaatbaarheid

+

+

+

+

+

Totaal aantal pluspunten

11

11

8

8

7

Criterium

13

6. Keuze en advies

Criterium

Samenwerking met Breda of Tilburg

Horizontale publiek-publieke samenwerking en alleenrecht zijn mogelijke alternatieve organisatievormen voor een eigen inzameldienst.

Kwetsbaarheid

Voldoende reservecapaciteit en uitvoering gegarandeerd

Sociale component

Mogelijkheden om mensen met afstand tot arbeidsmarkt in te zetten

Beheersbare kosten

Lagere kosten voor chauffeurs, beladers en voertuigen

Uitbesteden aan de Geen concurrentie markt Hoge tarieven

Quasi inbesteden

Geen mogelijkheden binnen regio

Samenwerking met Horizontale samenwerking Breda of Tilburg of alleenrecht

Geen optie Geen optie

Alternatief voor eigen inzameldienst

De vraag is dus in eerste instantie: kiest Gilze en Rijen voor een eigen inzameldienst, maar dan wel in een toekomstbestendige variant of voor samenwerken met Breda of Tilburg? Een eigen kleine inzameldienst, ook in een toekomstbestendige variant, blijft kwetsbaar en zal moeilijk invulling kunnen geven aan de sociale component en het beheersbaar houden van de kosten. Bij de keuze voor samenwerking met Breda of Tilburg is de vervolgvraag: kiest Gilze en Rijen voor samenwerken met Breda of met Tilburg en in welke vorm (in een horizontale samenwerking of op basis van alleenrecht)?

6.1 Samenwerking met Breda en/of Tilburg Belangrijk voor Gilze en Rijen is dat de afvalinzameling niet langer kwetsbaar is, er daadwerkelijk invulling wordt gegeven aan de sociale component en de kosten beheersbaar zijn. Op deze criteria scoort de eigen inzameldienst +/-. Wat hebben Breda en Tilburg op deze criteria te bieden in vergelijking tot de situatie waarbij Gilze en Rijen kiest voor behoud van de eigen inzameldienst, ook die in een toekomstbestendige variant?

Kwetsbaarheid Indien Breda of Tilburg elk afzonderlijk of gezamenlijk (beide gemeenten zijn een samenwerking opgestart die steeds meer vorm krijgt) de afvalinzameling verzorgen is er altijd voldoende reservecapaciteit beschikbaar in voertuigen en mensen. De uitvoering is niet langer kwetsbaar en altijd gegarandeerd, ook met betrekking tot toepassing van de leidraad fysieke arbeidsbelasting (verantwoordelijkheid ligt bij Breda en/ of Tilburg). Sociale component Breda, Tilburg en Gilze en Rijen hebben soortgelijke doelstellingen als het gaat om circulariteit en op sociaal vlak. Zowel Breda als Tilburg zetten zich in om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt bij de afvalinzameling te betrekken. In de gesprekken is Breda concreter dan Tilburg ingegaan op wat zij zouden kunnen betekenen met betrekking tot de inbreng van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld via Vindingrijk Kringloopwarenhuis, onderdeel van Afvalservice Breda. Beheersbare kosten Bij samenwerking met Breda of Tilburg zullen de kosten voor inzet chauffeurs, beladers en voertuigen lager uitvallen dan bij een eigen toekomstbestendige inzameldienst. Enerzijds door de lagere uurtarieven en anderzijds doordat Breda en Tilburg geen reservecapaciteit in rekening hoeven brengen. Met Gilze en Rijen wordt afgerekend op basis van werkelijke uren en de overeengekomen uurtarieven. Overigens zullen deze kosten

14

nog altijd fors hoger liggen dan in de huidige situatie met inhuur van personeel (via de Diamant-Groep). Bij de keuze voor een eigen inzameldienst in een toekomstbestendige variant (alle personeel in dienst gemeente en inbouwen reservecapaciteit, zowel aan personeel als aan voertuigen) verdubbelen de kosten voor inzet chauffeurs, beladers en personeel. Ook bij samenwerking met Breda of Tilburg zullen deze kosten stijgen, maar iets minder fors. Bij een eigen toekomstbestendige inzameldienst stijgen de jaarlijkse kosten voor de inzameling van restafval, GFT-afval, PMD, papier/ karton en glas van € 616.858 naar € 1.176.416. De kosten voor het ondersteunend personeel en de beleidsmedewerker afval, alsmede de kosten voor de inzameling van luiers door het BAT en de vergoeding voor Stichting OPA, zijn buiten beschouwing gelaten. Bij samenwerking met de gemeente Breda of Tilburg bedragen deze kosten naar verwachting € 1.045.000 (Breda) en € 950.000 (Tilburg). Zie bijlage 4 voor een nadere toelichting.

Voor beide gemeenten is overname van personeel mogelijk. De vorm waarin is bespreekbaar. Conclusie De optie samenwerking met Breda of Tilburg scoort op de criteria kwetsbaarheid, sociale component en beheersbare kosten (uitgedrukt in kosten chauffeurs, beladers en voertuigen) beter dan een eigen toekomstbestendige inzameldienst. Wat betreft de invulling van circulariteit en eventuele overname van personeel verschilt de inzet en strategie van beide gemeenten niet wezenlijk van elkaar. De vraag is met welke gemeente Gilze en Rijen dan een samenwerking wenst aan te gaan. Deze vraag wordt beantwoord in paragraaf 6.2.

6.2 Keuze samenwerkingspartner Bepalend in de keuze van een samenwerkingspartner zijn de volgende overwegingen:

Circulariteit en overname personeel Aanvullend op de gesprekken die met Breda en Tilburg zijn gevoerd (zie bijlage 2 en 3) is met beide gemeenten gesproken over de wijze waarop zij invulling kunnen geven aan circulariteit en het eventueel overnemen van drie chauffeurs en een medewerker containeradministratie.



Heeft de gemeente Gilze en Rijen een voorkeur voor horizontale samenwerking (is alleen mogelijk bij Breda) of alleenrecht (is bij beide gemeenten mogelijk)?



Hoe belangrijk zijn de kosten? Tilburg is goedkoper dan Breda.

Het begrip circulariteit en hoe hieraan invulling kan worden gegeven heeft niet zozeer te maken met de afvalinzameling zelf, als wel met hergebruik van materialen en producten/ voorwerpen en de verwerking/ recycling van afvalstromen. Beide gemeenten zijn hier actief mee bezig, waarbij vooral de samenwerking wordt gezocht met partners in de regio. Dit zijn niet alleen gemeenten, maar vooral ook bewerkers/ verwerkers van secundaire grondstoffen. Beide gemeenten zien de samenwerking als start voor de verdere invulling van circulariteit. Op dit vlak verschillen de beide gemeenten niet wezenlijk van elkaar. Bovendien hebben zij elkaar ook nodig om circulariteit in de regio van de grond te krijgen.



Hoe belangrijk vindt Gilze en Rijen invloed en zeggenschap? Ook bij alleenrecht is net zoals bij een horizontale samenwerking binnen de overeenkomst ruimte voor allerlei eigen inbreng. Bij alleenrecht heeft Gilze en Rijen echter geen inbreng, maar is feitelijk alleen opdrachtgever. De horizontale samenwerking biedt meer invloed en zeggenschap.

Beide samenwerkingsvormen scoren op alle criteria een + of ++. Ook wat betreft de invulling van circulariteit en eventuele overname van personeel scoren beide gemeenten vergelijkbaar. Met beide samenwerkingsvormen is ook in de markt voldoende ervaring om te kunnen stellen dat ze een realistische en risicovrije optie zijn voor de gemeente Gilze en Rijen. 15

Indien Gilze en Rijen voor zover dat wenselijk/ nodig is betrokken wil blijven bij de uitvoering, dan kan dat alleen binnen een horizontale samenwerking. Zo heeft Etten-Leur bijvoorbeeld de benodigde voertuigen zelf aangeschaft en hebben ze op de gemeentewerf een loods gebouwd voor stalling. Voor de technische specificaties van de voertuigen is gebruik gemaakt van de aanwezige kennis in Breda.



Bij keuze voor alleenrecht heeft, gelet op de kosten (lagere uurtarieven), het feit dat Tilburg al een deel van de inzamelactiviteiten in Gilze en Rijen uitvoert en het mogelijk kunnen sluiten van een overeenkomst met zowel Gilze en Rijen als Alphen-Chaam, samenwerking met Tilburg de voorkeur.

6.3 Samenvattende conclusies en advies 

De afvalinzameling aanbesteden aan de private markt of quasi inbesteden zijn geen reële opties voor Gilze en Rijen.



De huidige organisatie van de afvalinzameling met inhuur van personeel (via de Diamant-Groep) en voertuigen is niet langer houdbaar. Het ontbreken van benodigde reservecapaciteit aan personeel en voertuigen maakt de afvalinzameling weliswaar relatief goedkoop, maar ook zeer kwetsbaar. Ook behouden van de eigen inzameldienst in een toekomstbestendige variant is geen optie voor Gilze en Rijen. De kwetsbaarheid onder een toekomstbestendige uitvoering vermindert, maar blijft aanwezig.



Samenwerking met Breda of Tilburg neemt de kwetsbaarheid in de uitvoering weg, maakt de inzameling goedkoper dan bij een eigen inzameldienst, ook in een toekomstbestendige variant, en zorgt ervoor dat circulariteit en de sociale component in overleg zo maximaal mogelijk kunnen worden ingezet. Breda en Tilburg scoren gelijk op deze criteria. De scores worden nog eens versterkt door de samenwerking tussen deze beide gemeenten. Kijkend naar de kosten is Tilburg goedkoper dan Breda.



Wil Gilze en Rijen ook een rol als sparringpartner/ betrokken blijven bij de uitvoering of meer die van opdrachtgever? Dit bepaalt mede de keuze voor alleenrecht (vooral rol als opdrachtgever) of horizontale samenwerking (rol als sparringpartner). Beide samenwerkingsvormen zijn een realistische en risicovrije optie voor de gemeente Gilze en Rijen.

16

Bijlage 1 Alternatieve organisatievormen

maken gekregen met slechts één inschrijver (de reeds actieve inzamelaar Renewi) waarbij de tarieven echter fors hoger waren dan voorheen.

Onderzocht zijn alternatieve organisatievormen voor de afvalinzameling. Het betreft uitbesteden aan de markt en een drietal mogelijke vormen van publiek-publieke samenwerking.

De tarieven staan onder druk. Gemeenten die vijf tot tien jaar geleden een overeenkomst hebben gesloten voor de inzameling van huishoudelijke afvalstromen moeten nu vaststellen dat de tarieven van toen (met indexering) niet de tarieven van nu zijn. Als gevolg van overnames en fusies is niet alleen het aantal spelers op de private markt verminderd, maar is ook intern gereorganiseerd en door investeringsmaatschappijen een sterkere focus komen te liggen op kostenreductie en winstmaximalisering.

1. 2. 3. 4.

1.1

Europese aanbesteding aan reguliere marktpartij. Quasi inbesteden Verlenen van alleenrecht / uitsluitend recht Horizontale samenwerking

Uitbesteden aan de markt

Gemeenten kunnen via een Europese aanbesteding een private partij selecteren die de afvalinzameling verzorgt. De Nederlandse private markt is overzichtelijk. Renewi en PreZero zijn de twee grote spelers. Renewi (38% marktaandeel) is in 2017 ontstaan na een fusie van Shanks Group met Van Gansewinkel Groep BV. In 2021 heeft het Duitse PreZero de Nederlandse tak van Suez overgenomen (32% marktaandeel). Eind 2019 heeft het Duitse Remondis onder andere de inzameltak van Baetsen overgenomen en is daarmee op afstand de nummer drie op de lijst (19% marktaandeel). Verder volgt nog Van Kaathoven (7% marktaandeel) en vervolgens een aantal kleinere partijen die vooral lokaal dan wel regionaal actief zijn. Andere internationale / buitenlandse partijen schrijven niet in op aanbestedingen in Nederland. Het beperkte aantal regionaal actieve marktpartijen – in Midden-Brabant zelfs geen enkele - maakt dat veel gemeenten te maken hebben met een gebrekkige marktwerking, gekeken naar de uitkomsten van aanbestedingen. Private inzamelaars zijn meestal voor een langere periode actief binnen een gemeente. In een groot aantal gevallen kiest een gemeente ervoor om gebruik te maken van de verlengingsoptie die het contract biedt. Het resultaat van nieuwe aanbestedingen is meestal dat de dezelfde inzamelaar actief blijft.

Zo hebben ook de gemeenten Alphen-Chaam en Baarle-Nassau in 2020 bij hun aanbesteding van de afvalinzameling te

1.2

Quasi inbesteden

De inzameling van huishoudelijk afval in Gilze en Rijen is thans organisatorisch ondergebracht bij de afdeling Openbare ruimte. Er is sprake van zogenaamd zuiver inbesteden, aangezien een opdracht is verstrekt aan een afdeling van de eigen organisatie. Naast het zelf uitvoeren van taken kan de gemeente als aanbestedende dienst en zijnde een rechtspersoon de inzameltaken ook uitbesteden aan een marktpartij. De opdracht mag dan alleen aan de hand van een aanbestedingsprocedure worden verstrekt. Tussen zuiver inbesteden en uitbesteden ligt het quasi inbesteden. De gemeente geeft de opdracht niet aan een onafhankelijk van de gemeente opererende aanbieder, maar vervult de opdracht ook niet binnen de gemeente. De uitvoering van taken wordt belegd bij een aan de gemeente gelieerde zelfstandige rechtspersoon. Dit kan zijn een vennootschap of Gemeenschappelijke Regeling waarover de gemeente toezicht uitoefent als ware het een eigen dienstonderdeel. De gemeente kan zo zonder aanbesteding inzameltaken op afstand zetten van de gemeentelijke organisatie, waarbij deze aparte entiteit wel onder de invloedsfeer van de gemeente opereert.

17

Voorwaarden Deze uitzondering is ontleend aan jurisprudentie en is nu verankerd in de Aanbestedingswet 2012 (artikel 2.24a en 2.24b). De cumulatieve eisen zijn als volgt: 1.

De gemeente houdt toezicht op de rechtspersoon als op een eigen dienst. Aan dit vereiste wordt voldaan op het moment dat de gemeente zowel op de strategische doelstellingen als op de belangrijke beslissingen van de rechtspersoon een beslissende invloed kan uitoefenen. De gemeente is bijvoorbeeld aandeelhouder van de gelieerde rechtspersoon dat de rechtsvorm van een vennootschap heeft of is vormgegeven als een gemeenschappelijke regeling met openbaar lichaam of bedrijfsvoering waarin de gemeente deelnemer is.

2.

De gecontroleerde rechtspersoon verricht ten minste 80% van haar activiteiten voor de gemeente. Voor deze 80% tellen ook taken mee die aan de rechtspersoon zijn toegewezen door andere rechtspersonen die ook onder toezicht staan van de gemeente. Het is niet relevant of de toezichthouder betaalt voor de uitvoering van de taken. Ook hoeft de gemeente niet zelf te profiteren van de uitvoering van de taken.

3.

Er is geen directe participatie van privékapitaal in de gecontroleerde rechtspersoon, tenzij deze participatie geen beslissende invloed heeft op deze rechtspersoon. Bij een gemeenschappelijke regeling is er normaliter geen private kapitaalinbreng, terwijl dat bij een vennootschap wel tot de mogelijkheden behoort.

Quasi inbesteden van de afvalinzameling is vrijwel altijd ingevuld in de vorm waarbij een gemeente toetreedt tot een bestaande gemeenschappelijke regeling of Overheids-NV. Gemeenschappelijke regeling of Overheids-NV Gemeenten kunnen een gemeenschappelijke regeling treffen die als doel heeft uitvoering te geven aan gemeentelijke taken op het terrein van de

afvalinzameling die bij wet aan de deelnemende gemeenten zijn opgedragen. In een door de gemeenteraden vast te stellen gemeenschappelijke regeling worden de relaties tussen de gemeenten, het algemeen bestuur (wethouders deelnemende gemeenten) en het dagelijks bestuur vastgelegd en worden bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de voorzitter en de secretaris benoemd. De secretaris van het algemeen en dagelijks bestuur is tevens directeur van de gemeenschappelijke regeling en geeft in die hoedanigheid leiding aan de uitvoeringsorganisatie die de feitelijke werkzaamheden uitvoert. Bij een Overheids-NV is een gemeente zowel aandeelhouder als opdrachtgever. De NV staat onder leiding van een directeur belast met de dagelijkse leiding. De algemene vergadering van aandeelhouders benoemt een raad van commissarissen die toezicht houdt en adviseert, waarbij zij zich dienen te richten naar het belang van de organisatie. Maar de raad van commissarissen moet ook rekening houden met de belangen van de gemeenten als aandeelhouder en opdrachtgever. De gemeente kan zich als aandeelhouder in redelijkheid richten op het eigen belang. Overeenkomsten en verschillen  In een gemeenschappelijke regeling zit de gemeente dichter op het bedrijf en heeft als bestuurder in principe meer invloed op keuzes van het bedrijf.

Conflicterende belangen tussen gemeente en bedrijf of tussen gemeenten onderling kunnen het bedrijf hinderen om optimaal te functioneren. 

De overheids-NV is minder politiek-bestuurlijk gevoelig en de sturing is zakelijker. Een gemeente staat meer op afstand, de rollen zijn zuiverder gescheiden en de focus ligt meer op bedrijfsmatigheid. De gemeente kan, afhankelijk van de bevoegdheden die statutair aan de

18

algemene vergadering van aandeelhouders zijn toegekend, als aandeelhouder in meer of mindere mate invloed uitoefenen op het bedrijf. De bestuurlijke verantwoordelijkheid ligt echter bij de directie. 

De overheids-NV biedt anders dan bij een gemeenschappelijke regeling als constructie de flexibiliteit om tot snelle samenwerking te komen.



Wisselingen van de wacht bij gemeenten hebben invloed op de samenwerking in een gemeenschappelijke regeling of NV. De dubbelrol van gemeenten bij het bedrijf, namelijk die van opdrachtgever en aandeelhouder bij een NV en die van opdrachtgever en bestuurder bij een gemeenschappelijke regeling, kunnen een complicerende factor zijn.



Zowel voor een gemeenschappelijke regeling als voor een Overheids-NV geldt dat de uitvoeringsorganisatie sterk regionaal verbonden is met de deelnemende gemeenten.

Voorbeelden In de provincie Noord-Brabant zijn drie voorbeelden van een gemeenschappelijke regeling en/ of een Overheids-NV op het gebied van afvalinzameling. 

Cure Afvalbeheer is een gemeenschappelijke regeling voor diverse afval- en reinigingstaken in de gemeenten Eindhoven, Geldrop-Mierlo en Valkenswaard.



De gemeenten Asten, Deurne, Gemert-Bakel, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Someren, Heeze-Leende en Son en Breugel zijn samen met PreZero deelnemer in de gemeenschappelijke regeling Blink 2022, een uitvoeringsorganisatie in de vorm van een Openbaar Lichaam waarbinnen diverse afval- en reinigingstaken voor de deelnemende gemeenten worden uitgevoerd. PreZero is naast deelnemer tevens leverancier van de gemeenschappelijke regeling. De deelnemende

gemeenten hebben Blink een uitsluitend recht verstrekt voor de taken op het gebied van afvalinzameling. 

1.3

Saver NV is een Overheids-NV waarin de gemeenten Roosendaal, Bergen op Zoom, Halderberge, Woensdrecht, Rucphen en Zundert participeren.

Verlenen van alleenrecht/ uitsluitend recht

Een gemeente zijnde een aanbestedende dienst kan alleenrecht/ uitsluitend recht verlenen aan een andere aanbestedende dienst of publiekrechtelijke instelling om de afvalinzameling te verzorgen. De partij aan wie het alleenrecht wordt verleend is exclusief bevoegd om de werkzaamheden uit te voeren. Voorwaarden Aan het verlenen van alleenrecht/ uitsluitend recht zijn de volgende voorwaarden verbonden: 1.

Het alleenrecht moet zijn verleend bij een wettelijke of bestuursrechtelijke bepaling en via deze weg bekend zijn gemaakt. Het inzamelen van huishoudelijk afval gebeurt op basis van de wettelijk toegewezen taak die gemeenten hebben vanuit artikel 10.21 Wet Milieubeheer. Gemeenten kunnen deze taak gebruiken als legitimatie om de afvalinzameling via een bestuursrechtelijke bepaling exclusief op te dragen aan een andere aanbestedende dienst of publiekrechtelijke instelling. zoals een gemeentelijke verordening die de raad vaststelt. Een wettelijk voorschrift voor een gemeente kan een gemeentelijke verordening zijn die de raad vaststelt.

2.

Het alleenrecht moet verenigbaar zijn met het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Er is geen eenduidige lijn wat hieronder moet worden verstaan. Toepassing van alleenrecht mag in ieder geval niet leiden tot aantasting van de mededinging op de markt voor de betreffende dienst. Ook moet de gemeente de algemene beginselen van het aanbestedingsrecht naleven en dus het 19

recht op een non-discriminatoire, objectieve en transparante manier verlenen. Verlening van het alleenrecht moet in overeenstemming zijn met de regels van vrije vestiging en het vrij verrichten van diensten van respectievelijk artikel 49 en 56 VWEU, net als de beginselen van evenredigheid, wederzijdse erkenning en bescherming van de rechten van particulieren. Ook moet het alleenrecht gerechtvaardigd worden door een uitdrukkelijk in het VWEU genoemde uitzondering of een dwingende reden van algemeen belang. In het geval van de laatstgenoemde rechtvaardiging moet het alleenrecht geschikt zijn om de verwezenlijking van het nagestreefde algemeen belang te waarborgen. Ook moet het zonder discriminatie worden toegepast en niet verder gaan dan noodzakelijk. 3.

Voor een alleenrecht is het noodzakelijk dat de dienst waarvoor dit recht is verleend alleen in een bepaald geografisch gebied wordt verleend. Volgens artikel 1.1 van de Aanbestedingswet is het noodzakelijk om dit gebied te specificeren.

Voorbeelden In Midden-Brabant en aangrenzende gemeenten zijn een aantal voorbeelden van gemeenten die alleenrecht voor de afvalinzameling hebben verleend aan een andere gemeente. 

De gemeente Tilburg verzorgt de afvalinzameling op basis van alleenrecht in respectievelijk de gemeenten Alphen-Chaam en Goirle.



De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft alleenrecht voor de afvalinzameling in de gemeenten Vught, Oisterwijk, Heusden en Altena.

1.4

Horizontale publiek-publieke samenwerking

Van horizontaal publiek-publieke samenwerking is sprake wanneer twee of meer publieke partijen samenwerken om bepaalde (publieke) taken gezamenlijk uit te voeren.

Voorwaarden Twee gemeenten kunnen een horizontale publiek-publieke samenwerking aangaan buiten het toepassingsgebied van de Aanbestedingswet wanneer wordt voldaan aan een aantal cumulatieve voorwaarden: 1.

De samenwerking een gezamenlijke vervulling van een gemeenschappelijke taak tot doel heeft, namelijk het inzamelen van huishoudelijk afval en realisatie van bestuurlijk vastgestelde VANG-doelstellingen. Dit ook mede gezien vanuit de zorgplicht die gemeenten hebben voor de inzameling van huishoudelijk afval op basis van de Wet Milieubeheer artikel 10.21 en 10.22. Beide gemeenten kunnen bijvoorbeeld gebruik maken van elkaars kennis, ervaring en capaciteit (personeel, voertuigen, etc.).

2.

De samenwerking geen commerciële belangen zou nastreven.

3.

Geen van beide gemeenten voornemens is activiteiten die onder de samenwerking vallen aan te bieden op de open markt om door een derde partij te laten invullen.

Uitgangspunt van de samenwerking is dat beide gemeenten gebruik maken van elkaars kennis, ervaring en capaciteit. Dit betekent in de praktijk dat beide gemeenten bepaalde taken en diensten voor elkaar verrichten. De samenwerking is gebaseerd op het principe van wederkerigheid en wederzijds vertrouwen, waarbij de te verrichten taken en diensten (plus de te leveren producten door elk van beide gemeenten) duidelijk omschreven en transparant ingevuld dienen te zijn. Bij de samenwerking is het overigens niet vereist dat beide gemeenten een evenredig aandeel van de diensten op zich nemen. Voorbeelden In de nabij regio zijn twee voorbeelden van een horizontale publiek-publieke samenwerking. Het betreft een samenwerking van de gemeente Breda met respectievelijk de gemeenten Etten-Leur en Moerdijk.

20

1.5

Vergelijking organisatievormen

Om de mogelijkheden van de verschillende organisatievormen met elkaar te kunnen vergelijken zijn deze beoordeeld op de volgende toetsingscriteria: 1. Bijdrage aan realisatie (VANG-)doelstellingen. 2. Bijdrage aan beheersbaar kostenniveau; financieel effect. 3. Autonomie (beleid, invloed en zeggenschap). 4. Sociale component. 5. Service en kwaliteit uitvoering. 6. Kwetsbaarheid (bedrijfsvoering). 7. Juridische toelaatbaarheid. In de vergelijking is ook de beoordeling van een eigen toekomstbestendige inzameldienst meegenomen. 1. Bijdrage aan realisatie (VANG-)doelstellingen Bij het aanhouden van een eigen inzameldienst kan Gilze en Rijen geheel zelf beslissen dat de (VANG-)doelstellingen gehaald moeten worden en hier de inzameling op aanpassen. In de horizontale publiek-publieke samenwerking en bij het alleenrecht hoeft Gilze en Rijen maar met één andere partij te schakelen. Grotere gemeenten in de regio met een eigen inzameldienst die een mogelijke partner kunnen zijn voor Gilze en Rijen zijn Breda, Tilburg en ’s-Hertogenbosch. Van deze gemeenten weten we al dat zij dezelfde doelstellingen onderschrijven of al dan niet ambitieuzer zijn dan Gilze en Rijen. Bij de horizontale samenwerkingsvorm is dat schakelen gemakkelijker dan bij een opdrachtgever-opdrachtnemer relatie zoals in het alleenrecht of uitbesteden aan de markt.

In het gesprek met Tilburg kwam overigens naar voren dat ook binnen het alleenrecht er voldoende ruimte kan worden gecreëerd voor het bijdragen aan realisatie van de (VANG-)doelstellingen. De vraag is veel meer of beide gemeenten dezelfde filosofie over de transitie van afval naar grondstof hebben en zich beiden hebben geconformeerd aan het realiseren van de VANG-beleidsdoelen.

Bij quasi inbesteden waarbij de gemeente toetreedt tot een gemeenschappelijke regeling of een Overheids-NV streeft men ook naar die doelstellingen, maar moet met andere gemeenten overlegd worden. Bovendien is het voor de uitvoeringsorganisatie van een gemeenschappelijke regeling of Overheids-NV uit een oogpunt van bedrijfsmatigheid (inzet personeel en voertuigen) een zo veel als mogelijk uniforme inzamelsystematiek binnen alle deelnemende gemeenten wenselijk en zelfs noodzakelijk. Tot op bepaalde hoogte kan een gemeente de eigen inzamelsystematiek aanhouden (wellicht tegen extra kosten). Van belang omdat deze voor een groot deel het milieurendement bepaalt. Bij uitbesteding aan de markt kan Gilze en Rijen de inzamelsystematiek die men wenst voorschrijven in de aanbesteding. Een partij die inschrijft op deze aanbesteding conformeert zich hiermee aan die systematiek en dient deze bij opdrachtverlening als zodanig uit te voeren. De gemeente heeft dus alle vrijheid om te bepalen hoe zij de doelstellingen meent te kunnen halen. De private marktpartij is slechts de uitvoerder van de beleidskeuze van de gemeente. De eigen inzameldienst, de horizontale publiek-publieke samenwerking, alleenrecht, de eigen inzameldienst en uitbesteden aan de markt scoren op dit criterium het beste.     