GGD Noord-Brabant Eindrapport Luchtkwaliteit in Brabant
Tekst van het document
Gezondheid in Gelderland – Rapportage februari 2022 over de luchtkwaliteit in 2019.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
31
400 Industrie, Energie en Raffinaderijen
350 300
Verkeer
250 200
Consumenten
150 HDO en Bouw
100 50
Landbouw
0 1990
1995
2000
2005
2010
2015
2019
Figuur 9. De uitstoot van ammoniak (NH3) door verschillende bronnen in Nederland in de afgelopen 30 jaar22,23
De bijdragen van industrie en verkeer aan PM10 emissies zijn de afgelopen decennia ook flink gedaald (Figuur 10). Ook bij PM10 is te zien dat de bijdrage van consumenten niet is afgenomen en daardoor belangrijker is geworden. In dit figuur valt de bijdrage van houtstook onder de categorie ‘consumenten’. Ook in dit figuur is secundair fijn stof niet meegenomen.
Figuur 10. De uitstoot van PM10 door verschillende bronnen in Nederland in de afgelopen 30 jaar22,23
22 Emissieregistratie.nl.
23 GGD Gelderland-Midden, GGD Noord- en Oost-Gelderland, GGD Gelderland-Zuid (2022). Luchtkwaliteit en
Gezondheid in Gelderland – Rapportage februari 2022 over de luchtkwaliteit in 2019.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
32
6. Adviezen voor beleid Uit voorgaande hoofdstukken blijkt dat de variatie in blootstelling aan NO2, PM10 en PM2,5 tussen de Brabantse gemeenten en buurten groot is. De gemiddelde blootstelling aan NO2 is het hoogst in de gemeenten met de vier grootste steden, en het laagst in de zuidelijke grensgemeenten. De hoogste gemiddelde blootstelling aan PM10 is terug te zien in de gemeenten in het midden van Oost-Brabant en Zuidoost-Brabant, en de blootstelling is het laagst in de meest westelijke gemeenten. De hoogste jaargemiddelde blootstelling aan PM2,5 is in het midden van Oost-Brabant zien, de laagste in West-Brabant. Voor alle drie de componenten geldt dat op geen enkel woonadres aan de gezondheidskundige WHO advieswaarden voor luchtkwaliteit wordt voldaan. Dit leidt tot aanzienlijke gezondheidsschade. Met name de incidentie van astma bij kinderen, de incidentie van hartvaatziekten bij 40-plussers en longkanker bij 50-plussers wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door luchtverontreiniging. De gemiddelde vroegtijdige sterfte door blootstelling aan PM10 en NO2 is in Noord-Brabant 358 dagen. Brabanders verliezen dus gemiddeld bijna een jaar door vervuilde lucht. In alle regio’s is wegverkeer de belangrijkste bron van uitstoot van NO2. Na wegverkeer is in WestBrabant industrie ook een grote bron, en in Noordoost- en Zuidoost-Brabant is dit landbouw.
In Midden-Brabant zijn de bijdragen van industrie en landbouw ongeveer gelijk. Mobiele werktuigen en scheepvaart (met name in West-Brabant) hebben ook een aanzienlijk aandeel in de totale NO 2 uitstoot. De belangrijkste bronnen van PM10 zijn landbouw, industrie, houtstook en wegverkeer. Wederom heeft in West-Brabant industrie het grootste aandeel in de PM10 uitstoot, en in Noordoost- en Zuidoost-Brabant landbouw. De belangrijkste bron van PM2,5 uitstoot is houtstook, gevolgd door industrie en wegverkeer. Het is belangrijk om te vermelden dat secundair gevormd fijn stof hierin niet meegenomen kan worden, terwijl landbouw via secundair fijn stof wel een belangrijke bijdrage levert aan PM2,5. Deze inzichten onderstrepen het belang van schone lucht en gezondheid. Om de luchtkwaliteit te verbeteren is er goed luchtkwaliteitsbeleid nodig. Gemeenten kunnen de inzichten uit het rapport gebruiken om gebiedsgerichte maatregelen ter verbetering van de lokale luchtkwaliteit in te voeren, bijvoorbeeld door het verankeren in de omgevingswet en -visie. Hierbij adviseren we te streven naar het voldoen aan de WHO gezondheidskundige advieswaarden voor luchtkwaliteit. Bronmaatregelen, maatregelen die de uitstoot verminderen, hebben hierbij de voorkeur.
Gevoelige bestemmingenbeleid en overdrachtsmaatregelen, maatregelen die verspreiding van luchtverontreiniging van bron naar blootgestelden voorkomen, kunnen ondanks dat de uitstoot niet verandert wel bijdragen aan lagere blootstelling en daarmee gezondheidswinst opleveren.24 Een gezonde leefomgeving gaat om meer dan alleen het terugdringen van (blootstelling aan) luchtverontreiniging. Het gaat naast het beschermen van de gezondheid, ook om het bevorderen daarvan via verschillende domeinen (zie kopje gezondheid in beleid). Voorgenoemde dikgedrukte aspecten komen in dit hoofdstuk aan bod. Als laatste benoemen we ook de kansen voor gezondheidswinst door mee te doen met het Schone Lucht Akkoord25.
24 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), GGD-richtlijn medische milieukunde: luchtkwaliteit en
gezondheid, 2018 (RIVM Rapport 2018-0016). 25 www.schoneluchtakkoord.nl
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
33
6.1 Bronbeleid Bronbeleid omvat maatregelen die de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen beperken. Een lagere uitstoot betekent een lagere blootstelling voor burgers en vermindering van gezondheidseffecten. Ook zal dit hoogstwaarschijnlijk samengaan met winst voor natuur en voor klimaat. Om deze redenen is bronbeleid de meest effectieve manier om de luchtkwaliteit te verbeteren en heeft het de voorkeur van de GGD. Uitstoot kan verminderd worden door de bron helemaal weg te nemen, of door de uitstoot van de bron te beperken. Voorbeelden van lokale maatregelen zijn: het stimuleren van het gebruik van de fiets en openbaar vervoer, een schoon (eigen) wagenpark, beperking houtstook, beperking uitstoot aggregaten en milieuzonering. Op regionaal niveau kan gedacht worden aan lage emissie-eisen in OV-concessies (bv. elektrificatie), het verlagen van de snelheid op provinciale wegen en het verbeteren van de fiets- en OV-infrastructuur tussen steden en dorpen. Op nationaal niveau zijn voorbeelden van maatregelen het verlagen van de maximumsnelheid op (snel)wegen, nationaal beleid rondom leaseauto’s (lagere bijtelling voor schonere auto’s en ontmoedigen van privégebruik) en een schoon eigen wagenpark. Daarnaast is het belangrijk dat ook burgers hun steentje bijdragen aan het verbeteren van de luchtkwaliteit.
Burgers zelf kunnen ook voor een belangrijke mate een bijdrage leveren, bijvoorbeeld door te kiezen voor schoner vervoer. Hieronder wordt zowel het overgaan op schonere auto’s (zuiniger, elektrisch) verstaan, als ook het laten staan van de auto en in plaats daarvan te gaan lopen of fietsen of gebruik te maken van het OV. Dit ‘actieve transport’ heeft bovendien een belangrijk bijkomend positief effect op gezondheid: meer bewegen vermindert bijvoorbeeld de risico's op hart- en vaatziekten en obesitas. Daarnaast kunnen burgers door het niet of minder stoken van houtkachels en barbecues en geen vuurwerk afsteken ook een grote impact hebben op schonere en gezondere lucht in hun omgeving. De grootste bronnen van luchtverontreiniging in Noord-Brabant bleken in Hoofdstuk 5 wegverkeer, landbouw, houtstook, industrie, mobiele werktuigen en scheepvaart. Voor deze categorieen is hieronder een overzicht gegeven van mogelijke bronmaatregelen die bijdragen aan het verminderen van de uitstoot. Wegverkeer -
Minder wegverkeer zorgt voor minder uitstoot
-
Stimuleren van lopen, fietsen en openbaar vervoer; bv. voorrang voetgangers en fietsers, brede veilige en goed verlichte fietspaden en trottoirs, verbinden van voorzieningen zoals scholen, winkels (en speeltuinen) via routes voor lopen/fietsen, bankjes en schaduw toevoegen op looproutes, fietssnelwegen, autoluwe zones)
-
Milieuzone invoeren voor vrachtverkeer, bestelverkeer, touringscars, taxi’s en scooters
-
Elektrisch vervoer stimuleren
-
Lagere maximumsnelheid invoeren
-
Betere doorstroming
-
Park & Ride stimuleren en faciliteren
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
34
-
Binnenstaddistributie (dit is een logistiek systeem waarbij leveranciers bestellingen aan de rand van de binnenstad afleveren waarna deze door een ‘schoner’ voertuig verder worden getransporteerd)
Landbouw -
Minder dieren zorgen voor minder uitstoot
-
Best Beschikbare Technieken (BBT) verplicht stellen
-
Stalmaatregelen; bv. toepassen van meest optimale stalvloeren, strooiseltypen, filters, luchtwassers
-
Aanpassing voer; bv. minder eiwit verlaagt de stikstofuitstoot
-
Aanpassing mestopslag en bemesting; bv. moment van bemesting, wijze en mate van aanwending, reductie kunstmestgebruik
-
Latente vergunningsruimte controleren en verkennen mogelijkheden intrekken van latente ruimte in verleende vergunningen
Houtstook -
Minder houtstook; bv. door het verbieden van houtkachels als hoofdvervwarming, het voorkomen dat bestaande woningen van aardgas overschakelen op houtstook en het stimuleren van het dichtmaken van de schoorsteen
-
Houtstookvrije wijken stimuleren; bv. door middels een ‘programma houtstook’ regels op te nemen in het omgevingsplan
-
Verplichten van het volgen van een negatief stookadvies
-
Schoner stoken door goede voorlichting en een versnelde omschakeling naar schonere kachels
-
Subsidie op zonnepanelen en warmtepompen
Industrie -
BBT verplicht stellen
-
Opslag of overslag overkappen, toepassing goede filters
-
Verankeren van zo laag mogelijk vergunnen in lokaal beleid
-
Actieve advisering, controles en handhaving ter behoeve van preventie van brand of incidenten met chemische stoffen
Mobiele werktuigen -
BBT verplicht stellen; bv. schone aggregaten bij (gemeentelijke) bouwprojecten
-
Schonere eigen werktuigen
Scheepvaart -
Walstroom
-
Elektrificatie van schepen
-
Toepassen van roetfilters
Emissies zijn in Hoofdstuk 5 op regionaal niveau inzichtelijk gemaakt. Vanuit het Schone Lucht Akkoord wordt momenteel een tool ontwikkeld waarmee gemeenten zelf de bijdrage van
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
35
verschillende bronnen op gemeenteniveau kunnen bekijken. De GGD kan dit ook uitvoeren voor gemeenten of kan gemeenten ondersteunen wanneer zij dit zelf willen toepassen. Met de kennis over de lokale situatie en de kennis over luchtkwaliteit en gezondheid waarover wij als GGD beschikken, kunnen we op maat gemaakte ondersteuning en advies geven. Hiervoor kan een verzoek ingediend worden bij de GGD, team Gezondheid, Milieu en Veiligheid (088 368 7800 of milieu@ggdgmv.nl). De GGD kan bijvoorbeeld voor uw gemeente inzichtelijk maken welke bronnen de hoogste uitstoot van luchtvervuilende stoffen hebben.
6.2 Gevoelige bestemmingenbeleid Een goede manier om blootstelling aan luchtverontreiniging te beperken is om de plekken waar men verblijft niet te laten samenvallen met de plekken waar veel luchtverontreiniging optreedt, dit geldt met name voor hooggevoelige groepen. Hooggevoelige groepen zijn extra kwetsbaar bij langdurige blootstelling aan luchtverontreiniging. De Gezondheidsraad heeft de volgende hooggevoelige groepen geïdentificeerd: ouderen (boven de 65 jaar), kinderen (onder de 18 jaar), astmapatiënten, mensen met bestaande hart- en vaataandoeningen en mensen met genetische aanleg en/of een verlaagde vitamine C- en E-inname.26 Het toepassen van gevoelige bestemmingenbeleid kan bijdragen aan een lagere blootstelling aan luchtverontreiniging voor deze kwetsbare groepen. Gevoelige bestemmingen De GGD verstaat onder gevoelige bestemmingen onder andere woningen, scholen, kinderdagverblijven, en verzorgings- verpleeg- en bejaardentehuizen. Om de gevoeligheid van andere soorten bestemmingen (zoals een sportveld of een park) te kunnen beoordelen, gebruikt de GGD het scoresysteem ‘Gevoeligheidsscore ruimtelijke objecten’.
Hiermee kan de GGD de gevoeligheid van ruimtelijke objecten afwegen op basis van verblijfsduur, kwetsbaarheid van de gebruikers, het verrichten van lichamelijke inspanning en de aanwezigheid van technische aanpassingen en daarmee gemeenten adviseren omtrent gevoelige bestemmingen. Gevoelige objecten dienen te worden geplaatst in een zone met een goede luchtkwaliteit om gezondheidsproblemen te voorkomen. Niet-gevoelige objecten leveren in een zone met een ongunstige luchtkwaliteit in principe weinig tot geen gezondheidsproblemen op.25 Afstand tussen bron en gevoelige bestemmingen De invloed van wegverkeer op luchtkwaliteit en gezondheid is tot op een afstand van honderden meters van snelwegen merkbaar en dé veilige afstand is niet te definiëren. Wel is het bekend dat de concentratie verkeersgerelateerde luchtverontreiniging snel afneemt met toenemende afstand tot de weg. Dit geldt niet alleen voor afstand tot de weg, maar geldt bijvoorbeeld ook voor afstand tot een veehouderij. De GGD adviseert de volgende afstanden: -
Geen gevoelige bestemmingen binnen 300 meter van de snelweg, onafhankelijk van de vraag of aan de wettelijke grenswaarden voldaan wordt. De onderbouwing van deze afstand is gebaseerd op brede wetenschappelijke consensus over het optreden van gezondheidsrisico’s nabij wegverkeer.
26 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), GGD-richtlijn medische milieukunde: luchtkwaliteit en
gezondheid, 2018 (RIVM Rapport 2018-0016).
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
36
-
Geen eerstelijns bebouwing binnen 50 meter van drukke wegen, waarbij ‘druk’ gedefinieerd is als een verkeersintensiteit van meer dan 10.000 motorvoertuigen per etmaal. De onderbouwing van deze afstand is gebaseerd op brede wetenschappelijke consensus over het optreden van gezondheidsrisico’s nabij wegverkeer.
-
Geen uitbreiding of nieuwvestiging van een veehouderij binnen 250 meter van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 250 meter van een veehouderij. Deze afstand is gebaseerd op het voorzorgsprincipe.27
-
Geen uitbreiding of nieuwvestiging van een geitenhouderij binnen 2 kilometer van een gevoelige bestemming, of een nieuwe gevoelige bestemming binnen 2 kilometer van een geitenhouderij. Deze afstand is gebaseerd op het voorzorgsprincipe.
-
De GGD adviseert voor pluimveebedrijven dat een emissiereductie van fijn stof en endotoxinen nodig is. Er is (nog) geen specifiek afstandsadvies voor pluimveebedrijven.
-
Geen nieuwe gevoelige bestemming op een plek met meer dan vijftien veehouderijbedrijven binnen een straal van 1 kilometer.
De GGD adviseert ook om overlastgevende (industriële) bedrijven op afstand te houden. Het gaat hierbij vooral om bedrijven met uitstoot van geluid, geur of stoffen. De GGD adviseert om in de omgevingsvisie en -plannen de minimale afstand tussen emitterende, of anderszins (potentieel) overlastgevende industrie en gevoelige bestemmingen zoals woningen en scholen beschrijven.28 Een andere vorm van afstand vergroten, is het verhogen van de pijp van industriële bronnen; de luchtverontreiniging komt dan in een hogere luchtlaag terecht waardoor meer vermenging optreedt en de blootstelling op leefniveau daardoor zal verminderen. Brabantse omgevingsscan Om knelpunten in de gemeente op te sporen, kan ook gebruik gemaakt worden van de Brabantse Omgevingsscan (BrOS). De BrOS is een knooppunt voor informatie over de gezondheid en leefomgeving in de provincie Noord-Brabant met overzichten, tabellen, grafieken en kaarten die snel een beeld geven van de gezondheid en leefomgeving in een bepaalde wijk of gemeenten. Op kaarten worden milieudata en gezondheidsinformatie gecombineerd. Veel bezorgdheid over bijvoorbeeld de blootstelling aan fijn stof kan ook tot slechtere gezondheid leiden, onafhankelijk van de vraag of er daadwerkelijk een gemiddeld slechtere luchtkwaliteit is of niet.
De BrOSinformatie kan in beeld brengen wat mogelijk kwetsbare gebieden zijn, voor zover deze gebieden nog niet bekend zijn. Slimme ruimtelijke inrichting In de ruimtelijke inrichting kan er, naast het níet bouwen van bepaalde objecten op bepaalde plekken (Beleid Gevoelige Bestemmingen), ook op een slimme manier rekening gehouden worden met de typische eigenschappen van luchtverontreiniging. -
Vergroot de fysieke afstand tussen gemotoriseerd verkeer en andere weggebruikers (fietsers, wandelaars of een op de stoep spelend kind), bijvoorbeeld door een geheel vrij liggende fietsroute, een speeltuin in een autovrij park of bromfietsers weren van het
27 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), GGD-richtlijn medische milieukunde: veehouderij en
gezondheid, 2020 (RIVM Rapport 2020-0092). 28 GGD GHOR Nederland, Kernwaarden gezonde leefomgeving, 2021.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
37
fietspad. Een slim ontwerp van een wegprofiel met bijvoorbeeld een groenstrook tussen autorijbaan en fietspad kan ook enige verbetering bieden (naast mogelijk ook veiligheidsvoordelen). -
Richt gebouwen zo in dat de aangename zijde (de autoluwe schonere zijde) optimaal benut wordt, bijvoorbeeld: plaats de plek waar de verse buitenlucht door het ventilatiesysteem wordt aangezogen aan de aangename zijde, plaats kinderslaapkamers aan de minst belaste zijde en plaats bij schoolgebouwen of kinderdagverblijven het schoolplein en de speelplaats aan de minst belaste zijde.
-
De slimste manier om bij te dragen aan schone lucht is om beleidsmaatregelen te combineren.
Overdrachtsmaatregelen Dit zijn maatregelen die zorgen voor een andere verspreiding van de uitstoot, en veranderen de uitstoot niet. Deze maatregelen hebben daarom niet de voorkeur. De effectiviteit hiervan moet per situatie bekeken worden en vergt meestal (kostbaar) onderzoek. Een voorbeeld is de overkapping van wegen (bv. landtunnels) of pijpverhoging bij industrie bedrijven. Bij dergelijke tunnels is de concentratie bij de tunnelmonden verhoogd, terwijl de luchtverontreiniging langs het ondertunnelde tracé geringer is en de luchtkwaliteit dus voor veel mensen verbetert. Geluidswallen en -schermen zorgen ook voor een andere verspreiding van de uitstoot op een weg; op sommige plekken achter het scherm nemen de concentraties toe, op andere af. Dat geldt ook voor innovatieve schermen en bomenrijen.
6.3 Gezondheid in beleid In een gezonde leefomgeving gaat om meer dan alleen het terugdringen van (blootstelling aan) luchtverontreiniging (denk ook aan geluid, bodem- en waterkwaliteit, etc.). Het gaat niet alleen om beschermen van de gezondheid, maar ook om bevorderen daarvan. Gemeenten zijn mede verantwoordelijk voor de publieke gezondheid. Publieke gezondheid richt zich op het tegengaan van lichamelijke of psychische ziekte en het bevorderen van het lichamelijk, psychisch en mentaal welbevinden, maar ook op het vermogen om je eigen regie te voeren in het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven (ook bekend als ‘positieve gezondheid’).29 Een gezonde inrichting van de leefomgeving bevordert de gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes gemakkelijk en logisch zijn, en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. Belangrijke elementen voor een gezonde leefomgeving zijn uitnodigen tot bewegen (wandelen, fietsen, spelen), elkaar ontmoeten, ontspannen, een goede milieukwaliteit (lucht, geluid), klimaatbestendigheid (zoals meer groen voor tegengaan hitte- en wateroverlast) en een goede toegang tot voorzieningen. De GGD adviseert om gezondheid expliciet mee te nemen in afwegingen over onder meer mobiliteit, ruimte, woningen en klimaat.
Samenwerking tussen verschillende domeinen en afdelingen binnen provincie en gemeenten is hierbij essentieel. De GGD kan gemeenten en provincie in dat proces ondersteunen met kennis, inspiraties en data over impact van beleid op gezondheid van inwoners.
29 GGD GHOR Nederland, Kernwaarden gezonde leefomgeving, 2021.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
38
Inspiratie voor een gezonde leefomgeving is hier samengevat: -
Brabantse Omgevingsscan (https://brabantscan.nl/dashboard/omgevingsscan), waarin voor elke gemeente in Noord-Brabant milieudata en gezondheidsinformatie op kaart worden gecombineerd. Daaraan gekoppeld is een toelichting over gezondheidseffecten en inspiratiekaarten voor beleidsmakers.
-
Kernwaarden Gezonde Leefomgeving (https://www.gezondeleefomgeving.nl/instrumenten/kernwaarden-gezonde-leefomgeving) van GGD GHOR Nederland. Dit geeft inspiratie voor een gezonde ruimtelijke inrichting van de leefomgeving en gezonde bouw van woningen.
6.4 Schone Lucht Akkoord Bij het werken aan een betere luchtkwaliteit is (inter)nationale samenwerking belangrijk. Begin 2020 is het Schone Lucht Akkoord gesloten tussen Rijk, provincies en gemeenten. Het doel van het Schone Lucht Akkoord is om minimaal 50% gezondheidswinst in 2030 ten opzichte van 2016 te halen voor binnenlandse bronnen door extra maatregelen in te voeren, met extra aandacht voor de gebieden waar de luchtkwaliteit onder druk staat. De landelijke GGD’en dragen met expertise en ervaring bij aan verschillende themagroepen van het Schone Lucht Akkoord. De GGD kan regionaal/lokaal een rol spelen door gemeenten te adviseren over de te behalen gezondheidswinst. De provincie Noord-Brabant heeft het akkoord in 2020 ondertekend, evenals een aantal Brabantse gemeenten: https://www.schoneluchtakkoord.nl/schone-lucht-akkoord/deelnemers/. De GGD adviseert alle gemeenten om zich aan te sluiten bij het Schone Lucht Akkoord. Gemeenten die het akkoord nog niet hebben ondertekend, maar wel willen meedoen, kunnen zich op elk moment aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord (https://www.schoneluchtakkoord.nl/schone-luchtakkoord/aansluiten-bij-akkoord/). Meer informatie over het Schone Lucht Akkoord is te vinden op de website van het Schone Lucht Akkoord: https://www.schoneluchtakkoord.nl/default.aspx.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
39
Bijlagen I. Belangrijkste componenten van luchtverontreiniging ................................................. 41 II. Gehanteerde bestuurlijke regio indeling, 2019 ................................................................... 43 III. Jaargemiddelde blootstelling per gemeente in 2019 .......................................................... 44 IV. Gezondheidseffecten door gemiddelde blootstelling aan luchtverontreiniging in de vier bestuurlijke Brabantse regio’s in 2019 .................................................................................. 46 V. Bijdrage van luchtverontreiniging aan gezondheidseffecten per gemeente in 2019 .................. 50 VI. Emissies per regio ......................................................................................................... 52
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
40
I. Belangrijkste componenten van luchtverontreiniging Hieronder worden een aantal belangrijke componenten van luchtverontreiniging in meer detail beschreven. -
NO2 is een gasvormige stof en is een vorm van stikstofoxiden (NOx). NOx ontstaat bij verbrandingsprocessen door oxidatie van stikstof uit de lucht. NO 2 is een belangrijke indicator voor uitstoot van wegverkeer. NO2 kan als gas makkelijk ingeademd worden en daardoor effect hebben op de gezondheid. Daarnaast kan stikstof kan neerslaan in het milieu, wat natuurschade oplevert. Hier is momenteel veel aandacht voor in de stikstofproblematiek.
-
PM10 deeltjes zijn alle deeltjes met een diameter kleiner dan 10 µm. Deze deeltjes kunnen in de longen terechtkomen en daardoor schade aanrichten.
-
PM2,5 omvat alle deeltjes die in diameter kleiner zijn dan 2,5 µm. PM2,5 is dus een fractie van PM10, aangezien PM10 alle deeltjes kleiner dan 10 µm meeneemt. PM2,5 kan terechtkomen in de lagere luchtwegen en daar schade aanrichten.
-
Ultrafijn stofdeeltjes zijn het allerkleinst; kleiner dan 0,1 µm in doorsnede. Deze deeltjes zijn zo klein dat ze tot in de longblaasjes kunnen doordringen en direct de bloedbaan kunnen binnendringen.
-
Secundair fijn stof ontstaat in de lucht wanneer meerdere gassen met elkaar reageren. De gassen die reageren zijn met name afkomstig van wegverkeer, landbouw, industrie en het buitenland. Hierbij ontstaan deeltjes die bijdragen aan de fijn stof concentratie in de lucht.
-
Grof stof bestaat uit deeltjes die groter zijn dan 10 µm. Deze deeltjes zijn vaak met het blote oog te zien. Door de grootte van de deeltjes, zullen deze niet diep ingeademd worden. Wel kan grof stof mogelijk een allergische reactie veroorzaken.
-
PMcoarse: dit bestaat uit alle deeltjes die tussen de 2,5 en 10 µm vallen.
-
Roetdeeltjes maken deel uit van de fijnere fractie fijn stof. Roet bestaat uit koolstof en heeft vaak allerlei andere verbindingen eraan gehecht. Er zijn verschillende manieren om roet uit te drukken, wat afhangt van de manier van meten die gebruikt wordt.
-
Ammoniak (NH3) ontstaat vooral wanneer ureum, wat in urine zit, wordt afgebroken door enzymen die voorkomen in mest. Ammoniak speelt bij de huidige concentraties in de lucht geen rol van betekenis voor het optreden van directe gezondheidseffecten. Wel is ammoniak een belangrijke indicator voor de uitstoot van de veehouderij en kan leiden tot verzuring.
-
Ozon (O3) ontstaat onder invloed van zoninstraling wanneer NOx en vluchtige organische stoffen met elkaar reageren. De ozon die in de ozonlaag zit beschermt mensen tegen UVstraling, maar op leefniveau kan ozon schadelijk zijn.
-
Koolmonoxide (CO) is een geur- en kleurloos gas dat vrijkomt bij onvolledige verbranding. CO is vooral bekend als gas dat bij hoge concentraties binnenshuis in slecht geventileerde ruimtes tot zeer gevaarlijke situaties kan leiden. Buiten zijn de concentraties in principe niet hoog genoeg om schade aan te richten.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
41
-
Zwaveldioxide (SO2) ontstaat bij de verbranding van brandstoffen die zwavel bevatten. Net als ammoniak, kan zwaveldioxide leiden tot verzuring. De concentraties in de lucht zijn op dit moment laag.
-
Vluchtige organische stoffen (VOS) zijn stoffen die erg makkelijk verdampen. VOS is een verzamelnaam voor veel verschillende soorten stoffen, die verschillen in hoe schadelijk ze zijn. Een voorbeeld van een schadelijke VOS is benzeen, wat kankerverwekkend is bij hoge concentraties en langdurige blootstelling.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
42
II. Gehanteerde bestuurlijke regio indeling, 2019 West-Brabant
Midden-Brabant
Noordoost-Brabant
Zuidoost-Brabant
Alphen-Chaam
Dongen
’s-Hertogenbosch
Asten
Altena
Gilze en Rijen
Bernheze
Bergeijk
Baarle-Nassau
Goirle
Boekel
Best
Bergen op Zoom
Hilvarenbeek
Boxmeer
Bladel
Breda
Loon op Zand
Boxtel
Cranendonck
Drimmelen
Oisterwijk
Cuijk
Deurne
Etten-Leur
Tilburg
Grave
Eersel
Geertruidenberg
Waalwijk
Haaren
Eindhoven
Halderberge
Heusden
Geldrop-Mierlo
Moerdijk
Landerd
Gemert-Bakel
Oosterhout
Meierijstad
Heeze-Leeze
Roosendaal
Mill en Sint Hubert
Helmond
Rucphen
Oss
Laarbeek
Steenbergen
Sint-Michielsgestel
Nuenen, Gerwen en Nederwetten
Woensdrecht
Sint Anthonis
Oirschot
Zundert
Uden
Reusel-De Mierden
Vught
Someren Son en Breugel Valkenswaard Veldhoven Waalre
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
43
III. Jaargemiddelde blootstelling per gemeente in 2019 Jaargemiddelde blootstelling per gemeente in 2019 (µg/m3) Gemeente
NO2
PM10
PM2,5
's-Hertogenbosch
20,7
19,31
11,72
Alphen-Chaam
15,73
17,74
10,6
Altena
17,12
17,86
10,65
Asten
17,62
19,13
11,35
Baarle-Nassau
14,81
17,72
10,65
Bergeijk
14,29
17,92
10,79
Bergen op Zoom
18,06
16,68
9,44
Bernheze
16,93
19,08
11,41
Best
19,48
19,11
11,54
Bladel
15,61
18,61
11,21
Boekel
15,86
18,75
11,27
Boxmeer
16,36
17,92
10,65
Boxtel
17,71
18,81
11,41
Breda
20,89
17,98
10,63
Cranendonck
14,68
17,85
10,79
Cuijk
16,81
18,05
10,86
Deurne
16,97
18,84
11,26
Dongen
17,4
18,06
10,77
Drimmelen
18,78
17,82
10,5
Eersel
15,23
18,08
10,95
Eindhoven
21,9
19,14
11,53
Etten-Leur
18,63
17,51
10,29
Geertruidenberg
19,65
18,47
10,97
Geldrop-Mierlo
18,01
18,4
11,09
Gemert-Bakel
16,4
18,53
11,17
Gilze en Rijen
18,04
17,96
10,64
Goirle
17,61
18,18
10,92
Grave
15,71
17,96
10,84
Haaren
16,14
18,53
11,17
Halderberge
17,14
16,97
9,85
Heeze-Leende
16,38
18,04
10,83
Helmond
18,89
18,79
11,3
Heusden
17,09
18,26
11
Hilvarenbeek
15,5
18,16
10,98
Laarbeek
17
18,59
11,27
Landerd
16,08
18,34
11,01
Loon op Zand
17,58
18,29
10,95
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
44
Meierijstad
17,61
19,06
11,52
Mill en Sint Hubert
15,35
18,36
11
Moerdijk
17,56
16,93
9,78
Nuenen, Gerwen en Nederwetten
18,22
18,35
11,08
Oirschot
17,05
18,69
11,29
Oisterwijk
17,41
18,54
11,21
Oosterhout
19,38
18,43
10,85
Oss
17,2
18,74
11,31
Reusel-De Mierden
15,05
18,48
11,19
Roosendaal
18,68
17,25
9,96
Rucphen
17,12
17,15
10,04
Sint-Michielsgestel
17,25
18,6
11,33
Sint Anthonis
15,2
18,37
11,03
Someren
16,17
19,2
11,39
Son en Breugel
18,16
19,01
11,38
Steenbergen
16,57
16,39
9,29
Tilburg
20,63
18,76
11,23
Uden
18,29
19,04
11,41
Valkenswaard
16,28
18,26
11,02
Veldhoven
18,44
18,44
11,12
Vught
18,52
18,79
11,38
Waalre
18,04
18,19
10,95
Waalwijk
18,46
18,25
10,89
Woensdrecht
17,05
16,48
9,52
Zundert
16,42
17,44
10,35
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
45
IV. Gezondheidseffecten door gemiddelde blootstelling aan luchtverontreiniging in de vier bestuurlijke Brabantse regio’s in 2019 Tabel A. Gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in de regio West-Brabant in 2019 (aantal inwoners 708.932)
Gezondheidseffect (leeftijdscategorie in jaren)
Indicator
Absoluut
Aandeel totale
aantal toe te
ziektelast van
schrijven
desbetreffend
aan indicator
gezondheidseffect (%)
Aandoeningen Laag geboortegewicht (0-1)
PM2,5
31
7,7
Incidentie astma kinderen (0-18)
NO2
250
20,3
Incidentie hartvaatziekten (totaal) (40+)
PM2,5
1.683
8,5
NO2
4.557
23
Longkanker (50+)
PM2,5
69
14,2
Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden)
PM2,5
7
2,3
NO2
8
2,6
Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden)
PM2,5
34
2,5
Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten
NO2
58
2,2
PM2,5
1,6
n.v.t.
NO2
1,3
n.v.t.
PM10 + NO2
347
n.v.t.
PM2,5 + NO2
4,7
n.v.t.
(40+) Afname in functie Daling longcapaciteit kinderen (FEV1) in % (0-18)
Vroegtijdige sterfte Vroegtijdige sterfte in dagen (30+) Meeroken Aantal meegerookte sigaretten per dag (alle leeftijden) COPD = Chronic Obstructive Pulmonary Disease, FEV = Forced Expiratory Volume
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
46
Tabel B. Gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in de regio Midden-Brabant in 2019 (aantal inwoners 454.777)
Gezondheidseffect (leeftijdscategorie in jaren)
Indicator
Absoluut
Aandeel totale
aantal toe
ziektelast van
te
desbetreffend
schrijven
gezondheidseffect
aan
(%)
indicator Aandoeningen Laag geboortegewicht (0-1)
PM2,5
21
8,3
Incidentie astma kinderen (0-18)
NO2
162
20,6
Incidentie hartvaatziekten (totaal) (40+)
PM2,5
1.159
9,1
NO2
2.964
23,3
Longkanker (50+)
PM2,5
47
15,2
Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden)
PM2,5
5
2,5
NO2
5
2,6
Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden)
PM2,5
24
2,7
Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten
NO2
38
2,2
PM2,5
1,8
n.v.t.
NO2
1,3
n.v.t.
PM10 + NO2
362
n.v.t.
PM2,5 + NO2
4,9
n.v.t.
(40+) Afname in functie Daling longcapaciteit kinderen (FEV1) in % (0-18)
Vroegtijdige sterfte Vroegtijdige sterfte in dagen Meeroken Aantal meegerookte sigaretten per dag
COPD = Chronic Obstructive Pulmonary Disease, FEV = Forced Expiratory Volume
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
47
Tabel C. Gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in de regio Noordoost-Brabant in 2019 (aantal inwoners 663.256)
Gezondheidseffect (leeftijdscategorie in jaren)
Indicator
Absoluut
Aandeel totale
aantal toe
ziektelast van
te
desbetreffend
schrijven
gezondheidseffect
aan
(%)
indicator Aandoeningen Laag geboortegewicht (0-1)
PM2,5
31
8,5
Incidentie astma kinderen (0-18)
NO2
226
19,6
Incidentie hartvaatziekten (totaal) (40+)
PM2,5
1.734
9,4
NO2
4.123
22,2
Longkanker (50+)
PM2,5
71
15,6
Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden)
PM2,5
7
2,6
NO2
7
2,5
Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden)
PM2,5
35
2,8
Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten
NO2
53
2,1
PM2,5
1,8
n.v.t.
NO2
1,3
n.v.t.
PM10 + NO2
360
n.v.t.
PM2,5 + NO2
4,9
n.v.t.
(40+) Afname in functie Daling longcapaciteit kinderen (FEV1) in % (0-18)
Vroegtijdige sterfte Vroegtijdige sterfte in dagen Meeroken Aantal meegerookte sigaretten per dag
COPD = Chronic Obstructive Pulmonary Disease, FEV = Forced Expiratory Volume
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
48
Tabel D. Gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in de regio Zuidoost-Brabant in 2019 (aantal inwoners 780.609)
Gezondheidseffect (leeftijdscategorie in jaren)
Indicator
Absoluut
Aandeel totale
aantal toe
ziektelast van
te
desbetreffend
schrijven
gezondheidseffect
aan
(%)
indicator Aandoeningen Laag geboortegewicht (0-1)
PM2,5
37
8,4
Incidentie astma kinderen (0-18)
NO2
275
20,3
Incidentie hartvaatziekten (totaal) (40+)
PM2,5
2.024
9,3
NO2
5.018
23
Longkanker (50+)
PM2,5
82
15,4
Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden)
PM2,5
8
2,5
NO2
9
2,6
Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden)
PM2,5
41
2,8
Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten
NO2
64
2,2
PM2,5
1,8
n.v.t.
NO2
1,3
n.v.t.
PM10 + NO2
363
n.v.t.
PM2,5 + NO2
4,9
n.v.t.
(40+) Afname in functie Daling longcapaciteit kinderen (FEV1) in % (0-18)
Vroegtijdige sterfte Vroegtijdige sterfte in dagen Meeroken Aantal meegerookte sigaretten per dag
COPD = Chronic Obstructive Pulmonary Disease, FEV = Forced Expiratory Volume
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
49
V. Bijdrage van luchtverontreiniging aan gezondheidseffecten per gemeente in 2019 Gemeente
Aandeel van het totaal aantal
Vroegtijdige
nieuwe ziektegevallen in 2019 (%)
sterfte in
Astma bij
Hart- en
Longkanker
dagen (30+);
kinderen (0-
vaatziekten
(50+); PM2,5
PM10 + NO2
18); NO2
(40+); NO2
's-Hertogenbosch
22,2
25,1
15,9
383
Alphen-Chaam
17,3
19,7
14,6
331
Altena
18,7
21,3
14,7
342
Asten
19,2
21,8
15,6
362
Baarle-Nassau
16,4
18,7
14,7
326
Bergeijk
15,9
18,1
14,8
326
Bergen op Zoom
19,7
22,4
13
332
Bernheze
18,5
21
15,6
357
Best
21,1
23,9
15,7
373
Bladel
17,2
19,6
15,3
343
Boekel
17,5
19,9
15,4
347
Boxmeer
18
20,5
14,7
338
Boxtel
19,3
21,9
15,6
358
Breda
22,4
25,3
14,6
367
Cranendonck
16,3
18,6
14,8
328
Cuijk
18,4
20,9
14,9
343
Deurne
18,6
21,1
15,4
354
Dongen
19
21,6
14,8
347
Drimmelen
20,4
23,1
14,4
351
Eersel
16,8
19,1
15,1
334
Eindhoven
23,3
26,4
15,7
387
Etten-Leur
20,2
22,9
14,2
346
Geertruidenberg
21,3
24,1
15,1
366
Geldrop-Mierlo
19,6
22,2
15,2
355
Gemert-Bakel
18
20,5
15,3
346
Gilze en Rijen
19,6
22,2
14,6
349
Goirle
19,2
21,8
14,9
349
Grave
17,3
19,7
14,8
335
Haaren
17,7
20,1
15,3
345
Halderberge
18,7
21,3
13,7
330
Heeze-Leende
18
20,5
14,8
340
Helmond
20,5
23,2
15,4
365
Heusden
18,7
21,3
15,1
348
Hilvarenbeek
17,1
19,5
15,1
337
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
50
Laarbeek
18,5
21,1
15,4
351
Landerd
17,7
20,1
15,1
342
Loon op Zand
19,2
21,8
15,1
351
Meierijstad
19,2
21,8
15,7
362
Mill en Sint
17
19,5
15,1
339
Moerdijk
19,2
21,8
13,5
332
Nuenen, Gerwen
19,8
22,5
15,2
356
Oirschot
18,7
21,3
15,4
353
Oisterwijk
19
21,6
15,3
352
Oosterhout
21
23,7
14,9
363
Oss
18,8
21,4
15,4
354
Reusel-De
16,7
19
15,3
339
Roosendaal
20,3
23
13,8
344
Rucphen
18,7
21,3
13,8
333
Sint-
18,8
21,5
15,4
353
Sint Anthonis
16,8
19,1
15,1
338
Someren
17,8
20,3
15,6
354
Son en Breugel
19,8
22,5
15,6
364
Steenbergen
18,2
20,7
12,9
319
Tilburg
22,1
25
15,3
376
Uden
19,9
22,6
15,6
364
Valkenswaard
17,9
20,4
15,1
343
Veldhoven
20
22,7
15,2
357
Vught
20
22,8
15,6
363
Waalre
19,6
22,2
15,1
352
Waalwijk
20,1
22,8
14,9
356
Woensdrecht
18,7
21,3
13,2
324
Zundert
18
20,5
14,3
332
Hubert
en Nederwetten
Mierden
Michielsgestel
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
51
VI. Emissies per regio West-Brabant Uitstoot in kg/jaar (%)
NO2
PM10
PM2,5
Wegverkeer
4.203.932 (32%)
224.002 (17%)
94.645 (12%)
Mobiele werktuigen
927.534 (7%)
38.836 (3%)
36.999 (5%)
Luchtvaart
834 (0%)
86 (0%)
86 (0%)
Scheepvaart
2.274.516 (17%)
75.681 (6%)
71.258 (9%)
Huishoudens cv
176.710 (1%)
4.100 (0%)
4.290 (1%)
Houtstook
101.613 (1%)
231.048 (18%)
219.761 (28%)
Landbouw
1.665.732 (13%)
209.282 (16%)
22.740 (3%)
Industrie
3.440.435 (26%)
378.183 (29%)
217.768 (28%)
Overig
266.914 (2%)
151.244 (12%)
113.002 (14%)
NO2
PM10
PM2,5
Wegverkeer
1.917.950 (52%)
103.990 (20%)
43.450 (15%)
Mobiele werktuigen
421.217 (11%)
17.990 (3%)
17.158 (6%)
Luchtvaart
0 (0%)
0 (0%)
0 (0%)
Scheepvaart
105.265 (3%)
3.181 (1%)
3.000 (1%)
Huishoudens cv
103.195 (3%)
2.295 (0%)
2.361 (1%)
Houtstook
35.834 (1%)
81.342 (16%)
77.382 (26%)
Landbouw
525.591 (14%)
106.537 (20%)
12.034 (4%)
Industrie
475.651 (13%)
109.629 (21%)
70.519 (24%)
Overig
138.069 (1%)
95.979 (18%)
71.822 (24%)
NO2
PM10
PM2,5
Wegverkeer
3.541.589 (50%)
190.006 (14%)
79.457 (13%)
Mobiele werktuigen
752.379 (11%)
31.609 (2%)
30.128 (5%)
Luchtvaart
83 (0%)
1 (0%)
1 (0%)
Scheepvaart
503.777 (7%)
15.675 (1%)
14.774 (3%)
Huishoudens cv
171.309 (2%)
3.952 (0%)
4.125 (1%)
Houtstook
92.779 (1%)
210.949 (16%)
200.642 (34%)
Landbouw
1.412.831 (20%)
488.701 (37%)
42.016 (7%)
Industrie
324.038 (5%)
236.852 (18%)
114.531 (19%)
Overig
281.506 (4%)
139.993 (11%)
104.889 (18%)
Midden-Brabant Uitstoot in kg/jaar (%)
Noordoost-Brabant Uitstoot in kg/jaar (%)
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
52
Zuidoost-Brabant Uitstoot in kg/jaar (%)
NO2
PM10
PM2,5
Wegverkeer
3.982.103 (54%)
211.757 (15%)
87.869 (13%)
Mobiele werktuigen
778.892 (10%)
33.243 (2%)
31.711 (5%)
Luchtvaart
203.928 (3%)
3.311 (0%)
2.650 (0%)
Scheepvaart
47.987 (1%)
1.278 (0%)
1.210 (0%)
Huishoudens cv
199.786 (3%)
4.595 (0%)
4.791 (1%)
Houtstook
104.646 (1%)
237.914 (16%)
226.295 (34%)
Landbouw
1.397.812 (19%)
536.491 (37%)
47.036 (7%)
Industrie
455.628 (6%)
257.514 (18%)
136.476 (21%)
Overig
256.268 (3%)
160.463 (11%)
119.566 (18%)
NB: De bijdrage van houtstook aan PM2,5 emissies ligt hoger dan die van landbouw. Echter geldt hier dat secundair gevormd fijn stof vanuit landbouw, wat een groot aandeel heeft, niet is meegenomen in de emissiebijdrage.
Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant | mei 2022
53