COVM-GZR-22-23 Concept Wijzigingsproces luchtruim-v3.5

Wet luchtvaart artikel 5.11 1. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur: a. worden, met inachtneming van het type en de dichtheid van het luchtverkeer, delen van het vluchtinformatiegebied Amsterdam alsmede luchtvaartterreinen aangewezen waar de daarbij bepaalde vormen van luchtverkeersdiensten worden verleend; b. worden in het vluchtinformatiegebied Amsterdam luchtverkeersroutes en -procedures vastgesteld, waaronder mede zijn begrepen naderings-, vertrek- en wachtprocedures, alsmede luchtverkeerspatronen; c. kunnen delen van het vluchtinformatiegebied Amsterdam worden aangewezen als bijzondere luchtverkeersgebieden, waar daarbij gegeven voorschriften gelden. 2. Onze Minister van Verkeer en Waterstaat kan ontheffing of vrijstelling verlenen van het bepaalde bij of krachtens het eerste lid, mede met inachtneming van het veilige, ordelijke en vlotte verloop van het luchtverkeer. Aan de ontheffing of vrijstelling kunnen voorschriften of beperkingen worden verbonden. Het is verboden in strijd met die voorschriften of beperkingen te handelen.

13 AIP = Aeronautical Information Publication; de luchtvaargids met regels voor luchtvarenden en luchtverkeersleiders die gelden in het

Nederlandse luchtruim. De MilAIP, luchtvaartgids voor de militaire luchtvaart, volgt dezelfde hoofdindeling als de civiele AIP. 14 Besluit van 5 december 2014 tot vaststelling van nieuwe regels inzake het luchtverkeer ter uitvoering van verordening (EU) nr. 923/2012 tot

vaststelling van gemeenschappelijke luchtverkeersregels.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 60

Wet luchtvaart artikel 5.10 lid 2 Artikel 5.10 1. Onze Minister van Infrastructuur en Milieu kan bij ministeriële regeling het uitoefenen van het burgerluchtverkeer tijdelijk of blijvend beperken of verbieden boven Nederland of gedeelten daarvan: a. om redenen van openbare orde en veiligheid; b. om andere dringende redenen, waarbij het uitoefenen van de luchtvaart en omstandigheden of gebeurtenissen op het aardoppervlak elkaar kunnen beïnvloeden; 2. Onze Minister van Defensie kan bij ministeriële regeling het uitoefenen van het burger­ luchtverkeer beperken of verbieden om reden van militaire noodzaak. 3. Op voordracht van Onze Minister van Infrastructuur en Milieu, worden bij algemene maatregel van bestuur regels gesteld met betrekking tot het uitoefenen van het burgerlucht­verkeer boven gebieden aangewezen overeenkomstig artikel 1.2, tweede lid, onder b, van de Wet milieubeheer. 4. Van de regelingen krachtens het eerste en tweede lid wordt mededeling gedaan via de luchtvaartpublicaties bedoeld in artikel 5.23, eerste lid, onder d, en voor zover nodig via de verlener van luchtverkeersdiensten aan de betrokken gezagvoerder. 5. Het is verboden aan het luchtverkeer deel te nemen in strijd met het bepaalde krachtens het eerste, tweede en derde lid van dit artikel.

Besluit luchtverkeer 2014 In relatie tot art. 5.11 en de te doorlopen stappen voor een wijziging van luchtruim en procedures zijn m.n. artikel 5, 6, 7 en 8 van H2 van het Besluit Luchtverkeer 2014 van belang. Artikel 5. Aanwijzing van luchtruimte en gecontroleerde luchthavens 1. Bij regeling van Onze Minister worden in het vluchtinformatiegebied Amsterdam aangewezen: a. algemene luchtverkeersleidingsgebieden; b. plaatselijke luchtverkeersleidingsgebieden, en c. gecontroleerde luchthavens. 2. Onze Minister stelt voor elk luchtverkeersdienstverleningsgebied de luchtruimclassificatie, bedoeld in verordening (EU) nr. 923/2012, deel 6, vast. 3. Bij regeling van Onze Minister wordt bepaald: a. door welke verleners van luchtverkeersdiensten; b. in welke gebieden binnen het vluchtinformatiegebied Amsterdam, en c. op welke gecontroleerde luchthavens, luchtverkeersdiensten worden verleend. Artikel 6. Uitvoering van verlenen van luchtverkeersdiensten Bij regeling van Onze Minister worden regels gegeven voor: a. de wijze waarop luchtverkeersdiensten worden verleend; b. de wijze waarop de luchtvaarttelecommunicatie wordt verzorgd, en c. de wijze waarop het verstrekken van gegevens en luchtvaartinlichtingen tijdens de vlucht wordt verzorgd.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 61

Artikel 7. Luchtverkeersroutes en -procedures 1. Bij regeling van Onze Minister worden in het vluchtinformatiegebied Amsterdam lucht­ verkeersroutes en -procedures, waaronder mede zijn begrepen naderings-, vertrek- en wachtprocedures, alsmede luchtverkeerspatronen voor luchthavenverkeer vastgesteld. 2. De gezagvoerder voert een vlucht uit volgens de bij regeling van Onze Minister vastgestelde lucht­verkeersroutes en -procedures alsmede luchtverkeerspatronen voor luchthavenverkeer tenzij door een verlener van luchtverkeersleidingsdiensten een anders luidende opdracht is gegeven. Artikel 8. Radio Mandatory Zone, Transponder Mandatory Zone, aerodrome traffic zone, helicopter protection zone of helicopter traffic zone 1. Bij regeling van Onze Minister kunnen delen van het luchtruim met vastgestelde afmetingen worden benoemd tot Radio Mandatory Zones waarbinnen het meenemen en gebruiken van radioapparatuur verplicht is. Onze Minister kan in die regeling informatie benoemen die in aanvulling op deel 6 van de bijlage bij verordening (EU) nr. 923/212 bij het binnenvliegen van een dergelijk deel van het luchtruim wordt gemeld. 2. Bij regeling van Onze Minister kunnen delen van het luchtruim met vastgestelde afmetingen worden benoemd tot Transponder Mandatory Zones waarbinnen het meenemen en gebruiken van drukhoogterapporterende transponders verplicht is. 3.

Bij regeling van Onze Minister kunnen delen van het luchtruim rondom een luchthaven met vastgestelde afmetingen worden aangewezen als aerodrome traffic zones ter bescherming van het luchthavenluchtverkeer. 4. Bij regeling van Onze Minister kunnen delen van het luchtruim rondom boor- of productieplatforms met vastgestelde afmetingen worden aangewezen als helicopter protection zones of helicopter traffic zones ter bescherming van helikopters die manoeuvres uitvoeren.

Wet luchtvaart artikel 8.50 (van toepassing op luchthavens met een regionaal karakter) Indien voor een luchthaven op grond van artikel 5.11, eerste lid, onderdeel b, luchtverkeersroutes en -procedures worden vastgesteld, geschiedt vaststelling van het deel van de luchtverkeersroutes die zijn gelegen in het plaatselijk luchtverkeersleidinggebied, en vaststelling van de luchtverkeersprocedures, in overeenstemming met gedeputeerde staten. Bij de vaststelling van deze routes en procedures wordt het advies van gedeputeerde staten gevolgd, tenzij dit niet mogelijk is met het oog op de vliegveiligheid, de indeling van het luchtruim of de capaciteit van het luchtruim.

Regeling Luchtverkeersdienstverlening Artikel 2. Algemene luchtverkeersleidingsgebieden en naderingsverkeersleidingsgebieden Artikel 3. Luchtverkeersroutes 1. De luchtverkeersroutes alsmede de per route geldende gebruiksbeperkingen in de Amsterdam FIR zijn de luchtverkeersroutes en gebruiksbeperkingen die zijn vastgesteld door de minister en die zijn opgenomen in de luchtvaartgids, hoofdstuk ENR 3 en 6. 2. Binnen de Shaded Area kunnen bij overeenkomst als bedoeld in artikel 17 tussen AOCS Nieuw Milligen en ACC Amsterdam respectievelijk UAC Maastricht afspraken worden gemaakt over de uitvoering van militaire vluchten. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 62

Artikel 5. Gecontroleerde luchtvaartterreinen en plaatselijke luchtverkeersleidingsgebieden. Artikel 23. Procedures en patronen De naderings-, vertrek- en wachtprocedures, alsmede de luchtverkeerspatronen voor luchthavenverkeer, zijn de procedures en patronen die door de minister zijn vastgesteld en die zijn opgenomen in de luchtvaartgids, hoofdstukken AD 2 en 3.

Relevante AIP secties Vanwege de dynamische verwijzing naar de AIP zijn de onder Wet luchtvaart artikel 5.10 en 5.11 vallende AIP onderwerpen en paragrafen opgenomen. Hoofdstuk AIP

Sub-hoofdstuk

Onderwerp

AIP pagina

Enroute ENR 1

ENR 1.4

ATS Airspace

ENR 1.4-1 e.v.

ENR 2

ENR 2.1

FIR, CTA, TMA, CTR

ENR 2.1-1 e.v.

ENR 2

ENR 2.2 §3.1.1

North Sea Area Amsterdam

ENR 6-2.5

ENR 2

ENR 2.2 §4

Radio Mandatory Zones

ENR 2

ENR 2.2 §5

Transponder Mandatory Zones

ENR 6-2.6

ENR 3

ENR 3.3

Area Navigation Routes

ENR 3.3. e.v.

ENR 3

ENR 3.4

Helicopter Routes

ENR 3.4-1 e.v.

ENR 5

ENR 5.1

Prohibited, Restricted and Danger Areas

ENR 5.2

Military Exercise and Training Areas

ENR 6 ENR 6

ENR 5.2-1, 5.2-2

Airspace Structure and ATS Airspace Classification ENR 6.3.1

ENR 6

En Route chart – ICAO

ENR 6-3.1

North Sea Operations

ENR 6-3.3

Luchthaven Ameland (EHAL) AD EHAL

EHAL AD 2.22

AD EHAL

Flight Procedures Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Schiphol (EHAM) AD EHAM

EHAM AD 2.17

ATS airspace

AD EHAM

EHAM AD 2.21

Noise abatement procedures

AD EHAM

EHAM AD 2.22

Flight Procedures

AD EHAM

EHAM AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC, APDC, AOC, GMC and PATC charts)

Luchthaven Budel (EHBD) AD EHBD EHBD AD 2.22 AD EHBD

EHBD AD 2.24

Genoemde pagina’s

Flight Procedures Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 63

Hoofdstuk AIP

Sub-hoofdstuk

Onderwerp

AIP pagina

Luchthaven Maastricht Aachen (EHBK) AD EHBK

EHBK AD 2.17

ATS airspace

AD EHBK

EHBK AD 2.22

Flight Procedures

AD EHBK

EHBK AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC, APDC, AOC, and PATC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Drachten (EHDR) AD EHDR

EHDR AD 2.22

VFR Flight procedures and regulation

AD EHDR

EHDR AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven (MIL) Eindhoven (EHEH) AD EHEH

EHEH AD 2.17

ATS airspace

AD EHEH

EHEH AD 2.22

Flight Procedures

AD EHEH

EHEH AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC, APDC, GMC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Eelde (EHGG) AD EHGG

EHGG AD 2.17

ATS airspace

AD EHGG

EHGG AD 2.22

Flight Procedures

AD EHGG

EHGG AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC, APDC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Hoogeveen (EHHO) AD EHHO

EHHO AD 2.22

Flight Procedures

AD EHHO

EHHO AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Hilversum (EHHV) AD EHHV

EHHV AD 2.22

Flight Procedures

AD EHHV

EHHV AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC and GMC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven (MIL) de Kooy (EHKD) AD EHKD

EHKD AD 2.17

ATS airspace

AD EHKD

EHKD AD 2.22

Flight Procedures

AD EHKD

EHKD AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Lelystad (EHLE) AD-EHLE

EHLE AD 2.17

ATS airspace

AD-EHLE

EHLE AD 2.22

Flight Procedures

AD-EHLE

EHLE AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 64

Hoofdstuk AIP

Sub-hoofdstuk

Onderwerp

AIP pagina

Luchthaven Midden Zeeland (EHMZ) AD EHMZ

EHMZ AD 2.22

Flight Procedures

AD EHMZ

EHMZ AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Oostwold (EHOW) AD EHOW

EHOW AD 2.22

Flight Procedures

AD EHOW

EHOW AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Rotterdam (EHRD) AD EHRD

EHRD AD 2.17

ATS airspace

AD EHRD

EHRD AD 2.22

Flight Procedures

AD EHRD

EHRD AD 2.24

Charts related to an aerodrome (exclu­ding ADC, APDC, GMC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Seppe (EHSE) AD EHSE

EHSE AD 2.22

Flight Procedures

AD EHSE

EHSE AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Stadskanaal (EHST) AD EHST

EHST AD 2.22

Flight Procedures

AD EHST

EHST AD 2.24

Charts related to an aerodrome

Genoemde pagina’s

Luchthaven Teuge (EHTE) AD EHTE

EHTE AD 2.22

Flight Procedures

AD EHTE

EHTE AD 2.24

Charts related to an aerodrome (excluding ADC, GMC and AOC charts)

Genoemde pagina’s

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Luchthaven Terlet (EHTL) AD EHTL

EHTL AD 2.24

Luchthaven Texel (EHTX) AD EHTX

EHTX AD 2.22

Flight Procedures

AD EHTX

EHTX AD 2.22

Charts related to an aerodrome (excluding ADC chart)

Genoemde pagina’s

Amsterdam Heliport (EHHA) AD EHHA

EHHA AD 3.21

Flight Procedures

AD EHHA

EHHA AD 3.23

Charts related to heliport

Genoemde pagina’s

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 65

Bijlage 2:

Aanvraagformulier

Aanvraagformulier: wijziging luchtruim of vliegprocedure van structurele aard15 Dit aanvraag formulier maakt deel uit van het wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures en is bedoeld om een wijzigingsinitiatief in luchtruim of vliegprocedure aan te melden bij de gezamenlijke ATM beleidseenheid van DGLM en MLA (ATMB). Op basis van deze aanvraag zal de ATMB de vervolgstappen bepalen en terugkoppelen met de aanvrager. Dit formulier kan worden verzonden aan: atmbeleidseenheid@minienw.nl Aanvrager/Initiatiefnemer (organisatie en contactpersoon)

Airspace/ Flight procedure design organisatie indien niet de initiatiefnemer

Voorgestelde wijziging (korte omschrijving van de wijziging evt. aangevuld met afbeelding. Kan als bijlage worden meegezonden) 16

AIP referentie (sectie en hoofdstuk)

Motivatie

Verwachte impact op de omgeving (geluid, milieu)

Geïdentificeerde stakeholders

Realisatiedatum

15 Functionele ATM wijzigingen i.h.k.v. EC 2017/373 dienen tevens gemeld te worden bij de NSA. 16 Betreft de aanvraag regulier onderhoud aan een vliegprocedure en is er geen wijziging van de Regeling luchtverkeersdienstverlening en/of

andere relevante regelingen benodigd, kan het ontwerp het ‘light’ proces volgen en direct ter beoordeling worden aangeboden aan de ILT vakgoep VLA/MLA.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 66

In te vullen door gezamenlijke ATM beleidseenheid Volgnummer Is werkproces luchtruim van toepassing

Ja / Nee

Soort wijziging

Light / Medium / Heavy

Is er een beleidsafweging noodzakelijk

Ja / Nee

Is er een participatieplan voor externe stakeholders noodzakelijk

Ja / Nee

Is wijziging regelgeving noodzakelijk

Ja / Nee

Advies gezamenlijke ATM beleidseenheid Wijzigingsvoorstel akkoord

Ja / Nee / Onder voorbehoud Toelichting

Vervolgstap initiatiefnemer Plan van aanpak (medium/heavy proces) ter toetsing aanbieden aan de VLA en ATM beleidseenheid.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 67

Bijlage 3:

Onderverdeling AIP wijzigingen

Alleen AIP wijziging

Wijziging 'Light' proces

Wijziging 'Medium' proces

Wijziging 'Heavy' proces

Relatie met WL17

Valt juridisch niet onder artikel 5.10 lid 2 of 5.11 WL.

Valt juridisch wel onder artikel 5.10 lid 2 of 5.11 WL.

Valt juridisch wel onder artikel 5.10 lid 2 of 5.11 WL.

Valt juridisch wel onder artikel 5.10 lid 2 of 5.11 WL.

Typering

(Administratiev) wijzigingen met beperkte impact.

Structurele beperkte, administratieve wijziging luchtruime en/of vliegprocedure.

Structurele wijziging luchtruime en/of vliegprocedure.

Structurele wijziging luchtruime en/of vliegprocedure, met politiekbestuurlijk-maatschappelijke impact.

Voorbeelden (onder voorbehoud Voorbeelden: van definitieve check): • Kleine aanpassing • Update magnetische variaties vliegroute zonder of • Update topografie kaartmateriaal (nadelige) effecten voor • Update van obstakels zonder luchtruimgebruikers vliegtechnische gevolgen en/of omgeving • Verhogen OCH / OCA • Aanpassen luchtruim • Update kaartstijlen en layout classificatie. zonder er afwijkingen tav ICAO worden geïntroduceerd.

Voorbeelden: • (Kleine) aanpassing naderings- en vertrek­procedures bij een luchthaven • Aanpassen luchtruimgrenzen onder 1800 m (6.000 ft) hoogtegrens • Aanpassen luchtruim classificatie.

Voorbeelden: • Luchtruimherziening • Wijzigen routes en luchtruim­ structuur tbv Lelystad Airport • Introductie nieuwe Initial Aproach Fix met aansluitroutes naar luchthaven(s).

Aanvraag bij ATM aan de voorkant

Ja. ATMB toetst of wijziging binnen beleid past en checkt inschatting initiatiefnemer mbt participatie en vervolgproces.

Ja. ATMB toetst of wijziging binnen beleid past en checkt inschatting initiatiefnemer mbt participatie en vervolgproces.

Ja. ATMB toetst of wijziging binnen beleid past en checkt inschatting initiatiefnemer mbt participatie en vervolgproces.

Ja. ATMB toetst of wijziging binnen beleid past en checkt inschatting initiatiefnemer mbt participatie en vervolgproces.

ILT

• Toets ILT/VLA op AIP wijziging • Mogelijk toets ILT/NSA (indien ATM functioneel systeem wordt geraakt).

• Toets ILT/VLA op AIP wijziging • Mogelijk toets ILT/NSA (indien ATM functioneel systeem wordt geraakt).

• Toets ILT/VLA op AIP wijziging • Waarschijnlijk toets ILT/NSA (indien ATM functioneel systeem wordt geraakt).

• Toets ILT/VLA op AIP wijziging • Zeer waarschijnlijk toets ILT/NSA (indien ATM functioneel systeem wordt geraakt).

• In beginsel beperkte informatie/consultatie stakeholders. • Internetconsultatie valt hoogstwaarschijnlijk onder uitzonderingsgrond(en) en is hoogstwaarschijnlijk niet nodig.

• Consultatie stakeholders en/of belanghebbenden • Mogelijk beperkte participatie met bestuurlijke partners (provincie/gemeente) • Internetconsultatie nodig, tenzij de uitzonderingsgronden van toepassing zijn.

• Actieve betrokkenheid ‘keten­partners’: LVNL/CLSK/MUAC/IenW/MLA • Uitgebreide consultatie stakeholders • Participatie met bestuurlijke partners (provincie/gemeente) • Waarschijnlijk directe participatie belanghebbenden (bv burgers/ omgeving), bv via inspraak­avonden. • Internetconsultatie nodig, uitzonderingsgronden hoogst­waarschijnlijk niet van toepassing • Internetconsultatie wordt in principe uitgevoerd als onderdeel uitvoering participatieplan.

Participatie • In beginsel beperkte informatie/consultatie stakeholders.

Vast­stelling M

Géén vaststelling M nodig.

• Vaststelling M nodig, met nota ATMB.

• Vaststelling M nodig • Afhankelijk van impact, mogelijk advies LVC.

• Actievere (tussentijdse) betrokkenheid M en mogelijk TK, afhankelijk van bestuurlijk-maatschappelijke impact • Vaststelling op initiatief aan de voorkant, informeren over voortgang • Uiteindelijk vaststelling M nodig op doorvoeren wijziging, met advies LVC (-staf) en waarschijnlijk betrokkenheid bestuurlijke partners / omgeving.

Juridisch proces

Géén juridisch proces, dus geen wijziging in bestaande wet- en regelgeving.

Geen aanpassing ministeriële regeling benodigd.

Mogelijk aanpassing wet- en regelgeving benodigd. In dat geval ook ondertekening M op wijzigingsregeling.

Aanpassing wet- en regelgeving is zeer waarschijnlijk. In dat geval ook ondertekening M op wijzigings­regeling.

17 Alleen wijzigingen met een structureel, blijvend karakter vallen onder het hier beschreven proces. Wijzigingen die niet onder dit proces vallen

betreft wijzigingen met een tijdelijk karakter, zoals mitigerende maatregelen, TGBs of luchtruimsluitingen. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 68

Bijlage 4:

Wijziging van luchthaven­ besluiten en -regelingen In de Wet luchtvaart worden verschillende typen luchthavens onderscheiden waarvoor verschillende procedures moeten worden gevolgd in geval van wijziging van de gebruiks­ mogelijkheden en de daarmee samenhangende eisen en (milieu)regels en normen. Bij de aanvraag of wijziging van een Luchthavenbesluit of een Luchthavenregeling moet al in het voorstadium (voorafgaande aan de start van de formele procedure) worden onderzocht of er instelling/wijziging van luchtverkeersroutes of -procedures nodig is. In dat geval zal parallel het ‘Wijzigingsproces Luchtruim en Vliegprocedures’ worden gevolgd. Indien dit werkproces te laat wordt gestart, kan het leiden tot beperkingen in de uitvoerbaarheid van een Luchthavenbesluit of een Luchthavenregeling indien vliegroutes en/of procedures gewijzigd moeten worden. Categorieën luchthavens De Wet luchtvaart onderscheidt de volgende luchthavens: a. de luchthaven Schiphol b. overige burgerluchthavens c. militaire luchthavens (incl. eventueel burgermedegebruik) Overige burgerluchthavens zijn van regionale betekenis of van nationale betekenis. Deze luchthavens zijn van nationale betekenis indien: a. zij zijn gelegen buiten provinciegrenzen zoals bepaald bij of krachtens de Provinciewet, of b. dit bij wet is bepaald.

In artikel 8.1, derde lid, Wet luchtvaart is bepaald dat de van de overige burgerluchthavens Lelystad, Eelde, Maastricht en Rotterdam van nationale betekenis zijn.

Procedures luchthavens Luchthavenverkeerbesluit Schiphol (LVB) De wijziging van het Luchthavenverkeerbesluit Schiphol is geregeld in Afdeling 8.3 van de Wet luchtvaart. Het luchthavenverkeerbesluit bevat regels omtrent het luchthavenluchtverkeer voor zover die regels noodzakelijk zijn met het oog op de veiligheid, de geluidbelasting, de lokale luchtverontreiniging en de geurbelasting. Het luchthavenverkeerbesluit bevat in ieder geval regels omtrent de gevallen waarin van een luchtverkeerweg gebruik gemaakt wordt, een op beperking van belasting gerichte wijze van gebruik van het luchtruim in andere gevallen en de beschikbaarheid van de luchthaven voor het luchthavenluchtverkeer. In het luchthavenverkeerbesluit wordt de wijze van gebruik van de luchtverkeerwegen geregeld (zie artikel 8.17, derde lid, onder a, Wet luchtvaart). Het is van belang om de relatie tussen het luchthaven­ verkeerbesluit en het ‘Wijzigingsproces Luchtruim en Vliegprocedures’ te leggen.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 69

Als een wijziging van het luchtruim een wijziging van een luchtverkeerweg betreft zal ook het luchthavenverkeerbesluit moeten worden gewijzigd. Bij de planning moet rekening worden gehouden met een langdurende procedure. Het Ministerie van IenW is voor Schiphol het bevoegd gezag, DGLM heeft hierin dan ook een leidende rol gelet op de te doorlopen procedure voor het LVB.

Overige luchthavens Luchthavens van nationale betekenis Het Rijk is, naast Schiphol, bevoegd gezag voor de andere luchthavens van nationale betekenis, zijnde Rotterdam, Lelystad, Eelde, Maastricht en de militaire luchthavens. Voor deze luchthavens is op basis van de Wet luchtvaart een luchthavenbesluit nodig, waarbij de milieubelasting en overige externe effecten op basis van het aantal en type vliegtuig­ bewegingen en de luchtverkeersroutes- en -procedures is bepaald. Dit vormt de basis voor de handhaving van de luchthavenexploitatie en de ruimtelijke beperkingen die in de omgeving gelden. De helidekken op mijnbouwinstallaties in de Noordzee zijn ook benoemd als luchthavens van nationale betekenis, zij liggen buiten de provinciegrenzen. Voor deze luchthavens volstaat een luchthavenregeling (Afdeling 8.4.3 van de Wet luchtvaart), aangezien de milieubelasting niet zodanig is dat daaraan buiten het luchthavengebied ruimtelijke consequenties moeten worden verbonden.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 70

Luchthavens van regionale betekenis Het provinciaal bestuur is bevoegd gezag voor de luchthavens van regionale betekenis. De Wet luchtvaart maakt onderscheid tussen luchthavens van regionale betekenis met een luchthavenbesluit (Afdeling 8.3.2 van de Wet luchtvaart) en luchthavens van regionale betekenis met luchthavenregeling (Afdeling 8.3.3. van de Wet luchtvaart), met daarbij vergelijkbare regels als voor een luchthaven van nationale betekenis. Afstemming procedure luchthavenbesluit en luchtruim-en vliegprocedurewijziging: Indien bij het vaststellen of wijzigen van een luchthavenbesluit ook een wijziging van de luchtverkeersroutes en -procedures aan de orde is, dienen de procedure van het luchthavenbesluit en de luchtruimwijziging op elkaar te worden afgestemd om daarmee te kunnen borgen dat: • de luchtverkeersroutes en -procedures uitvoerbaar en robuust zijn, aangezien zij als een van de bouwstenen dienen als een Milieu effectrapportage (MER) voor het luchthavenbesluit wordt opgesteld.

In de praktijk betekent dit dat bij het ter inzage leggen van het concept luchthavenbesluit, inclusief de MER, minimaal een haalbaarheidstoets op de vast te stellen luchtverkeersroutes en –procedures kan worden overlegd; mijlpaal: datum vaststellen van het concept luchthavenbesluit; • na het doorlopen van de publieke procedure en het formeel vaststellen van het luchthavenbesluit óók de luchtruimwijziging overeenkomstig het ‘Wijzigingsproces Luchtruim en Vliegprocedures’ moet zijn goedgekeurd; mijlpaal: datum vaststellen definitief luchthavenbesluit; • de luchtverkeersroutes en –procedures in werking treden gelijktijdig met dan wel zeer kort volgend op de inwerkingtredingsdatum van het luchthavenbesluit; in de praktijk volgen luchtruimwijzigingen de AIRAC-cyclus; mijlpaal: in nader overleg te bepalen. Indien andersom de luchtverkeersroutes- en procedures in het invloed gebied van een luchthaven een wijziging behoeven, moet de initiatiefnemer (laten) beoordelen of dit gevolgen heeft voor de milieuregels en normen in het luchthavenbesluit. Indien daaruit blijkt dat een wijziging negatieve gevolgen heeft voor de op basis van de milieuregels en normen vastgestelde ruimtelijke beperkingengebieden, dan zal de wijzing óf het luchthavenbesluit moeten worden aangepast, ofwel in overleg met de luchthavenexpoitant een eventuele beperking van de milieuruimte moeten worden geaccepteerd.

Afstemming Gedeputeerde Staten van de provincie Artikel 8.50 Wet luchtvaart is van toepassing op luchthavens van regionale betekenis. Het betreft de vaststelling van luchtverkeersroutes en -procedures op grond van artikel 5.11, eerste lid, onder b, Wet luchtvaart. De vaststelling van luchtverkeersroutes en -procedures, voor het deel van de luchtverkeersroutes die zijn gelegen in het plaatselijk luchtverkeersleidingsgebied, en de vaststelling van luchtverkeersprocedures, dient in overeenstemming met Gedeputeerde Staten te gebeuren. Het advies van Gedeputeerde Staten wordt gevolgd, tenzij dit niet mogelijk is met het oog op de vliegveiligheid, de indeling van het luchtruim of de capaciteit van het luchtruim.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 71

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 72

Bijlage 5:

Termijnen en doorlooptijden

Stap

Deelproces Product

Weken Light

1. Initiatief Beoordeling aanvraag aanvraag-

2. Concre­tiseren initiatief

ATMB/ILT

Opstellen PvA

PvA

Initiatiefnemer

nvt

X

X

Toetsing PvA

Email van ATMB aan initiatiefnemer met resultaat van de beoordeling

Medium: ATMB Heavy: LVC

nvt

3

12

Ontwerpdocument versie 0.n

Initiatiefnemer

Opstellen 3. Planuitwerking ontwerp (POD en uitvoeren participatie

Opmerking

go/no go

3 wkn: betreft maximale doorlooptijd (ná ontvangst aanvraagformulier);

Medium Heavy

Email van ATMB aan initiatiefnemer met resultaat van de beoordeling

formulier

3

Besluit

3

3

Zo mogelijk krijgt de initiatiefnemer eerder bericht. X: initiatiefnemer bepaalt zelf benodigde tijd voor opstellen PvA. E.e.a. wellicht afhankelijk van complexiteit van de wijziging en mate van te verwachten participatie go/no go

Medium: Uiterlijk 3 wkn) ná ontvangst (max. Doorlooptijd) PvA; zo mogelijk eerder. Heavy: loopt via LVC(-staf). LVC komt 4x p/j bij elkaar. 12 wkn betreft max. Doorlooptijd. Zo mogelijk vindt toetsing schriftelijk plaats en kan ‘go/no go’ besluit eerder worden afgegeven.

X X X ca: 1-12 ca: 12-26 ca: 12-52 wkn, wkn, wkn, zo nodig zo nodig zo nodig meer meer meer

X: initiatiefnemer bepaalt zelf benodigde tijd voor opstellen ontwerpdocument 0.n en wanneer ontwerpdocument wordt aange­boden aan ILT/MLA ter beoordeling; Als het enkel operationele afstemming betreft dan kunnen de doorlooptijden korter zijn. Doorlooptijd mede afhankelijk van complexiteit ontwerp, hoeveelheid participatie en verwerken feedback.

Beoordeling vakgroep VLA (ILT/MLA)

email met resultaat beoordeling

Beoordeling ILT/NSA (indien nodig!)

email met resultaat beoordeling

ILT/MLA

3-6

6

6

acceptatie ja/nee

Light: ILT geeft aan of VLA beoordeling van toepassing is. Medium/Heavy: 6 wkn na ontvangst ontwerp versie 0.n; in principe max 6 weken, maar voor zeer complexe wijzigingen kan het langer zijn (in overleg).

ILT/NSA

6

6

6

acceptatie ja/nee

6 wkn: na melding bij ILT met ontwerp versie 0.n (30 werkdagen conform verordening (EU)2017/373); ILT/NSA beoordeling alleen indien nodig! In principe max 6 weken, maar voor zeer complexe wijzigingen kan het langer zijn (in overleg). Beoordeling door NSA kan (grotendeels) overlappen met beoordeling VLA/MLA.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 73

Stap

Deelproces Product

Weken Light

Beoordelen ontwerp­document 1.0

Email met resultaat beoordeling

Opstellen aanbiedingsnota t.b.v. M

Vaststellen wijziging

Besluit

Opmerking

acceptatie ja/nee

Betreft maximale doorlooptijden (ná ontvangst ontwerpdocument 1.0).

Medium Heavy

Medium: ATMB Heavy: LVC

1

3

12

Nota M

ATMB (met medeparaaf HBJZ)

2

3

4

Geen wetswijzing benodigd; wel AIP publicatie en Staatscourant

Akkoord op nota

M

2

2

2

Vaststelling Geen wetswijzing benodigd; wel AIP wijziging publicatie en melding Staatscourant.

Heavy: beoordeling loopt via LVC(-staf). LVC komt 4x p/j bij elkaar. Zo mogelijk vindt toetsing schriftelijk plaats en kan ‘go/ no go’ besluit eerder worden afgegeven

Doorlooptijd is afhankelijk of Ministerie IenW en Defensie beiden moeten ondertekenen GereedTekst maken aanbieding melding Staatscourant

4. Juridisch Wijziging regeling(en), proces toetsing, opstellen melding Staatscourant en nota t.b.v. M

Akkoord wijziging regeling(en)

IenW/Def.

X

X

HBJZ/DJZ

nvt

14-16

Publicatie Staatscourant

X

Publicatie Staats­ courant

X: melding wordt meegenomen met verzamelregeling in Staatscourant (2 á 3 keer p/j)

14-16 Vaststelling 14-16 wkn: na ontvangst ontwerp­ regeling document 1.0 door Minister Doorlooptijd is mede afhankelijk van noodzaak of internetconsultatie moet plaatsvinden. Zonder internetconsultatie kan de wetswijziging mogelijk sneller worden doorgevoerd, e.e.a. afhankelijk van de (juridische) complexiteit van de wijziging. Doorlooptijd is mede afhankelijk of Ministerie IenW en Defensie beiden moeten ondertekenen

Gereedmaken AIP publicatie 5. AIP publicatie- publicatie proces

LVNL/AIS

13

13

13

AIP publicatie

13 wkn: betreft maximale doorlooptijd. Kleinere wijzigingen moeten 28 dagen van tevoren worden gepubliceerd grote wijzigingen 56 dagen. Bij spoed kan in sommige gevallen eerst NOTAM worden uitgegeven alvorens AIP publicatie van kracht is. 6 weken na publicatiedatum van de AIP wijziging is deze op de vastgestelde AIRAC datum van kracht

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 74

Bijlage 6:

Aanlevering en publicatie aeronautische data en -informatie AIM Voor grote AIP-wijzigingen en cartografisch werk is het nodig ruim van tevoren met AIM afspraken te maken over aanleverdatum en hoeveelheid werk. Daarnaast geldt voor veel AIP-pagina’s, ongeacht de hoeveelheid wijzigingen, dat moet worden voldaan aan de “Procedure voor wijzigen AIP en regeling luchtverkeersdienstverlening” op basis van Wet luchtvaart art. 5.11. Kleine AIP-wijzigingen, Sup’s en AIC’s kunnen onaangekondigd worden ingeleverd. Om zeker te zijn van tijdige publicatie wordt aangeraden niet tot het laatste moment te wachten. Neem bij twijfel over de hoeveelheid werk eerst contact op met AIM. AIP AIM publiceert voor de AIP alleen AIRAC-amendments. Alle wijzigingen zullen meegaan in AIRAC-amendments, ongeacht grootte. Op de publicatiedatum wordt de website (https://www.lvnl.nl/informatie-voor-luchtvarenden/ publicaties-voor-luchtvarenden) voorzien van de eAIP-versie voor de bijbehorende AIRAC ‘effective date’. Tevens wordt een downloadfile geplaatst met een Pdf versie. De eAIP en download zijn pas op de AIRAC ‘effective date’ geldig. Een overzicht van AIRAC ‘publication- en effective dates’ is opgenomen in AIP Netherlands, GEN 3.1.4. AIC (-A en -B) Op de publicatiedatum wordt de website inclusief AIC’s bijgewerkt.

De AIC’s kunnen direct worden geraadpleegd aangezien ze geen directe operationele informatie bevatten. Digitale datasets Wanneer beschikbaar zullen digitale datasets worden gepubliceerd op de eerder genoemde LVNL website.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 75

Bijlage 7:

Lijst met contactgegevens

Organisatie

E-mail

Adres

IenW/Directie Luchtvaart

ATMbeleidseenheid@minienw.nl

Postbus 20901, 2500 EX Den Haag

ILT NSA

ILTDocumentManagement@ilent.nl Nsa.fabec@ILenT.nl

Postbus 16191, 2500 BD Den Haag

IenW/HBJZ

Postbus 20901, 2500 EX Den Haag

ILT/Luchtvaart Vakgroep-VLA

Vakgroep-VLA@ILenT.nl

Postbus 16191, 2500 BD Den Haag

MinDef/MLA

MLA@mindef.nl

Postbus 20701, 2500 ES Den Haag

MinDef/MLA/SJZ

MLA@mindef.nl

Postbus 20701, 2500 ES Den Haag

MinDef/MIL-AIS

AIS@mindef.nl

MilAIS Schiphol Oost, Postbus 8762, 4820 BB Breda

LVNL/AIM

ais_redactie@lvnl.nl

Postbus 75200 1117 ZT Luchthaven Schiphol

LVNL/MS/PRO

LVNL/RU/ATMD

Postbus 75200 1117 ZT Luchthaven Schiphol ruatmdbrievenbus@lvnl.nl

Postbus 75200 1117 ZT Luchthaven Schiphol

MUAC

Horsterweg 11 6199 AC Maastricht Airport

Luchthavens

Zie hiervoor AIP sectie AD

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 76

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Ministerie van Defensie | Wijzigingsproces luchtruim en vliegprocedures | 77

Dit is een uitgave van het

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en van het

Ministerie van Defensie Postbus 20901 | 2500 ex Den Haag www.rijksoverheid.nl/ienw www.rijksoverheid.nl/defensie December 2021